Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 155 2903539 2854968 2026-05-12T22:39:58Z HermanvanAswegen988 200973 /* Lewensloop */ 2903539 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = J.M. Coetzee | bynaam = | beeld = J.M. Coetzee.JPG | beeldbeskrywing = | onderskrif = J. M. Coetzee in [[Warskou]] (2006) | geboortenaam = John Maxwell Coetzee | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1940|2|9}} | geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans<br />Australies | beroep = Romanskrywer, essayis, literatuurkritikus, taalkundige, vertaler | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | toekennings = [[Booker-prys]] (1983)<br />''Prix Femina Étranger'' (1985)<br />''The Irish Times International Fiction Prize'' (1995)<br />Booker-prys (1999)<br />[[Nobelprys vir Letterkunde]] (2003) | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''John Maxwell Coetzee''' (gebore 9 Februarie 1940) is 'n [[Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaansgebore skrywer]]. Hy word as die mees bekroonde lewende skrywer in die Engelssprekende wêreld beskou.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Hy is die eerste skrywer aan wie die [[Bookerprys]] twee keer toegeken is en in 2003 ontvang hy die [[Nobelprys vir Letterkunde]].<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Literature 2003 |publisher=Nobelprize.org |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html |access-date=7 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702122421/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html |archive-date=2 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy werk sluit in die [[roman]]s ''Life & Times of Michael K'', ''Disgrace'', ''Waiting for the Barbarians'', ''The Master of Petersburg'', ''Slow Man'' en ''Diary of a Bad Year'', en die gefiksionaliseerde [[outobiografie]]ë ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'', ''Youth: Scenes from Provincial Life'' en ''Summertime''. Onder sy [[essay]]s tel ''Doubling the Point: Essays and Interviews'', ''Giving Offence: Essays on Censorship'', en ''Stranger Shores: Literary Essays, 1986–1999''. == Lewensloop == John Maxwell Coetzee is op [[9 Februarie]] [[1940]] in [[Kaapstad]] gebore. Hy het aan die [[Universiteit van Kaapstad]] gestudeer, en het in [[wiskunde]] en [[Engels]] gekwalifiseer. In die vroeë 1960's het hy in [[Engeland]] gewoon, waar hy onder andere as rekenaarprogrameerder gewerk het. Hy het hieroor in ''Youth'' ([[2002]]) geskryf. Hy het daarna in die [[VSA]] gestudeer, en as dosent in Engels en literatuur daar gewerk. In 1971 het hy teruggekeer na Suid-Afrika, en in 1984 word hy aangestel as professor aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Hy was die eerste skrywer wat twee keer die [[Booker-prys]] gewen het, vir ''[[Life & Times of Michael K]]'' in 1983, en ''Disgrace'' in [[1999]]. In 2003 is die [[Nobelprys vir Letterkunde]] aan hom toegeken, die vierde persoon van [[Afrika]], en tweede van [[Suid-Afrika]] wat die prys verwerf (die ander was [[Nadine Gordimer]]). Coetzee is op 14 Junie 2010 in [[Amsterdam]] benoem tot ''Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw'', die oudste en hoogste Nederlandse siviele orde. Tydens die seremonie is hy geprys vir sy rol as verbindingsoffisier tussen die Suid-Afrikaanse en Nederlandse kulture.<ref>[http://www.nuus24.com/Vermaak/Nuus/JM-Coetzee-word-Nederlandse-ridder-20100516 J.M. Coetzee word Nederlandse ridder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519143917/http://www.nuus24.com/Vermaak/Nuus/JM-Coetzee-word-Nederlandse-ridder-20100516 |date=19 Mei 2010 }}, Nuus24, besoek op 16 Mei 2010.</ref> Hy woon sedert 2002 in [[Adelaide, Suid-Australië|Adelaide]], [[Australië]], waar hy burgerskap ontvang het. ’n Biografie oor hóm deur [[J.C. Kannemeyer]], ''J.M. Coetzee – ’n geskryfde lewe'', het in 2012 verskyn. == Romans, bibliografiese skrywes en essays == {{Hoofartikel|Bibliografie van J. M. Coetzee}} * ''Dusklands'' ([[1974]]) {{ISBN|0-14-024177-9}} * ''In the Heart of the Country'' ([[1977]]) {{ISBN|0-14-006228-9}} * ''[[Waiting for the Barbarians]]'' ([[1980]]) {{ISBN|0-14-006110-X}} * ''[[Life & Times of Michael K]]'' (1983; Bookerprys) {{ISBN|0-14-007448-1}} * ''Foe'' ([[1986]]) {{ISBN|0-14-009623-X}} * ''White Writing: On the Culture of Letters in South Africa'' ([[1988]]) {{ISBN|0-300-03974-3}} * ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'' ([[1998]]) {{ISBN|0-14-026566-X}} * ''[[Age of Iron]]'' ([[1990]]) {{ISBN|0-14-027565-7}} * ''The Master of Petersburg'' ([[1994]]) * ''Giving Offense: Essays on Censorship'' ([[1997]]) {{ISBN|0-226-11176-8}} * ''Disgrace'' (1999; [[Booker-prys|Bookerprys]]) {{ISBN|0-09-928952-0}} * ''The Lives of Animals (1999) {{ISBN|0-691-07089-X}}'' * ''Youth: Scenes from Provincial Life II'' (2002) {{ISBN|0-670-03102-X}} * ''Stranger Shores: Literary Essays, 1986–1999'' (September 2002) {{ISBN|0-14-200137-6}} * ''Elizabeth Costello'' (2003) {{ISBN|0-670-03130-5}} * ''Slow Man'' ([[2005]]) {{ISBN|0-670-03459-2}} * ''Diary of a Bad Year'' (2005) {{ISBN|1-84655-120-X}} * ''Inner Workings: Literary Essays, 2000–2005'' ([[2007]]) {{ISBN|0-09-950614-9}} * ''Summertime'' ([[2009]]) {{ISBN|1-84655-318-0}} * ''Here and Now: Letters, 2008–2011'' ([[2013]]) {{ISBN|0-670-02666-2}}, 'n versameling briewe wat Coetzee met [[Paul Auster]] verwissel het * ''The Childhood of Jesus'' (2013) {{ISBN|978-1-84655-726-2}} * ''The Schooldays of Jesus'' (2016) {{ISBN|978-1-91121-535-6}} * ''Late Essays: 2006-2017'' (Londen: Harvill Secker, 2017) {{ISBN|978-1-91121-543-1}} * ''The Death of Jesus'' (2019) {{ISBN|978-1-92226-828-0}} * ''The Pole'' (2022) <ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/culture/2022-09-13/j-m-coetzee-after-many-years-of-practice-i-write-good-english-sentences.html|title=J. M. Coetzee: 'After many years of practice, I write good English sentences'|first=Berna González|last=Harbour|date=13 September 2022|website=EL PAÍS Engelse uitgawe}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|J. M. Coetzee}} {{Nobelprys vir Letterkunde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Coetzee, J.M.}} [[Kategorie:Australiese skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vertalers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Nobelpryswenners]] [[Kategorie:Nobelprys vir Letterkunde wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Taalkundiges]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] daqy55qrvml9y03lltifnjiyjkuw6pf 0 287 2903593 2902169 2026-05-13T08:00:49Z AFM 21229 /* Die musiek van Kaapse Maleiers en bruin Afrikane */ 2903593 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Suid-Afrika |volle_naam = <small>Republiek van Suid-Afrika ([[Afrikaans]])<br /> Republic of South Africa ([[Engels]])<br /> Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]])<br /> IRiphabliki yeSewula Afrika ([[Suid-Ndebele]])<br /> Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[Suid-Sotho]])<br /> IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Swazi]])<br /> Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]])<br /> Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Tswana]])<br /> Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ([[Venda (taal)|Venda]])<br /> IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[Xhosa]])<br /> IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[Zoeloe]])<br /> ''(al elf name is amptelik)''</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |title=The Constitution |publisher=[[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] |accessdate=31 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |algemene_naam = Suid-Afrika |beeld_vlag = Flag of South Africa.svg |beeld_wapen = Wapen van Suid-Afrika.png |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location South Africa AU Africa.svg |leuse = ''!ke e: ǀxarra ǁke''<br /><small>''([[ǀXam]] vir: "Verskillende mense verenig")''</small> |volkslied = ''[[Nasionale lied van Suid-Afrika]]''<br /><center>[[Lêer:South African national anthem.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]], [[Zoeloe]] en [[Gebaretaal]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sign-language-officially-becomes-sas-12th-official-language-20230719 |title=Sign language officially becomes SA's 12th official language |publisher=[[Nuus24]] |author=Alex Patrick, Cebelihle Bhengu |date=19 Julie 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |hoofstad = [[Kaapstad]] (wetgewend)<ref name="South Africa at a glance">{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |title=South Africa at a glance |publisher=South African Government |accessdate=26 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526163527/https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |archive-date=26 Mei 2020 |url-status=live}}</ref><br />[[Pretoria]] (administratief)<ref name="South Africa at a glance" /><br />[[Bloemfontein]] (geregtelik)<ref name="South Africa at a glance" /> |latd = 33 |latm = 55 |latNS = S |longd = 18 |longm = 25 |longEW = O |grootste_stad = [[Johannesburg]] <small>(2006)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> {{Koördinate|26|12|S|28|2|O}} |regeringsvorm = Unitêre grondwetlike<br />parlementêre [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van Suid-Afrika|President]]<br />• [[Adjunkpresident van Suid-Afrika|Adjunkpresident]]<br />• [[Nasionale Raad van Provinsies|Voorsitter van die NRP]]<br />• [[Speaker van die Nasionale Vergadering|Speaker van die NV]]<br />• [[Hoofregter van Suid-Afrika|Hoofregter]] |leiername = [[Cyril Ramaphosa]]<br />[[Paul Mashatile]]<br />[[Refilwe Mtsweni-Tsipane]]<br />[[Thoko Didiza]]<br />[[Mandisa Maya]] |oppervlak_rang = 24^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;220&nbsp;813<ref name="South Africa at a glance" /> |oppervlakmi² = 471&nbsp;359 |persent_water = 0,380 |bevolking_skatting = 59&nbsp;620&nbsp;000<ref name="South Africa at a glance" /> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 25^ste |bevolking_sensus = 62&nbsp;027&nbsp;503<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 |publisher=Regering van Suid-Afrika |date=10 Oktober 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 48,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 126,5 |bevolkingsdigtheidrang = 169^ste |BBP_PPP = $1&nbsp;026&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=199,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=South Africa |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 32^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $16&nbsp;424<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 95^ste |BBP = $373,233&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 38^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $5&nbsp;975<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 98^ste |onafhanklikheidstipe = • [[Unie van Suid-Afrika]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• Republiek<br />• [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|Demokratisering]]<br />• [[Grondwet van Suid-Afrika|Huidige grondwet]] |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[31 Mei]] [[1910]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[31 Mei]] [[1961]]<br />[[27 April]] [[1994]]<br />[[4 Februarie]] [[1997]] |MOI = {{wins}} 0,717<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |MOI_rang = 110^de |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 63<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA |title=Gini Index – South Africa |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |Gini_rang = 2^de |Gini_jaar = 2014 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|baie hoog}} |geldeenheid = [[Suid-Afrikaanse rand|Rand]] |geldeenheid_kode = ZAR |land_kode = ZA |tydsone = [[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.za]] |skakelkode = 27 |voetskrif = '''&sup1;''''n klein aantal Suid-Afrikaners gebruik die naam '''[[Azanië]]''' eerder as 'Suid-Afrika', wat hulle verwerp weens die koloniale oorsprong daarvan. Hulle is meestal lede van partye wat vanuit 'n [[Afrosentrisme|Afrosentriese]] tradisie kom, soos die ''[[Pan Africanist Congress]] of Azania'', en groepe wat uit skeurings daarvan ontstaan het, soos die ''[[Pan Africanist Congress of Azania]] (AZAPO)''. }} '''Suid-Afrika''', amptelik die '''Republiek van Suid-Afrika''', is 'n [[republiek]] aan die suidpunt van [[Afrika]]. Dit grens in die noorde aan [[Namibië]] (1&nbsp;005&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Namibië|grens]]), [[Botswana]] (1&nbsp;969&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Botswana|grens]]) en [[Zimbabwe]] (230&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe|grens]]), en in die noordooste aan [[Mosambiek]] (496&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Mosambiek|grens]]) en [[Eswatini]] (438&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Eswatini|grens]]). [[Lesotho]] (1&nbsp;106&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Lesotho|grens]]) vorm 'n [[enklawe]] binne die grense van Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |title=South Africa |publisher=The World Factbook |author=[[Central Intelligence Agency]] |date=2 Maart 2023 |accessdate=2 Julie 2024 |archive-date=10 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110042951/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:Composite satellite image of South Africa in November 2002.jpg|duimnael|links|Saamgestelde [[Nasa]]-satellietbeeld van Suid-Afrika, geneem in November 2002]] Suid-Afrika is een van die mees etnies diverse lande in Afrika. Die land het meer [[Europa|Europese]] immigrante ontvang as enige ander land in Afrika en het die hoogste bevolking van Europese, Indiese en gemengde afkoms. Rasse- en etniese stryd was nog altyd 'n groot deel van die geskiedenis en politiek van die land. 'n Ander belangrike faktor in die ontwikkeling van die land is die ryk mineraalbronne waaroor die land beskik. [[Ekonomie van Suid-Afrika|Die land se ekonomie]] is die grootste en mees ontwikkelde op die kontinent met moderne [[infrastruktuur]] oor die hele land. Suid-Afrika is 'n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Daarbenewens is Suid-Afrika die enigste Afrikaland van die [[Groep van 20]] en het in 2010 by BRIC aangesluit, wat vervolgens [[BRICS]] geword het. Rassekonflik tussen die wit minderheid en die swart meerderheid het die Suid-Afrikaanse geskiedenis en politiek lank oorheers. Die tema het 'n hoogtepunt bereik met die [[apartheid]]sbewind tussen 1948 en die negentien-negentigs. Nadat die [[Nasionale Party]] na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|verkiesing van 1948]] aan bewind gekom het, is verskeie stelsels ingestel gegrond op eie rasse-ontwikkeling. Wette wat suiwer op eie rasse-ontwikkeling gegrond is, is vanaf 1990 afgeskaf na 'n lang en soms gewelddadige stryd teen apartheid waarin [[swart mense]] die leiding geneem het. [[Blanke Suid-Afrikaners|Wit]], [[Bruin mense|Bruin]] en [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiër-Suid-Afrikaners]] het egter ook deelgeneem en buitelandse druk was 'n belangrike faktor in die uiteindelike aftakeling van apartheid. Die dramatiese verandering in die politieke stelsel is egter op die ou einde op wonderbaarlike wyse relatief vreedsaam bewerkstellig. Suid-Afrika is een van die min lande in Afrika (en die res van die ontwikkelende lande) wat nie 'n staatsgreep ondergaan het nie. Die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|veelpartysamesprekings]], waarvolgens die ''nuwe Suid-Afrika'' in plek gestel is, het gelei tot die ontwikkeling van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] met stewige beskerming van [[menseregte]]. Vandag word daar gereeld na Suid-Afrika as die ''Reënboognasie'' verwys – 'n term wat aanvanklik deur Aartsbiskop [[Desmond Tutu]] bedink is en later op uitgebrei is deur die toenmalige president [[Nelson Mandela]] – as 'n metafoor vir die land se nuutgevonde multikulturele diversiteit na die beëindiging van die skeiding wat deur die apartheidsideologie meegebring is. Suid-Afrika is die eerste, en sover enigste, land wat [[kernwapen]]s ontwikkel het en daarna vrywillig sy hele kernwapenprogram ontbind het. == Naam == Suid-Afrika het [[Tale in Suid-Afrika|twaalf amptelike tale]], met slegs [[Zimbabwe]], [[Bolivië]] en [[Meksiko]] wat meer het. As gevolg hiervan is daar elf amptelike name vir dié land. Sewe nieamptelike tale word ook erken: [[Fanagalo]], Lobedu, [[Noord-Ndebele]], Phuthi, Khoe, [[Nama]] en San. Die naam "Suid-Afrika" is afgelei van dié land se geografiese ligging aan die suidelike punt van Afrika. By sy vorming is dié land in [[Engels]] ''[[Unie van Suid-Afrika|Union of South Africa]]'' genoem, wat sy oorsprong uit die eenwording van vier voorheen afsonderlike [[Britse Ryk|Britse kolonies]] weerspieël. Sedert die Republiekwording in 1961 is die respektiewelik die Afrikaanse en Engelse langname ''Republiek van Suid-Afrika'' en ''Republic of South Africa'' gebruik, met RSA as amptelike afkorting. Sedert 1994 het die RSA in elkeen van sy elf amptelike tale 'n amptelike naam. ''Mzansi'', afgelei van die [[Xhosa]]-naamwoord ''umzantsi'', letterlik "suide", is 'n algemene naam vir Suid-Afrika,<ref>{{en}} {{cite book|editor-first1=Sarah|editor-first2=Achille|last=Livermon|first=Xavier|title=Johannesburg: The Elusive Metropolis|chapter=Sounds in the City|year=2008|publisher=Duke University Press|location=Durham|isbn=978-0-8223-8121-1|page=283|url=https://books.google.de/books?id=hNONyzwm420C&redir_esc=y|quote=''Mzansi'' is another black urban vernacular term popular with the youth and standing for South Africa.|editor-last=Nuttall|editor2-last=Mbembé}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Mzansi DiToloki |url=http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |publisher=Deaf Federation of South Africa |accessdate=15 Januarie 2014 |quote=uMzantsi in Xhosa means 'south', Mzansi means this country, South Africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009113606/http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |archive-date=9 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> terwyl sommige Pan-Afrikanistiese politieke partye die naam "[[Azanië]]" gebruik.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |title=South African Party Says Call Their Country ‘Azania’ |last=Taylor |first=Darren |newspaper=VOA |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203007/https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van Suid-Afrika}} === Prehistoriese geskiedenis === [[Lêer:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|duimnael|links|Rotstekeninge van die San in die [[Drakensberge]]]] [[Lêer:Maropeng visitor centre, Cradle of Humankind, South Africa.jpg|duimnael|Vooraansig van die Maropeng-sentrum by die [[Wieg van die Mensdom]]]] [[Lêer:MapungubweHill.jpg|duimnael|Die Mapungubweberg, waar die hoofstad van die voormalige Koninkryk van Mapungubwe geleë was]] Suid-Afrika het een van die oudste [[argeologie]]se terreine in Afrika. Uitgebreide [[fossiel]]oorblyfsels by die [[Sterkfontein]]-, [[Kromdraai-fossielterrein|Kromdraai]]- en Makapansgatgrotte dui aan dat verskeie lede van ''[[Australopithecus]]'' in Suid-Afrika gewoon het vanaf ongeveer drie miljoen jaar gelede. Hulle is gevolg deur verskeie ''[[Homo]]''-spesies insluitend ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' en die moderne mens, ''[[Homo sapiens]]''. Bantoe ystergebruikende landbouers en veewagters het teen die 4de- of 5de eeu suid oor die [[Limpopo (rivier)|Limpoporivier]] in hedendaagse Suid-Afrika in beweeg (die Bantoe-uitbreiding). Hulle het stadig verder suid getrek, waar die vroegste ystergieterye in die hedendaagse [[KwaZulu-Natal]]provinsie uit ongeveer 1050 gedateer word. Die mees suidelike groep was die [[Xhosas]] wat tot by die [[Groot-Visrivier]] getrek het, wat vandag in die [[Oos-Kaap]]provinsie lê. Die [[ystertydperk]]groepe het vroeëre jagter-versamelaargroepe verplaas soos hulle suid getrek het. === Vroeë Europese kontak === {{Hoofartikel|Europese verkenning van Suid-Afrika}} [[Lêer:ZA-WC-mosselbay-diazm-2.jpg|duimnael|Replika van Dias se karveel in Mosselbaai]] [[Bartholomeus Dias|Dias]] het op 12 Maart 1488 'n 2 meter hoë [[padrão]] naby die monding van die [[Boesmansrivier (Oos-Kaap)|Rio do Infante]] te [[Kwaaihoek]] op die kruin van strandduin geplant. Dit was die verste punt van hierdie Portugese ontdekkingsreis wat namens die [[Johan II van Portugal|Portugese hof]] onderneem is. Met die terugtog is 'n tweede klipkruis op 6 Junie by [[Kaap die Goeie Hoop|Cabo de Boa Esperanza]]<!--nie reeds Cabo Tormentoso nie--> geplant. Met sy reis vanaf 1497 het [[Vasco da Gama|da Gama]] op 7 November by [[St. Helenabaai]] en op 25 November by São Brás (d.i. [[Mosselbaai]]) aangedoen. Op 25 Desember vaar hy langs die [[Pondoland]]se of [[KwaZulu-Natal|Natalse]] kus en noem dit Terra do Natal. Op 24 Mei 1500 het Dias se skip vergaan voor hy weer om die Kaap kon vaar. Met Pedro de Ataíde (in [[Pedro Álvares Cabral|Cabral]] se vloot) se terugkeer het hy Dias se dood bekend gemaak deur 'n brief by die [[Mosselbaai|Poskantoorboom]] agter te laat, waar dit meer as 'n jaar later deur João da Nova gevind is. In 1503 het [[Antonio de Saldanha|Saldanha]] in [[Tafelbaai]] geland en selfs [[Tafelberg]] uitgeklim. Op 28 Februarie 1510 het [[Francisco de Almeida|Almeida]] en 65 van sy manskappe egter in Tafelbaai voor die aanslag van 'n [[Khoikhoi]]stam gesneuwel, en in 1525 word [[Robbeneiland]] as Portugese gevangenis gebruik. In 1552 het Portugese skeepsmanne aan die ooskus (huidige KwaZulu-Natal) gestrand, en hul dagboeke getuig van 'n groot Bantoesprekende bevolking. Op 25 Maart 1593 het die Santo Alberto op die [[Wildekus]] gestrand en 125 Portugese en 160 slawe het 'n oorlewingstog aangepak. Op hul binnelandse roete het hulle einde-April die sneeubedekte [[Drakensberge]] opgemerk, en in Julie 1595 het die oorlewendes Delagoabaai bereik. In 1594 het die Nederlander [[Cornelius Houtman|Houtman]] na die Ooste vertrek, nadat die seeroete aan hom bekend geword het. Ook die Britte was gou op die toneel, en in 1615 reeds word hulle gevangenes op Robbeneiland aangehou. In 1616 het [[Dirk Hartog|Hartog]] by die Kaap aangedoen net voor sy ontdekking van Australië en [[Adam Willaerts|Willaerts]] se skildery van 1636 toon die oorlogskip Amsterdam en ander Nederlandse skepe in Tafelbaai geanker. Op 22 Maart 1647 het die Haarlem in Tafelbaai gestrand, en etlike Nederlandse matrose moes in tente binne 'n fort op 'n strandduin agterbly. Die fort het hulle Sandenburgh genoem, en 'n positiewe verslag is oor hul verblyf en hulle suksesvolle aanplantings gelewer. Die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]] is hierin aangemoedig om die Kaap as halfweghawe te oorweeg, en [[Jan van Riebeeck]], wat die Kaap reeds in die Haerlem besoek het, sou ook hierdie verslag onder oë kry en repliek daarop lewer. In 1648 het van Riebeeck weereens in Tafelbaai aan land gegaan toe hy aan boord van 'n Nederlandse vloot uit [[Batavië]] arriveer. Hy het die skiereiland tot in [[Houtbaai]] verken, en twee jaar later het die VOC amptelik besluit om 'n halfwegstasie aan die Kaap de Goede Hoop te vestig. === Nederlanders en Xhosas in die Kaap === {{Hoofartikel|Nederlandse Kaapkolonie|Kaapse grensoorloë}} [[Lêer:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|duimnael|Skildery wat Jan van Riebeeck se aankoms in die Kaap uitbeeld]] Die geskrewe geskiedenis van Suid-Afrika begin op 6 April 1652 toe 'n verversingstasie by die [[Kaap die Goeie Hoop]] deur [[Jan van Riebeeck]] namens die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] gevestig is. Wat hulle hier gevind het was geen universiteite, geen biblioteke, geen tegnologie en geen kultuur. Hulle het 'n mensdom hier ontmoet genaamd die Koi San, wat op die brink van die oermens gevestig was. Dié antieke mensdom het op daardie stadium nog nie eers die wiel ontdek nie. In die Kaap was geen sien van enige ander beskawings behalwe die Koi San. Vir die grootste deel van die 17de en 18de eeue was die vestiging, wat stadig aan die uitbrei was, 'n [[Nederland]]se besitting. Die [[Pioniers (1652–1820)|Nederlandse setlaars]] het uiteindelik naby die Visrivier met die [[Xhosas]], wat besig was om in 'n suidwestelike rigting uit te brei, in aanraking gekom. Ook hulle was 'n baie primitiewe en selde beskaafde nomadiese trekvolk wat in hulle beslag geen form van ontwikkeling of tegnologie gehad het, behalwe die vorm van ystertydperk tipe assegaaie nie. Ook hulle het nog nie die wiel uitgevind nie en was afhanklik van die spies en die assegaai op oorlewing. 'n Reeks oorloë, wat as die [[Kaapse grensoorloë]] bekend staan, het hierop gevolg. Die oorloë is meestal deur botsende belange veroorsaak en veediefstal. Om arbeidstekorte in die Kaap te verlig, is [[slawerny|slawe]] uit [[Indonesië]], [[Madagaskar]], en Indië deur die Nederlandse owerheid ingevoer. Die meeste afstammelinge van dié slawe, wat gereeld met Nederlandse setlaars getrou het, is later saam met die oorblyfsels van die oorspronklike [[Khoikhoi]] as "Kaapse Kleurlinge" en "[[Kaapse Maleiers]]" geklassifiseer. Hierdie twee groepe verteenwoordig sowat vyftig persent van die bevolking van die provinsie [[Wes-Kaap]]. Die Europese immigrante uit Nederland is onder meer aangevul deur [[Duitsers]] en [[Franse]] [[Hugenoot|Hugenote]]. === Britse kolonie === {{Hoofartikel|Kaapkolonie}} [[Lêer:Cape Colony00.jpg|duimnael|links|Kaart van die Kaapkolonie in 1809]] [[Lêer:Storming the Cape 1806.jpg|duimnael|Die [[Slag van Blaauwberg]] op 8 Januarie 1806]] [[Lêer:Langlaagte.jpg|duimnael|Die eerste [[goud]]myne in Johannesburg]] [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]] neem die Kaap die Goeie Hoop in 1797 vir die eerste keer tydens die Vierde Engelse-Nederlandse oorlog in besit. Nederland is in 1795 deur die Franse weermag onder die leierskap van [[Napoleon Bonaparte]] oorwin. Brittanje wou verhoed dat die Kaap in Franse hande val en die Britse weermag, onder Generaal Sir [[James Henry Craig]] vaar na Kaapstad om die kolonie te beskerm namens die Stadhouer [[Prins Willem V van Oranje]]. Die goewerneur van Kaapstad weier aanvanklik om enige instruksies van die prins te gehoorsaam, maar na die Britte gedreig het om kragdadig op te tree, stem hy in. In Februarie 1803 lei die [[Vrede van Amiens]] daartoe dat die kolonie weer onder Nederlandse beheer kom in die vorm van die [[Bataafse Republiek]]. Ná oorlog weer uitbreek, word 'n Britse mag weereens na die Kaap gestuur en na 'n slag in Januarie 1806 op die strande van Tafelbaai gee die Nederlandse vesting van die Kasteel oor aan die Britte onder Sir [[David Baird]], en die Britte annekseer die [[Kaapkolonie]] in 1806. Die Britte sit die oorlog teen die Xhosas voort en stoot die oostelike grens ooswaarts tot by 'n lyn van [[fort]]e, wat langs die Visrivier opgerig is, en konsolideer die gebied deur [[1820-Setlaars|Britse Setlaars]] aan te moedig om hulle in dié gebied te vestig. As gevolg van druk deur afskaffingsverenigings in Brittanje, beëindig die Britse parlement sy wêreldwye slawehandel in 1806 en skaf slawerny in al sy kolonies af in 1833. Die voortslepende grensoorloë, ongelukkigheid met die wyse waarop slawerny afgeskaf is en ander verskille met die Britse owerheid lei daartoe dat 'n gedeelte van die Nederlandssprekende bevolking as deel van die [[Groot Trek]] verder in die binneland in trek buite Britse beheer. Die groep, wat eers as [[Voortrekkers]] en later as [[Boere]] bekend sou staan, kom in teenstand met swart stamme soos die [[Zoeloes]]. Hulle vestig 'n reeks [[Boererepubliek]]e, waarvan die [[Transvaal|Zuid-Afrikaansche Republiek]] en [[Oranje-Vrystaat]] die belangrikste is. === Eerste en Tweede Vryheidsoorloë === {{Hoofartikel|Eerste Vryheidsoorlog|Tweede Vryheidsoorlog}} [[Lêer:Boers at Spion Kop, 1900 - Project Gutenberg eText 16462.jpg|duimnael|Boere by Spioenkop in 1900]] Die ontdekking van [[diamant]]e in 1867 en [[goud]] in 1886 het ekonomiese groei en immigrasie aangemoedig wat tot verdere onderdrukking van die plaaslike bevolking gelei het. Die Boere weer Britse indringing in die [[Eerste Vryheidsoorlog]] (1880–1881) suksesvol af deur taktiek wat baie meer gepas tot plaaslike toestande is, te gebruik. Die Boere het byvoorbeeld kakiekleure gedra wat dieselfde kleur as die veld was terwyl die Britte helderrooi baadjies gedra het wat hulle maklike teikens vir die Boereskerpskutters gemaak het. Die Britte keer ondanks teenstand deur die Liberale Party in die Britse Parlement in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) in groter getalle terug. Ondanks aanvanklike suksesse en verbete weerstand deur die Boere, oorweldig die Britse magte die Boere as gevolg van hulle getalleoorwig en beter toevoerlyne. Nadat die Boere tot [[guerilla-oorlogvoering]] oorgaan, slaag die Britte eers daarin om die Boere tot oorgawe te dwing toe hulle die [[geskroeide aarde beleid]] en gepaardgaande [[konsentrasiekamp]]e gebruik om dit vir die Boere onmoontlik te maak om verder te veg. Met die [[Verdrag van Vereeniging]] word volle heerskappy oor die Suid-Afrikaanse republieke aan Brittanje gegee. Die Britse regering kom ooreen om die £3&nbsp;000&nbsp;000 oorlogskuld van die Boereregerings oor te neem. === Unie van Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Unie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Kaart van die provinsies van Suid-Afrika 1910-1976 met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die vier provinsies van die destydse Unie van Suid-Afrika]] Na vier jaar van onderhandelinge is die Unie van Suid-Afrika geskep uit die [[Kaapkolonie|Kaap]]- en [[Natalkolonie]]s en die [[Oranje-Vrystaat]] en [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaalse Republieke]] op 31 Mei 1910, presies agt jaar na die einde van die Tweede Vryheidsoorlog. Die nuut geskepte Unie van Suid-Afrika was 'n Britse dominium. In 1934 smelt die [[Suid-Afrikaanse Party]] en die Nasionale Party saam om die [[Verenigde Party]] te vorm, wat versoening tussen Afrikaners en Engelssprekende blankes nagestreef het. Dit skeur egter in 1939 oor die Unie se deelname aan die [[Tweede Wêreldoorlog]] as 'n bondgenoot van die [[Verenigde Koninkryk]]. Die Nasionale Party het met [[Nazi-Duitsland]] gesimpatiseer omdat baie [[Boere]] dit nie goed gedink het om die Kakies te ondersteun na wat hulle als aan die Boere volk gedoen het nie. === Bosoorlog 1966–1989 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse Grensoorlog}} Geskiedenis omtrent hierdie oorlog is 'n baie omstrede onderwerp in Suid-Afrika en word inligting oor veldslae, oorwinnings, helde en nederlae tot nog toe nie aan die wye publiek bekend gemaak nie. === Apartheid en die Nuwe Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Apartheid}} [[Lêer:Bantustans in South Africa.svg|duimnael|links|Kaart van voormalige [[Bantoestan]]s in Suid-Afrika]] [[Lêer:Apartheid.jpg|duimnael|'n Kennisgewing in die [[apartheid]]sera]] [[Lêer:SafrikaIMG 8414.JPG|duimnael|links|Gevangenisgeboue op [[Robbeneiland]], met die [[Tafelberg]] in die agtergrond]] In 1948 verslaan die Nasionale Party die Verenigde Party van genl. [[Jan Christian Smuts]] in die algemene verkiesing en mettertyd word 'n reeks strawwe afsonderingswette ingestel om die apartheidsbeleid te implementeer. Onder apartheid, is mense van verskillende rasse geskei en is swart mense stemreg binne die "wit Suid-Afrika" ontsê. Implementering van die beleid veroorsaak oneindige leed aan miljoene Suid-Afrikaners deur gedwonge verskuiwings, beperkings op beweging, indiensneming en gewelddadige onderdrukking van die stryd teen apartheid. Apartheid knou ook die ekonomiese vooruitgang van veral swart Suid-Afrikaners. Terwyl die wit minderheid van die hoogste lewenstandaarde in Afrika geniet het, in baie opsigte soortgelyk aan die in die "eerste wêreld" se westerse lande, is die swart meerderheid agtergelaat in terme van byna elke moontlike meetbare standaard, insluitend inkomste, opvoeding, behuising, en lewensverwagting. Apartheid het al hoe meer omstrede geword in die internasionale arena wat tot sanksies en onttrekking van beleggings gelei het, wat gepaard gegaan het met al hoe erger onluste. Die spanning het 'n hoogtepunt bereik in 1984–85 toe die regering met al hoe strawwer teenmaatreëls reageer. Dit het weer gelei tot feller weerstand van [[anti-apartheidbeweging]]s (veral die [[African National Congress]]). Weerstandsbewegings soos MK onder leiding van Nelson Mandela self het talle mense vermoor. Die land is geruk deur die kombinasie van internasionale boikotte en ekonomiese sanksies, stakings, optogte, betogings, en sabotasie. In 1990 doen die Nasionale Partyregering die eerste stappe tot 'n onderhandelde skikking toe dit die ANC en ander politieke organisasies ontban en ANC-leier Nelson Mandela na 27 jaar in die tronk vrylaat. Die tronk waaruit hy vrygelaat is, was nie die sel op Robbeneiland nie, maar die [[Victor Verster-gevangenis]] buite [[Paarl]]. Apartheidwetgewing is geleidelik geskrap en die eerste veelrassige verkiesing is in 1994 gehou. Die ANC het met 'n oorweldigende meerderheid gewen en is steeds aan bewind. Korrupsie en wanbesteding van staatsfondse en belastingbetalers se geld was nog nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika so erg nie. Ten spyte van die beëindiging van Apartheid leef miljoene swart Suid-Afrikaners, maar ook honderdduisende blankes steeds in armoede. Terwyl swart armoede gereeld toegeskryf word aan die nalatingskap van apartheid, skenk min waarnemers aandag aan die feit dat Suid-Afrika se ekonomiese en politieke raamwerk nooit dié van 'n moderne welvaartstaat gevolg het nie, maar dat dit eerder op 'n neoliberale vryemarkekonomie berus wat aan markkragte en globalisering blootgestel is. Al is daar ook druk op die huidige regering om dienslewering op te knap en sosiale vraagstukke aan te spreek en is baie vordering gemaak wat betref behuising, elektrisiteitsvoorsiening en toegang tot water, sal miljoene armes, wat nie by die vereistes van 'n geglobaliseerde ekonomie kan aanpas nie, die verloorders wees. So word na raming reeds 400&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners in krotbuurte en plakkerskampe gehuisves.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/magazine-22554709 ''BBC News Magazine, 19 Mei 2013: Do white people have a future in South Africa?'']</ref> Terwyl die ANC-regering hom tot die bou van 'n nierassige samelewing verbind het, word sy strategie in hierdie verband – die beleid van swart ekonomiese bemagtiging – dikwels bevraagteken. Terwyl hierdie beleid die vorming van 'n groeiende swart bourgeoisie en middelklas bevorder en versnel het, lewer ander sosiale groepe kritiek op die newe-effekte van dié beleid – [[nepotisme]], die akkumulasie van kapitaal in min swart hande, groeiende ongelykheid en inkomstegaping binne die swart gemeenskappe, en voortgesette diskriminasie teen blanke werknemers waardeur die ekonomie en die hele samelewing ook dekades ná die einde van apartheid volgens rasselyne georganiseer word.<ref>{{en}} Okechukwu C. Iheduru: ''Black economic power and nation-building in post-apartheid South Africa''. In: ''The Journal of Modern African Studies'', jaargang 42, nommer 1, Maart 2004, bl. 1–30</ref> Tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] het die ANC vir die eerste keer sedert 1994 nie meer 'n volstrekte meerderheid behaal nie en was vervolgens op koalisievennote aangewese. Voor die verkiesing het Ramaphosa se voorganger Zuma by die nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] aangesluit, wat tydens die verkiesing die derde meeste stemme op hom verenig het. Ramaphosa het ná die verkiesing 'n [[nasionale eenheidsregering]] gevorm met die [[Demokratiese Alliansie]], die [[Inkatha-Vryheidsparty]] en ander kleiner partye.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africanews.com/2024/07/01/south-africas-president-ramaphosa-unveils-new-cabinet/ |title=South Africa's President Ramaphosa unveils new cabinet |publisher=Africanews |date=1 Julie 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> == Politiek == [[Lêer:Pretoria CBD1.jpg|duimnael|links|Die stadskern van Pretoria, die administratiewe hoofstad van Suid-Afrika, soos vanaf [[Lukasrand]] gesien, 2006]] [[Lêer:Houses of Parliament (Cape Town).jpg|duimnael|Gebou van die [[Parlement van Suid-Afrika|Parlement]] in Kaapstad, setel van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] en die [[Nasionale Raad van Provinsies]]]] [[Lêer:High Court, Bloemfontein, South Africa.JPG|duimnael|Die [[Appèlhof van Suid-Afrika]] in Bloemfontein]] Suid-Afrika het 'n [[Parlement van Suid-Afrika|tweekamerparlement]] wat bestaan uit 'n [[Nasionale Raad van Provinsies]] (of hoërhuis) met 90 lede en 'n [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] (of laerhuis) met 400 lede. Lede van die laerhuis word volgens proporsionele verteenwoordiging verkies: helfte van die lede word direk verkies op grond van nasionale lyste en die ander helfte word verkies uit provinsiale lyste. Tien lede word verkies om elke provinsie in die Nasionale Raad van Provinsies te verteenwoordig, ongeag die bevolkingsgrootte van die provinsie. Verkiesings vir beide kamers word elke vyf jaar gehou. Die regering word in die laerhuis gevorm en die leier van die meerderheidsparty in die Nasionale Vergadering is die President. Tans word Suid-Afrikaanse politiek oorheers deur die [[African National Congress]] (ANC) wat 40,18% van die stemme in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] ontvang het, gevolg deur die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) wat 21,81% van die stemme ontvang het. Die derde party is die nuutgestigte [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] (MK) wat 14,58% van die stemme ontvang het, gevolg deur die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) met 9,52%. Die voorheen dominante [[Nuwe Nasionale Party]] (NNP), waarvan die voorganger, die Nasionale Party, apartheid aanvanklik ingestel het, het na 1994 spoedig steun verloor en het op 9 April 2005 gestem om finaal te ontbind. Die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het 'n groot skuif in die land se politiek gewys, waar die heersende ANC-party sy meerderheid verloor het en klein partye soos die EFF en IVP groot minderhede behaal het. Sedertdien word [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] ([[Mpho Phalatse]]) en [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] (Randall Williams) saam met [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] (sedert 2006) en die Wes-Kaap (sedert 2009), deur die DA of DA-koalisies regeer. === Politieke partye in die parlement sedert 2024 === [[Lêer:National Assembly of South Africa 2007.jpg|duimnael|Raadsaal van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]]]] [[Lêer:2024 South African National Assembly.svg|duimnael|Setels in die Nasionale vergadering na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] volgens aantal setels: {{columns-list|2| {{sleutel|#006600|[[African National Congress|ANC]]: 159}} {{sleutel|#005BA6|[[Demokratiese Alliansie|DA]]: 87}} {{sleutel|#56AA48|[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]]: 58}} {{sleutel|#852A2A|[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]]: 39}} {{sleutel|#FD0000|[[Inkatha-Vryheidsparty|IVP]]: 17}} {{sleutel|#378D34|[[Patriotic Alliance|PA]]: 9}} {{sleutel|#05B615|[[ActionSA]]: 6}} {{sleutel|#FF6600|[[Vryheidsfront Plus|VF+]]: 6}} {{sleutel|#B40B2D|[[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]]: 3}} {{sleutel|#FFB300|[[United Democratic Movement|UDM]]: 3}} {{sleutel|#1B8C66|[[Al Jama-ah]]: 2}} {{sleutel|#00A7E6|[[African Transformation Movement|ATM]]: 2}} {{sleutel|#E7B04A|[[Build One South Africa|BOSA]]: 2}} {{sleutel|#000000|[[National Coloured Congress|CCC]]: 2}} {{sleutel|#0336D8|[[RISE Mzansi]]: 2}} {{sleutel|#EA6500|[[GOOD]]: 1}} {{sleutel|#008718|[[Pan Africanist Congress of Azania|PAC]]: 1}} {{sleutel|#363362|[[United Africans Transformation|UAT]]: 1}} }}]] * [[African National Congress]] (159) * [[Demokratiese Alliansie]] (87) * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]] (58) * [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (39) * [[Inkatha-Vryheidsparty]] (17) * [[Patriotic Alliance]] (9) * [[Vryheidsfront Plus]] (6) * [[ActionSA]] (6) * [[Afrika Christen Demokratiese Party]] (3) * [[United Democratic Movement]] (3) * [[African Transformation Movement]] (2) * [[Al Jama-ah]] (2) * [[Build One South Africa|BOSA]] (2) * [[RISE Mzansi]] (2) * [[National Coloured Congress|CCC]] (2) * [[GOOD]] (1) * [[United Africans Transformation|UAT]] (1) * [[Pan Africanist Congress of Azania|Pan Africanist Congress]] (1) === Politieke ontwikkeling === [[Lêer:Uniegebou.jpg|duimnael|links|Die [[Uniegebou]] in Pretoria, setel van die [[Regering van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse regering]]]] [[Lêer:ConstitutionalCourtofSouthAfrica-entrance-20070622.jpg|duimnael|Die [[Grondwetlike Hof van Suid-Afrika]] in Johannesburg]] Ondanks alle retoriek van 'n "reënboognasie" weerspieël verkiesingsresultate in Suid-Afrika steeds die demografiese verdeling van sy bevolking. Swart kiesers het 'n sterk neiging om vir die ANC te stem, blankes en bruines steun die DA, die OD word merendeels deur die minderheidsgroepe (bruines, blankes, Indiërs) verkies. Nasionale verkiesings het sodoende die karakter van 'n etniese sensus.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/gesellschaft/sport/fussball-wm-2010/64167/anc-forever?p=0 ''bpb – Helga Dickow: ANC forever? Innenpolitische Entwicklungen und Parteien in Südafrika. Besoek op 18 Junie 2013'']</ref> 'n Hoë persentasie stemburgers uit minderheidsgroepe is veronseker en bly buite stemming in verkiesings. Diegene, wat wél hul stemme uitbring, stem volgens rasionale oorwegings – en verkies diegene politieke leiers waarvan verwag kan word dat hulle hul eie etniese groep min of meer sal bevoordeel. Al word 'n sodanige indruk deur verkiesingsresultate geskep, vorm swart kiesers allesbehalwe 'n monolitiese blok. Verskille tussen armes en welvarendes het groter geword in die nuwe Suid-Afrika, en dit is tot dusver veral 'n klein, alhoewel groeiende, swart middelklas wat die meeste ekonomiese voordeel uit die nuwe bedeling kan trek. Hulle was die teikengroep vir die nuwe swart opposisieparty COPE wat dan ook min stemme in landelike omgewings of benadeelde woonbuurte getrek het. Binne- en buitelandse waarnemers verwys na die gevare wat die oorheersende posisie van die regerende ANC vir Suid-Afrika se demokratiese stelsel kan inhou. Tans vind ideologiese debatte eerder plaas tussen die verskillende politieke vleuels van dié party as tussen regerings- en opposisiepartye. Maar Suid-Afrika is nie die enigste demokrasie wat dekades lank deur 'n dominante meerderheidsparty geregeer is nie. Lande soos Indië (dekades lank oorheers deur die Kongresparty), Japan (oorheers deur die Liberaaldemokratiese Party) of Italië (wat lange jare deur die dominante Democrazia Cristiana geregeer is) het dieselfde politieke pad geloop voordat opposisiepartye 'n oorwinning behaal het. Die stabiliteit van dié lande se demokratiese bedeling is nooit in twyfel getrek nie. Tans word Suid-Afrika se onafhanklike regstelsel as 'n waarborg vir 'n demokratiese toekoms beskou waarin die skeiding van magte in dié Afrikaland verskans sal bly. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika}} [[Lêer:Diplomatic missions of South Africa.png|duimnael|links|Plekke oor die wêreld heen waar Suid-Afrika ambassadeurs of hoëkommissarisse het]] [[Lêer:Indian High Commission in Pretoria.JPG|duimnael|Indië se Hoë Kommissie in Pretoria]] [[Lêer:Joint photo session before the start of the 2016 BRICS summit in Goa.jpg|duimnael|Deelnemers aan die 8ste [[BRICS]]-spitsberaad in [[Goa]], Indië, in 2016. Van links na regs: President [[Michel Temer]] (Brasilië), president [[Wladimir Poetin]] (Russiese Federasie), premier [[Narendra Modi]] (Indië), president [[Xi Jinping]] (Volksrepubliek China) en president [[Jacob Zuma]]]] Suid-Afrika is 'n streeksmoondheid in [[Afrika suid van die Sahara]] wat in baie opsigte 'n baanbrekerrol speel en as voorbeeld vir ander Afrikalande kan dien. Ná dekades van internasionale isolasie gedurende die apartheidjare het die buitelandse beleid onder president Nelson Mandela (1994–1999) nog in 'n fase van heroriëntasie en versigtige hertoetreding tot die internasionale gemeenskap geval. Mandela se opvolger, [[Thabo Mbeki]] (1999–2008), het gedurende sy ampstermyn reeds die kans vir die herdefinisie van Suid-Afrika se buitelandse beleid gesien wat volgens hom op twee pilare gerus het – die voortsetting van strategiese samewerking met die Noorde, maar as gelykwaardige vennoot, en die uitbreiding van koöperasie met die Suide. Sentraal in die konsep van Suid-Suid-samewerking het die uitbou van bestaande multinasionale instellings op die Afrikavasteland gestaan (die sogenaamde "[[Afrika Renaissance]]"), waaronder die [[Afrika-unie]] (AU) en die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SADC), en die sogenaamde "skoenlapper-strategie" gestaan waarvolgens die samewerking met [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] uitgebou is, met Afrika in die sentrum.<ref name="rennkamp">{{de}} Britta Rennkamp: ''Außenpolitik und gesellschaftliche Entwicklung in Südafrika und Brasilien''. In: ''APuZ. Aus Politik und Zeitgeschichte''. Jaargang 63, nommer 50–51/2013, 2 Desember 2013, bl. 41</ref> Vanweë Mbeki se agterlike beleid ten opsigte van kwelvrae soos [[Vigs]] – hy het onder meer enige samehang tussen die [[MIV]]-virus en Vigs ontken – het sy internasionale reputasie egter heelwat skade gely.<ref name="rennkamp" /> Gedurende die presidentskap van [[Jacob Zuma]] het Suid-Afrika se buitelandse beleid steeds op die samewerking met ander ontluikende lande gefokus, maar hoe meer aandag aan binnelandse kwessies geskenk word, hoe meer het die Zuma-regering wegbeweeg van die vorige konsep van "presidensiële diplomasie". 'n Kernbeleid in die vroeë 21ste eeu is die samewerking met [[Brasilië]], Indië, [[Volksrepubliek China]] en [[Rusland]] binne die sogenaamde [[BRICS]]-groep van ontluikende ekonomieë nadat Suid-Afrika in 2010 uitgenooi is om tot die destydse BRIC-groep toe te tree. Ten spyte van Suid-Afrika se relatief klein ekonomie is daar tydens die jaarlikse BRICS-spitsberade konsensus met die groter lidlande oor 'n verskeidenheid politieke kwessies bereik. Met die BRICS-spitsberaad van 2013, wat in die Suid-Afrikaanse hawestad Durban gehou is, het die BRICS-groep se rol as ekonomiese belangegroep sterker na vore getree. In die eThekwini-verklaring het die staats- en regeringshoofde vier hoofdoelwitte geformuleer: die beplande daarstelling van 'n gemeenskaplike BRICS-ontwikkelingsbank, die daarstelling van 'n fonds vir onverwagte uitgawes (''Contingent Reserve Agreement, CRA''), die daarstelling van 'n sakeraad vir ondernemings en handel (''Business Council'') en die daarstelling van 'n raad wat die samewerking tussen dinkskrums uit die vyf BRICS-lande sal koördineer. Die Suid-Afrikaanse regering pleit vir die reg op [[selfbeskikking]] van beide die [[Sahrawis]] in die deur [[Marokko]] opgeëiste en deels besette [[Wes-Sahara]] as [[Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201901210558.html |title=Western Sahara: Algeria and South Africa Renew Their Support to Saharawi People Right to Self-Determination and Freedom |publisher=allafrica.com |date=15 Januarie 2019 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203005/https://allafrica.com/stories/201901210558.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Palestyne]] in die deur [[Israel]] opgeëiste en deels besette [[Palestynse Grondgebiede]] as [[Staat Palestina]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201811300320.html |title=South Africa: SA Reiterates Palestine Support |publisher=allafrica.com |date=29 November 2018 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203025/https://allafrica.com/stories/201811300320.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Provinsies == {{Hoofartikel|Provinsies van Suid-Afrika}} [[Lêer:Kaart van Suid-Afrika met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die nege provinsies van Suid-Afrika]] Suid-Afrika het tot 1994 uit slegs vier provinsies bestaan: [[Transvaal]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Natal]] en die [[Kaapprovinsie]]. Sedert die totstandkoming van die volskaalse demokratiese Suid-Afrika in 1994, is die land verdeel in nege provinsies (die provinsie se [[ISO 3166-2:ZA|ISO 3166:2 afkorting]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iso.org/files/live/sites/isoorg/files/archive/pdf/en/newsletter_i-9.pdf |title=Changes in the list of subdivision names and code elements |publisher=[[ISO|Internasionale Standaardeorganisasie, (ISO)]] |date=28 November 2007 |accessdate=2 Junie 2025}}</ref> en hoofstad volg in hakies op die provinsie se naam): * [[Gauteng]] (ZA-GP, [[Johannesburg]]) * [[KwaZulu-Natal]] (ZA-KZN, [[Pietermaritzburg]]) * [[Limpopo]] (ZA-LP, [[Polokwane]]) * [[Mpumalanga]] (ZA-MP, [[Nelspruit]]) * [[Noord-Kaap]] (ZA-NC, [[Kimberley]]) * [[Noordwes]] (ZA-NW, [[Mahikeng]]) * [[Oos-Kaap]] (ZA-EC, [[Bhisho]]) * [[Vrystaat]] (ZA-FS, [[Bloemfontein]]) * [[Wes-Kaap]] (ZA-WC, [[Kaapstad]]) == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Namaqua park flowers pompes a eau.jpg|duimnael|links|Windpomp in Namakwaland (Noord-Kaap)]] [[Lêer:Kaart Suid-Afrika.png|duimnael|Kaart van Suid-Afrika]] [[Lêer:Upland South Africa Savanna.jpg|duimnael|links|Bosveld van die [[KwaZulu-Natal Middeland]] naby Pietermaritzburg]] [[Lêer:South Africa map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Suid-Afrika volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Suid-Afrika is aan die heel suidelikste deel van Afrika geleë met 'n lang kuslyn van meer as 2&nbsp;500&nbsp;kilometer (1&nbsp;550&nbsp;myl) wat oor twee oseane strek (die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese]] en [[Indiese Oseaan|Indiese]]). Suid-Afrika het 'n groot verskeidenheid klimaatsones, van die woestyntoestande in die [[Kalahari]] naby [[Namibië]] tot welige subtropiese klimaat langs die grens met [[Mosambiek]]. Dit rys vinnig oor 'n bergagtige platorand tot die binnelandse plato wat as die hoëveld bekend staan. Selfs al word Suid-Afrika as semi-droog beskou, is daar aansienlike wisseling in klimaat sowel as topografie. Ondanks sy ligging in die subtropiese klimaatsone word groot dele van die land danksy die invloed van die oseane en die feit dat die sentrale gebiede meer as 1&nbsp;000 meter bo [[seevlak]] geleë is eerder deur 'n gematigde en sonnige klimaat gekenmerk. Pretoria se gemiddelde jaarlikse temperatuur is net 0,5&nbsp;°C hoër as dié van Kaapstad. Kaapstad se gemiddelde 8,6 daaglikse sonskynure vergelyk baie gunstig met byvoorbeeld die [[Spanje|Spaanse]] hoofstad [[Madrid]] (7,9 ure) en die [[Italië|Italiaanse]] hoofstad [[Rome]] (6,5 ure). Die Suid-Afrikaanse binneland wissel van die bergagtige en yl bevolkte [[Karoo]] tot [[grasveld|gras-]] en [[bosveld]] in die noordelike dele van die land. Die ooste van die land lê in die somerreënstreek – die oostelike kuslyn kry heelwat reën en is amper tropies in aard. Die heel suidwestelike gedeelte van die land is weer mediterreens met nat winters en warm, droë somers. Die suidwestelike gebiede van die Wes-Kaap produseer die meeste van [[Suid-Afrikaanse wyn|Suid-Afrika se wyn]]. Dit word gekenmerk deur wind, wat die grootste deel van die jaar met tussenposes in Maart en April waai. Kaapstad staan veral bekend vir sy suidoosterwind. Die felheid van die winde het die vaart om die kus van die Kaap van Goeie Hoop in die verlede lewensgevaarlik vir seevaarders gemaak en baie skipbreuke is daardeur veroorsaak. Effens verder oos aan die suidkus van die land, waar reënval in die vorm van kort buie meer gereeld deur die jaar is, word die [[Tuinroete]] aangetref, wat bestaan uit 'n beeldskone groen landskap. == Plant- en dierelewe == [[Lêer:Fynbos.jpg|duimnael|links|Fynbos, 'n plantkoninkryk uniek aan Suid-Afrika word naby [[Kaapstad]] aangetref]] Suid-Afrika het meer as 20&nbsp;000 verskillende inheemse plante, of omtrent 10% van alle spesies op aarde, wat beteken dat dit baie ryk aan [[biodiversiteit]] is. Suid-Afrika se mees algemene [[bioom]] is [[grasveld]], veral op die Hoëveld waar die plantegroei oorheers word deur verskillende grasse, lae struike en doringbome, hoofsaaklik [[kameeldoring]] en witdoring. Plantegroei is selfs yler in die noordweste as gevolg van die lae reënval. Dáár kom verskeie vetplantspesies voor wat water stoor soos [[aalwyn]]e en [[Naboom|nabome]] in die baie warm en droë Namakwaland. Die gras- en doringsavanne verander stadig in bosveld in die noordooste van die land met digter plantegroei. Daar is ook 'n beduidende hoeveelheid [[kremetartboom|kremetartbome]] in die gebied naby die noordelike punt van die [[Krugerwildtuin]]. == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Suid-Afrika|Politieke ekonomie van Suid-Afrika|Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika}} [[Lêer:Johannesburg Stock Exchange.jpg|duimnael|Die Johannesburgse Aandelebeurs is die grootste aandelebeurs in [[Afrika]]]] Suid-Afrika se nywerheidsektor is die grootste en belangrikste op die vasteland van Afrika, en met sy rykdom minerale is die republiek ook een van die wêreld se voorste mynboulande. Nogtans het die land nooit daarin geslaag om tot 'n nywerheidsland te ontwikkel nie – 'n feit wat deur sommige deskundiges aan Suid-Afrika se vroeëre beleid van Apartheid toegeskryf word.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031142327/http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html |date=31 Oktober 2009 }}</ref> Een van die grootste uitdagings vir die land bly dan ook om die swart bevolking te leer dat deur hard te werk, die regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne dan moontlik is. Die algemene verstaan van die begrip van regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne word deur politieke figure soos Julius Malema verdraai deur om sy ondersteuners te vertel dat 'n mens nie nodig het om hard te werk nie. Hy glo sy ondersteuners is geregtig op grond en rykdom sonder om 'n vinger te lig. === Mynbou === {{Hoofartikel|Mynbedryf van Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa-Cullinan Premier Mine01.jpg|duimnael|links|Die Premier-diamantmyn, Cullinan, Gauteng, Suid-Afrika]] Suid-Afrika beskik oor die wêreld se grootste reserwes goud en [[platinum]], asook reuse-reserwes van ander metale en minerale soos [[chroom]], [[mangaan]], [[steenkool]] en ystererts. Die enigste belangrike natuurlike hulpbronne, wat nie plaaslik voorkom nie, is [[bauxiet]] en ru-olie. Jaarliks word minerale en metale ter waarde van sowat 700 miljard ZAR gemyn wat grotendeels uitgevoer word. Die mynbousektor lewer 'n baie groot persentasie van die land se uitvoere en dra tussen sewe en agt persent tot Suid-Afrika se bruto geografiese produk (BGP) by. Terwyl die ontginning van goud ondanks gevorderde tegnologieë sy tradisioneel leidende rol geleidelik verloor, word platinum, steenkool en ystererts steeds belangriker. Suid-Afrika lewer tans byna 80 persent van die platinum op die wêreldmark op. In die vroeë 21ste eeu het kragtekorte die mynboubedryf belemmer en produksie met tot twintig persent verminder. === Landbou === {{Hoofartikel|Landbou in Suid-Afrika}} [[Lêer:Gauteng-Sheep Farming-001.jpg|duimnael|'n Skaapplaas in [[Gauteng]]]] Naas mynbouprodukte bly die uitvoergerigte landbou die tweede belangrikste verskaffer van buitelandse valuta vir die land. Dit lewer sowat drie persent van die BGP op. Veral Suid-Afrikaanse wyn, vrugte en groente is gewild op oorsese markte. Danksy gunstige klimaattoestande trek veral die provinsie Wes-Kaap voordeel uit die – in vergelyking met die Noordelike Halfrond – teenoorgestelde seisoene. Verskeie produkte kan sodoende langer na Europese bestemmings gelewer word. Landbou in die res van die land word egter deur swak grondgehalte, watertekorte en grondeise gestrem. === Wynbou === [[Lêer:Vignes palissées à Stellenbosch.jpg|duimnael|links|Wingerd in Stellenbosch]] [[Lêer:Harvest Parade 2014 121.jpg|duimnael|Die Stellenbosse Oesparade in 2014]] Volgens historiese oorlewering is die eerste wyn aan die Kaap reeds op 2 Februarie 1659 gekelder.<ref>{{de}} Suid-Afrikaanse Toerismeraad: ''Südafrika. Rebe, Wein und Jahrgang''. Brosjure (1984), bl. 4</ref> Maar dit was veral Franse Hugenote-vlugtelinge uit tradisionele Franse wynboustreke wat in 1688 gevorderde kennis en tegnologie van wynbou na Suid-Afrika gebring het. Hul besonderse wynvermoëns en -geheime het verseker dat duursame wyn aan die Kaap geproduseer is, wat onontbeerlik was vir verbygaande skepe. Hierdie geheimenisse van wynvervaardiging is oor generasies heen binne families bewaar wat van Hugenote-immigrante die leidende wynprodusente gemaak het.<ref>{{af}} [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512011000300005 '''n Ongelyke oes: die Franse Hugenote en die vroeë Kaapse wynbedryf''. In: ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', volume 51, nommer 3, Pretoria 2011]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In die laat 18de eeu het die wynmaker Hendrik Cloete internasionale erkenning vir sy rooi en wit-dessertwyne gekry wat op die landgoed Constantia naby Kaapstad geproduseer is. Die deurbraak vir droë witwyne het in 1957 gekom toe op die wyngoed Twee Jonge Gezellen vir die eerste keer koue fermentasie toegepas is.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/09/22/16/6.html ''Die Burger, 22 September 1993: Twee Jonge Gezellen-wyne uniek. Besoek op 5 April 2016'']</ref> Hierdie proses van gekontroleerde fermentasie is oorbodig in Europa waar die stoor van wyne in ondergrondse kelders en koeler temperature in die najaar, wanneer druiwe geoes word, wyn van hoë gehalte waarborg. Om die fermentasieproses te optimaliseer en tot twee of drie weke te verleng, word jong witwyne aan die Kaap tot 15&nbsp;°C verkoel. Suid-Afrika is met 2,7 persent van die jaarlikse produksie, wat gelykstaan aan 730 miljoen liter, tans die negende grootste wynprodusent ter wêreld en die vierde grootste buite Europa. Sowat 4&nbsp;450 wynprodusente is in die land geregistreer. Die gewildste soorte vir die internasionale mark is [[Chenin Blanc]] en [[Cabernet Sauvignon]]. Danksy die toenemende internasionale gewildheid van Suid-Afrikaanse wyne het die uitvoersyfers sedert die jare negentig skerp gestyg en in 2010 reeds byna 400&nbsp;miljoen&nbsp;liter beloop (teenoor 'n skrale 25&nbsp;miljoen in 1991). So het Suid-Afrikaanse wynuitvoerders byvoorbeeld in 2009 op die Britse mark by hul Franse eweknieë verbygesteek en van die RSA die vierde grootste verskaffer van wyn gemaak.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w ''www.southafrica.info: SA overtakes France in UK wine sales, 29 Maart 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802081300/http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w |date= 2 Augustus 2014 }}</ref> {{Sienook|Suid-Afrikaanse wyn|Lys van wynkelders in Suid-Afrika}} === Verwerkende nywerhede === [[Lêer:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|duimnael|Werkers verpak pere vir uitvoer in die [[Ceres]]-vallei]] Net soos Suid-Afrika se mynbou- en landbousektor is ook die land se verwerkende nywerhede sedert 1994 aan skerp internasionale mededinging en aanhoudende prysdruk op die wêreldmark blootgestel. Die plaaslike verwerking en veredeling van die land se minerale-skatte, swaar nywerhede en vervaardiging van masjiene het steeds belangriker geword. Die sterk groei in 'n aantal nywerheidsektore soos die boubedryf word deur die binnelandse vraag gedryf. Die tweede grootste nywerheidsbedryf met 'n lang tradisie van plaaslike vervaardiging is die motorbedryf. Groot Duitse produsente soos [[BMW]] en [[Volkswagen]] het 'n beduidende persentasie van hul vervaardigingskapasiteite na Suid-Afrika uitgeplaas en produseer hier ook vir oorsese markte. Nogtans het die bedryf 'n sterk sikliese karakter – weens dalende vraag van oorsese ekonomieë is produksie in 2008 en 2009 merkbaar verminder. Ander belangrike nywerheidsektore sluit chemie, inligtings- en kommunikasietegnologie asook tekstiele in. === Energiebedryf === Suid-Afrika se energiebedryf beleef in die vroeë 21ste eeu ingrypende strukturele verandering. Dit dra tans reeds sowat 15 persent tot die BGP by en sal as gevolg van stygende binnelandse vraag verdere groei toon. Om in die land se toekomstige kragbehoeftes te kan voorsien, sal nuwe kragsentrales opgerig moet word. Die nasionale energieverskaffer Eskom sal danksy 'n lening van die [[Wêreldbank]] byna vier miljard VSA-$ in sy Medupi-projek belê, tog bly hierdie konvensionele termiese kragsentrale by Suid-Afrikaanse en buitelandse nie-regeringsorganisasies omstrede. Kritici wys op die hoë koolstofdioksied-emissies van steenkoolkragsentrales. === Infrastruktuur === [[Lêer:Gautrain-rail reserve-Midrand-001.jpg|duimnael|links|Die Gautrein se dubbelspoorlyn in Midrand]] [[Lêer:Map of the National Roads of South Africa with labels.svg|duimnael|Kaart van Suid-Afrika se [[Nasionale paaie in Suid-Afrika|Nasionale Padstelsel]]]] Sedert 1994 met die oorgaan na 'n demokrasie en ook die oorgaan tot 'n vryemark stelsel, het die Suid-Afrikaanse infrastruktuur tot 'n hewige stilstand gekom. Waar daar voor 1994 nog stelselmatig aan die infrastruktuur gewerk is as gevolg van die feit dat die spoorweë, paaie en publieke vervoer aan staatbeheer onderworpe was, het die ANC as nuwe regerende party 'n liberale ekonomiese beleid gevolg en hierdie instansies geprivatiseer. Die uitbrei van infrastruktuur en die onderhoud van die alreeds bestaande infrastruktuur is vervolgens onder meer as gevolg van korrupsie tot 'n halt geruk het. Sedert 1994 is baie selde aandag aan nuwe infrastruktuurprojekte geskenk. As gevolg hiervan het die spoorlynstelsel, wat nog in 1992 as die rugstring van die Suid-Afrikaanse ekonomie bestempel is, agteruit beweeg en het die spoorlyn al hoe gevaarliker geword. Dit het beteken dat 'n groot persentasie van die spoorlynvragte deur besighede van die spoorlyne af verwyder is, en eerder aan die privaatsektor se transportryers en vervoermaatskappye oorgelaat is. Dit het opsig self ook 'n groter druk op die land se paaie geplaas, en met die instandhouding van die paaie wat sedert 1994 agteruit gegaan het, het dit beteken dat die land se paaie vandag as van die slegstes in die wêreld beskou word. Die eerste werklike poging van die nuwe bedeling om 'n plan te maak ten opsigte van infrastruktuur, is met die koms van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] onderneem. 'n Oormaat toeriste is verwag, en dus het die regerende party dit goed gedink om die wol oor almal die wêreld heen se oë te trek met die bou van snelweë en 'n passasierstreinstelsel genaamd die [[Gautrein]]. Daar is met mooi praat en beloftes aan die bevolking van Suid-Afrika vertel dat die opgradering van die infrastruktuur meestal vir die koms van toeriste sou wees met die aanbied van die Sokker-Wêreldbekertoernooi. Dit was nie die geval nie en het die regering dit goed gedink om al die kostes wat hulle aangegaan het met 'n elektroniese tolstelsel genaamd [[E-tol]] op te maak. Dit het eers na die tyd aan die lig gekom dat dit die regering se plan van die begin af was om die tolstelsel te gebruik om hulself en hul pensioenfonds aan te vul en te verryk. Dus betaal Suid-Afrikaners vandag 'n duur prys vir 'n elitegroep se voordele en vryheid. === Toerisme === [[Lêer:Pafuri Gate (North Entrance Kruger Park).jpg|duimnael|Die [[Krugerwildtuin]] se ingang]] Volgens 'n ondersoek, wat deur ''Standard Bank'' gedoen is, is [[toerisme]] tans een van die belangrikste [[Verskaffer (ekonomie)|verskaffers]] van buitelandse valuta vir die land, met 'n inkomste van R53,9&nbsp;miljard in 2003 (of sewe persent van die bruto binnelandse produk) – nog voor die goudmynbou, wat R35,3&nbsp;miljard verdien het. Volgens die voormalige minister van toerisme, [[Marthinus van Schalkwyk]], het die aantal buitelandse toeriste wat Suid-Afrika in 2009 besoek het, eksponensieel gegroei tot meer as 9,9 miljoen. Die toerismesektor se direkte en indirekte bydrae tot die ekonomie het tussen 1994 en 2009 byna verdubbel – van 4,9 tot 7,9 persent of ZAR 89,4 miljard.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 ''nuus24.com – Kortbroek: Toeriste stroom na Suid-Afrika. (Besoek op 30 September 2010)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003210419/http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 |date= 3 Oktober 2010 }}</ref> {{Sienook|Toerismesyfers van Suid-Afrika}} == Vervoer == === Lugvervoer === [[Lêer:Ekurhuleni Aerotropolis.jpg|duimnael|Die Internasionale Oliver Tambo-lughawe is die besigste in Afrika]] Suid-Afrika se besigste lughawe is die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] naby Johannesburg, gevolg deur die [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] naby Kaapstad. [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]], Suid-Afrika se staatslugredery, bied internasionale verbindings na en van hierdie twee lughawens. Daarbenewens bied ook ander groot internasionale lugrederye soos [[British Airways]], [[KLM]], [[Lufthansa]]/[[Swiss International Air Lines|Swiss]], [[IBERIA]] en [[Air France]] daaglikse vlugte na Johannesburg of Kaapstad. Vir binnelandse vlugte in Suid-Afrika of vlugte na buurlande is daar verskeie lugrederye soos [[Airlink]], [[Comair]], [[Kulula.com]], [[Mango (lugredery)|Mango]], [[Air Namibia]], [[Safair]] en [[South African Express]]. Kleiner lughawens in Suid-Afrika sluit in [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] by Bloemfontein, [[Koning Shaka Internasionale Lughawe]] by Durban, [[Kruger Mpumalanga Internasionale Lughawe]], [[Oos-Londenlughawe]], [[Polokwane Internasionale Lughawe]] en [[Port Elizabeth-lughawe]]. === Spoorvervoer === {{Hoofartikel|Spoorvervoer in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa rail network map with cities.svg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse spoornetwerk]] [[Lêer:Shosholoza Meyl roete 2012.svg|duimnael|Spoornetwerk van die Shosholoza Meyl]] [[Lêer:Kalk Bay Station 3.jpg|duimnael|'n [[Metrorail]]-trein verlaat die [[Kalkbaai]]-stasie op pad na [[Kaapstad]]]] Die diamant-, goud- en steenkoolmynbedryf in Suid-Afrika was van die begin af op spoorlyne aangewese om mynbouprodukte, wat vir uitvoer na oorsese bestemmings bestem was, na die land se seehawens te vervoer. Om koste te bespaar, het die Britse koloniale bewindhebbers spoorlyne nie volgens die Europese standaardspoorwydte van 4 voet 8,5 duim laat bou nie, maar in die smaller spoorwydte van 1067 millimeter wat oorspronklik deur die [[Noorweë|Noorse]] ingenieur Carl Abraham Pihl ontwikkel en waarna volgens sy inisiale aanvanklik as CAP-spoorwydte verwys is. Dié spoorwydte is wêreldwyd op nuwe spoorlyne toegepas, maar dit het veral in Suid-Afrika algemeen gebruiklik geword. Hier het mense ook gaandeweg hul eie etimologie vir dié spoorwydte ontwikkel en dit "Kaapspoor" begin noem.<ref>{{de}} Michael Dörflinger: ''Das große Buch der Lokomotiven. Illustrierte Technikgeschichte mit den besten Modellen der Welt.'' Zug (sonder jaargetal): Planet Medien AG, bl. 70</ref> Kaapstad is deur die Britse kolonialis Cecil John Rhodes as die beginpunt van 'n beplande [[Kaap-tot-Kairo-spoorlyn|spoorverbinding]] tussen die Kaap en [[Kairo]] aangewys wat egter nooit verwesenlik is nie. Die eerste Suid-Afrikaanse stoomtrein het op 26 Junie 1860 tussen Durban en Durban-Punt geloop. Hierdie eerste amptelike treinrit in die land oor 'n afstand van 3,2&nbsp;km het slegs sowat vyf minute geneem, maar was die beginpunt vir die bou van 'n uitgebreide spoorwegnetwerk. 'n Tweede spoorwegverbinding tussen Kaapstad en Eersterivier is op 13 Februarie 1862 amptelik geopen.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/dated-event/first-railway-line-south-africa-between-durban-and-point-officially-opened ''South African History Online: 26 June, 1860 – The first railway line in South Africa, between Durban and the Point, is officially opened. Besoek op 28 Desember 2014'']</ref> Die vinnige ontwikkeling van Suid-Afrika se mynboubedryf het die bou van steeds meer spoorlyne noodsaaklik gemaak, waaronder die Kaapse hoofspoorlyn tussen De Aar en Kimberley. Die [[stoomlokomotief|stoomlokomotiewe]] op Suid-Afrikaanse spoorweë is aanvanklik in Engelse en Skotse fabrieke vervaardig. Eers vanaf die 1920's is hulle ook uit ander lande ingevoer. Een van die belangrikste reekse was [[Klas 19-stoomlokomotief|Klas 19D-lokomotiewe]] wat vanaf 1936 deur die Duitse vervaardigers Krupp en Borsig verskaf is. Hierdie 2’D1’-lokomotiewe, waarvan sommige ook ná die Tweede Wêreldoorlog deur Britse fabrieke volgens die Duitse ontwerpe gebou is, het hoofsaaklik goederetreine getrek. Om ook gebiede, wat anderkant uitgestrekte woestyne geleë was, vir spoorvervoer te ontsluit, was een van die grootste uitdagings. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Duitse ingenieurs vir die steppegebiede van die suidelike [[Sowjetunie]] sogenaamde kondenswaterlokomotiewe ontwikkel wat die grootste deel van hul stoomketelwater vir herhaalde gebruik kon herwin. Die waterverbruik kon sodoende aansienlik verminder word en het hierdie tipe lokomotiewe uiters geskik vir spoorvervoer in droë streke gemaak. Weens die hoër onderhoudkoste is kondenswaterlokomotiewe selde gebruik, maar die Suid-Afrikaanse Spoorweë het besluit om die nuwe tegnologie op sy lyne in te span. [[Klas 25-stoomlokomotief|Klas 25-kondenswaterlokomotiewe]] vir die plaaslike mark is deur [[North British Locomotive Company]] (NBL) in [[Glasgow]] en Henschel in [[Kassel]], [[Duitsland]], vervaardig. Een van hulle, Henschel se ''Red Devil'', is tans die sterkste smalspoorlokomotief ter wêreld.<ref>{{de}} Dörflinger, bl. 71</ref> 'n Tweede belangrike ontwerp vir gebruik op Suid-Afrikaanse spoorweë was [[Garratt-stoomlokomotief|Garratt-stoomlokomotiewe]] met twee dryfwiele waardeur die las op die draaionderdele beter verdeel kon word. Kenmerkend vir dié lokomotiewe was die groot stoomwaterketel op die voorste dryfwiel. 'n Belangrike reeks was [[Suid-Afrikaanse Klas NG G13 2-6-2+2-6-2|Klas NGG 13-lokomotiewe]] wat in 1927 en 1928 deur Hanomag in [[Hannover]], Duitsland, vervaardig is. Aangesien steenkool as brandstof hier volop en goedkoop was, was Suid-Afrika een van die laaste lande wat stoomlokomotiewe buite diens gestel het. == Misdaad == [[Lêer:Hi-jacking hot spot.JPG|duimnael|links|'n Straatbord naby Witbank waarsku teen motorkapers op die N4-snelweg]] [[Lêer:Plaas-Moored.jpg|duimnael|Naasbestaandes plant kruise vir slagoffers van [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle]]]] [[Lêer:People's March Anti Xenophobia.jpg|duimnael|'n Protesoptog teen xenofobie in April 2015 in Jeppestraat ("Klein-Ethiopië"), Johannesburg]] Naas die vigs-epidemie word [[misdaad]] in Suid-Afrika as 'n nasionale krisis beskou. Gepaardgaande met hierdie misdaad syfer kan 'n geweldige moord syfer en verkragtings syfer ook gevind word. Die moord op Afrikaners en [[plaasmoorde]] word ten sterkste deur die huidige regering ontken, maar is 'n werklikheid en 'n grootskaalse probleem wat gekoppel word aan [[volksuitwissing]] (Eng.: ''Genocide''). Suid-Afrika is een van vyf lande wêreldwyd waar georganiseerde misdaad 'n negatiewe effek op die ekonomie het en hoë ekstra koste veroorsaak. Volgens 'n ondersoek van 1997 deur die Duitse Handelskamer het sowat 15 persent van die ondernemings wat deelgeneem het, nuwe beleggings weens die hoë misdaadsyfers gestaak. Meer as tweederdes het gekla oor inbrake en motordiefstalle. Misdaad word volgens die ondersoek deur Duitse bestuurders en hulle gesinne ook as 'n persoonlike bedreiging beskou. Oor 'n gemiddelde tydsduur van sowat 18 maande word elkeen van hulle of 'n familielid die slagoffer van 'n misdaad. Twintig persent van die ondernemings het in die twee jaar voor die ondersoek medewerkers as gevolg van moord verloor. By 47 persent van die ondernemings het bestuurders of hooggekwalifiseerdes die land weens die misdaadprobleem verlaat. In 1995 was die moordsyfer in Suid-Afrika reeds van die hoogste ter wêreld – daar is gemiddeld twee mense per uur vermoor. Die provinsies Gauteng en Wes-Kaap word die meeste geraak; na Johannesburg is in dié verband in 1998 in 'n spesiale uitgawe van die Duitse tydskrif "DEG aktuell" selfs as die "wêreld se moordhoofstad van die jaar 1997" verwys. Die Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake waarsku VSA-burgers dat Suid-Afrika 'n swak rekord vir misdaadbekamping het.<ref name="mg">{{en}} [https://www.osac.gov/Reports/report.cfm?contentID=61632 Overseas Security Advisory Council: South Africa 2007 Crime & Safety Report], besoek op 22 Februarie 2007</ref> Die situasie het blykbaar sedert 2006 verder versleg, aangesien buitelanders nou ook in welvarende voorstede deur kriminele bendes bedreig word. In Februarie 2007 het ses Amerikaanse diplomate in Pretoria die slagoffers van 'n gewapende roof geword, en nuusberigte staaf dat buitelandse diplomate se vrees vir misdaad ná 'n reeks soortgelyke voorvalle steeds groter word. Dwelmhandel vier sedert die einde van die apartheid eweneens hoogty in die land, wat vroeër danksy sy isolasie nouliks deur hierdie probleem geraak is. Kaapstad dien nou naas [[Lagos]] in Nigerië as een van die Suid-Amerikaanse en Asiatiese kartelle se hoofinvoerhawe vir dwelmmiddels in Afrika. Suid-Afrika is een van die belangrikste lande vir die internasionale dwelmhandel en het ook die grootste produsent van dagga geword. Dagga ter waarde van 45 miljard rand is hier reeds in 1994 op 83&nbsp;000 hektaar verbou. As gevolg van politiese steunwerwing, het sekere politieke figure ook geweldmisdaad aangeblaas ter ondersteuning van hulle politiese ideale. Hierdie geweldmisdaad word veral teen sagte teikens soos plaasbewoners gepleeg. Veral [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasmoorde]], die afmaai en vermoor van meestal wit plaaseienaars en hul gesinne, trek die aandag van Suid-Afrikaanse en internasionale media. Sommige van die slagoffers van plaasmoorde is nog kinders en sommige is bejaarde mense wat in hul eie kapasiteit geen bedreiging vir misdadigers kan inhou nie en as weerloos bestempel word. Politici van die regerende ANC ontken die verskynsel en maak dit af as bog. Hulle verwys na plaasmoorde, wat deur baie Afrikaners as volksmoord bestempel word, as net deel van die algemene misdaadstatistiek en weier om enige aandag daaraan te skenk. As gevolg hiervan is geen werklike statistiek daaroor beskikbaar nie, alhoewel sekere privaat instansies probeer om die syfers en getalle op te neem. Die werklike syfers van rasgebaseerde moorde in stedelike gebiede is nog minder duidelik.<ref name="Plaasmoorde">{{af}} [https://www.beeld.com/nuus/2013-06-18-plaasmoorde-hartseer-erger], besoek op 18 Junie 2013</ref> == Demografie == {{Hoofartikel|Demografie van Suid-Afrika}} === Groei van die blanke bevolking === [[Lêer:South Africa - population migrations.svg|duimnael|links|Migrasies wat die moderne Reënboognasie gevorm het]] [[Lêer:South Africa dominant population group map.svg|duimnael|Dominante bevolkingsgroepe in Suid-Afrika {{columns-list|2| {{sleutel|#fb8072|[[Swart mense|Swartes]]}} {{sleutel|#8dd3c7|[[Bruin mense|Bruines]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Blanke Suid-Afrikaners|Blankes]]}}}} {{sleutel|#bebada|Geen dominante nie}}]] Suid-Afrika se blanke bevolking is die enigste etniese groep waarvan die demografiese groei vanaf die middel van die 17de eeu deur amptelike sensusse en ander statistieke gedokumenteer is. Die eerste landswye sensus volgens moderne metodes het egter eers in 1904 plaasgevind sodat vroeëre statistieke nie altyd as akkuraat beskou kan word nie. Die eerste bevolkingsopname is in 1658 deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOIK) gedoen, ses jaar nadat Kaapstad as verversingspos vir VOIK-skepe op pad na Oos-Indië gestig is. Die blanke bevolking het destyds slegs 166 beloop. As aandelemaatskappy het die VOIK uitsluitlik in die winsgewendheid van sy onderneming belang gestel, en daar kon dus geen sprake wees van doelgerigte kolonisasie nie. So het die blanke bevolking teen 'n baie stadige koers gegroei. Teen die begin van die 18de eeu was daar 1&nbsp;300 Europese setlaars aan die Kaap, en toe in 1731 'n bevolkingsopname gedoen is, het die blanke bevolking op 1&nbsp;544 gestaan. Dit het verder gegroei tot 10&nbsp;000 in 1778 en sowat 22&nbsp;000 teen die einde van die eeu.<ref>{{en}} N. Worden e.a.: ''Cape Town: the making of a city''. Kaapstad: David Philip 1998, bl. 26 en 50</ref> In 1855 was daar 155&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners, en eers daarna het groter getalle immigrante na die Britse Kaapkolonie en die Boererepublieke gestroom nadat diamante en goud ontdek is. So het die getal blanke inwoners in 1891 620&nbsp;000, in 1904 reeds meer as 1,1 miljoen en in 1913, toe die eerste nasionale volkstelling gehou is, 1,3 miljoen beloop. In 1938 was 'n vyfde van die totale blanke bevolking, wat destyds op 2,1 miljoen beraam is, in die buiteland gebore. Die bydrae van internasionale migrasie, hoofsaaklik uit Europa, tot die groei van Suid-Afrika se blanke bevolking was aansienlik, veral in die tydperk ná die Tweede Wêreldoorlog. Gedurende die ekonomiese opbloei van die 1960's het die invloei van migrante merkbaar toegeen en in 1976 sy hoogtepunt bereik. Maar ook die getal emigrante het sedert 1945 merkbaar toegeneem. Tussen 1924 en 1990 het 1,86 miljoen blankes hulle in die land gevestig en 530&nbsp;000 geëmigreer; die migrasiewins was dus 1,33 miljoen.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen: ''Demografie. Handboek vir die Suid-Afrikaanse student''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing 1997, bl. 210</ref> === Britse immigrasie === ==== Vroeë kolonisasieprojekte ==== [[Lêer:Eastern Frontier, Cape of Good Hope, ca 1835.png|duimnael|Die ligging van plase in die Oos-Kaapse Albany-distrik waarop 1820-Setlaars geboer het]] [[Lêer:Thomas Baines - The British Settlers of 1820 Landing in Algoa Bay - 1853.png|duimnael|"Die Britse setlaars van 1820 land in Algoabaai", deur Thomas Baines, 1853]] [[Lêer:PMB Town Hall.JPG|duimnael|Victoriaanse boukuns in Suid-Afrika: die Raadsaal in [[Pietermaritzburg]], KwaZulu-Natal]] In die vroeë 19de eeu is Britse immigrasie na Suid-Afrika grotendeels deur die Britse regering of weldadigheidsorganisasies bevorder en gefinansier. Nadat die Kaapkolonie in 1806 onder Britse bewind gekom het, is drie klein privaat kolonisasieprojekte van stapel gestuur wat die vestiging van immigrante georganiseer het. Die belangrikste hiervan was dié van 196 arm en werklose leerjongens wat in 1817 onder leiding van ene [[Benjamin Moodie]] vanuit Leith in Skotland vertrek het om 'n nuwe heenkome aan die Kaap te vind. Die meeste van hulle was meganici of ongeskoolde werkers wat kontrakte aangegaan het om in Suid-Afrika te werk. Ná hul aankoms het die meeste van hierdie immigrante egter hul kontrakte verbreek en ander, meer lukratiewe werkgeleenthede aanvaar. Die kolonisasieprojek was onsuksesvol, en Moodie het bankrot gespeel.<ref>{{en}} William E. Van Vugt en G. Daan Cloete: ''Race and Reconciliation in South Africa. A Multicultural Dialogue in Comparative Perspective''. Lanham, Maryland: Lexington Books 2000, bl. 22–23</ref> ==== Die 1820-Setlaars ==== {{Hoofartikel|1820-Setlaars}} Die Britse regering het sy houding teenoor die vestiging van Britse setlaars vanaf 1819 om strategiese redes verander. Die Kaapkolonie, wat die Verenigde Koninkryk van Nederland oorgeneem het, was immers merendeels deur [[inheemse volke]] bewoon, en ter stabilisering van die Britse bewind was dit raadsaam om die kolonie deur middel van blanke immigrasie te ontwikkel en uit te brei en so sterk moontlik te angliseer. In 1820 het die regering 'n bedrag van £50&nbsp;000 beskikbaar gestel om sowat 5&nbsp;000 Britse setlaars – wat later as 1820-Setlaars bekend sou staan – in die Albany-gebied naby [[Algoabaai]], nie ver van die huidige [[Port Elizabeth]] nie, te vestig. Protestants-Christelike etiek en liberale houdings het by die projek hul invloed laat geld. So het die setlaars vrye landbougrond ontvang, maar hul kontrakte was aan sekere voorwaardes gebonde. Hulle is verbied om slawe aan te hou of om inboorlinge in diens te neem. Anders sou hulle hul grond weer kwytraak. Die owerheid het sowat 90&nbsp;000 aansoeke van voornemende emigrante ontvang. ==== Sosiale agtergrond ==== Vir Britse emigrante in dié tyd sou Noord-Amerika 'n meer gewilde bestemming gewees het. Alhoewel die beroepsagtergrond en -ervaring van die 5&nbsp;000 suksesvolle aansoekers op die oog af met dié van tipiese emigrante op pad na die Verenigde State ooreengekom het – sowat veertig persent was voorheen in die landboubedryf werksaam, 'n derde was opgeleide ambagsmanne of meganici, 'n tiende was in die handel werksaam en die res ander geskooldes, was daar 'n groot verskil: die meeste van hulle was werkloos of het hulle om ander redes in 'n moeilike situasie bevind. Emigrasie na 'n oorsese bestemming was dus 'n uitweg. Maar aangesien hulle nie oor die nodige finansiële middele vir emigrasie beskik het nie, was hulle aangewese op staatsubsidies. Historici het na die feit verwys dat 'n relatief groot persentasie van hierdie vroeë Britse immigrante uit ekonomies benadeelde streke in Engeland gekom het – anders as voornemende immigrante wat die VSA as bestemming gekies het. Hulle het dikwels uit graafskappe gekom waar nywerhede gefloreer en hoë lone betaal is. Nogtans was 'n groot persentasie van vroeë Britse immigrante in Suid-Afrika geletterd, in teenstelling met inheemses, en die stigting van skole, biblioteke en 'n vrye pers aan die Kaap was, net soos die verbeterde onderwys vir inheemses, aan hulle invloed te danke. Onafhanklike, selfstandige denke is deur hulle net soos die konsep van selfregering bevorder, en dit was Britse setlaars wat 'n stedelike en kommersiële beskawing na die binneland van Suider-Afrika gebring het. Die 1820-Setlaars was om verskillende redes nie suksesvol as boere nie. Hulle het nie oor die nodige landboukennis beskik nie, min van die grond wat aan hulle gegee is was werklik geskik vir boerdery, en hul plase met 'n oppervlak van gewoonlik slegs eenhonderd akkers was nie groot genoeg om 'n hele gesin te voed nie. So het baie verstedelik om in hul vroeëre beroepe te werk. Hul bydrae tot die ekonomiese ontwikkeling van die Oos-Kaap was uiteindelik groter as beplan en het die basis vir die wol- en ander florerende uitvoergerigte bedrywe geskep. Hulle het hul misnoeë oor outokratiese bewindhebbers met koloniste in Noord-Amerika gedeel en was vasbeslote om vir hul regte te baklei. Toe die kaptein van 'n Britse skip met Ierse gevangenes aan boord in 1848 in die Kaap wou aandoen, het Britse setlaars en Afrikaners saamgespan om die skip af te wys. Suid-Afrika het sodoende nooit as strafkolonie gedien nie. In 1853 het die Kaapkolonie 'n grondwet gekry wat voorsiening vir verteenwoordigende selfregering gemaak het. Ten spyte van hul relatief klein getal het Britse immigrante beslissende invloed op die Suid-Afrikaanse samelewing uitgeoefen. In die dekades tot 1840 het die meeste Britse immigrante hul vaart na Suid-Afrika self betaal, maar slegs enkele honderd het jaarliks na die Kaap vertrek. Die oorgrote meerderheid emigrante het hulle in Noord-Amerika gevestig. Eers met die [[Groot Ierse Hongersnood|Groot Hongersnood in Ierland]] het die getal Britse immigrante in Suid-Afrika toegeneem. Volgens die ''Colonial Land and Emigration Commission Reports'' vir 1851 het nogtans vir elke Brit, wat hom in Suid-Afrika gevestig het, vier na Australië en Nieu-Seeland vertrek, sewe na Brits-Noord-Amerika (tans Kanada), en 49 na die Verenigde State.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25">{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 25</ref> ==== Nuwe emigrasiepatrone ==== Tussen 1825 en 1845 het Britse immigrante geen finansiële steun van regeringskant of privaat liggame ontvang nie. Amptelike rekords vir dié periode gee 'n totaal van 5&nbsp;345 immigrante uit Groot-Brittanje en Ierland. Daar word geen verskil gemaak tussen Engelse, Skotse, Walliese en Ierse immigrante nie.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 34</ref> Teen die middel van die 19de eeu het emigrasiepatrone met betrekking tot Suid-Afrika ingrypend verander. Net soos die 1820-Setlaars het baie van die emigrante in dié periode staatsubsidies ontvang, hoofsaaklik om die Britse Ryk te stabiliseer en uit te bou, terwyl ander deur kapitaliste ondersteun is wat finansiële voordeel uit die ekonomiese ontwikkeling van die Kaapkolonie kon trek. So het in die periode tussen 1847 en 1866 byna 11&nbsp;000 Engelse, Skotse en Walliese immigrante danksy regeringsubsidies in Suid-Afrika aangekom om hulle in die Kaapkolonie of in Natal te vestig, terwyl ander met behulp van privaat immigrasieskema's 'n nuwe tuiste in die land gevind het. ==== Immigrasie na Natal ==== [[Lêer:West Street, Durban - ca. 1900.jpg|duimnael|West Street, Durban, omstreeks 1900]] [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM De City Hall in Durban TMnr 20014807.jpg|duimnael|Vir die ontwerp van Durban se stadhuis het ''Belfast City Hall'' in [[Noord-Ierland]] as voorbeeld gedien]] Nadat Natal in 1843 tot Britse kolonie verklaar is, was die plaaslike immigrasiebeleid weer eens daarop gemik om die Britse bewind te stabiliseer en te verhoed dat die gebied tot "'n kolonie van inboorlinge sou degenereer", soos die destydse goewerneur Sir P. Maitland dit gestel het.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25" /> Ooreenkomstig die koloniale regering se beleid is 'n aantal immigrasieskema's in werking gestel waarvolgens Britse immigrante finansiële steun ontvang het. Tussen 1849 en 1852 het byna 5&nbsp;000 Engelse en Skotse immigrante in Natal aangekom. Baie van hulle is met beloftes van vrye grond en 'n aangename lewe in 'n "land van melk en heuning" na die kolonie gelok. Sowat twee derdes van die Natalse [[Byrne-Setlaars|immigrante]] het onder leiding van Joseph Charles Byrne na die kolonie gekom. Byrne, die seun van 'n Ierse veehandelaar wat tydelik na Australië geëmigreer en op sy terugvaart na Groot-Brittanje in Kaapstad aangekom het, het daar sakemanne ontmoet wat van voorneme was om Natal ekonomies te ontwikkel. Terug in Engeland, het Byrne 'n fortuin met spekulatiewe transaksies verdien en kennis gemaak met sakelui in die skeepvaartbedryf wat dieselfde belang in die ontwikkeling van Natal gestel het. Byrne het 'n ooreenkoms met die Britse ''Colonial Office'' aangegaan waarvolgens hy die vervoer van Britse emigrante na Natal sou reël. Mits die setlaars met sukses op plase in Natal gevestig sou word, sou die ''Colonial Office'' sy koste vergoed. Vir Byrne was dit duidelik dat die kolonie slegs deur boere met kapitaal en ambagsmanne ontwikkel kon word, en so het hy 'n aansoekprosedure ontwikkel wat daarop gemik was om boere, plaaswerkers en ambagsmanne te werf. Die aansoeke, wat ontvang is, het uiteindelik van stedelike fabriekarbeiders, dagloner en klerke gekom wat hulle as landboukundiges voorgegee het – moontlik het slegs een persent van die applikante werklik oor die nodige kennis en ervaring vir suksesvolle boerdery beskik. Daarbenewens was die grond, wat in Natal aan voornemende boere beskikbaar gestel is, nie geskik vir kleinboere nie. So het Byrne sy belegging van £14&nbsp;000 kwytgeraak en moes bankrot speel. Die immigrante was beter daaraan toe. Sowat 1&nbsp;000 van hulle het in 1852 na Australië vertrek nadat daar goud ontdek is. Die res het uit Byrne se skema bedank en hulle in die nuut ontwikkelende stedelike nedersettings, veral Durban, gevestig waar hulle hul oorspronklike beroepe weer uitgeoefen of werk in ander bedrywe gevind het. Net soos die 1820-Setlaars het ook die Natalse immigrante uiteindelik grootliks bygedra tot die ontwikkeling van die kolonie, al was dit op 'n heel ander manier as beplan. Sommige het selfs aktief aan die politieke lewe deelgeneem, maar in 'n omgewing waar daar geen Afrikaners was nie, was hulle ook nie genoodsaak om kragte met bruines of swartes saam te snoer om 'n teengewig teen 'n Afrikanermeerderheid te vorm nie. So het hulle die liberale houding, wat kenmerkend vir die Kaapse samelewing was, laat vaar en 'n beleid van wit bevoorregting en rasseskeiding ingestel. Daardie beleid was gedeeltelik ook die gevolg van ekonomiese en politieke druk wat deur vroeëre Britse immigrante uitgeoefen is. Baie van hulle het hulle in die Oos-Kaap as suksesvolle skaapboere, wolprodusente en handelaars bekwaam en het nou daarop aangedring dat hulle weivelde in rigting van Ciskei uitgebrei moes word. ==== Immigrasie van vroue ==== Daar was ook suksesvolle pogings om arm jong vroue in Suid-Afrika te vestig. So het byvoorbeeld vroulike huisbediendes finansiële steun ontvang om die tekort aan vroue in Suid-Afrika effens te probeer verlig. In 1857 het sowat 1&nbsp;000 Ierse vroue in Suid-Afrika aangekom.<ref>{{de}} Ulrike Kirchberger: ''Aspekte deutsch-britischer Expansion. Die Überseeinteressen der deutschen Migranten in Großbritannien in der Mitte des 19. Jahrhunderts''. Stuttgart: Franz Steiner Verlag 1999, bl. 80</ref> Ander skema's, soos dié wat deur die ''Female Middle Class Emigration Society'' van stapel gestuur is, het die immigrasie van gekwalifiseerde en gesofistikeerde vroue bevorder wat as sendelinge en onderwysers gewerk het en 'n waardevolle bydrae tot die opvoeding van inheemses gelewer en op politieke en sosiale hervorming aangedring het. ==== Laat 19de eeuse immigrasie ==== [[Lêer:Gold Reef City 002.jpg|duimnael|Die sitkamer van 'n vroeë 20ste eeuse huis waarin mynwerkers gevestig is.<br /><small>Gold Reef City, Johannesburg</small>]] In die 1870's en 1880's het jaarliks duisende Britte na Suid-Afrika geëmigreer, waarby immigrasieskema's steeds 'n belangruike rol gespeel het. In die dekade tussen 1873 en 1883 het byvoorbeeld 22&nbsp;300 Britse immigrante finansiële steun ontvang. Die koloniale owerheid aan die Kaap het hiervoor 'n kwartmiljoen pond beskikbaar gestel. Van die laat 19de eeuse immigrante was kunshandwerkers en ambagsmanne wat as gevolg van ekonomiese depressie en meganisering in die Verenigde Koninkryk na die buiteland uitgewyk het, spoorwegarbeiders, ongeskoolde werkers en gekwalifiseerdes uit die mynboubedryf. In 1891 het Suid-Afrika se Britsgebore bevolking op 188&nbsp;000 gestaan. Migrasiesyfers in [[Cornwall]] was die hoogstes in die Verenigde Koninkryk, veral in 'n tyd toe die Corniese tin- en mangaanmyne uitgeput was. Cornwallisers was meestal bereid om te migreer indien mynbouaktiwiteite elders werkgeleenthede vir hulle kon bied, en so het baie van hulle ook in Suid-Afrika aangekom. Die eerste Corniese immigrante was steengroefwerkers wat saam met die 1820-Setlaars na die Kaap geëmigreer het en stene vir die eerste permanente geboue ontgin het. Toe die Britse koloniale grens in 1847 tot by die Oranjerivier geskuif is, het Corniese mynwerkers, wat in Engels dikwels ''Cousin Jacks'' genoem word, met die ontginning van kopermyne in Namakwaland begin. In 1854 en 1855 het koperontginning in Suid-Afrika 'n nuwe hoogtepunt bereik, en dit was veral Corniese immigrante wat in die vraag na gekwalifiseerde mynbouwerkers voorsien het. Omstreeks 1900 was 'n kwart van die blanke mynwerkers aan die Witwatersrand Corniese immigrante. Die meeste van hulle het as ongetroude mans na die Kaap gekom, en 'n relatief groot persentasie het vanweë die skaarste aan Corniese vroue met inheemse swartes getrou. Corniese immigrante het hul spore in die bou- en [[Suid-Afrikaanse kookkuns|kookkuns]] gelaat, en daar is tans nog meer as honderd plekname van Corniese oorsprong in Suid-Afrika. Britse mynbouwerkers het daarnaas ook hul tradisionele vakbondstrukture na die land gebring. Die verdraagsaamheid van Corniese immigrante teenoor swart Suid-Afrikaners het onder meer uit godsdienstige tradisies voortgespruit. So was baie van hulle Wesleyaanse Metodiste wat 'n matigende invloed op die ruwe leefwyse in Suid-Afrikaanse mynbougemeenskappe uitgeoefen het. Hoë misdaadsyfers en drankmisbruik was die knellendste vraagstukke. Corniese immigrante het kerkgemeentes en krieketspanne gestig waarby, soos in die geval van Namakwaland, ook swart spelers welkom was. ==== Sosiale gaping ==== [[Lêer:Boerfamily1886.jpg|duimnael|Wit armoede: 'n Afrikanergesin in 1886]] [[Lêer:SouthAfricaTownship1989.jpg|duimnael|Kinders in 'n [[township]] naby Kaapstad in 1989]] Die unieke geologie van Suid-Afrika het die sosiale gaping tussen hoogs gekwalifiseerde mynboudeskundiges en ongeskoolde werkers nog versterk. Die land se laegraadse goud- en ertsneerslae lê diep sodat die plaaslike mynboubedryf op ingenieurs en kapitaal aangewese is. Die Britse immigrante, wat poste in die bedryf gevul het, net soos dié in ander sektore soos handel en finansies, het 'n elite gevorm. Mynbou-ondernemings se aggressiewe uitbreiding was een van die beslissende faktore wat die ontstaan van 'n rasgebaseerde, ongelyke arbeidsmark met wetlike en sosiale benadeling vir swartes bevorder het.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 31–32</ref> Maar ook Afrikaners is deur die vestiging van 'n mynboubedryf en die toenemende industrialisasie geraak. Groot getalle arm blankes het na die stede gestroom waar veelrassige krotbuurte ontstaan het. Vanaf die 1880's tot in die laat 1930's het 'n reeks natuurrampe, oorloë en ekonomiese agteruitgang tienduisende Afrikaanssprekendes in grootskeepse armoede gedompel. Terwyl die getal armblankes in amptelike statistieke op meer as 121&nbsp;000 beraam is, het omstreeks 1924 reeds 'n kwart van die Afrikanerbevolking in die armblanke-kategorie geval. Die situasie het dramaties versleg met die ekonomiese insinkings van die Groot Depressie waartydens 'n derde van alle Afrikaners, sowat 300&nbsp;000 mense, as armlastig beskou is.<ref>{{af}} Edward-John Bottomley: ''Armblankes''. e-Boek//Kindle-uitgawe. Kaapstad: Tafelberg, pos. 60</ref> Vir die koloniale owerheid – en latere blanke Suid-Afrikaanse regerings – was wit armoede 'n besondere probleem wat wit aansien kon bedreig. Deur middel van rasseskeiding, waarby benadeelde blankes in die volgende dekades in wit enklawes van armoede en in werkskeppingskemas van staatsondernemings en nywerhede in staatsbesit weggesteek is, is die vraagstuk opgelos totdat dit in 1994 skielik weer opgeduik het. Die Tweede Suid-Afrikaanse Oorlog het potensiële immigrante afgeskrik sodat min Britte hulle in die laaste jare van die 19de eeu aan die Kaap gevestig het. Die Britse besluit om Afrikanervroue en -kinders as 'n soort gyselaars in konsentrasiekampe aan te hou, het net soos die Afrikaners se guerilla-oorlogtaktiek verbittering veroorsaak. Uiteindelik was blanke politieke eenheid, en die stabiliteit wat dit vir die Britse Ryk in Suider-Afrika sou verseker, vir die Britse ''Colonial Office'' meer belangrik as die politieke regte van swart en bruin Suid-Afrikaners. Toe die land in 1910 selfregering as Unie van Suid-Afrika gekry het en 'n einde aan politieke inmenging uit Londen gemaak is, is die weg gebaan vir 'n politieke stelsel wat dekades lank op rasseskeiding berus het. Nog voor die Uniewording het Groot-Brittanje pogings onderneem om meer Britse immigrante as boere na die Suid-Afrikaanse platteland te bring. Een doelwit was om die kloof tussen die twee wit bevolkingsgroepe te oorbrug, 'n ander was die bestryding van Afrikanernasionalisme deur anglisering. Die skema is uiteindelik gestaak aangesien ander oorsese bestemmings soos Kanada en Australië met hul eie skema's vir Britse immigrante meer aanloklik was. Die hoeveelheid geskikte landbougrond in Suid-Afrika was beperk, en die nuut ontwikkelende nywerheidsektor was danksy die beskikbaarheid van swart mannekrag nie aangewese op groot getalle immigrante nie. Britse immigrasie was dus beperk. In 1910 het 8&nbsp;314 Britse immigrante in Suid-Afrika aangekom, in 1913 (een van min jare in dié tyd met uitvoerige statistieke) het 14&nbsp;251 nuwe aankomelinge hulle in die land gevestig, waarvan 10&nbsp;009 Britte.<ref>{{en}} Stephen Constantine (red.): ''Emigrants and Empire. British Settlement in the Dominions Between the Wars''. Manchester: Manchester University Press 1990, bl. 174</ref> Maar ook in die volgende dekades het Britte hulle in Suid-Afrika gevestig, en immigrasiesyfers het in die tyd ná die Tweede Wêreldoorlog selfs gestyg. Tradisioneel is Britse immigrante en hul nakomelinge as meer liberaal gesind beskou as Afrikaners, tog is hierdie soort stereotipes in die nuwe Suid-Afrika afgebreek. Die aantal Britse migrante in Suid-Afrika is in 2015 op 318&nbsp;000 beraam.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/uk-politics-eu-referendum-36560519 ''BBC News, 17 Junie 2016: Reality Check: Which EU countries have the most UK citizens? Besoek op 19 Junie 2016'']</ref> === Duitse immigrasie === [[Lêer:Natal 1910 BomannMuseum@20150903.JPG|duimnael|links|'n Kaart van die Hermannsburgse sending in Natal]] [[Lêer:Martin Melck House, Strand Street.jpg|duimnael|[[Martin Melck Huis|Martin Melck-huis]] in Strandstraat, Kaapstad, met versierings van [[Anton Anreith]]]] [[Lêer:German colonial claims in South Africa 1880s.jpg|duimnael|Afrika suid van die ewenaar, met politieke grense van die 1880's. Die Berlynse Koloniale Konferensie van 1884 was verantwoordelik vir die onderlinge afbakening en beslissing van koloniale gebiedsaansprake]] Volgens skeepslyste was sowat veertig persent van die eerste setlaars aan die Kaap Duitsers wat in diens van die Verenigde Oos-Indiese Kompanie (VOIK) op Nederlandse skepe gevaar het. Volgens 'n verordening van die VOIK, wat in 1657 uitgereik is, is slegs [[Nederlanders]] en Duitsers in diens geneem. Gewoonlik was Duitse bemanningslede op VOIK-skepe van Nederduitse afkoms en het sodoende min moeite ondervind om Nederlands aan te leer. Vyf van die eerste vryburgers aan die Kaap, wat in 1657 uit hul diens by die VOIK getree het om hulle as boere te vestig, was van Duitse afkoms. Steeds meer Duitse immigrante het na die Kaap gestroom en, weens die gebrek aan Duitse vroue, dikwels met Nederlandse, Franse of slawevroue uit Afrika en Asië getrou. Duitse huursoldate en ander personeel in diens van die VOIK was, anders as die breë massa in hul tyd, meestal geletterd. Baie van hulle het weens die moeilike ekonomiese situasie in Duitsland ná die einde van die [[Dertigjarige Oorlog]] na Nederland geëmigreer. So verskyn op VOIK-lyste onder meer seuns van dominees en amptenare, adellikes en sakelui, en selfs akademici soos wiskundiges, landopmeters en botanici.<ref>{{de}} Dieter en Elke Losskarn: ''Südafrika''. Ostfildern: Dumont 2006, bl. 40</ref> Die eerste wetenskaplike publikasies oor Suid-Afrika se natuurlewe en ander onderwerpe is deur Duitse navorsers geskryf wat verskeie kere verkenningstogte in die binneland van Suid-Afrika onderneem het. Die eerste Khoi-woordeboek is in die vroeë 1660's deur 'n boorling van [[Hannover]], Georg Friedrich Wende, saamgestel. Naas Franse Hugenote het Duitse immigrante 'n belangrike rol by die vestiging van die wynboubedryf aan die Kaap gespeel. Een van hulle, Henning Hüsing, het sy loopbaan as arm soldaat by die VOIK en veewagter begin. As vryburger was hy een van vyf boere wat hulle as veetelers bekwaam en vleis aan die VOIK verskaf het. As een van die welvarendste burgers aan die Kaap het Hüsing later groot graanvelde aangelê en raadslid in Stellenbosch geword waar hy herehuise soos [[Meerlust]] en ander woongeboue laat bou het. Volgens oorlewerings het hy meer as 100&nbsp;000 wingerdstokke geplant. 'n Ander wynboer was Carl Georg Wieser, 'n boorling van [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]], wat ná sy loopbaan as soldaat in 1731 met 'n Kaapstadse vrou getrou en later die Constantia-wyngoed gekoop het. Suksesvolle huwelike het van [[Martin Melck]], 'n boorling van [[Oos-Pruise]], die welvarendste man aan die 18de eeuse Kaap gemaak. Baie wynboere het hulle wonings deur Duitse boumeesters laat bou. Die bekendste van hulle was [[Anton Anreith]] (1754–1822), 'n boorling van [[Freiburg im Breisgau]], wat sy kunsvolle gewels en houtsnywerk in Constantia en Kaapstad (soos die leeue waarmee die kansel van die Lutherse kerk versier is) geskep het. Ander domeine van Duitse immigrante was gesondheidsdienste en politiek. In die Nederlandse tyd het sowat vyftig Duitse geneeskundiges aan die Kaap gepraktiseer. Jan van Riebeeck se opvolger as kommandeur was Zacharias Wagenaar (Wagner), 'n boorling van [[Dresden]]. Maar dit was ook Duitsers wat dikwels protes teen VOIK-besluite aangeteken het. Boeregesinne van Duitse afkoms soos die Bothas, Pretoriuse en Albrechts was in die geledere van die eerste groep van die Groot Trek. Die tweede groep is aangevoer deur Johannes van Rensburg, 'n boorling van Rendsburg in [[Sleeswyk-Holstein]]. Die derde Boereleier, Andries Hendrik Potgieter, het sy wortels in [[Osnabrück]] gehad. 'n Voorouer van [[Paul Kruger]], die latere president van die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal), Jacob(us) Kruger (ook Cruger of Krüger gespel), is in 1690 in [[Prignitz]], 'n streek in [[Brandenburg]] gebore en het in 1713 as soldaat in diens van die VOIK getree. Tussen 1848 en 1858 het groot getalle Duitse immigrante hulle in die Oos-Kaap, veral rondom Oos-Londen, gevestig – in 'n gebied wat deur die Britse koloniale owerheid as 'n soort buffersone tussen blanke gebiede en die Xhosa-stamland geskep is. Sowat 4&nbsp;000 Duitse setlaars het hier 'n nuwe tuiste gevind nadat hulle gratis seevervoer en finansiële steun ontvang het. Die Duitse invloed is steeds sterk, sowel op ekonomiese asook kulturele gebied. Suid-Afrika is daarnaas 'n gewilde reisbestemming vir Duitse toeriste asook die gewildste bestemming vir Duitse emigrante op die vasteland van Afrika. Volgens amptelike Duitse statistieke het in 2013 1&nbsp;100 Duitsers na Suid-Afrika geëmigreer, terwyl 1&nbsp;102 na hul geboorteland teruggekeer het.<ref>{{de}} [http://auswandern-info.com/suedafrika.html ''Auswandern nach Südafrika aktuell. Besoek op 2 Junie 2015'']{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2018 het 798 Duitsers hulle in Suid-Afrika gevestig, terwyl 1&nbsp;216 burgers met 'n Duitse paspoort na Duitsland teruggekeer het. In die dekade tussen 2008 en 2017 het altesaam 10&nbsp;375 Duitsers hulle volgens amptelike statistieke hier gevestig, terwyl 11&nbsp;195 na Duitsland verhuis het.<ref>{{de}} [https://auswandern-info.com/suedafrika ''auswandern-info.com: Auswandern nach Südafrika aktuell – Infos zur Einwanderung. Besoek op 20 November 2019'']</ref> {{Sienook|Duitsers in Natal}} === Noorse immigrasie === 'n Dertigtal Noorse gesinne uit Ålesund het op 29 Augustus 1882 in Natal aangekom. Voor 1880 het Noorse emigrante hulle merendeels in die Verenigde State gevestig, maar danksy die persartikels van 'n Noorse sendeling in Zululand, ene kaptein Landmark, het voornemende Noorse emigrante belang daarin gestel om 'n nuwe tuiste in Natal te vind. Hul vaart na Natal is onder meer deur die Regering van Natal se agente in Londen gereël. Nakomelinge van die Noorse immigrante het die ''Norwegian Settlers Association of Marburg'' gestig.<ref>{{en}} [http://www.norsettler.co.za/history.htm ''www.norsettler.co.za: How it began. Besoek op 17 Maart 2016'']</ref> === Joodse immigrasie === {{Hoofartikel|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Helen Suzman.jpg|duimnael|Helen Suzman in 1959]] Al het die eerste Joodse immigrante hulle reeds in die 17de eeu aan die Kaap gevestig, kon daar eers met die grootskaalse immigrasie van Russies-Litause [[Jode]] vanaf die 1880's sprake van 'n georganiseerde Joodse gemeentelewe in Suid-Afrika wees. Omstreeks 1880 is die plaaslike Joodse bevolking op sowat 4&nbsp;000 beraam, met 40&nbsp;000 nuwe aankomelinge in die volgende drie dekades. Gedurende die 1930's was Suid-Afrika 'n toevlugsoord vir Joodse vlugtelinge uit die Duitse Ryk. So het die Joodse bevolking gegroei tot 90&nbsp;000 in 1936 en 115&nbsp;000&nbsp; in 1960.<ref name="Brenner">{{de}} {{cite book |last=Brenner |first= Michael |title=Kleine jüdische Geschichte|year=2008 |page=341, 342|publisher= C.H. Beck/Bundeszentrale für politische Bildung|location= München en Bonn}}</ref> In die ou bedeling het Joodse burgers dieselfde bevoorregte status geniet soos ander blankes, ondanks anti-semitiese tendense in bepaalde nasionalistiese Afrikanerkringe, so in die verregse vleuel van die regerende Nasionale Party. Die anti-semitiese rassisme in dele van Europa, wat sy hoogtepunt in die stelselmatige [[Sjoa|Sjoa-volksmoord]] deur die Nasionaal-Sosialistiese Duitse bewind tydens die Tweede Wêreldoorlog gevind het, was vir baie Suid-Afrikaanse Jode rede genoeg om openlik weerstand te bied teen die beleid van rasseskeiding. So het 'n relatief groot persentasie Joodse Suid-Afrikaners by die anti-Apartheid-beweging aangesluit, onder wie die skryweres en wenner van die [[Nobelprys vir Letterkunde]], [[Nadine Gordimer]], die politikus [[Helen Suzman]] wat jare lank, tussen 1961 en 1974, die enigste afgevaardigde van die [[Progressiewe Party]] in die Suid-Afrikaanse parlement was, en [[Joe Slovo]], 'n kommunistiese stryder wat – ná meer as twintig jaar in ballingskap – na Suid-Afrika teruggekeer het as een van min blanke leiersfigure in die African National Congress.<ref name="Brenner" /> Ander Joodse burgers het die NP-bewind gesteun. Opvallend was die groot persentasie aanhangers van Sionisme wat nou betrekkinge met Israel gehandhaaf het – meer as in enige ander land. So het Suid-Afrika voor 1994 steeds goeie betrekkinge met Israel onderhou, ondanks dié land se afkeuring van Pretoria se rassebeleid. Ná die eerste demokratiese verkiesing in 1994 het baie Joodse inwoners by die groot golf van blanke emigrante aangesluit.<ref name="Brenner" /> === Immigrasiebeleid voor 1994 === [[Lêer:The National Archives UK - CO 1069-1-9.jpg|duimnael|Februarie 1960: die Britse premier Harold Macmillan bring 'n amptelike besoek aan Suid-Afrika en lewer sy befaamde "Wind-van-verandering"-toespraak in die Suid-Afrikaanse parlement. Desondanks stroom duisende Britse immigrante na die Kaap<br /><small>The National Archives UK</small>]] Saam met die implementering van die Apartheids-wetgewing, waarvolgens die toegang van swart Suid-Afrikaners tot die arbeidsmark in 'n toenemende mate gereguleer en beperk is, net soos die vrye beweging van swart werknemers, en met die oog op die beplande uiteindelike ontneming van Suid-Afrikaanse burgerskap van swart inwoners in die laaste stadium van die Apartheidstelsel, was daar 'n dringende behoefte om die getalle van gekwalifiseerde blankes te verhoog. In 1958 het die Viljoen-kommissie, wat die toekomstige ontwikkeling van Suid-Afrika se nywerheidsektor ondersoek het, in sy verslag bevind dat die heersende groeikoers van die ekonomie net volgehou kon word met die werwing van jaarliks sowat 25&nbsp;000 immigrante.<ref>{{en}} Daniel Conway and Pauline Leonard: ''Migration, Space and Transnational Identities. The British in South Africa''. Basingstoke: Palgrave Macmillan 2014, bl. 39</ref> Die NP-bewind het die Suid-Afrikaanse Immigrante-organisasie (Samorgan) in die lewe geroep om blanke immigrasie te bevorder, maar hierby aanvanklik veral op Nederland en Duitsland gefokus – en nie op die Verenigde Koninkryk as die tradisioneel belangrikste land van herkoms van immigrante nie. Vir die eerste minister Hendrik F. Verwoerd, 'n immigrant van Nederlandse herkoms, was Suid-Afrika se republiekwording en onttrekking aan die Britse Gemenebes in 1960/1961 'n persoonlike triomf wat hy as een van die beslissende gebeurtenisse in die geskiedenis van die land en as die Afrikanervolk se uiteindelike onafhanklikwording van Britse kolonialisme beskou het. Gevolglik het die NP-bewind se houding teenoor Britse immigrasie ingrypend verander. Gepaardgaande met hierdie maatreëls is Engelssprekende Suid-Afrikaners stelselmatig uit die staatsburokrasie en die weermag verwyder en is die grense van kiesafdelings aangepas om meerderhede vir NP-kandidate te verseker en die Verenigde Party se politieke invloed te verminder. Verwoerd was daarvan oortuig dat Engelssprekende Suid-Afrikaners in die nuutgestigte republiek maklik aan Afrikaners geassimileer kon word en dat Britse immigrante sodoende nie meer as 'n moontlike nasionale bedreiging beskou moes word nie. Met jaarlikse groeisyfers van tussen ses en agt persent in die periode tussen 1964 en 1972 en voortgesette werkreservering, wat wit en bruin Suid-Afrikaners bevoorregte toegang tot sekere kategorieë werk gegee het, was die Suid-Afrikaanse ekonomie dringend aangewese op gekwalifiseerde immigrante. Die nuut benoemde Engelssprekende minister van immigrasie, A. E. Trollip, het dit duidelik gestel dat die ekonomie sonder immigrasie sou disintegreer. In 1961 is 'n nuwe immigrasieskema ingevoer wat voorsiening vir ruim finansiële bystand aan immigrante gemaak het, en die regering was realisties genoeg om weer op voornemende immigrante uit die Verenigde Koninkryk te fokus. Die regering se doelwit was om jaarliks sowat 30&nbsp;000 immigrante te werf. Immigrasie het inderdaad skerp toegeneem van net 9&nbsp;789 blankes in 1960 tot 48&nbsp;048 in 1966. Die staat het tagtig persent van gekwalifiseerde immigrante se reiskoste oorgeneem, ruim lenings toegestaan (wat in 1966 deur skenkings vervang is), gratis huisvesting vir 'n beperkte tydperk ná aankoms in Suid-Afrika gewaarborg en geen minimum-verblyfvereistes gestel nie. Met dié skema was die Suid-Afrikaanse regering destyds vrygewiger as byvoorbeeld Kanada of Australië. Naas sy bestaande immigrasiekantoor in [[Suid-Afrika-huis (Londen)|Suid-Afrika-huis]] op Londen se [[Trafalgarplein]] het Samorgan nuwe kantore in Cockspur-straat, Londen (in dieselfde gebou waar amptenare van die 1820 Settlers Memorial Association gesetel was), Manchester, Birmingham, Glasgow, Sheffield en Newcastle geopen. Vir voornemende Britse immigrante was die vooruitsig op 'n beter toekoms vir hul kinders in 'n opkomende land, 'n hoër lewensstandaard, die aangename klimaat en laer belastingtariewe aantreklik genoeg om immigrasiesyfers te laat styg. In die na-oorlogse periode voor die invoering van die nuwe immigrasieskema (tussen 1946 en 1961) het 115&nbsp;395 Britse burgers hulle in Suid-Afrika gevestig. In die periode tussen 1961 en 1977, toe die Europese immigrasie na die Kaap danksy die finansiële bystand van regeringskant sy hoogtepunt bereik het, het dié getal toegeneem tot 243&nbsp;000. Nettomigrasie het vanaf die 1960's tot en met 1975 jaarliks tussen 20&nbsp;000 en 35&nbsp;000 beloop. Immigrasie het met 46 persent byna die helfte bygedra tot die blanke bevolkingsgroei in dié tydperk. === Onlangse bevolkingsopnames === [[Lêer:South-africa-demography.svg|duimnael|Ontwikkeling van Suid-Afrika se bevolking]] In Julie 2017 is die bevolking van Suid-Afrika deur Statistieke Suid-Afrika op 56&nbsp;520&nbsp;000 geskat. Dit verteenwoordig 'n styging van meer as 1,5 miljoen sedert die middel van 2015 toe dit op 54&nbsp;956&nbsp;900 beraam is, onder wie 44&nbsp;228&nbsp;000 swartes (80,5 persent van die totale bevolking), 4&nbsp;832&nbsp;900 bruinmense (8,8 persent), 4&nbsp;534&nbsp;000 blankes (8,3 persent) en 1&nbsp;362&nbsp;000 Asiërs (2,5 persent) was. Van die totale bevolking was 28&nbsp;900&nbsp;000 mense vroulik en 27&nbsp;600&nbsp;000 manlik.<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022015.pdf ''Statistieke Suid-Afrika – Mid-year population estimates 2015'']</ref> Teen die middel van 2017 is die swart bevolking op 45&nbsp;656&nbsp;400 of 80,8 persent van die totale bevolking beraam. 4&nbsp;962&nbsp;900 was bruin Suid-Afrikaners (8,8 persent), 4&nbsp;493&nbsp;500 blankes (8,0 persent) en 1&nbsp;409&nbsp;100 Asiërs (2,5 persent).<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022017.pdf ''Stats SA: Mid-year population estimates 2017. Besoek op 31 Julie 2017'']</ref> In die sensus van 9 Oktober 2011 het 41 miljoen Suid-Afrikaners hulself as swart beskryf, 4,62 miljoen as bruin, 4,59 miljoen as wit en 1,3 miljoen as Indiërs of ander Asiërs. 0,3 miljoen mense het hulself as "ander" beskryf – 'n kategorie wat ook mense insluit wat volgens sensusbeamptes weier om hulself in terme van ras of etniese groep te beskryf. Die totale bevolking het op die dag van die sensus 51,8 miljoen beloop. Die aantal ekonomiese immigrante, wat onwettiglik in die land bly, word op tussen drie en vier miljoen beraam.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 ''nuus24.com: Ses buitelanders vas vir vals paspoorte, 25 Junie 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709032257/http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 |date= 9 Julie 2010 }}</ref> === Godsdiens === {{Hoofartikel|Boeddhisme in Suid-Afrika|Godsdiens in Suid-Afrika|Islam in Suid-Afrika|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Groote Kerk Adderley Street Cape Town - Frontal view.JPG|duimnael|Die Groote Kerk in Kaapstad is die oudste bestaande kerk in Suider-Afrika]] Omtrent 63% van Suid-Afrikaners is religieus.<ref>{{en}} http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009125315/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 |date= 9 Oktober 2019 }}</ref> Die grootste godsdiens is die [[Christendom]] met sowat 80% van die totale bevolking in 2001, gevolg deur 15% ongebonde, 1,5% [[Moslem]]s, 1,2% [[Hindoeïsme|Hindoes]], 0,3% tradisionele Afrika-godsdienste en 0,2% Jode. Ondanks 'n meerderheid aan Christene is daar nie een dominante denominasie nie. Belangrike Christelike kerke sluit in die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (7,1%), die Nederduits Gereformeerde kerke ([[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] en [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] met 6,7%) en die [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika]] (3,8%). Volgens die sensus van 1991 was blanke Suid-Afrikaners hoofsaaklik Protestants (70 persent), Rooms-Katoliek of Grieks-Ortodoks (7 persent) of Joods (1 persent). 21 persent het nie aan enige godsdiens of kerk behoort nie of wou gedurende die sensus geen inligting omtrent hul geloofsoortuiging verstrek nie.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen (1997), bl. 129-130</ref> [[Lêer:South Africa-Ladysmith-Sufi Mosque-01.jpg|duimnael|links|Soefi-[[Moskee]] in [[Ladysmith]], KwaZulu-Natal]] Die [[Islam]] het Suid-Afrika in drie fases bereik. Die eerste het met die aankoms van die Nederlandse koloniste in die 17de eeu begin. Die eerste Moslems is as slawe deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie uit die [[Maleise argipel]] aan die Kaap gebring en was die voorouers van die Kaapse Maleiers. Die tweede was die immigrasie van Indiërs uit [[Brits-Indië]] ná die [[Natal (kolonie)|Natalkolonie]], waar hulle in die Britse suikerplantasies gewerk het. Sowat 176&nbsp;000 Indiërs van alle gelowe is ná Natal gebring, waarvan 7–10% Moslems. Die derde fase het met die einde van Apartheid begin, nadat Moslems uit Afrika en Indië ná Suid-Afrika begin migreer. Die meeste Moslems is Soenniete, gevolg deur Ahmadi, veral in Kaapstad.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=eR019JqPbBkC&pg=PA104&dq&hl=en&sa=X&ei=ibqJU8mLNYO7PeKPgfgK&ved=0CEUQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false | title=Islamic Resurgence in South Africa: The Muslim Youth Movement | author=Abdulkader Tayob | page=104 | accessdate=21 Maart 2019}}</ref> [[Lêer:Old Sinagogue, Pretoria.JPG|duimnael|Die [[Sinagoge, Paul Krugerstraat|Sinagoge in Paul Krugerstraat]], Pretoria]] In Suid-Afrika leef sowat 70&nbsp;000 Jode, die grootste groep in Afrika. Die eerste Jode het tydens die Britse Kaapkolonie in die 19de eeu ná Suid-Afrika gekom. Tydens die apartheidsbewind het Suid-Afrikaanse Jode 'n belangrike rol in die Anti-apartheidsbeweging gespeel, terwyl ander hulself vir nou bande tussen Suid-Afrika en Israel beywer het.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=P.W. Botha felt Israel had betrayed him |accessdate=2 November 2006 |publisher=Jerusalem Post |date=2 November 2006 |archive-date= 6 Julie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130706010337/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |url-status=dead }}</ref> Suid-Afrika se 550&nbsp;000 Hindoes vorm die tweede grootste Hindoebevolking in Afrika ná dié van [[Mauritius]], waarvan die meeste in die provinsie KwaZulu-Natal leef.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |title=South Africa – Section I. Religious Demography |publisher=U.S. Department of State |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502215032/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste Hindoes is nakomelinge van Indiërs wat uit Brits-Indië ná KwaZulu-Natal geneem is om daar te werk. Suid-Afrika beskik moontlik oor die grootste bevolking aan Boeddhiste in Afrika, waarvan die meeste van Asiatiese afkoms is. === Internasionale net-migrasie === Die blanke bevolking het as gevolg van laer geboortesyfers en migrasie na oorsese bestemmings sedert 1986 merkbaar afgeneem. {| class="wikitable" ! Periode !! Afrikane !! Indiërs/Asiate !! Blankes |- | 1986–2000 || 828&nbsp;750 || 14&nbsp;476 || -304&nbsp;512 |- | 2001–2005 || 561&nbsp;398 || 23&nbsp;335 || -133&nbsp;782 |- | 2006–2011 || 673&nbsp;706 || 34&nbsp;689 || -112&nbsp;046 |- | 2011–2015 || 779&nbsp;593 || 40&nbsp;929 || -95&nbsp;158 |} === Verstedeliking === [[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|duimnael|Johannesburg is die grootste stedelike sentrum van Suid-Afrika]] In 2000 was 95 persent van die Blanke en Asiatiese, 79 persent van die [[Bruin mense|Bruin]] en 41 persent van die Swart bevolking verstedelik. Die persentasie van die totale bevolking, wat in stedelike nedersettings woon, het tussen 2005 en 2015 gestyg van 59,5 tot 64,8 persent.<ref>{{en}} [https://www.statista.com/statistics/455931/urbanization-in-south-africa/ ''statista – The Statistics Portal: South Africa: Urbanization from 2005 to 2015. Besoek op 8 Oktober 2017'']</ref> Behuisingstekorte en onvoldoende infrastruktuur is veral in die metropolitaanse gebiede 'n groot probleem, en as gevolg daarvan word veral die randgebiede van stede deur informele woonstrukture soos plakkerskampe gekenmerk. Die boubedryf is tans nie in staat om in die groeiende aanvraag na behuising te voorsien nie. Swart stedelike gebiede soos Soweto ly onder oorbevolking; in hierdie stad woon nog steeds tussen drie en vier miljoen mense op 'n oppervlakte van net 130 vierkante kilometer. Tradisioneel-blanke woongebiede van die middel- en opperklas is minder geraak deur die sosiale veranderings ná die einde van die geografiese rasseskeiding. Die ou stelsel van "groepsgebiede" word hier grotendeels nog bewaar, aangesien net 'n minderheid van Swartes huispryse en huurgelde in hierdie gebiede kan bekostig. Die klein getalle nie-blanke bewoners, wat na die eertydse blanke woongebiede verhuis, kan maklik geïntegreer word. Die verstedelikingsproses van die swart bevolking sal ook in die vroeë dekades van die 21ste eeu voortgaan, terwyl die landelike bevolking met tussen vyf en tien persent sal krimp. === Uitdagings vir plattelandse gemeenskappe === [[Lêer:Map of the metropolitan municipalities of South Africa (2016).svg|duimnael|Kaart van die agt Suid-Afrikaanse [[Metropolitaanse munisipaliteit]]e in 2016]] [[Lêer:SouthAfricaFieldwork21989.jpg|duimnael|Suid-Afrikaanse plaaswerkers in 1989]] Nedersettings op die platteland staar, net soos hul eweknieë elders op aarde, ernstige uitdagings in die gesig. Volgens die sensus van 2011 word 61 persent van die Suid-Afrikaanse bevolking in nedersettings buite die munisipale grense van metropolitaanse gebiede gehuisves. Terwyl die vyf grootste metropolitaanse gebiede die ekonomie oorheers en meer as die helfte van die bruto toegevoegde waarde genereer, is die ekonomiese agteruitgang van groot dele van die platteland reeds in akademiese ondersoeke van die 1980's beskryf. Dit geld ook vir streke met 'n groeiende bevolking.<ref>{{en}} Ronnie Donaldson: ''Small Town Tourism in South Africa''. Cham: Springer International Publishing 2018, bl. 3</ref> Die agteruitgang van plattelandse nedersettings het menigvuldige oorsake: * Oorspronklik welvarende mynbounedersettings – soos dié in KwaZulu-Natal se steenkoolstreke – het as gevolg van veranderende vraag ekonomiese agteruitgang ervaar. Dieselfde geld vir nedersettings waar ekonomiese vooruitgang op vervoerinfrastruktuur soos spoorweë gesteun het. * Met die afname in tradisionele landbou-aktiwiteite het baie landelike nedersettings hul oorspronklike rol as plaaslike kleinhandel- en dienstespilpunte kwytgeraak. * Die beskikbaarheid van meer gevorderde vervoergeriewe, wat toegang tot verder af geleë streekspilpunte vergemaklik, en veranderende strukture in die kleinhandelbedryf het eweneens bygedra tot die agteruitgang van kleiner dorpe wat as diensverskaffers vir die landbousektor gedien het. * Die samesmelting van nedersettings tot nuwe, groter administratiewe eenhede het baie dorpe van hul vroeëre plaaslike regerings beroof, terwyl die nuwe munisipaliteite weens 'n gebrek aan fondse en behoorlik opgeleide personeel nie in staat is om benodigde munisipale dienste te verskaf nie. * Daarnaas het groter nedersettings, wat reeds voor die ANC-owerheid se munisipale hervormings bestaan het, hul dienste- en ander sektore uitgebrei tot 'n punt waar hulle groter geografiese streke kan bedien en sodoende die ekonomiese funksies van omliggende kleiner sentrums maklik absorbeer.<ref>{{en}} Donaldson (2018), bl. 4</ref> {{Sienook|Lys van dorpe in Suid-Afrika}} === Sosiale struktuur === Suid-Afrika bly 'n land wat langs ras-, etniese-, taal-, godsdiens- en klaslyne, maar ook langs die lyn tussen sentrum en periferie verdeel is. Die plaaslike historiese ontwikkeling het van die Suid-Afrikaanse samelewing 'n soort rasgebaseerde kastestelsel gemaak – ras en velkleur het daarin meer betekenis gekry as klas, taal en ander sosiale kriteria.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/gesellschaft.html#c1608 ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Samelewing en kultuur'']</ref> === Engels in Suid-Afrika === [[Lêer:South Africa 2011 English speakers proportion map.svg|duimnael|links|Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van Engelstaliges in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#EDF8E9|0–20%}} {{sleutel|#BAE4B3|20–40%}} {{sleutel|#74C476|40–60%}} {{sleutel|#31A354|60–80%}} {{sleutel|#006D2C|80–100%}}}}]] [[Lêer:South Africa 2011 English speakers density map.svg|duimnael|Geografiese verspreiding van Engels in Suid-Afrika volgens bevolkingsdigtheid per vierkante kilometer in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#ffffcc|&lt;1/km²}} {{sleutel|#ffeda0|1–3/km²}} {{sleutel|#fed976|3–10/km²}} {{sleutel|#feb24c|10–30/km²}} {{sleutel|#fd8d3c|30–100/km²}} {{sleutel|#fc4e2a|100–300/km²}} {{sleutel|#e31a1c|300–1000/km²}} {{sleutel|#bc0026|1000–3000/km²}} {{sleutel|#800026|&gt;3000/km²}}}}]] Terwyl Suid-Afrika algemeen as 'n multikulturele, veelrassige en veeltalige staat beskryf word, het Engels – ongeag sy relatief klein demografiese basis van ongeveer drie miljoen moedertaalsprekers en sy beperkte geografiese verspreiding – tans die status van 'n [[lingua franca]] in die meeste openbare domeine, waaronder politiek en ekonomie. Hoe meer dit as 'n taal van hoër status waargeneem word, hoe meer vind taalverskuiwing plaas. Daarnaas word dit ter wille van kostebesparing (vertalings in die ander tien ampstale geniet lae prioriteit as beskikbare finansiële middele beperk is) en om praktiese redes (daar word veronderstel dat die meeste Suid-Afrikaners Engels min of meer magtig as) bo Suid-Afrika se ander tale verkies, ongeag die feit dat die regering homself tot veeltaligheid verbind het. So word die aktiewe gebruik van Afrikaans toenemend beperk tot die gesinsdomein, opvoedkundige instellings wat die beginsel van moedertaalonderwys volg, die Afrikaanse kultuurbedryf en Afrikaanse media. Van alle openbare domeine is godsdiens die minste geraak deur taalverskuiwing na Engels. In sy gesproke vorm toon Engels in Suid-Afrika dieselfde dinamiese ontwikkeling soos in ander Afrikalande waar Engels as oorkoepelende taal dien. Naas Engels as tweede taal, soos dit deur baie swart Suid-Afrikaners gebesig word, vorm Britse immigrante, wat hul streeksgebonde moedertaalvariëteit van Engels na die Kaap saamgebring het, en vastelandse Europese en Asiatiese immigrante, wat deur Britse Engelssprekendes geassimileer is, die demografiese basis van Suid-Afrikaanse Engels. Net soos in ander Britse kolonies is Engels aanvanklik deur soldate en amptenare aan die Kaap ingevoer. Hulle is opgevolg deur sendelinge, setlaars en fortuinsoekers.<ref>{{en}} [http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ ''Oxford English Dictionary: South African English. Besoek op 16 Maart 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316120134/http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ |date=16 Maart 2016 }}</ref> Met die stigting van Engelse nedersettings in die Oos-Kaap vanaf 1820 en in Natal (1841–51) asook die diamantstormloop van Kimberley en die goudstormloop aan die Witwatersrand het Engels posgevat as een van die tale van Suider-Afrika. Die vroegste variëteit van Engels was dié van Suidoos-Engeland se laer klasse wat deur die eerste Britse immigrante, onder wie die 1820-setlaars, gepraat is en vanweë vergelykbare immigrasiepatrone baie ooreenkomste, veral ten opsigte van uitspraakgewoontes, met Australiese Engels toon sodat daar dikwels na 'n gemeenskaplike variëteit van Suidelike Halfrond-Engels verwys word.<ref>{{de}} Gerhard Leitner: ''Weltsprache Englisch. Vom angelsächsischen Dialekt zur globalen Lingua franca''. München: C. H. Beck 2009, bl. 214</ref> 'n Tweede golf van Engelssprekende setlaars het tussen die 1840's en laat 1860's in Suid-Afrika aangekom. Hul sosiale, kulturele en geografiese agtergrond het merkbaar verskil van dié van vroeëre immigrante. So was die meeste setlaars in dié periode afkomstig uit die middelklas van die ''Midlands'' van Sentraal-Engeland en die noorde van Engeland en hulle vestigingsgebied hoofsaaklik beperk tot Natal. Naas die breë werkersklasaksent van die Kaap is sodoende 'n tweede variëteit van Engels in Suid-Afrika gevestig wat as meer respektabel geag is. Anders as byvoorbeld in Australië het die verskillende variëteite in Suid-Afrika min neiging getoon om met mekaar te vermeng. Die derde golf van immigrante uit Europa, Australië en die Verenigde State, wat ná die ontdekking van diamante en goud na Suid-Afrika gestroom het, het Engels as algemene omgangstaal van stedelike omgewings en die sakesektor gevestig en sodoende ook taalverskuiwing van Afrikaans na Engels in groter omvang tot gevolg gehad. Die status en rol van Engels is van begin af bepaal deur politieke omstandighede. Engels was in die 19de eeu die taal van die bewindhebbers wat in 1822 Nederlands as ampstaal van die Kaapkolonie vervang het. Die bevordering van Afrikaans was een van die hoofdoelwitte van 20ste eeuse Afrikaner-nasionaliste wat ná die regeringsoorname deur die Nasionale Party (NP) in 1948 verwesenlik is deur die verdringing van Engels op regerings- en administratiewe vlak, binne die polisie en die weermag. Nogtans het Engels sy oorheersende rol in die sakelewe en die tersiêre onderwys gedurende die NP-bewind, wat tot 1994 sou voortduur, nooit ingeboet nie. Dit was ook die taal wat deur die African National Congress en ander swart bevrydingsbewegings vir hul kommunikasie met sowel sprekers van Suid-Afrika se ander inheemse tale asook die buitewêreld gekies is – 'n keuse wat nog verstewig is deur die feit dat baie ANC-lede hul ballingskap in Engelssprekende omgewings soos die Verenigde Koninkryk deurgebring het. === Taalbeleid === {{Hoofartikel|Tale in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa 2011 dominant language map.svg|duimnael|'n Kaart wat die meerderheidstale in Suid-Afrikaanse aandui {{columns-list|2| {{sleutel|#8dd3c7|[[Afrikaans]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Engels]]}} {{sleutel|#bebada|[[Suid-Ndebele]]}} {{sleutel|#fb8072|[[Xhosa]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Zoeloe]]}} {{sleutel|#fdb462|[[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]}} {{sleutel|#b3de69|[[Suid-Sotho]]}} {{sleutel|#fccde5|[[Tswana]]}} {{sleutel|#bc80bd|[[Swazi]]}} {{sleutel|#ccebc5|[[Venda (taal)|Venda]]}} {{sleutel|#ffed6f|[[Tsonga]]}} {{sleutel|#d0d0d0|Geen}}}}]] Gedurende die Britse koloniale bewind in Suid-Afrika is Afrikaans as die sentrale element van Afrikaneridentiteit beskou. Die Britse beleid van assimilasie was dus hoofsaaklik daarop gemik om Afrikaans deur Engels te vervang – 'n doelwit wat, gegewe die beperkte hulpbronne, onmoontlik geblyk het om te bereik. 'n Verslag oor die onderwysstelsel het in 1901 getoon dat die status van Afrikaans en Nederlands as omgangstaal onaanvegbaar was.<ref>{{en}} Jon Orman: ''Language Policy and Nation-Building in Post-Apartheid South Africa''. Springer Science + Business Media B.V. 2008, bl. 84</ref> Maar ook swart Suid-Afrikaners was teikens van die Britse beleid van taalkundige en kulturele assimilasie. Veral Engelsmedium-sendingskole het 'n belangrike bydrae gelewer om Britse invloed nie net op godsdienstige en ekonomiese gebied te versterk nie, maar ook om 'n hele kulturele konteks te skep waarin Engelse gedagtes, tradisies en waardes kon floreer en waarin vroue en mans met 'n uitstekende taalvaardigheid in Engels opgevoed is. Hierdie beleid het steeds uitwerkings op Suid-Afrika se politieke, kulturele en sosiale lewe waar 'n klein geangliseerde swart elite taalvaardigheid in Engels as paspoort vir opwaartse sosiale en ekonomiese mobiliteit beskou. Die gaping tussen hierdie elitêre swart minderheidsbewind en die groot onderdrukte massa het groter geword en sal deur die volgende generasies nie maklik oorbrug kan word nie.<ref>{{en}} Orman (2008), bl. 84</ref> Volgens sy [[Grondwet van Suid-Afrika|1996-grondwet]] het Suid-Afrika elf [[Amptelike taal|amptelike tale]]: [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]] en [[Zoeloe]].<ref name="Grondwet">{{af}} {{cite web |url=https://www.justice.gov.za/constitution/SAConstitution-web-afr.pdf |title=Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=7 Februarie 2025}}</ref> In 2023 het die [[Gebaretaal]] Suid-Afrika se twaalfde ampstaal geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sign-language-officially-becomes-sas-12th-official-language-20230719 |title=Sign language officially becomes SA's 12th official language |publisher=[[Nuus24]] |author=Alex Patrick, Cebelihle Bhengu |date=19 Julie 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> Volgens die grondwet moet die ampstale gelyk en billik behandel word. Die [[Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad]] het die grondwetlike mandaat om die ampstale se ontwikkeling en gebruik te bevorder. Dieselfde geld vir die [[Khoisan-tale|Khoisan]]- en [[Nama]]-tale asook die Gebaretaal. Die Suid-Afrikaanse grondwet erken daarnaas ook [[Duits]], [[Grieks]], [[Goedjarati]], [[Hindi]], [[Portugees]], [[Tamil]], [[Telugu]] en [[Oerdoe]] as tale van gemeenskappe asook [[Arabies]], [[Hebreeus]] en [[Sanskrit]] as godsdienstale. Die Taalraad het die grondwetlike mandaat, respek vir dié tale te bevorder en te verseker.<ref name="Grondwet" /> == Onderwys == {{Hoofartikel|Onderwys in Suid-Afrika}} === Opvoedkundige beleid === [[Lêer:Die skip University of pretoria.JPG|duimnael|"[[Administrasiegebou UP|Die skip]]", 'n administratiewe gebou van die [[Universiteit van Pretoria]] (UP)]] Die herorganisasie van Suid-Afrika se onderwysstelsel en sy nasionale opvoedkundige beleid word deur die ANC-regering as 'n sleuteltaak van sy kulturele beleid beskou. Die onderwysstelsel van die ou bedeling is vanweë sy rasseskeiding en die beperking van kwaliteitonderwys tot blanke leerders steeds as een van die ooglopendste kenmerke van die apartheidsteldsel ervaar.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Suid-Afrika – Kulturele en opvoedkundige beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724010502/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=24 Julie 2010 }}</ref> Suid-Afrikaanse openbare skole het hul deure eers in April 1994 vir leerders van alle bevolkingsgroepe geopen. Op hierdie datum is 'n nuwe nie-rasgebaseerde nasionale onderwysstelsel en algemene skoolplig ingevoer. Hervormings ten opsigte van kurrikula en onderwysstrukture is daarop gemik om toegang tot en beskikbaarheid van gehalte-onderwys vir alle Suid-Afrikaanse leerders te verseker. In Februarie 2010 is die Departement van Onderwys in twee nuwe departemente verdeel: die Departement van Basiese Onderwys (onderrig tot matriekvlak) en die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. In die praktyk word die kanse van Suid-Afrikaanse leerders en studente op gehalte-onderwys egter deur die HIV/Vigs-problematiek, skool-, universiteitslosies- en klasgelde, die tekort aan wiskunde- en natuurwetenskappe-onderwysers asook die feit dat daar min aansporing vir matrikulante is om 'n onderwyskwalifikasie te behaal, ondermyn. Die veeltaligheid van Suid-Afrika word van regeringskant in beginsel erken, met slagspreuke soos "Eenheid in verskeidenheid", en naas die elf amptelike word ook dertien vreemde tale bevorder. === Hoër onderwys === [[Lêer:Mitchells-plain-schoolkids.jpg|duimnael|Skoolkinders in [[Mitchells Plein]]]] Met die Wet op Hoër Onderwys het die regering in 1997 begin om die Suid-Afrikaanse universiteitstelsel te transformeer. Die aantal tersiêre instellings (waaronder universiteite en tegnikons) is in 2004 en 2005 verminder van 36 tot 21, onder meer om die ou skeiding tussen "blanke" en "nie-blanke" instellings uit te wis. Hierdie ingewikkelde proses sal nie oor die kort termyn afgesluit kan wees nie, en verskeie kwessies wat steeds bestaan – onder meer bekommernis oor Afrikaans se toekomstige rol as wetenskapstaal – het net soos die gebrek aan finansiële hulpbronne tot studenteproteste gelei. == Boukuns == === Kaap-Hollandse boustyl === [[Lêer:Reinet House Graaff Reinet-001.jpg|duimnael|links|Die Reinethuis in [[Graaff-Reinet]] met neo-klassieke driehoekige Rhône-gewel]] [[Lêer:Old house in Tulbagh.jpg|duimnael|Wittedrif-herehuis in Tulbagh met oorspronklike barokgewel (Joostenberg-Languedoc-styl), maklik herkenbaar aan sy sagte kurwes]] Die Kaap-Hollandse boustyl is vanaf die laat 17de eeu in Kaapstad en omgewing ontwikkel. Sy mees uitstaande kenmerk, die sentrale voorgewel oor die ingang, is aan [[Amsterdam]] se gegewelde huise ontleen. Daar is egter ook Franse en Maleise invloed as voorbeeld gedien het, het vakmanne uit die Ooste, wat as slawe na die Kaap geneem is, hul invloed by die ontwikkeling van 'n eie Kaapse boukuns gespeel. Ewe belangrik was die beperkings wat boumeesters aan die Kaap opgelê is – deur klimaatsomstandighede en die gebrek aan tradisionele Europese boumateriale. Kaap-Hollandse huise het simmetriese fasades, dik, witgekalkte mure en grasrietdakke gehad waarby die twee laasgenoemdes geskikte teenvoeters teen temperatuurskommelinge was. Die vroegste Kaapse gewels was sogenaamde solder- of skaapboudgewels. Hulle is opgevolg deur sogenaamde Joostenberg-gewels wat veral gewild was in die tydperk tussen 1780 en 1800 en verder onderverdeel kan word in Klipheuwel- en Languedoc-styl. Die derde styl het die baroktradisie voortgesit, maar in plaas van sagte kurwes is die voorkeur aan neo-klassieke stylelemente gegee, gewoonlik driehoekige pedimente met pleisterwerkkruike aan weerskante. Hierdie gewels word deur argitektuurhistorici as Rhône-gewels beskryf. Gewels was geen suiwer versierings nie. 'n Klein venster in die solder het daglig binnegelaat, terwyl bewoners teen reënwater beskerm is wat van die grasdak af op die stoep kon afdrup. Omrede rietdakke vinnig aan die brand kon raak, het gewels vlugtende bewoners ook teen brandende [[Elegia tectorum|dekriet]] beskerm. Gewels het mettertyd statussimbole en dus hoër, swieriger en kronkelend geword. Dikwels is hulle van gevormde omlystings voorsien (as sogenaamde holbolgewels), terwyl die voorkant met figure verfraai is. Gewilde motiewe was diere, blomme, vrugte, harte of sterre. Die vroegste omlystings en versierings word as die werk van Oosterse slawe beskou. Wit gewels het mooi gekontrasteer met rietdakke. === 19de eeuse koloniale boukuns === [[Lêer:Paleis van Justitie, noordekant, Pretoria.jpg|duimnael|Die [[Paleis van Justisie, Pretoria|Paleis van Justisie]] in Pretoria]] Met die Britse bewind aan die Kaap en in Natal het koloniale Victoriaanse boukuns ingang tot Suid-Afrika gevind. Kunsvolle openbare geboue soos Pietermaritzburg se stadsaal weerspieël die ambisies van 'n nuwe Engelssprekende burgerklas. Ook in die onafhanklike Afrikanerrepublieke Transvaal en Oranje-Vrystaat het boumeesters die voorkeur gegee aan massiewe, statige geboue soos dié wat rondom Pretoria se Kerkplein en langs Bloemfontein se Brandstraat ontstaan het – in 'n styl wat as Eklektiese Wilhelmiense boukuns beskryf word. Groeiende ekonomiese welvaart in Johannesburg is in die vroeë 20ste eeu weerspieël in Edwardiaanse, Georgiaanse en neoklassieke ontwerpe. 'n Eie Suid-Afrikaanse vormtaal, waarin Britse periodestyle met die plaaslike landskap en inheemse boumateriale versmelt, is deur Sir Herbert Baker ontwikkel. Sy belangrikste werk, die Uniegebou in Pretoria, word onder Suid-Afrika se mees elegante ontwerpe gereken. === 20ste eeuse style === [[Lêer:South Africa-Johannesburg-Municipal Building01.jpg|duimnael|Die Johannesburgse Burgersentrum is 'n voorbeeld van [[Brutalisme]] in Suid-Afrika]] Vir hul ontwerpe in stedelike omgewings het Suid-Afrikaanse argitekte Europese en Amerikaanse style toegepas. So het in die 1930's [[Art Deco]]-geboue in Kaapstad, Durban en Johannesburg ontstaan. Maar reeds laat in dié dekade het radikale nuwe gedagtes hul invloed laat geld. Modernistiese boukuns, ook bekend as [[Internasionale Styl]], wat in Europa met meesters soos [[Le Corbusier]] en [[Ludwig Mies van der Rohe]] verbind is, is deur geesdriftige argitekte, wat hul opleiding aan die Universiteit van die Witwatersrand gevolg het, ook in Suid-Afrika ingevoer. Noemenswaardig was die bydraes van [[Rex Distin Martienssen]] en die sogenaamde [[Transvaal-groep]]. Martienssen se streng modernisme is vanaf die laat 1940's deur Transvaalse argitekte soos Norman Hansen en Roy Kantorowich nuut gedefinieer en versag. In Suid-Afrika se metropole was argitekte in pas met die nuutste strominge in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. In Johannesburg, of "Manhattan van die Veld", soos dit soms genoem is, het ook ander tendense soos [[Oscar Niemeyer]] se [[Brasilië|Brasiliaanse]] modernisme hul invloed laat geld, so in die voorstad [[Hillbrow]] wat – nadat hoogtebeperkings op geboue opgehef is – vanaf die 1950's tot 'n [[wolkekrabber]]buurt gegroei het.<ref>{{en}} Philip Harrison: ''Arts & Culture''. Kenilworth: Spearhead / New Africa Books 2005, bl. 25</ref> == Kultuur == === Kuns === [[Lêer:Thomas Baines Baobab.jpg|duimnael|Thomas Baines: Kremetartboom]] Die Suid-Afrikaanse kunstradisie kan as die oudste in die menslike geskiedenis beskryf word – die [[rotskuns]] van inheemse San of Boesmans het 'n ononderbroke tradisie wat tot in prehistoriese tye terugstrek en tot in die 19de eeu gedokumenteer kan word. Hul skilderye en rotstekeninge kan op meer as 3&nbsp;000 plekke in die land aangetref word.<ref>{{de}} Johannes Haape (red.): ''Südafrika''. München: APA Publications 1997, bl. 89</ref> Houtsnykuns, pêrelwerk, mandjiewerk en pottebakkery is al eeue lank kenmerkend vir Suid-Afrikaanse kunshandwerk wat in baie landsdele steeds beoefen word. Tans word dikwels ook moderne materiale soos kunsvesels gebruik. Europese ontdekkingsreisigers en geograwe het Westerse invloede na Suid-Afrika gebring. Skilders soos [[John Thomas Baines|Thomas Baines]] (1820–1875), [[Frederick Timpson l'Ons]] (1802–1887) en [[Thomas Bowler]] (1812–1869) is bekende verteenwoordigers van Suid-Afrika se vroeë moderne skilderkuns wat homself veral op landskapskilderye toegespits het. Hierdie tradisie is voortgesit deur skilders soos [[Frans Oerder]] (1867–1944) en [[Pieter Wenning]] (1873–1921) wat hul opleiding in Nederland ontvang en groot invloed op skilders soos [[Jan Volschenk|J.E.A. Volschenk]] (1853–1936) en [[Hugo Naudé]] (1869–1938) uitgeoefen het. Ander bekende Suid-Afrikaanse landskapskilders sluit [[Jacobus Hendrik Pierneef]] (1886–1957) en lede van die [[Die Everard-groep|Everard-groep]] in. === Musiek === ==== Europese en Afrika-erfenis ==== [[Lêer:Sontonga.jpg|duimnael|upright|[[Enoch Sontonga]], die komponis van [[Nkosi Sikelel' iAfrika]]]] Blanke Suid-Afrikaners put uit die bronne van Europese musikale tradisies en het 'n hoogs gesofistikeerde musikale kultuur in die land gevestig wat vakkennis, besondere vaardighede en 'n musikale opleiding aan die kant van die luisteraar vereis. 'n Tiental departemente aan universiteite bied professionele akademiese opleiding vir musikale kunstenaars, komponiste en onderwysers aan. 'n Tweede komponent naas Europese tradisies, wat na die Kaap oorgeplant is, is musiektradisies wat in die San-beskawing en in swart gemeenskappe ontwikkel is. Afrikamusiek is dikwels vol energie en passie en vereis aktiewe deelname om 'n gemeenskaplike belewenis te kan wees. Die San het 'n soort boog as musiekinstrument gebruik. Volgens oorlewerings is die [[Portugal|Portugese]] ontdekkingsreisiger Vasco da Gama deur die inheemse Khoi-khoi met 'n soort fluitkonsert verwelkom toe hy in 1497 naby die huidige Mosselbaai voet aan wal gesit het. Waarskynlik is destyds 'n melodie met vier tone op vier fluite gespeel – 'n musikale beginsel wat vandag nog steeds deur die Venda in die noorde van die land toegepas word, al gebruik hulle 'n groter aantal fluitspelers wat almal byna, maar nie presies dieselfde toonhoogte speel nie. Die resultaat is 'n konglomeraat van klein toonverskille rondom vier basistone. ==== Die musiek van Kaapse Maleiers en bruin Afrikane ==== [[Lêer:Malay Choir Competition.jpg|duimnael|'n Koorkompetisie van [[Kaapse Maleiers]]]] Toe Maleisiese slawe uit die Nederlandse besittings in Oos-Indië na die Kaap oorgeplant is, is die kulturele spektrum van die land deur 'n baie musikale etniese groep verryk. Dikwels het Nederlandse base hul Maleisiese slawe gedwing om 'n musikale bydrae tot plegtige bankette te lewer. Asiatiese invloede kan maklik in die musiekstyle van Kaapse Maleiers herken word – in ritmiese instrumente soos draagbare tromme, die rebana-tamboeryn en die tipiese sangstyl met "karienkels" of stemglydings rondom bepaalde melodietone. Tradisionele sangvorme uit Oos-Indië is deur die eeue bewaar, soms met 'n godsdienstige agtergrond. Maar ook twee eeue van slawerny word weerspieël. Kaapse Maleiers en bruin Afrikane het daarnaas musiekstyle ontwikkel wat ten opsigte van die taal by die inheemse Afrikaanse musiektradisies gereken kan word en sy besondere karakter aan improvisasies, dinamiese ritmes en die oorheersende banjo-klanke te danke het. [[Ghomma]]- of piekniekliedere val in hierdie kategorie. ==== Afrikaanse volksmusiek ==== Die tradisionele Afrikaner-dansmusiek sluit laat 19de eeuse balsaal-styldanse in wat by Europeërs dwarsoor die wêreld gewild was. In Suid-Afrika was dit veral wals (wat, soos die meeste ander genoemde danse, heel waarskynlik deur Britse militêre orkeste aan die Kaap ingevoer is), polkas, settees (ook gespel as setees in Afrikaans) en masurka (in Kaapstad gedans sedert 1848), maar ook danse soos kadriel (''quadrille''), ''cotillions'' en kontradanse. Die 19de eeuse kadriel het in Ierland bekend gestaan as ''set dance'', ''[[square dance]]'' in die Verenigde State en as ''quadrille'' in Engeland en Australië.<ref>Dan M. Worrall: ''The Anglo-German Concertina. A Social History''. Volume 2. Third edition. Fulshear, TX: Concertina Press 2010, bl. 18</ref> Trekklavier en konsertina was die gewildste musiekinstrumente vir die blanke Afrikaanssprekende bevolking. Afrikaanse volks- of boeremusiek – 'n term wat eers in die vroeë 20ste eeu gebruiklik geraak en hoofsaaklik na dansmusiek verwys het – het sy oorsprong in skuurpartytjies. Nuwe instrumente soos banjo of kitaar het bygedra tot dié musiek se besonderse karakter, terwyl omstreeks 1930 die vastrap as nuwe plaaslike dansstyl in die mode was. Tiekiedraai was een van die gewildste (en vinnigste) danse waarby paartjies in die rondte gedraai het – in 'n spasie wat so groot was soos 'n tiekie.<ref>''Alles oor Suid-Afrika; Ons Land, sy Mense, Geskiedenis, Kulture, Ekonomie en Natuurlewe'' Sewende uitgawe. Kaapstad: Struik Lifestyle 2013, bl. 59</ref> ==== Moderne musiekstyle ==== [[Lêer:Drum Struck Gumboots.jpg|duimnael|Swart Suid-Afrikaners se waterstewel- of ''gumboot''-dans is in die mynwerkerskampe van die land gebore, met kunstige uitdrukkings en polsende ritmes]] Die kulturele veelsydigheid van Suid-Afrika word weerspieël in 'n groot verskeidenheid moderne musiekstyle. Suid-Afrikaanse musikante het oorsese musiekstyle soos [[jazz]], rhythm & blues, Christelike gospelliedere en disco-musiek oorgeneem, maar ook hul eie musikale tradisies ontwikkel waarin hulle hul lewensgevoel vertolk het. 'n Spesifieke vorm van protes- en vryheidsliedere liedere het in die konteks van diskriminasie en apartheid ontstaan, en dit was nie beperk tot swart etniese groepe nie. Ook Afrikaanse musikante – veral die sogenaamde Voëlvrybeweging – het in die 1980's hul misnoeë oor die apartheidsbewind met musiek laat blyk.<ref>{{af}} [http://m.news24.com/beeld/By/Nuus/Skiet-die-vul-iets-hier-in-20110218 Albert Grundlingh: ''Skiet die (vul hier iets in...)''. In: ''Beeld'', 19 Februarie 2011]</ref> Huidige Afrikaanse [[protesmusiek]] behandel politieke en kulturele ontworteling, misdaad en korrupsie. Moderne Afro-popmusiek – 'n mengsel van stedelike en elektroniese ritmes – het as dansmusiek ook by gehore buite Suid-Afrika aanklank gevind. Groepe soos ''Malaika'' en ''Mafikizolo'' het oorsee sukses behaal, net soos ''[[Freshlyground]]'' wat in 2006 'n MTV-Award ontvang het. Suid-Afrikaanse beatmusiek word veral deur ''[[kwaito]]'' verteenwoordig, 'n musiekstyl wat invloede van house-musiek, rhythm & blues, hip hop en tradisionele swart musiek toon. Swart woonbuurte was die bakermat van kwaito waarin swart jongmense van hul droom sing dat hulle eendag 'n musikale loopbaan sal begin wat hulle in staat stel om 'n nuwe lewe buite hul krotbuurt te begin. Bekende sterre soos [[Brenda Fassie]], Dantai en TKZee het kwaito tot spreekbuis van Suid-Afrika se swart jeug gemaak en ook in Europa en Amerika sukses behaal. === Rolprentbedryf === [[Lêer:AIRSCREEN Africa.jpg|duimnael|Opelug-bioskoop in Johannesburg]] Die eerste weeklikse nuusbulletin, wat plaaslik vervaardig en in rolprentteaters vertoon is, het gedurende die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) ontstaan. Hierdie weeklikse nuusoorsig is vervolgens meer as ses dekades lank in Suid-Afrikaanse bioskope aangebied. Die [[Suid-Afrikaanse filmbedryf|plaaslike vervaardiging van rolprente]] het in 1916 begin toe [[Isidore W. Schlesinger]] sy [[Killarney-ateljee|Killarney-filmateljee]] in Johannesburg gevestig het. Tussen 1916 en 1922 is altesaam 42 rolprente in dié ateljee vervaardig, maar die beperkte toegang tot die internasionale mark gedurende die 1920's het nadelige invloed op die bedryf gehad. Dit het eers weer in die 1950's 'n oplewing getoon met die nuwe belangstelling van Afrikaanse rolprentmakers. Gedurende die 1980's het die Suid-Afrikaanse regering belastingvoordele aan internasionale vervaardigers verskaf wat rolprente plaaslik geskiet het.<ref>{{en}} [http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf ''South Africa Yearbook 2015/16: Arts and Culture. Besoek op 17 Januarie 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108183548/http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf |date= 8 Januarie 2017 }}</ref> === Mode === [[Lêer:Abigail Keats Autumn winter 2010 3.JPG|duimnael|links|upright|Abigail Keats: herfs-&nbsp;/wintermodeversameling 2010<br /><small>Sandton Convention Centre, Johannesburg</small>]] [[Lêer:Abigail Keats photo.jpg|duimnael|Die Suid-Afrikaanse mode-ontwerper [[Abigail Keats]]]] [[Lêer:Suzaan in her Johannesburg Studio.jpg|duimnael|Die Johannesburgse mode-ontwerper [[Suzaan Heyns]] in haar ateljee]] Ontwerpers soos Gavin Rajah en Jenni Button en etikette soos ''Stoned Cherrie'' en ''Sun Goddess'' het Suid-Afrika op die internasionale kaart van [[mode]] geplaas. Kaapstad en Johannesburg is die land se leidende modesentrums vanwaar plaaslike mode-etikette en -ontwerpers ook na Europese markte begin uitvoer het en hul verskyning op Paryse en Londense modeskoue gemaak het. Johannesburg is sedert 1997 die gasheerstad vir die ''Sanlam SA Modeweek'' wat jaarliks in April (lente- en somerreekse) en in Oktober (herfs- en wintermodeversamelings) gehou word. 'n Tweede skou, die Joburg-modeweek, vind jaaliks in laat Augustus plaas. Die Goudstad se modebedryf is in die sogenaamde Modedistrik gekonsentreer waar meer as 100 modeondernemings – van tekstielprodusente tot top-ontwerpers – hul fabrieke en ateljees gevestig het. Die modewinkelsentrum ''Fashion Kapitol'' fungeer met 'n dertigtal boetieke as die Modedistrik se middelpunt. Hier word ook gereeld modeskoue gehou. Kaapstad is die gasheerstad vir die internasionaal belangrikste modeskou in Afrika, die Kaapstad Modeweek, wat jaarliks vroeg in Augustus plaasvind en meer as 30&nbsp;000 besoekers, mediaverslaggewers en inkopers lok. === Sport === [[Lêer:Toutrek.jpg|duimnael|Toutrek, 'n tradisionele Afrikanersport, tydens 'n Afrikanersportfees in Namibië]] Suid-Afrika se gewildste [[sport]]soorte is [[krieket]], [[rugby]] en [[sokker]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.info|accessdate=21 September 2016|archive-date=29 Junie 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629152527/http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|url-status=dead}}</ref> Ander sporte met 'n belangrike ondersteuning is [[swem]], [[atletiek]], [[gholf]], [[boks]], [[tennis]], [[netbal]] en [[veldhokkie]]. Sportsoorte wat in Suid-Afrika ontstaan het sluit in [[jukskei]], [[musangwe]], [[ringbal]], [[stokgevegte]] en [[spinning]] ('n soort fietstrap). Die Suid-Afrikaanse sport is onder toesig van die Minister van Sport, Kuns & Kultuur, tans [[Nathi Mthethwa]] ([[ANC|African National Congress]]). Die nasionale beheerliggaam vir alle sport in Suid-Afrika is die [[Suid-Afrikaanse Sportkonfederasie en Olimpiese Komitee]] (SASKOK). {{Sien ook|Suid-Afrika op die Olimpiese Spele}} ==== Krieket ==== [[Lêer:South African Cricket team 2008.jpg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse [[Proteas]] in 2008]] Krieket is tradisioneel die sport van die [[Anglo-Afrikane]] en die [[Indiese Suid-Afrikaners]], maar word vandag deur mense van al die [[etniese groep]]e beoefen. Suid-Afrika se nasionale krieketspan staan bekend as die [[Proteas]] en neem as volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aan [[toetskrieket]] sowel as [[Internasionale eendagwedstryd]]e (EDIs) en [[Twintig20]] (T20Is) deel. Suid-Afrika het sedert [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en reeds vyf keer die halfeindrondte gehaal (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]), maar kon dié toernooi tot op hede nie wen nie. Tydens die [[Kampioenetrofee 1998]] kon Suid-Afrika sy eerste vername internasionale kriekettitel inpalm en by die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het die Proteas vir die eerste keer die eindstryd van ’n krieket- of [[T20I-wêreldbeker]]toernooi vir mans gehaal. In Junie 2025 het Suid-Afrika in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|derde Wêreldtoetskampioenskap]] [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies verslaan en sodoende sy tweede IKR-titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2023-2025-1345943/australia-vs-south-africa-final-1449769/match-report-4 |title=Markram delivers WTC glory to end South Africa's history of heartbreak |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Junie 2025 |accessdate=15 Junie 2025}}</ref> Suid-Afrika het in [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] saam met Kenia en Zimbabwe as gasheer van die krieketwêreldbeker opgetree, wat deur Australië gewen is. Daarbenewens was Suid-Afrika gasheer van die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005]], die [[T20I-wêreldbeker 2007]], die [[Kampioenetrofee 2009]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]], waartydens die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|nasionale vrouekrieketspan]] die eerste Suid-Afrikaanse span geword het wat 'n wêreldbekereindstryd gehaal het. In November 2021 is Suid-Afrika saam met Namibië en Zimbabwe as medegasheer vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> Tydens beide die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] en die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025]] het die nasionale vrouekrieketspan hul prestasie herhaal en telkens in die eindstryd verskyn. ==== Rugby ==== [[Lêer:Springbok parade.jpg|duimnael|Die [[Springbokke]] nadat hulle die [[Rugbywêreldbeker 2007]] gewen het]] Rugby is histories veral gewild onder persone van Afrikaanse afkoms. Suid-Afrika se nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Springbokke]] en het sedert 1995 aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en reeds 'n rekord van vier keer gewen (in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] op eie bodem, [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] in [[Frankryk]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] in [[Japan]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] in Frankryk). Suid-Afrika is een van die sterkste rugbyspanne en neem gereeld aan toernooie soos [[die Rugbykampioenskap]] (saam met [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]] en [[All Blacks|Nieu-Seeland]]) deel. Voorheen het Suid-Afrikaanse rugbyspanne met spanne uit [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] asook een span elk van [[Argentinië]] en [[Japan]] die jaarlikse [[Superrugby]]-toernooi uitgespook. Die Suid-Afrikaanse [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] kon hierdie toernooi tot op hede drie keer wen. Sedert die 2021-’22-seisoen ding vier Suid-Afrikaanse spanne, die [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]], [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]], [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] en [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]], met spanne uit Ierland, Italië, Skotland en Wallis in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]-kompetisie (voorheen die Pro14) mee. Met hul eerste deelname het die Stormers met die titel weggestap. Die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] neem ook gereeld aan [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deel en hul beste prestasie tot dusver was die kwarteindrondte in [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]]. Die tweede nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Opkomende Springbokke]] en word saamgestel uit spelers wat nog nie vir die Springbokke uitgedraf het nie. Die [[Junior Bokke]] is Suid-Afrika se nasionale onder-20 rugbyspan en neem sedert 2008 aan Wêreldrugby se [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap|o/20-kampioenskap]] deel. Die nasionale [[sewesrugby]]span word die [[Blitsbokke]] genoem en verteenwoordig Suid-Afrika tydens die Wêreldrugby Sewesreeks, die Sewesrugbywêreldbeker, die [[Olimpiese Somerspele]] en die [[Statebondspele]]. ==== Sokker ==== [[Lêer:Southafrica soccerteam.PNG|duimnael|links|[[Bafana-Bafana]] tydens 'n opwarmingswedstryd in 2008]] Sokker is Suid-Afrika se gewildste sportsoort, veral onder swart mense. Die hoogste sokkerafdeling is die [[Premiersokkerliga]] en bekende sokkerspanne sluit in [[Mamelodi Sundowns]], [[Orlando Pirates FC]] en [[Kaizer Chiefs]]. Suid-Afrika se nasionale sokkerspan staan bekend as [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Bafana-Bafana]], terwyl die vrouesokkerspan [[Banyana-Banyana]] genoem word. Bafana-Bafana het tot op hede aan drie [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]), maar kon nie een keer tot die uitklopfase deurdring nie. Suid-Afrika self het die Sokker-Wêreldbekertoernooi van 2010 aangebied, wat deur [[Spanje]] gewen is. In voorbereiding op dié toernooi het Suid-Afrika die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009]] aangebied. [[CAF]] se [[Afrikanasiesbeker]] het Suid-Afrika twee keer aangebied, in [[Afrikanasiesbeker 1996|1996]] en in [[Afrikanasiesbeker 2013|2013]] en een keer gewen, in 1996. In vergelyking met die mansspan is die vrouespan meer suksesvol en hulle kon die Afrikanasiesbeker 2022 wen. ==== Branderplankry ==== [[Lêer:JBay-BillabongPro-001.JPG|duimnael|Strandaktiwiteite tydens die Vereniging van Beroepsbranderplankryers (ASP) se jaarlikse "Billabong Pro" in Jeffreysbaai, Oos-Kaap]] Branderplankry het in die jare ná die Eerste Wêreldoorlog in Suid-Afrika posgevat. Soos elders op aarde is aanvanklik baie lang en swaar borde van hout gebruik wat beweeglikheid beperk het. Met die beskikbaarheid van smaller en ligter borde het 'n verskeidenheid nuwe branderplankstyle ontwikkel. Suid-Afrika het wêreldkampioene soos Shaun Thomson en Jordy Smith voortgebring. In [[Jeffreysbaai]] naby Gqeberha word jaarliks 'n Billabong Pro-byeenkoms aangebied waarby in sommige jare ook vroue in 'n eie afdeling deelgeneem het. Ander Billabong Pro-wedstryde, wat deur die Australiese branderplankpak-vervaardiger Billabong geborg word, is of word op North Shore, Oahu (Amerikaanse deelstaat Hawaii), in Queensland, Australië en op Tahiti gehou. Op Jeffreysbaai word die klemtoon eerder op gehaltegolwe gelê as op beach break-skoue soos byvoorbeeld in die Kaliforniese Huntington Beach en Rio de Janeiro. In 1983 is ''The Jeffreys Bay Country Feeling Surf Classic'' gevestig.<ref>{{en}} Matt Warshaw: ''The Encyclopedia of Surfing''. Orlando • Austin • New York • San Diego • Toronto • London: Harvest/Harcourt Inc. 2005, bl. 62</ref> === Vakansiedae === {{Hoofartikel|Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika}} [[Lêer:Cilliers-gelofte, 1938-film, Die bou van 'n nasie.jpg||duimnael|Uitbeelding van Cilliers se voordrag van die gelofte in die rolprent [[Bou van ’n Nasie]]]] [[Lêer:Stephanie Traynor SA Freedom Day.jpg|duimnael|Suid-Afrika se [[Vryheidsdag]] word in Londen gevier]] {|border="2" align="center" cellpadding="2" cellspacing="1" class="wikitable" |- bgcolor=#eeeeee !Datum !Naam !Opmerkings |- |[[1 Januarie]] |[[Nuwejaarsdag]] |Eerste dag van die jaar. |- |[[21 Maart]] |[[Menseregtedag]] |Ter nagedagtenis aan die [[Sharpeville-slagting]] in 1960. |- | |[[Goeie Vrydag]] |Vrydag voor [[Paasfees]]. |- | |[[Gesinsdag]] |Maandag ná Paasfees. |- |[[27 April]] |[[Vryheidsdag]] |Herdenking van [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing in 1994]]. |- |[[1 Mei]] |[[Werkersdag]] |Solidariteit met die internasionale arbeidersbewegings. |- |[[16 Junie]] |[[Jeugdag]] |Die dag van die [[Soweto-opstand]] in 1976. |- |[[9 Augustus]] |[[Nasionale Vrouedag]] |In herinnering aan die nasionale optog van vroue op hierdie dag in 1956. |- |[[24 September]] |[[Erfenisdag (Suid-Afrika)|Erfenisdag]] |Voorheen Shakadag. |- |[[16 Desember]] |[[Geloftedag]] |Voorheen Geloftedag of Dingaansdag. |- |[[25 Desember]] |[[Kersfees|Kersdag]] |Die Geboortedag van [[Jesus van Nasaret|Jesus]]. |- |[[26 Desember]] |[[Welwillendheidsdag]] |Dag ná Kersdag. |} == Simbole == {{Suid-Afrika Simbole}} == Sien ook == ; Posgeskiedenis * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Kaap die Goeie Hoop]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Natal]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Oranje-Vrystaat]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Transvaal]] ; Suid-Afrikaanse lyste * [[Lys van jare in Suid-Afrika]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse komponiste]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse kunstenaars]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse politici]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Africa|title=South Africa|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Julie 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/|title=South Africa|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Julie 2024}} ; Misdaad * {{de}} Brandt, H.: ''Leben mit dem Verbrechen''. In: DEG aktuell, Sonderausgabe 1/1998, S. 16–18 * {{de}} FAZ, DEG, Afrika-Verein, Safri, Deloitte & Touche: ''Investitionsführer Südliches Afrika''. Frankfurt am Main 2000: F.A.Z-Institut für Management-, Markt- und Medieninformationen GmbH * {{de}} Ulrich Jürgens: ''Alte und neue Disparitäten in Südafrika''. In: Geographie und Schule, vol. 21, nommer 121, bladsye 20–29 * {{en}} Daniel D. Ntanda Nsereko: ''When Crime Crosses Borders. A Southern African Perspective''. In: Journal of African Law, Vol. 41, nommer 2 (1997), bladsye 192–200 * {{en}} Martin Pabst: ''Südafrika''. München 1997: C.H. Beck * {{en}} SADC/EU (uitgewers): ''Regional Conference on Illicit Cross-Border Drug Trafficking'' (1995) == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|South Africa|Suid-Afrika}} {{Wikt|Suid-Afrika}} {{Wikinews-kategorie|Suid-Afrika}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|South_Africa|Suid-Afrika}} ; Suid-Afrikaanse regering ---- * {{en}} [http://www.gov.za/ Regering van Suid-Afrika] * {{en}} [http://www.thepresidency.gov.za/ Presidentskap van Suid-Afrika] ; Inligting oor Suid-Afrika ---- * {{en}} [https://www.brandsouthafrica.com/ ''Brand South Africa''] ; Betrekkinge met die Verenigde Koninkryk ---- * {{en}} [https://www.gov.uk/world/south-africa/news ''Gov.uk: South Africa and the UK''] ; Betrekkinge met die Verenigde State | U.S. Relations With South Africa ---- * {{en}} [https://www.state.gov/u-s-relations-with-south-africa/ ''U.S. Department of State: U.S. Relations With South Africa''] * {{en}} [https://history.state.gov/countries/south-africa ''Office of the Historian: A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: South Africa''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Noord = {{vlagland|Botswana}} | Noordoos = {{vlagland|Zimbabwe}} • {{vlagland|Mosambiek}}<br />{{vlagland|eSwatini}} | Oos = [[Indiese Oseaan]] | Suidoos = [[Indiese Oseaan]] | Suid = [[Indiese Oseaan]] | Suidwes = {{vlagland|Tristan da Cunha}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Namibië}}<br />[[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Namibië}} }} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Lande van Afrika}} {{G20}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Suid-Afrika| ]] [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] rkshyrcehh4x4g70y12l067z2rn977x 0 4761 2903436 2870758 2026-05-12T16:09:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903436 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |inheemse_naam =''Dominion of Newfoundland'' |gewone_lang_naam =Dominie van Newfoundland |gewone_naam =Newfoundland<br/>Terre-Neuve |kontinent =Noord-Amerika |gebied =Newfoundland en Labrador |land =Kanada |era =Nuwe Tyd |status =Dominium |status_teks =Dominium |ryk =Britse Ryk |bestaanstydperk =1907-1949 |jaar_begin =1907 |jaar_einde =1949 |datum_begin =[[1907]] |datum_einde =[[31 Maart]] [[1949]] |gebeurtenis_begin =Britse Dominie-gebied |gebeurtenis_einde =Provinsie van Kanada |gebeurtenis1 =Onafhanklike Dominie ([[Statuut van Westminster]]) |datum_gebeurtenis1 =[[11 Desember]] [[1931]] |gebeurtenis2 =Dominium-gebied |datum_gebeurtenis2 =[[16 Februarie]] [[1934]] |gebeurtenis3 = |datum_gebeurtenis3 = |gebeurtenis4 = |datum_gebeurtenis4 = |gebeurtenis_voor = |datum_voor = |gebeurtenis_na = |datum_na = |v1 =Civil Ensign of the United Kingdom.svg |vlag_v1 =Brits-Noord-Amerika |v2 = |vlag_v2 = |v3 = |vlag_v3 = |v4 = |vlag_v4 = |v5 = |vlag_v5 = |n1 =Kanada |vlag_n1 =Canadian Red Ensign (1921-1957).svg |n2 =Newfoundland en Labrador |vlag_n2 =Flag of Newfoundland and Labrador.svg |n3 = |vlag_n3 = |n4 = |vlag_n4 = |n5 = |vlag_n5 = |beeld_vlag =Flag of Newfoundland (1904–1949).svg |vlag = Vlag van Kanada |beeld_wapen =Blason ca Terre-Neuve-et-Labrador.svg |wapen = Wapen van Kanada |beeld_kaart =Newfoundland Map.PNG |beeld_kaart_byskrif = |nasionale_leuse =''Quaerite Prime Regnum Dei'' |nasionale_volkslied =''Ode to Newfoundland'' |wetgewer=Parlement |godsdiens=[[Anglikaanse Kerk]], [[Rooms-Katolieke Kerk]] |hoofstad =[[St. John's, Newfoundland en Labrador|St. John's]] |breedtegraad_grade =47 |breedtegraad_minute =34 |breedtegraad_NS =N |lengtegraad_grade =52 |lengtegraad_minute =42 |lengtegraad_OW =W |algemene_tale =[[Engels]] |regeringstipe =Monargie |titel_leier =Koning |leier1 =[[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]] |jaar_leier1 =1907–1910 |leier2 =[[George V van die Verenigde Koninkryk|George V]] |jaar_leier2 =1910–1936 |leier3 =[[Edward VIII van die Verenigde Koninkryk|Edward VIII]] |jaar_leier3 =1936 |leier4 =[[George VI van die Verenigde Koninkryk|George VI]] |jaar_leier4 =1936-1949 |leier5 = |jaar_leier5 = |leier6 = |jaar_leier6 = |leier7 = |jaar_leier7 = |leier8 = |jaar_leier8 = |titel_verteenwoordiger = Eerste Minister |verteenwoordiger1 = [[Robert Bond]] |jaar_verteenwoordiger1=1907-1909 |verteenwoordiger2 =[[Edward Patrick Morris]] |jaar_verteenwoordiger2 =1909-1917 |verteenwoordiger3 =[[William F. Lloyd]] |jaar_verteenwoordiger3 =1918-1919 |verteenwoordiger4 =[[Michael Patrick Cashin]] |jaar_verteenwoordiger4 =1919 |verteenwoordiger5 =[[Richard Squires]] |jaar_verteenwoordiger5 =1919-1923, 1928-1932 |verteenwoordiger6 =[[William Warren]] |jaar_verteenwoordiger6 =1923-1924 |verteenwoordiger7 =[[Albert Hickman]] |jaar_verteenwoordiger7 =1924 |verteenwoordiger8 =[[Walter Stanley Monroe]] |jaar_verteenwoordiger8 =1924-1928 |verteenwoordiger9 =[[Frederick C. Alderdice]] |jaar_verteenwoordiger9 =1928, 1932-1934 |stat_jaar1 = |stat_bev1 = |stat_opp1 =405212 |bev_digtheid1 = |stat_jaar2 = |stat_bev2 = |stat_opp2 = |bev_digtheid2 = |stat_jaar3 = |stat_bev3 = |stat_opp3 = |bev_digtheid3 = |stat_jaar4 = |stat_bev4 = |stat_opp4 = |bev_digtheid4 = |geldeenheid =[[Newfoundland dollar|Dollar]] |nota= }} [[Lêer:NFL in 1912.png|duimnael|links|Kaart van Newfoundland in 1912.]] '''Newfoundland''' ( [[Frans]]: ''Terre-Neuve'', voorheen [[Nederlands]]: ''Terneuf'', Engelse uitspraak New f'ndland) is 'n eiland in die [[Atlantiese Oseaan]] aan die noordooskus van [[Noord-Amerika]]. Dit behoort aan die [[Kanada|Kanadese]] provinsie [[Newfoundland en Labrador]]. Newfoundland word deur die ''Straat van Belle Eiland'' van die Labrador-skiereiland geskei, en vanaf Kaap-Breton-eiland deur die ''Cabot Straat''. Die eiland het 'n oppervlakte van 108 860 km² en is die tuiste van ongeveer 468 000 inwoners (2021). Die provinsiale setel, [[St. John's, Newfoundland en Labrador|St. John's]], is in die uiterste suidooste van die eiland geleë. Net suid van die hoofstad is ''Cape Spear'', Kanada se mees oostelike punt. Die provinsie was "Newfoundland" genoem tot en met 2001. [[Kaap Spear]], suidoos van die hoofstad, is die mees oostelike punt van Kanada en Noord-Amerika. Newfoundland is die wêreld se 15de grootste eiland. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === Die oorblyfsels van 'n Viking-nedersetting is by [[L'Anse aux Meadows]] gevind. Daar word geglo dat Newfoundland die Viking [[Vinland]] is wat deur [[Leif Erikson|Leif Eriksson]] verken is, wat die eerste keer in 1076 deur [[Adam van Bremen]] beskryf is. Hulle het toe met die plaaslike bevolking, die [[Beothuk]], in aanraking gekom. Tydens 'n ekspedisie in 1497 het ontdekkingsreisiger [[John Cabot]] waarskynlik die eiland herontdek. In opdrag van [[Hendrik VII van Engeland|koning Hendrik VII]] het hy saam met agtien man weswaarts op die ''Matthew'' gevaar om 'n skeepsroete na [[Asië]] te vind. Engeland kon destyds nie die gebied koloniseer nie, terwyl die [[Spanjaarde]], [[Nederlanders]] en [[Portugese]] op meer suidelike streke gefokus het. Newfoundland is jaar na jaar deur Europese seisoenvissers besoek, maar dit sou eers in die laat [[16de eeu]] vir die eerste Europeërs wees om hulle permanent daar te vestig.  Newfoundland het toe 'n kolonie van Brits Noord-Amerika geword. === 17de eeu === Die suidoostelike [[Avalon (skiereiland)|Avalon-skiereiland]] is een van die eerste gebiede van Brits-Amerika wat permanente setlaars gehad het. Die ''Cupids-nedersetting'' (1610) was byvoorbeeld die tweede permanente Britse nedersetting in Noord-Amerika (na [[Jamestown, Virginië|Jamestown]] in [[Virginië]]). Die eerste hoogs suksesvolle Britse kolonie in Newfoundland was die ''Kolonie Avalon'' (1621), naby die huidige Ferryland. Die skiereiland het later die naam van daardie kolonie aangeneem, wat van 1637 tot 1650 as die de facto hoofstad van die kolonie Newfoundland gefunksioneer het. Later in die [[17de eeu]] is al hoe meer soortgelyke permanente nedersettings gevestig. Hulle was almal langs die sogenaamde Engelse kus van Newfoundland geleë, waar die Engelse visvangregte geniet het. Die noordooste en suide van die eiland het heeltemal onder die invloed van [[Franse]] vissermanne geval en was bekend as die Franse kus van Newfoundland. Die groeiende groep Europeërs (hoofsaaklik [[Britte]], maar ook [[Iere]]) wat hulle vanaf die 17de eeu op Newfoundland gevestig het, het die Beothuk in die moeilikheid gebring. Hierdie inheemse volk het minder as 1000 individue oor die hele eiland getel. Hulle het baie visgronde verloor, grootliks gely aan Europese siektes soos [[tuberkulose]] en was slagoffers van setlaarsgeweld. In 1829 is die ''Beothuk'' as uitgesterf verklaar. === 18de eeu – hede === Alhoewel die Kolonie van Newfoundland in Britse hande was, het die Franse wel visvang- en verwerkingsregte langs 'n deel van die noord- en weskus gehad. Dit was belangrik aangesien Newfoundland 'n interessante plek was om te vestig as gevolg van die besonder visryke waters naby die eiland. Die sogenaamde "Franse kus" het tot 1904 geduur. Die Franssprekende minderheid op die Port au Port-skiereiland en baie Franssprekende toponieme herinner ons aan hierdie verlede. Die beste viswaters is egter oos en suidoos van die eiland geleë, waar die Franse geen regte gehad het nie. Dit gaan hoofsaaklik oor die relatief vlak Grand Banks. In die tweede helfte van die [[20ste eeu]] het die tradisionele visserlewe in die afgeleë buitehawens van die eiland toenemend onder druk gekom. Die provinsiale regering het dus in 1954 'n beleid van hervestiging begin. In twintig jaar is meer as 300 dorpe heeltemal ontvolk en byna 30 000 mense is in groeipale op die eiland hervestig. 'n Dramatiese gebeurtenis vir die ekonomie van die buitehawens en by uitbreiding van die hele eiland was die ineenstorting van die Noordwes-Atlantiese kabeljouvissery en die gepaardgaande moratorium in 1992. Dit het ontvolking van die afgeleë gebiede begin en versnel. Tussen 1907 en 1949 (''de facto'' 1934) was Newfoundland 'n onafhanklike Dominion van die [[Britse Ryk]]; soos [[Australië]], [[Ierland]], [[Kanada]], [[Nieu-Seeland]] en die [[Unie van Suid-Afrika]]. ==Bronne== * Sean T. Cadigan. ''Newfoundland and Labrador: A History'' (2009) [https://www.amazon.com/dp/0802044654 search and text excerpt] * John Gimlette, ''Theatre of Fish'', (Hutchinson, London, 2005). {{ISBN|0-09-179519-2}} * [[Michael Harris (journalist)|Michael Harris]]. 1992. ''Rare Ambition: The Crosbies of Newfoundland''. Penguin. {{ISBN|0-14-023220-6}} * Wayne Johnston. 1999. ''The Colony Of Unrequited Dreams'', Vintage Canada, Toronto, Ontario. {{ISBN|978-0-676-97215-3}} (0-676-97215-2) * [[Kevin Major]], ''As Near To Heaven by Sea'', (Toronto, 2001) {{Normdata}} [[Kategorie:Eilande in Atlantiese Oseaan]] [[Kategorie:Eilande van Kanada]] [[Kategorie:Geskiedenis van Kanada]] [[Kategorie:Newfoundland en Labrador]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] ajpemg98fz2tjjgxivz9pkbrpb5b7f6 0 8323 2903447 2903346 2026-05-12T18:00:23Z SpesBona 2720 Opruim 2903447 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien [[Letlanders]].'' {{Inligtingskas Taal |naam=Lets |inheemsenaam=''latviešu valoda'' |uitspraak=['latviɛʃu 'valuɔda] |familiekleur=Indo-Europees |state={{vlagland|Letland}}<br />{{vlagland|Litaue}}<br />{{vlagland|Estland}}<br />{{vlagland|Pole}}<br />{{vlagland|Rusland}}<br />{{vlagland|Belarus}} |streek=[[Baltiese lande]] |sprekers=3 miljoen (1,5 miljoen in Letland)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/lav |title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Latvian |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=3 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517141644/https://www.ethnologue.com/language/lav |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |rang=160 |skrif=[[Latynse alfabet]] |fam1=[[Indo-Europese tale|Indo-Europees]] |fam2=[[Baltiese tale|Balties]] |fam3=[[Oos-Baltiese tale|Oos-Balties]] |nasie={{vlagland|Europese Unie}}<br />{{vlagland|Letland}} |agentskap=Staatskommissie van die Lettiese taal<br />(''Valsts Valodas Centrs'') |iso1=lv|iso2=lav|iso3=lav |kaart=[[Lêer:Idioma letón.PNG|250px|Verspreiding van Lets]] }} '''Lets''' of '''Letties''' (''latviešu valoda'', [ˈlatviɛʃu ˈvaluɔda]) is 'n [[Oos-Baltiese tale|Oos-Baltiese taal]] en die [[moedertaal]] van sowat 1,5 miljoen [[Lette]]. Dit is die [[amptelike taal]] van [[Letland]] en, sedert dié land se aansluiting op 1 Mei 2004, ook een van die amptelike tale van die [[Europese Unie]].<ref>{{lt}} {{cite web |url=https://valoda.lv/valsts-valoda/ |title=Latviešu valoda |publisher=Staatskommissie van die Lettiese taal |accessdate=12 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Baltic-languages|title=Baltic languages|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/languages_en |title=Languages |publisher=[[Europese Unie]] |accessdate=12 Mei 2026}}</ref> Die grootste gemeenskappe van Letssprekendes buite Letland en dele van sy buurlande ([[Litaue]], [[Estland]], [[Rusland]], [[Pole]] en [[Belarus]]) het hulle in die [[Verenigde Koninkryk]], die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Republiek Ierland|Ierland]], [[Australië]], [[Duitsland]], [[Swede]], [[Kanada]] en [[Brasilië]] gevestig. Die Letse taal behoort tot die [[Baltiese tale|Baltiese taalgroep]] binne die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]]. Die oudste voorbeelde van geskrywe Lets dateer uit die 15de eeu in die boeke van die Jānis Gilde (ook bekend as die Klein Gilde) se ''Society of Beer Porters''. Dit het meestal uit [[Lette]] bestaan en van 1517 af was die ouderlinge van die broederskap ook Lette. Die eerste Letse teks is gedruk in die kerkhandleiding "AGENDA" wat in 1507 gepubliseer is.<ref>{{lt}} {{cite web |url=http://valoda.ailab.lv/latval/vidusskolai/literval/lit12.htm |title=Veclatviešu rakstības senākais posms, 1525. - 1631.gads |publisher=Latvijos universitetas |accessdate=1 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101021006/http://valoda.ailab.lv/latval/vidusskolai/literval/lit12.htm |archive-date=1 Januarie 2018 |url-status=dead}}</ref> == Klassifikasie == [[Lêer:Latvaldialekti.svg|duimnael|Verspreiding van Letse [[dialek]]te]] [[Lêer:Latvian as primary language at home by municipalities and cities (2011).svg|duimnael|Verspreiding van Lets as huistaal in Letland (2011)]] Die Letse taal is 'n lid van die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]] en deel van die [[Oos-Baltiese tale|Oos- of Sentraal-Baltiese subgroep]] van die [[Baltiese tale]]. Die Baltiese tale word gereeld as 'n tak van die [[Balto-Slawies]]e tale beskryf. Lets is een van net twee Baltiese tale met amptelike status – die ander een is [[Litaus]]. Albei tale het baie van die kenmerke van [[Proto-Indo-Europese taal|Proto-Indo-Europees]] se nominale [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]] behou, terwyl hulle [[fonologie]] en verbale morfologie baie meer innoverend is. Lets word as die meer innoverende van die twee tale beskryf en is ook grootliks beïnvloed deur naburige [[Fins-Oegriese tale]] (veral [[Lyfs]] en [[Esties]]) en verskeie [[Duits]]e [[dialek]]te. Die invloed van Lyfs het byvoorbeeld die klemtoon na die eerste lettergreep van 'n woord verskuif. Daar is heelwat voorbeelde van lenings uit [[Nederduits]] en [[Hoogduitse tale|Hoogduits]] (Standaard-Duits ''Kuchen'' = Lets ''kūka'' ("koek") of Nederduits ''Büx'' = Lets ''bikses'' (broek)), sowel as uit die [[Oosseefinse tale]] ([[Fins]] ''poika'', [[Esties]] ''poiss'' = Lets ''puika'' (''seun'')). == Grammatika == Letse [[grammatika]] is baie tipies vir Indo-Europese tale met soortgelyk ontwikkelde [[verbuiging]]s en [[Afleiding (taalkunde)|afleidings]]. Daar word geen bepaalde of onbepaalde [[lidwoord]]e gebruik nie. Die bepaaldheid van 'n selfstandige naamwoordfrase word deur 'n verbuiging van byvoeglike naamwoorde uitgedruk (bv. "''jaun'''s''' bērns''", ''''n''' jong kind, vs. "''jaun'''ais''' bērns''", '''die''' jong kind). Die tipiese woordorde is onderwerp-werkwoord-voorwerp, maar as gevolg van die uitgebreide verbuigings en afleiding is die woordorde in werklikheid relatief buigsaam (bv. ''"Es bieži braucu uz teātri ar automašīnu", "Es bieži braucu ar automašīnu uz teātri", "Es braucu uz teātri ar automašīnu bieži"'' is almal grammatikaal korrekte variasies van die sin "Ek ry gereeld per motor teater toe"). === Vorme van selfstandige naamwoorde === In die Letse taal word selfstandige naamwoorde volgens hulle geslag en getal in naamvalle verbuig. Selfstandige naamwoorde het twee geslagte (manlik en vroulik) en twee getalle (enkelvoud en meervoud). Daar is ses naamvalle: nominatief, akkusatief, datief, genitief, lokatief en vokatief. Die vokatiewe vorm se gebruik is beperk tot aanspreek. Soms word ook na 'n instrumentale naamval verwys, wat deur 'n samestelling van 'n voorsetsel (''"ar"'') en die datiewe vorm gevorm word. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" | ! colspan="6" |Voorbeelde van die verbuiging van Letse selfstandige naamwoorde |- ! colspan="3" |Manlik ! colspan="3" |Vroulik |- !I. !II. !III. !IV. !V. !VI. |- !Nominatief Enkelvoud |tēvs |brālis |ledus |sieva |upe |sirds |- !Nominatief Meervoud |tēvi |brāļi |ledi |sievas |upes |sirdis |- !Akkusatief Enkelvoud |tēvu |brāli |ledu |sievu |upi |sirdi |- !Akkusatief Meervoud |tēvus |brāļus |ledus |sievas |upes |sirdis |- !Datief Enkelvoud |tēvam |brālim |ledum |sievai |upei |sirdij |- !Datief Meervoud |tēviem |brāļiem |lediem |sievām |upēm |sirdīm |- !Genitief Enkelvoud |tēva |brāļa |ledus |sievas |upes |sirds |- !Genitief Meervoud |tēvu |brāļu |ledu |sievu |upu |sirdu |- !Lokatief Enkelvoud |tēvā |brālī |ledū |sievā |upē |sirdī |- !Lokatief Meervoud |tēvos |brāļos |ledos |sievās |upēs |sirdīs |} === Werkwoorde === Lets het drie eenvoudige tye (teenwoordig, verlede en toekoms) en drie saamgestelde perfekkonstruksies: teenwoordige perfek, verlede perfek, toekomstige perfek. Letse werkwoorde word in vyf buie gebruik: * aanduidend * imperatief * voorwaardelik * konjunktief (Die Letse literatuur maak egter nie 'n onderskeid tussen voorwaardelik en konjunktief nie. Selfs as so 'n onderskeid getref word, is albei van hulle morfologies identies – eindig op -u.) * kwotatief * debitief (uitdrukking van verpligting) Letse werkwoorde het twee stemme, aktief en passief. Die passiewe stem is analities en kombineer 'n hulpwerkwoord (''tikt'' "word", ''būt'' "word", of meer selde, ''tapt'' "word") en die verlede passiewe deelwoordvorm van die werkwoord. Refleksiewe werkwoorde word morfologies gemerk deur die [[agtervoegsel]] ''"-s"''. ==== Vervoegingsklasse ==== Anders as byvoorbeeld [[Romaanse tale]] waar vervoegingsklasse toegeken word volgens tematiese vokale<ref>{{en}} Harris, Martin; Vincent, Nigel, eds. (2003) [first published 1988]. ''Romance Languages''. London: Routledge. {{ISBN|0-415-16417-6}}.</q></ref> (bv. ''-are, -ere, -ire'' wat onderskeidelik die 1ste, 2de en 3de vervoeging in [[Italiaans]] vorm) word Letse werkwoorde in vervoegings geklassifiseer, ongeag of hulle eindig op ''-āt, -ēt, -īt, -ot'' of ''-t''. Die klassifikasie hang daarvan af of die werkwoordstam 'n tematiese vokaal het, en indien wel, of dit in die teenwoordige tyd behou word.<ref>{{en}} Hewson, John; Bubeník, Vít (1997). ''Tense and Aspect in Indo-European Languages: Theory, Typology, Diachrony''. Amsterdam: John Benjamins Publishing. bl. 144–147. {{ISBN|9789027236494}}.</ref> == Dialekte == Die Letse taal het drie basiese dialekte, wat verder in aparte takke verdeel kan word. Die Libiese (Tāmnieku-) dialek word verdeel in die Kurzeme- en Vidzeme-dialekte. Die Middeldialek word verdeel in die Kursiese, Semi-Galliese en Vidzeme-dialekte. Die dialek van die Hoogland-dialekte word in die Silliese en nie-Silliese dialekte verdeel. Die literêre taal van Lets is gebaseer op die Middeldialek, terwyl die skryftaal van Latgale gebaseer is op die Neseli-dialek wat in die suide van Latgale gepraat word.<ref>{{lt}} {{cite web |url=http://www.liis.lv/latval/literval/lit6.htm |title=Vidus dialekts |accessdate=8 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608151334/http://www.liis.lv/latval/literval/lit6.htm |archive-date=8 Junie 2011 |url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === Volgens sommige glottochronologiese bespiegelings het die Oos-Baltiese tale tussen 400 en 600 n.C. van Wes-Balties (of dalk van die hipotetiese proto-Baltiese taal) geskei.<ref>{{en}} International Business Publications, Usa. (2008). ''Lithuania taxation laws and regulations handbook''. Intl Business Pubns Usa. bl. 28. {{ISBN|978-1433080289}}</ref> Litaus en Letties het ná 800 n.C. uitmekaar begin ontwikkel. Oorgangsdialekte het ten minste tot die 14de eeu of 15de eeu bestaan, en miskien tot so laat as die 17de eeu.<ref>{{en}} Ramat, Anna Giacalone; Ramat, Paolo (1998). "The Baltic Languages". ''The Indo-European Languages''. Routledge. bl. 454–479. {{ISBN|9781134921867}}.</ref> Letties as 'n taal op sy eie het oor etlike eeue ontstaan uit die taal wat deur die antieke Latgaliërs gepraat is, wat die tale van ander naburige Baltiese stamme – Kuroniaans, Semigallies en Selonies – geassimileer het, wat daartoe gelei het dat hierdie tale geleidelik hul mees kenmerkende eienskappe verloor het. Hierdie proses van konsolidasie het in die 13de eeu na die Livoniese Kruistog begin en gedwonge kerstening, wat 'n verenigde politiese, ekonomiese en godsdienstige ruimte in Middeleeuse [[Lyfland]] gevorm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://lnvm.lv/en/?page_id=942 |title=Livonia. 13th-16th Century |publisher=Nasionale Geskiedenismuseum van Letland |accessdate=27 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027130544/http://lnvm.lv/en/?page_id=942 |archive-date=27 Oktober 2017 |url-status=dead}}</ref> === 16de – 18de eeu === Die oudste bekende voorbeelde van geskrewe Lets dateer uit 'n 1530-vertaling van 'n lofsang deur Nikolaus Ramm, 'n Duitse [[pastoor]] in [[Riga]]. Die oudste bewaarde boek (1585) in Lets is 'n Katolieke kategese van Petrus Canisius wat tans by die Uppsala Universiteitsbiblioteek bewaar word.<ref>{{en}} Vīksniņš, Nicholas (1973). "The Early History of Latvian Books". ''Lituanus''. 3 September 2019.</ref> Die eerste persoon wat die [[Bybel]] in Letties vertaal het, was die Duitse Lutherse pastoor Johann Ernst Glück (die [[Nuwe Testament]] in 1685 en die [[Ou Testament]] in 1691). Die Lutherse pastoor Gotthard Friedrich Stender was 'n stigter van die Lettiese sekulêre letterkunde. Hy het die eerste geïllustreerde Lettiese alfabetboek (1787), die eerste ensiklopedie ''"Augstas gudrības grāmata no pasaules un dabas"'' (1774), grammatikaboeke en Letties–Duitse en Duits–Letse woordeboeke geskryf.<ref>{{en}} Rozenberga, Māra; Sprēde, Antra (24 August 2016). "National treasure: The first Bible in Latvian". Public Broadcasting of Latvia. 27 Oktober 2017.</ref> === 19de eeu === Tot in die 19de eeu is die Letse skryftaal deur Duitse Lutherse leraars en die Duitse taal beïnvloed, omdat die hoër klas van die plaaslike samelewing deur [[Baltiese Duitsers]] gevorm is. In die middel 19de eeu het die Eerste Letse Nasionale Ontwaking begin, gelei deur "Jong Lette" wat die gebruik van Letse taal gewild gemaak het. Deelnemers aan hierdie beweging het die grondslag gelê vir gestandaardiseerde Lets en het ook die Letisering van leenwoorde gewild gemaak. In die 1880's, toe tsaar [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]] aan bewind gekom het, het Russifikasie egter begin.<ref>{{en}} Dahl, Östen; Koptjevskaja-Tamm, Maria, eds. (2001). ''The Circum-Baltic Languages''. John Benjamins Publishing. {{ISBN|9027230579}}.</ref><ref>{{en}} "The First General Census of the Russian Empire of 1897 – Courland governorate". Demoscope Weekly. 31 Desember 2018.</ref> Volgens die Imperiale Russiese Sensus van 1897 was daar 505&nbsp;994 (75,1%) sprekers van Lets in die Goewernement Koerland en 563&nbsp;829 (43,4%) sprekers van Lets in die Goewernement Lyfland, wat bedoel het dat Letssprekendes die grootste taalgroep in albei goewernemente was.<ref>{{en}} "The First General Census of the Russian Empire of 1897 – Governorate of Livonia". Demoscope Weekly. 31 Desember 2018</ref> === 20ste eeu === Ná die dood van Aleksander III aan die begin van die 20ste eeu het Letse nasionalistiese bewegings weer ontstaan. In 1908 het die Letse taalkundiges Kārlis Mīlenbahs en Jānis Endzelīns die moderne Letse alfabet ontwikkel, wat die ou ortografie stadiggaan vervang het. Nog 'n kenmerk van die taal is dat eiename uit ander lande en tale foneties verander word om by die fonologiese stelsel van Lets te pas, selfs al gebruik die oorspronklike taal ook die Latynse alfabet. Boonop word die name gewysig om te verseker dat hulle soos alle ander selfstandige naamwoorde verbuig kan word. Byvoorbeeld word die Duitse stad ''Köln'' ([[Keulen]]) ''Ķelne'' en die naam ''Ruan'' word ''Ruans''. Ná die Sowjet-besetting van Letland het die beleid van Russifisering die Letse taal grootliks geraak, terwyl die gebruik van Lets onder die Lette in Rusland reeds afgeneem het ná die 1941 Junie-deportasie en die Operasie Priboi in 1949, toe tienduisende Lette en ander [[etniese groep]]e uit Letland gedeporteer is en massiewe immigrasie vanaf die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFSR]], [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek|Oekraïense SSR]], [[Wit-Russiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Wit-Russiese SSR]] en ander Sowjet-republieke gevolg het, grootliks as gevolg van die plan om Letland en die ander Baltiese republieke by die [[Sowjetunie]] te integreer deur middel van [[kolonisasie]]. Gevolglik is die proporsie van die etniese Letse bevolking binne die totale bevolking verminder van 80% in 1935 tot 52% in 1989. In Sowjet-Letland het die meeste van die immigrante wat hulle in die land gevestig het nie Lets geleer nie. Volgens die 2011-sensus het 62% van die land se bevolking Letties as huistaal gebruik.<ref>{{en}} "Latvian Language Is Spoken by 62% of the Population". Baltic News Network. 26 September 2013. 30 Oktober 2014</ref> Ná die hervestiging van onafhanklikheid in 1991 is 'n nuwe beleid van taalonderrig ingestel. Die primêre verklaarde doelwit was die integrasie van alle inwoners in die omgewing onder die amptelike staatstaal terwyl die tale van Letland se etniese minderhede beskerm word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://providus.lv/article_files/1500/original/Min-LatviaEN.pdf?1331720008 |title=Minority Protection in Latvia |publisher=Sentrum vir Openbare Beleid |accessdate=12 Mei 2026}}</ref> Staatsbefondsde tweetalige onderwys was beskikbaar in laerskole vir etniese minderhede tot in 2019 toe die parlement besluit het om slegs in Letties te onderrig. Minderheidskole is beskikbaar vir [[Russies]], [[Jiddisj]], [[Pools]], Litaus, [[Oekraïens]], [[Belarussies]], [[Esties]] en [[Romani]]-skole. Letties word ook in die beginstadium as 'n tweede taal onderrig, soos amptelik verklaar, om vaardigheid in daardie taal aan te moedig, met die doel om vervreemding van die Lets-sprekende linguistiese meerderheid te vermy en ter wille van die fasilitering van akademiese en professionele prestasies. Sedert die middel 1990's mag die regering slegs 'n student se onderrig aan openbare universiteite betaal mits die onderrig in Letties is. Sedert 2004 gee die staat Letties op as die onderrigtaal in openbare sekondêre skole (Vorm 10–12) vir ten minste 60% van klaswerk (voorheen het 'n breë onderwysstelsel in Russies bestaan).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/275-edu-latvia-final.pdf |title=Analytical Report PHARE RAXEN CC Minority Education |publisher=Letlandse Sentrum vir Menseregte en Etniese Studies |accessdate=10 Oktober 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221010171047/https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/275-edu-latvia-final.pdf |archive-date=10 Oktober 2022 |url-status=live}}</ref> Die Amptelike Taalwet is op 9 Desember 1999 aanvaar. Verskeie regulatoriese wette wat met hierdie wet verband hou, is aangeneem. Nakoming van die wet word gemonitor deur die Letse Staatstaalsentrum wat deur die Departement van Justisie bestuur word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740-official-language-law |title=Official Language Law |publisher=Letlandse Koerant |accessdate=12 Mei 2026}}</ref> == Ortografie en fonologie == Die Letse Latynse skrif was oorspronklike gebaseer op die Duitse [[ortografie]], terwyl die alfabet van die Latgaliese dialek op die Poolse ortografie gebaseer was. Aan die begin van die 20ste eeu is dit vervang met 'n meer fonologies reëlmatige ortografie. === Gestandaardiseerde ortografie === Die Gestandaardiseerde Letse ortografie gebruik 33 letters: '''Aa Āā Bb Cc Čč Dd Ee Ēē Ff Gg Ģģ Hh Ii Īī Jj Kk Ķķ Ll Ļļ Mm Nn Ņņ Oo Pp Rr Ss Šš Tt Uu Ūū Vv Zz Žž''' === Fonologie === ==== Konsonante ==== {| class="wikitable" |+ ! !Labiaal !Dentaal/Alveolêr !Post-alveolêr/palataal !Velar |- !Nasaal |m |n |ɲ |ŋ |- !Stop |p b |t d |c ɟ |k g |- !Affricate | |t͡s d͡z |t͡ʃ d͡ʒ | |- !Frikatief |(f) v |s z |ʃ ʒ |(x) |- !Sentrale benadering/Tril | |r |j | |- !Laterale benadering | |l |ʎ | |} Konsonante kan lank (geskryf as dubbele konsonante) ''mamma'' [ˈmamːa], of kort wees. Plosiewe en frikatiewe wat tussen twee kort vokale voorkom, word verleng: ''upe'' [ˈupːe]. Die digraaf 'zs' verteenwoordig /sː/; šs en žs verteenwoordig /ʃː/. ==== Vokale ==== {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" | ! colspan="2" |Voor ! colspan="2" |Sentraal ! colspan="2" |Agter |- !kort !lank !kort !lank !kort !lank |- !Gesluit |i |i: | | |u |u: |- !Middel |e |e: | | |(ɔ) |(ɔ:) |- !Oop |æ |æ: |a |a: | | |} /ɔ ɔː/ en die diftonge wat dit bevat, behalwe /uɔ/, is beperk tot leenwoorde. Letties het ook tien [[diftong]]e, waarvan vier slegs in leenwoorde voorkom (/ai ui ɛi au iɛ uɔ iu (ɔi) ɛu (ɔu)/), hoewel sommige diftonge meestal tot eiename en tussenwerpsels beperk is. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{Interwiki|kode=lv}} {{CommonsKategorie-inlyn|Latvian language|Lets}} {{Wikt-inlyn|Lets}} ; Taalkunde ---- * {{de}} [https://fis.uni-bamberg.de/bitstream/uniba/32/1/Dokument_1.pdf ''Ineta Polanska, Universität Bamberg: Zum Einfluss des Lettischen auf das Deutsche im Baltikum. Inaugural-Dissertation 2002''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Latvian-language|title=Latvian language|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} ; Taalkursusse ---- * {{af}} {{lv}} [http://www.goethe-verlag.com/book2/AF/AFLV/AFLV002.HTM ''Aanlynkursus Afrikaans-Lets''] {{Balties}} {{Tale van Letland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Baltiese taal]] [[Kategorie:Tale van Estland]] [[Kategorie:Tale van Letland]] [[Kategorie:Tale van Litaue]] [[Kategorie:Tale van Pole]] [[Kategorie:Tale van Rusland]] [[Kategorie:Tale van Belarus]] dj9akkqumd3mrtjz0heu1vyl432k1xv 0 8325 2903448 2903361 2026-05-12T18:00:26Z SpesBona 2720 Opruim 2903448 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien [[Litauers]].'' {{Inligtingskas Taal |naam=Litaus |inheemsenaam=''lietuvių kalba'' |familiekleur=Indo-Europees |state={{vlagland|Litaue}}<br />{{vlagland|Belarus}}<br />{{vlagland|Letland}}<br />{{vlagland|Pole}}<br />{{vlagland|Rusland}} * [[Lêer:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|23px]] [[Kaliningrad-oblast]] |streek=[[Baltiese lande]] |sprekers=3,2 tot 4 miljoen (2,9 miljoen in Litaue)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/lit |title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Lithuanian |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504162317/https://www.ethnologue.com/language/lit |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |rang=144 |skrif=[[Latynse alfabet]] |fam1=[[Indo-Europese tale|Indo-Europees]] |fam2=[[Baltiese tale|Balties]] |fam3=[[Oos-Baltiese tale|Oos-Balties]] |nasie={{vlagland|Europese Unie}}<br />{{vlagland|Litaue}} |agentskap=Staatskommissie van die Litause taal<br />(''Valstybinė lietuvių kalbos komisija'') |iso1=lt|iso2=lit|iso3=lit |kaart=[[Lêer:Map of Lithuanian language.svg|250px|Verspreiding van Litaus]] }} '''Litaus''' (''lietuvių kalba'') behoort saam met [[Lets]] tot die oostelike of sentrale groep van die [[Baltiese tale|Baltiese taalfamilie]] (alhoewel die twee tale wedersyds nouliks verstaanbaar is). Dit is die [[amptelike taal]] van [[Litaue]] en, sedert dié land se aansluiting op 1 Mei 2004, ook een van die amptelike tale van die [[Europese Unie]]. Litaus word deur ongeveer vier miljoen moedertaalsprekers gepraat, waarvan 2,9 miljoen in Litaue. Litaus is van groot belang vir die [[taalkunde]] vanweë sy behoudende karakter. So word dit as die mees argaïese van alle lewende [[Indo-Europese tale]] beskou wat naaste verwant is aan [[Proto-Indo-Europese taal|Proto-Indo-Europees]]. Volgens die sogenaamde [[Balto-Slawies]]e hipotese het 'n Balto-Slawiese prototaal uit Proto-Indo-Europees ontwikkel wat as gemeenskaplike voorloper van die Baltiese en [[Slawiese tale|Slawiese]] taalfamilies beskou word. Albei families behoort tot die [[Satem-tale]] binne die Indo-Europese taalgroep. == Geografiese verspreiding == Litaus word hoofsaaklik as meerderheidstaal in Litaue gepraat, terwyl daar ook minderhede van Litaussprekendes in [[Belarus]], [[Letland]], [[Pole]] en die [[Kaliningrad-oblast]] van die [[Rusland|Russiese Federasie]] aangetref word. Die taal word daarnaas deur beduidende Litause immigrantegemeenskappe in [[Argentinië]], [[Australië]], [[Brasilië]], [[Kanada]], [[Denemarke]], [[Estland]], [[Frankryk]], [[Ysland]], [[Republiek Ierland|Ierland]], [[Noorweë]], [[Rusland]], [[Swede]], die [[Verenigde Koninkryk]], die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Uruguay]] en [[Spanje]] gepraat. In Litaue self word Litaus deur 2&nbsp;955&nbsp;200 sprekers (insluitende 3&nbsp;460 [[Tartare]]) – of sowat 80 persent van die totale bevolking in 1998 – as moedertaal gepraat. Die meeste Litause inwoners met ander etniese agtergronde praat eweneens in 'n mate Litaus. Die totale aantal Litaussprekendes wêreldwyd word op sowat vier miljoen beraam. == Geskiedenis == === Periodisering === In die historiese taalwetenskap van Litaus word daar 'n onderskeiding gemaak tussen die mondelinge of suiwer spreektaal- en die skryftaalperiode. Litaus het as gesproke taal tussen die 7de of 8ste en die laat 15de eeu bestaan. Die vroeë 16de eeu is die beginpunt van Litaus as skryftaal. Die skryftaalperiode word onderverdeel in 'n ouer tydperk (16de tot 18de eeu) en die moderne tydperk vanaf die 19de eeu. === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Lithuanian language in the 16th century.png|duimnael|Die Litause taalgebied in die 16de eeu]] Litaus het uit 'n [[dialek]]groep van die Indo-Europese oertaal ontstaan waarby in die algemeen nog Slawies nog [[Germaanse tale|Germaans]] gereken kan word nie. Moontlik het hierdie dialekgroep oor 'n langer tydperk saam met die Oerbaltiese en Oerslawiese taal 'n taalkundige eenheid gevorm. Van die oorspronklike Baltiese tale leef naas Litaus slegs nog die Letse taal voort. Die nou verwante, maar uitgestorwe Oudpruisiese taal kan danksy 'n aantal beduidende taalhistoriese monumente ondersoek word. Taalkundiges neem aan dat Lets en Litaus in die vroeë [[Middeleeue]] (omstreeks 7de en 8ste eeu) tot selfstandige tale ontwikkel het. Litaus word deur 'n groot aantal baie ou grammatikale vorme gekenmerk wat gedeeltelik ook in [[Sanskrit]] en in ander ou Indo-Europese tale voorkom. Geen ander lewende taal wat in Europa gepraat word is nouer aan hierdie Indiese tak van die Indo-Europese taalfamile verwant as Litaus nie. Baltiese stamme het hulle in die 3de millennium v.C. in die huidige taalgebied gevestig. Uit taalkundige ondersoeke van rivier- en meername het geblyk dat die Baltiese stamgebiede oorspronklik vanuit die [[Vistula]]rivier tot by [[Moskou]] en [[Kijif]] gestrek het, alhoewel hulle moontlik maar ylbevolk was. Baltiessprekendes is hier later tydens die uitbreiding van Slawiese groepe geassimileer. Die eerste Litause staat is tydens die 13de eeu deur [[Mindaugas]] gevestig. Daar is min bekend oor die rol wat Litaus in hierdie ryk gespeel het – die destyds gebruiklike skryftaal was [[Oos-Slawiese tale|Oos-Slawies]] waarvoor [[Cyrilliese skrif|Cyrilliese letters]] gebruik is. Dié taal is nogtans met Litause terme verryk. Litaus se status was tot in die 16de eeu beperk tot dié van 'n spreektaal wat in twee state gebesig is – die [[Groothertogdom Litaue]] (ook Groot-Litaue genoem) en die Hertogdom (en latere Koninkryk) Pruise of Klein-Litaue. Voor die begin van die skryftaalperiode was daar volgens Litause taalnavorsers drie variante of interdialekte van gesproke Litaus wat naas mekaar gepraat is en later die basis sou vorm vir drie geskrewe standaardvariante wat deur die Litause [[adel]] en geestelikes gebruik is. Een van hierdie interdialekte, waarna as ''Litause taal'' verwys is en wat 'n tyd lank in die Grootvorstedom Litaue gepraat is, was op die Oos-Aukštaitiese dialek van [[Vilnius]] en sy nadere omgewing gebaseer. 'n Tweede variant is in die Žemaitiese Vorstedom gebesig wat oor 'n lang tydperk as selfstandige politieke entiteit binne die Grootvorstedom bestaan het. Na hierdie variant, wat op die basis van die Wes-Aukštaitiese dialek ontwikkel het, is as ''Žemaitiese taal'' verwys. Die derde variant het met die die Pruisies-Wes-Aukštaitiese of Suidwes-Aukštaitiese dialek as kerntaal ontwikkel. === Oorlewering === ==== Skriftelike oorlewering ==== [[Lêer:Oldest surviving writing in Lithuanian language.jpg|duimnael|Een van die oudste handskrifte in Litaus, wat bewaar gebly het, dateer van 1503 – 'n handgeskrewe [[Onse Vader]]-gebed in 'n kopie van die boek ''Tractatus sacerdotalis'']] Die oudste handgeskrewe [[Glos (teks)|glos]], 'n Christelike ''[[Onse Vader]]''-gebed, dateer uit die jaar 1503. Die eerste Litause boek was ''Martynas Mažvydas se kategisme'' wat in 1547 in Königsberg ([[Koningsberg]] in [[Pruise]], tans [[Kaliningrad]]) gedruk is. In 1620 het die eerste drietalige woordeboek verskyn – Konstantinas Sirvydas se ''Dictionarum trium linguarum'' het inskrywings in [[Pools]], [[Latyn]] en Litaus bevat. Die meeste vroeë Litause tekste, wat oorgelewer is, het 'n [[Kerk (organisasie)|kerklike]] agtergrond en is uit ander tale na Litaus vertaal – met die gevolg dat in die vertaalde tekste dikwels die brontaal se sinsbou laat deurskyn. Hulle gee dus nie noodsaaklik 'n presiese indruk van die destydse Litause sintaks nie. Daarnaas is ook plek- of persoonsname van belang wat in anderstalige dokumente soos verslae van die [[Duitse Orde|Duitse Ridderorde]] of Oud-Russiese kronieke voorkom. Selfs al word hulle dikwels foutief weergegee, word hulle nogtans vanweë hul ouderdom as belangrike bronmateriaal vir navorsers beskou. As gevolg van die Pools-Litause opstand in 1863 het die Tsaristiese Russiese regering die druk van Litause boeke met Latynse letters in die Russiese gedeelte van Litaue summier verbied en die gebruik van die Cyrilliese alfabet verpligtend gemaak. Hierdie verbod is eers in 1905 weer opgehef. Litause boeke is destyds nogtans dikwels in die aangrensende Oos-Pruise gedruk en deur sogenaamde boekedraers (Litaus: ''knygnešiai'') na Litaue gesmokkel. ==== Mondelinge oorlewering ==== Mondelinge oorlewering speel nog steeds 'n belangrike rol by die bewaring van Litause dialekte. Ondanks die relatief klein taalgebied is daar 'n aantal [[Idioom|idiome]] wat in twee hoofgroepe verdeel kan word: Aukštaities (Opper-Litaus) en Žemaities (Neder-Litaus). Die huidige skryftaal baseer op die dialek van die gewes Suvalkija (wat by Aukštaities gereken word), en hier veral op die variant wat in die huidige Pruisiese gedeelte van die gebied gebesig word. Die mondelinge oorlewering van liedere en verhale kan in taalkundige opsig as histories beskryf word – daar bestaan 'n groot verskeidenheid liedtekste, sprokies, legendes en ander genres wat grotendeels in die 20ste eeu neergeskryf is. Hierdie materiaal bevat talle argaïese woorde en vorme. === Onlangse geskiedenis en taalnormering === [[Lêer:Elektrownia Ignalina.jpg|duimnael|Hierdie tweetalige Litaus-Russiese opskrif by die kernkragsentrale Ignalina dateer uit die Sowjet-tydperk]] Die normering van Litaus as 'n moderne skryftaal het veral tydens die onafhanklikheid van Litaue binne sy etnografiese grense tussen die twee wêreldoorloë (1918–1941) plaasgevind. Die taalkundiges Kazimieras Būga en Jonas Jablonskis het groot bydraes tot hierdie proses gelewer. Gedurende die Sowjetbesetting het [[Russies]] tot 'n beduidende verkeerstaal in Litaue ontwikkel, veral in nywerheidsgebiede waar immigrante uit ander dele van die [[Sowjetunie]] hulle gevestig het, in die politieke en militêre sfeer, maar ook in die mediabedryf (film en televisie) en as publikasietaal vir wetenskaplike werke. Nogtans het Russies nooit die status van eerste ampstaal behaal nie – straatborde, amptelike kennisgewings en vorms was steeds tweetalig. In vergelyking met die Baltiese buurlande [[Letland]] en [[Estland]] het die persentasie Rusiessprekendes in Litaue relatief klein gebly. Pogings tot taalsuiwering verteenwoordig 'n belangrike aspek van die moderne ontwikkeling van Litaus, net soos steeds groter aandag aan korrekte taalgebruik geskenk word. 'n Parlementêre kommissie (''Lietuvių kalbos komisija'') waak oor die Litause taal en probeer die invloed van vreemde tale soos [[Engels]] deur die skepping van suiwer Litause [[neologisme]]s te beperk. Selfs die uitspraak van radio- en televisiepersoonlikhede, asook spelling en grammatikale vorme, wat in die openbare sfeer (byvoorbeeld in winkels) gebruik word, word dopgehou. Die kommissie het 'n verskeidenheid reëls vasgestel – soos die skryfwyses van Litause vanne, maar ook vir die korrekte benaming van nuwe ondernemings en produkte, dienste wat verskaf word, asook buitelandse plekname. Terminologiese woordeboeke vir verskillende vakgebiede is deur die kommissie goedgekeur.<ref>{{de}} Nina Janich / Albrecht Greule (reds.): ''Sprachkulturen in Europa. Ein internationales Handbuch''. Tübingen: Günter Narr Verlag 2002, bl. 164</ref> 'n Tipiese verskynsel van die Litause skryftaal is die aanpassing ([[transliterasie]]) van buitelandse leenwoorde en selfs name by Litause spelling en uitspraakgewoontes; sodat die literêre figuur ''Harry Potter'' as ''Haris Poteris'', name van buitelandse politici soos ''George Bush'' as ''Džordžas Bušas'' en ''Gerhard Schröder'' as ''Gerhardas Šrėderis'' weergegee word. Dieselfde reëls word op vreemde plekname toegepas. 'n Ander kenmerk van Litaus is manlike (''-as'', ''-is'' of ''-us'') en vroulike (''-a'' of ''-ė'') uitgange by selfstandige naamwoorde, persoonsname (voorname en vanne) en plekname (vergelyk ''Berlynas'' "Berlyn", ''Las Vegasas'' "Las Vegas", ''Paryžius'' "Parys"; ''šlagbaumas'', afgelei van die [[Duits]]e ''Schlagbaum'', "slagboom"; ''ananasas'' van ''Ananas'', "pynappel"; ''vunderkindas'' van ''Wunderkind''; ''riteris'' van ''Ritter'', "ridder"). Hierdie uitgange is suiwer grammatikaal van aard en word onder meer benodig om die verstaan van tekste te vergemaklik aangesien Litaus nie oor [[lidwoord]]e beskik nie. In 'n referendum, wat op 25 Oktober 1992 gehou is, het Litause kiesers die nuwe grondwet goedgekeur waarin aan Litaus die status van ampstaal toegeken word. Die [[Seimas]], die Litause parlement, het op 31 Januarie 1995 die Wet op die Beskerming van Litaus (''Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymas'') aanvaar waardeur die gebruik van Litaus in die openbare lewe gereël word – in openbare instellings, organisasies en tydens amptelike plegtighede en ander gebeurtenisse.<ref>{{lt}} [https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.15211'' e-seimas: Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymas. Besoek op 26 November 2019'']</ref> Op 1 Mei 2004 het Litaus een van die Europese Unie se ampstale geword. == Die Litause alfabet (''Lietuvių abėcėlė'') == Die Litause alfabet is op die Latynse alfabet gebaseer, maar dit behels bykomende diakritiese tekens. Dit is 'n oorwegend [[Fonetiek|fonetiese]] alfabet wat uitsluitlik vir die Litause standaardtaal gebruik word. Žemaities, 'n Litause dialek, maak gebruik van 'n gewysigde variant van die Litause alfabet. === Litause klinkers === Die Litause alfabet behels twaalf geskrewe [[klinker]]s. Naas die Romeinse standaardletters word die aksent ''ogonek'' ("stertjie") gebruik om lang klinkers aan te dui. Dit is 'n historiese oorblyfsel uit 'n vroeëre taalperiode van Litaus toe hierdie klinkers nog [[nasaal|genasaliseer]] is (soos ''ogonek''-klinkers in moderne Pools). Oorspronklik was hulle selfs [[diftong]]e met 'n "n"-klank. {| class="wikitable" style="margin-left:3em; text-align:center" ! align="left" WIDTH=100|Hoofletters | WIDTH=25|A || WIDTH=25|Ą | WIDTH=25|E || WIDTH=25|Ę || WIDTH=25|Ė | WIDTH=25|I || WIDTH=25|Į || WIDTH=25|Y | WIDTH=25|O | WIDTH=25|U || WIDTH=25|Ų || WIDTH=25|Ū |- ! align="left"|Kleinletters | a || ą | e || ę || ė | i || į || y | o | u || ų || ū |- ! align="left"|[[Internasionale Fonetiese Alfabet|IPA]] | {{IPA|ɐ}}<br />{{IPA|ɐː}} || {{IPA|ɐː}} | {{IPA|æ}}<br />{{IPA|æː}} || {{IPA|æː}} || {{IPA|eː}} | {{IPA|i}} || {{IPA|iː}} || {{IPA|iː}} | {{IPA|oː}}<br />{{IPA|o}} | {{IPA|u}} || {{IPA|uː}} || {{IPA|uː}} |} === Litause medeklinkers === Die 20 Litause medeklinkers is uit die Romeinse alfabet oorgeneem. 'n Bykomende digraaf ''ch'' dui 'n stemlose velare [[frikatief]] [x] aan. {| class="wikitable" style="margin-left:3em; text-align:center" ! align="left" WIDTH=100|Hoofletters | WIDTH=25|B || WIDTH=25|C || WIDTH=25|Č || WIDTH=25|D || WIDTH=25|F || WIDTH=25|G || WIDTH=25|H || WIDTH=25|J || WIDTH=25|K || WIDTH=25|L || WIDTH=25|M || WIDTH=25|N || WIDTH=25|P || WIDTH=25|R || WIDTH=25|S || WIDTH=25|Š || WIDTH=25|T || WIDTH=25|V || WIDTH=25|Z || WIDTH=25|Ž |- ! align="left"|Kleinletters | b || c || č || d || f || g || h || j || k || l || m || n || p || r || s || š || t || v || z || [[ž]] |- ! align="left"|[[Internasionale Fonetiese Alfabet|IPA]] | {{IPA|b}} || {{IPA|ts}} || {{IPA|tʃ}} || {{IPA|d}} || {{IPA|f}} || {{IPA|ɡ}} || {{IPA|ɣ}} || {{IPA|j}} || {{IPA|k}} || {{IPA|l}} || {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || {{IPA|p}} || {{IPA|r}} || {{IPA|s}} || {{IPA|ʃ}} || {{IPA|t}} || {{IPA|ʋ}} || {{IPA|z}} || {{IPA|ʒ}} |} == Woordeskat == [[Lêer:Lkz.jpg|duimnael|Die Akademiese Woordeboek van die Litause taal in 20 boekdele (1941–2002)]] Die Litause woordeskat behels, in teenstelling met die meeste [[Germaanse tale]], min [[leenwoord]]e uit ander tale of "internasionale" woorde wat uit Oud-Grieks of Latyn oorgeneem is. Terme wat wél ontleen is sluit 'n groot deel van die Christelike terminologie in wat dikwels sy oorsprong in Slawiese buurtale het (soos ''bažnyčia'' "kerk"), maar soms ook uit Germaanse tale ontleen is soos ''kunigas'' "priester". Aangesien Litaus vanaf die 16de tot in die vroeë 20ste eeu 'n oorwegend plattelandse taal was (die stedelike bevolking het net soos die adel Pools gepraat), was daar aanvanklik 'n gebrek aan talle abstrakte terme en ander uitdrukkings wat eers deur taalnormeerders soos Jonas Jablonskis nuut geskep moes word. In gevalle waar die moderne Litause taal oor sowel 'n vreemde asook 'n Litause woord vir 'n bepaalde term beskik, word dikwels voorkeur aan die Litause woord gegee (in teenstelling met byvoorbeeld Duits waar in baie gevalle 'n vreemde woord as beter taalgebruik beskou word). Tans word die taalgebruik in Litaue, veral in die openbare sfeer, net soos in [[Frankryk]] deur 'n spesiale taalkommissie dopgehou. Spel- en [[grammatika]]le foute kan net soos foutiewe uitspraak in sekere gevalle (soos byvoorbeeld in reklametaal of die taal van amptenare) deur hierdie kommissie beboet word. Om die gebruik van [[anglisisme]]s te vermy, is Litause [[neologisme]]s soos ''žiniasklaida'' (letterlik "nuusverspreiders") vir "media" geskep. In ander gevalle soos ''kompiuteris'' ("rekenaar"), ''menedžeris'' (afgelei van Engels ''manager'', "bestuurder"), ''resyveris'' (afgelei van Engels ''receiver'', "tuisteater-ontvanger") is die vreemde vakterme behou en aan Litause spelling en [[morfologie (taalkunde)|morfologie]] aangepas. Die Litause woordeskat is in die tydperk tussen 1941 en 2002 in 'n akademiese woordeboek met twintig boekdele versamel. {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="3" style="margin-left:1em" ! AFRIKAANS ! LITAUS ! POOLS ! ENGELS ! FRANS ! LATYN |---- |- bgcolor="gainsboro" ! aarde ! žemė ! ziemia ! - ! - ! - |---- |- bgcolor="gainsboro" ! bejaard ! senas ! - ! - ! - ! senex, gen. senis |---- |- bgcolor="gainsboro" ! jy ! tu ! ty ! (thou) ! tu ! tu |---- |- bgcolor="gainsboro" ! moeder ! motina ! matka ! mother ! mère ! mater |---- |- bgcolor="gainsboro" ! nag ! naktis ! noc ! night ! nuit ! nox, gen. noctis |---- |- bgcolor="gainsboro" ! nuut ! naujas ! nowo ! new ! nouveau ! novus |---- |- bgcolor="gainsboro" ! sneeu ! sniegas ! śnieg ! snow ! neige ! nix |---- |- bgcolor="gainsboro" ! son ! saulė ! słońce ! sun ! soleil ! sol, gen. solis |---- |- bgcolor="gainsboro" ! stad ! miestas ! miasto ! - ! - ! - |---- |- bgcolor="gainsboro" ! wit ! baltas ! biały ! - ! - ! - |} === Leksikografie === Die skrywer Konstantinas Sirvydas (1579−1631) word as die eerste Litause [[Leksikografie|leksikograaf]] beskou; ongelukkig het geen enkele eksemplaar van sy woordeboek, wat in 1620 in Vilnius gepubliseer is, bewaar gebly nie. So is 'n drietalige Pools-Latyns-Litause woordeboek met sowat 10&nbsp;000 inskrywings, die ''Dictionarium trium lingvarum'', wat in 1642 in Vilnius gedruk is, die oudste bewaarde Litause woordeboek. === Indo-Europese taalnavorsing === Die woordeskat van Litaus speel 'n belangrike rol in Indo-Europese taalnavorsing, veral as dit om taalrekonstruksie gaan – net soos [[Latyn]], Grieks en Sanskrit. Een van die standaardsinne, wat dikwels gebruik word om die behoudende karakter van Litaus en Lets te verduidelik, net soos hul verwantskap met Sanskrit en Latyn (die vergelyking is vir die eerste keer in 1958 deur die Duitse indoloog Paul Thieme getrek) is: {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="3" style="margin-left:1em" ! AFRIKAANS ! LITAUS ! LETS ! SANSKRIT ! LATYN |---- |- bgcolor="gainsboro" ! Sou God tande gegee het, sal hy ook brood gee. ! Dievas dave dantis; Dievas duos duonos. ! Dievs deva zobus, Dievs dos maizes donu. ! '''Devos adadat datas; Devas dat [''of'' dadat] dhanas.''' ! Deus dedit dentes; Deus dabit panem. |} Leksikale ooreenkomste tussen Litaus en Sanskrit dui nie op 'n nou verwantskap tussen die twee tale nie (Litaus behoort tot die Balto-Slawiese, Sanskrit tot die [[Indo-Ariese tale|Indo-Ariese]] taalfamilie binne Indo-Europees), maar spruit voort uit 'n gemeenskaplike kulturele en historiese konteks – albei tale was in die loop van die geskiedenis nie aan ingrypende veranderinge blootgestel nie (byvoorbeeld deur eksterne faktore soos vreemde oorheersing, soos in die geval van Lets). Die status van Sanskrit as liturgiese taal het verseker dat dit grotendeels onveranderd gebly het.<ref>{{en}} [https://lingvo.info/en/lingvopedia/lithuanian ''Lingvopedia: Lithuanian. Besoek op 26 November 2019'']</ref> Argeologiese gegewens dui daarop dat 'n groot deel van Noordoos-Europa, wat ongeveer van [[Moskou]] tot [[Berlyn]] gestrek en die noordelike deel van die Dnipro-bekken ingesluit het, gedurende die 1ste millennia v.C. en n.C. 'n Baltiessprekende gebied was. [[Slawiërs]] het hierdie gebied eers later binnegedring. Bedek met digte, byna ondeurdringbare bosgebiede, was hierdie streek veraf geleë van die belangrikste migrasie- en handelsroetes – faktore wat bygedra het tot die bewaring van dié uiters argaïese taalfamilie.<ref>{{en}} [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/litol ''The University of Texas at Austin – Linguistics Reseach Center: Baltic Online – Series Introduction. Besoek op 26 November 2019'']</ref> == Dialekte == [[Lêer:Map of dialects of Lithuanian language.png|duimnael|Dialekte in Litaue: Samogitiese subdialekte word deur geel, rooi en bruin kleure aangedui; Aukštaitiese dialekte deur groen, blou en purperrooi]] Litaus het twee groot dialekgroepe (''tarmės''): ''Aukštaičių'' (Aukštaities, Hoogland- of Opper-Litaus) en ''Žemaičių/Žemaitiu'' (Samogities, Neder-Litaus). Die huidige Samogitiese dialek het in die tydperk tussen die 13de en 16de eeu onder invloed van [[Koers]] ontwikkel. Die twee groot dialekgroepe word elkeen verder verdeel in drie subdialekte (''patarmės''): Samogities in Wes-, Noord- en Suid-Samogities; Aukštaities in Wes- (''Soduviečiai''), Dainawies en Oos-Aukštaities. Die suidelike en oostelike dialekte word vanweë hul kenmerkende ''dz''-klank (in plaas van ''dž'') as selfstandige dialekgroep – Dzūkies – beskou. Alle subdialekte word verder verdeel in plaaslike variante (''šnektos''). Die huidige Litause standaardtaal baseer hoofsaaklik op die dialekte van Wes-Aukštaitija en Pruisies- of Klein-Litaue, waarby die uitspraak veral deur die suidelike Opper-Litause dialek van die gewes Suvalkija beïnvloed is. Alle ander dialekte verskil min of meer van hierdie standaarduitspraak. Alle Litause dialekte is nou verbind met 'n spesifieke etnografiese gewes. === Neder-Litaus === Neder-Litaus – wat in Žemaitija of Neder-Litaue in die weste van die land gepraat word – behels 'n groter aantal plaaslike dialekte wat merkbaar verskil van dié van Opper-Litaue (Aukštaitija) en moeilik verstaanbaar is vir bewoners van ander landsdele. Die noordelike dialekte toon sekere ooreenkomste met Lets. Die diftonge ''ai'' en ''ei'' word dikwels as ''a:'' en ''e:'' uitgespreek, terwyl die klanke ''ą'', ''ę'', ''į'' en ''ų'' in teenstelling met Standaardlitaus dikwels hul oorspronklike status as [[Nasaal|nasale]] bewaar het. Die klemtoon val gewoonlik op die eerste sillabe. Die iteratiewe verlede tydvorm ''-davo'' bestaan nie, maar wél 'n perifrastiese konstruksie soos ''liuoba skaityti'' "hy het gewoonlik gelees". Die dialekte word daarnaas deur 'n afwykende woordeskat gekenmerk. === Opper-Litaus === Die opvallendste kenmerk van Opper-Litause dialekte in Aukštaitija is die vervanging van ''an-'' en ''en-'' deur ''un-'' en ''in-''. === Dzūkija === In Dzūkiese dialekte word ''d'' en ''t'' in bepaalde woordposisies deur ''dz'' en ''c'' vervang: so word ''dievas'' "God" as ''dzievas'' uitgespreek. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{Interwiki|kode=lt}} {{CommonsKategorie-inlyn|Lithuanian language|Litaus}} {{Wikt-inlyn|Litaus}} ; Litaus as ampstaal van die Republiek Litaue ---- * {{lt}} [https://lrkm.lrv.lt/lt/veiklos-sritys/valstybine-kalba ''Lietuvos Respublikos kultūros ministerija: Valstybinė kalba''] ; Akademiese navorsing ---- * {{en}} [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/litol/00 ''The University of Texas at Austin – Linguistics Research Center: Baltic Online''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Lithuanian-language|title=Lithuanian language|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} ; Taalkursus ---- * {{af}} {{lt}} [http://www.goethe-verlag.com/book2/AF/AFLT/AFLT002.HTM ''Aanlynkursus Afrikaans-Litaus''] {{Balties}} {{Tale van Litaue}} {{Tale van Letland}} {{Tale van Pole}} {{Tale van Belarus}} {{Normdata}} [[Kategorie:Baltiese taal]] [[Kategorie:Oblast Kaliningrad]] [[Kategorie:Tale van Letland]] [[Kategorie:Tale van Litaue]] [[Kategorie:Tale van Pole]] [[Kategorie:Tale van Rusland]] [[Kategorie:Tale van Belarus]] 2mviw65cqhvvz9iqzwce2cx7l64gfex 0 8326 2903445 2857414 2026-05-12T18:00:18Z SpesBona 2720 Bygewerk 2903445 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien [[Estlanders]].'' {{Inligtingskas Taal |naam=Esties |inheemsenaam=''eesti keel'' |uitspraak=[ˈeːsti ˈkeːl] |familiekleur=Oeralies |state={{vlagland|Estland}}<br />{{vlagland|Finland}}<br />{{vlagland|Letland}}<br />{{vlagland|Rusland}} ([[Pskof-oblast]] Petseri-distrik) |streek=[[Noord-Europa]] |sprekers=ca. 1,1 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/est |title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Estonian |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629014055/https://www.ethnologue.com/language/est |archive-date=29 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/ekk |title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Estonian, Standard |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610000046/https://www.ethnologue.com/language/ekk |archive-date=10 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |rang= |skrif=[[Latynse alfabet]] ([[Estiese alfabet|Estiese variant]]) |fam1=[[Oeraalse tale|Oeraals]] |fam2=[[Fins-Oegriese tale|Fins-Oegries]] |fam3=[[Fins-Permiese tale|Fins-Permies]] |fam4=[[Fins-Wolgaïese tale|Fins-Wolgaïes]] |fam5=[[Fins-Samiese tale|Fins-Samies]] |fam6=[[Oosseefinse tale|Oosseefins]]<ref>{{en}} Jacek Fisiak, Raymond Hickey, Stanisław Puppel, Language History and Linguistic Modelling: A Festschrift for Jacek Fisiak on His 60th Birthday, Contributor Jacek Fisiak, Uitgegee deur Walter de Gruyter, bl. 831, 1997, {{ISBN|3-11-014504-9}}, {{ISBN|9783110145045}}</ref> |nasie={{vlagland|Europese Unie}}<br />{{vlagland|Estland}} |agentskap=Instituut van die Estiese Taal / Eesti Keele Instituut (semi-amptelik) |iso1=et|iso2=est|iso3=est |kaart=[[Lêer:Idioma estonio.PNG|250px|Verspreiding van Esties]] }} '''Esties''' (''eesti keel'', [ˈeːsti ˈkeːl], {{Audio|Et-eesti keel.ogg|luister}}) is die [[amptelike taal]] van [[Estland]] en, sedert dié land se aansluiting op 1 Mei 2004, ook een van die amptelike tale van die [[Europese Unie]]. Die [[taal]], wat ook '''Estnies''', '''Ests''' of '''Estlands''' genoem word, het ongeveer 1,1 miljoen sprekers. Daarmee is dit op twee na (ná [[Yslands]] en [[Maltees]]) die kleinste taal in [[Europa]] wat op alle vlakke (in wetgewing, regspraak, [[wetenskap]] en [[letterkunde]]) gebruik word. Die eerste Estiese boek het in 1535 verskyn. [[Lêer:EstonianGrammar1637.jpg|duimnael|links|Estiese grammatika gepubliseer in 1637 deur Heinrich Stahl in [[Tallinn|Reval]]]] Esties behoort tot die [[Fins-Oegriese tale]] en binne dié [[taalfamilie]] tot die [[Oosseefinse tale]]. Tot dié groep tale, wat rondom die [[Finse Golf]] gepraat word, behoort ook [[Fins]], 'n taal wat die meeste [[Estlanders]] sonder veel moeite kan verstaan. Omgekeerd geld dit egter minder: benewens die verwantskap tussen die twee tale speel dit ook 'n rol dat die Estlanders vertroud is met Fins, byvoorbeeld omdat hulle steeds Finse televisie kan ontvang en omdat Estland druk besoek word deur Finse toeriste. Esties is nie verwant aan [[Lets]] of [[Litaus]] nie en ewemin aan [[Russies]]. [[Afrikaans]] is in der waarheid as [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taal]] nader aan die drie tale as Esties. Esties gebruik die [[Latynse alfabet]], aangevul deur die klinkertekens ä, ö, ü en õ. Die laaste teken staan vir 'n tipies Estiese klinker wat gevorm word deur die tong te plaas asof 'n o uitgespreek word en die lippe daarby te trek. As beginletters kom ''b'', ''d'' en ''g'' slegs in woorde voor wat uit vreemde tale ontleen is. Sowel klinkers as medeklinkers kan kort, lank en ekstra lank wees. In Estiese spelling word grotendeels slegs die verskil tussen kort en lank weergegee en wel deur die letter dubbel te skryf: ''sada'' "honderd" vs. ''saada'' "om te kry" en ''kana'' "hoender" vs. ''kanna'' "dra!". Esties is in sy gebruikswêreld deur alle omringende tale beïnvloed. Daar is Oudgermaanse, [[Baltiese tale|Baltiese]] en [[Slawiese tale|Slawiese]] leenwoorde uit die tyd toe die Oosseefinse familie nog een taal was (voor die begin van ons jaartelling), byvoorbeeld onderskeidelik die woorde ''rand'' ("strand", Germaans), ''sild'' ("brug", Balties) en ''aken'' ("venster", Slawies). Jonger is die groot aantal leenwoorde uit [[Nedersaksies]], die taal van die [[Hanse]]. Die taal lyk baie soos [[Nederlands]] (meer as na [[Duits|Hoog-Duits]]), en aangesien die Estiese spelreëls op sommige punte ooreenkom met die Nederlandse, is daar 'n hele aantal woorde wat in Nederlands en ook in Afrikaans en in Esties identies is: ''klooster'', ''kaart'', ''kroon'', ''kraan''. Ander wyk 'n bietjie af, maar is tog heel herkenbaar: ''hoov'' ("hof"), ''triikima'' ("stryk"), ''pott'' ("pot") en ''pann'' ("pan"). Die aantal Russiese leenwoorde uit die vorige eeu is redelik beperk. Die invloed van [[Engels]] is tans wel groot. Esties het minder as Fins die neiging om eie, puristiese woorde te gebruik vir nuwe sake ("telefon", "instituut", maar wel ''arvuti'' vir rekenaar pleks van die Engelse ''computer''). Dit herinner aan die verskil tussen Afrikaans en Nederlands waar Afrikaans ook meer geneig is om nuwe woorde te gebruik terwyl Nederlands gereeld Engelse woorde aanneem. == Kenmerke van Esties == [[Lêer:Eesti tähestik.svg|duimnael|links|Die Estiese alfabet]] [[Lêer:WIKITONGUES- Liisi speaking Estonian.webm|duimnael|links|'n Estiese moedertaalspreker]] * Esties gebruik dikwels [[naamvalle]], waar [[Indo-Europese tale]] liewer voorsetsels gebruik: ''käes'' "in die hand", ''Eestisse'' "na Estland". * daar is geen verskil tussen manlike en vroulike woorde nie; ''tema'' beteken sowel "hy" as "sy". * na 'n telwoord volg 'n enkelvoud. Die bybehorende naamval is die [[partitief]], 'n naamval wat oorspronklik 'n deel van iets uitdruk (vergelykbaar met die Franse ''du pain''). * medeklinkers in 'n woord word "swak" (verander, verkort of verdwyn) as daar sprake is van 'n geslote (of: oorspronklik geslote) lettergreep: ''tiib'' "vleuel" vs. ''tiival'' "aan die vleuel". * daar is geen [[lidwoord]]e nie. * Esties vermy opeenhoping van medeklinkers aan die begin van 'n woord: ''strand'' word ''rand''. Esties deel bostaande eienskappe met Fins en die meeste ander Fins-Oegriese tale. Op die volgende punte wyk Esties van Fins af: * daar is geen [[klinkerharmonie]] nie. Na die eerste lettergreep kan wel slegs vier klinkers voorkom: a, e, i en u (as variant soms o). * klinkers kan in verboë vorm veranderinge ondergaan: ''madu'' "slang" vs. ''mao'' "van die slang" (u word o), ''rida'' "ry" vs. ''rea'' "van die ry" (i word e). * waar in Fins besit uitgedruk word deur 'n uitgang na die woord, gebruik Esties 'n vorm van persoonlike voornaamwoord: Fins ''käsini'' = Esties ''minu käsi'' "my hand". * daar is 'n groot aantal [[werkwoord]]voorvoegsels, vergelykbaar met dié in Nederlands en Afrikaans: ''kandma'' "dra": ''ette kandma'' "voordra". * daar is twee infinitiewe: ''ma tahan saada'' "ek wil kry" vs. ''ma pean saama'' "ek moet kry" (''saama/saada'' = "om te kry"). Die getalle van 1 tot 10 in Esties: 1 – ''üks'' | 2 – ''kaks'' | 3 – ''kolm'' | 4 – ''neli'' | 5 – ''viis'' | 6 – ''kuus'' | 7 – ''seitse'' | 8 – ''kaheksa'' | 9 – ''üheksa'' | 10- ''kümme''. == Dialekte == [[Lêer:2.5-North-Estonian.png|duimnael|Noord-Estiese dialekte aan die begin van die 20ste eeu<ref name="map1">{{en}} {{cite journal |last1=Rantanen |first1=Timo |last2=Tolvanen |first2=Harri |last3=Roose |first3=Meeli |last4=Ylikoski |first4=Jussi |last5=Vesakoski |first5=Outi |title=Best practices for spatial language data harmonization, sharing and map creation—A case study of Uralic |date=8 Junie 2022 |journal=PLOS ONE |volume=17 |issue=6 |article-number=e0269648 |doi=10.1371/journal.pone.0269648|doi-access=free |pmid=35675367 |pmc=9176854 |bibcode=2022PLoSO..1769648R}}</ref><ref name="map2">{{en}} Rantanen, Timo, Vesakoski, Outi, Ylikoski, Jussi, & Tolvanen, Harri. (2021). ''Geographical database of the Uralic languages'' (v1.0) [Data set]. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.4784188</ref>]] [[Lêer:2.6-South-Estonian.png|duimnael|Suid-Estiese dialekte aan die begin van die 20ste eeu<ref name="map1" /><ref name="map2" />]] Ondanks Estland se relatief klein oppervlakte van 45&nbsp;228&nbsp;km² is daar agt streeks[[dialek]]te van Esties (Esties: ''murded'') wat verder verdeel kan word in 117 plaaslike dialekte. Hierdie ontwikkeling het uit die vroeëre politieke en maatskaplike orde voortgespruit waarin Estiese boere – en dus die oorgrote meerderheid van die Estiessprekende bevolking – deur 'n stelsel van [[lyfeienskap]] en heredienste tot hul parogieë beperk en daar geïsoleer was. Hulle kon dus nie in hul eie land vry beweeg nie. Esties het gevolglik oor 'n lang tydperk as 'n groep van streeksdialekte met afwykende taaltendense ontwikkel. Die twee grootste dialekgroepe was Noord-Esties, wat later as basis vir die huidige standaardtaal sou dien, en Suid-Esties. Die eersgenoemde het danksy [[Tallinn]] as politieke sentrum belangrike status as skryftaal geniet, terwyl Suid-Esties deur die invloed van [[Tartu]] as universiteitstad eweneens tot 'n skryftaal ontwikkel het. Die ontwikkeling van twee groot streekdialekte het die historiese politieke verdeling van die land in Noord- en Suid-Estland weerspieël, waarby die laasgenoemde deel uitgemaak het van die vroeëre [[Lyfland]]. Tans word die twee groot streekdialekte in agt hoofdialekte onderverdeel, waarby die dialekte, wat langs die Noordooskus en op die eilande van Wes-Estland gebesig word, nie by hierdie groepe gereken kan word nie: ; Noord-Esties * Wes-dialek (''läänemurre'') * Sentraal-dialek (''keskmurre'') * Oos-dialek (''idamurre'') ; Suid-Esties (suid van Tartu en Põltsamaa) * Mulgi of Mulk-dialek (''Mulgi murre'') * Tartu-dialek (''Tartu murre'') * Võro of Võru-dialek (''Võru murre'') * Seto-Dialek (''Setu murre'') ; Kusgebied-Esties (oos van Tallinn langs die kus tot by die grensstad [[Narva]]) * Noordooskus-dialek (''rannikumurre'') ; Eiland-Esties * Eiland-dialek (''saarte murre'') == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{interwiki|kode=et}} {{CommonsKategorie-inlyn|Estonian language|Esties}} {{Wikt-inlyn|Estnies}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Estonian-language|title=Estonian language|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Tale van Estland}} {{Tale van Letland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Fins-Oegriese taalfamilie]] [[Kategorie:Tale van Estland]] [[Kategorie:Tale van Finland]] [[Kategorie:Tale van Letland]] [[Kategorie:Tale van Rusland]] 6a302mf9wp6tl7wy39r8e80tk41dzu3 0 9456 2903629 2887481 2026-05-13T10:40:36Z Aliwal2012 39067 /* Gesondheid */ 2903629 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Madagaskar |volle_naam = <small>''Repoblikan'i Madagasikara'' ([[Malgassies]])<br />''République de Madagascar'' ([[Frans]])</small> |algemene_naam = Madagaskar |beeld_vlag = Flag of Madagascar.svg |beeld_wapen = Seal of Madagascar.svg |simbool_tipe = Seël |beeld_kaart = Location Madagascar AU Africa.svg |leuse = <br />''Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana'' <small>(Malgassies)</small><br />''Amour, patrie, progrès'' <small>(Frans)</small><br /><small>''([[Afrikaans]]: "Liefde, Vaderland, Vooruitgang"<ref name=4thRepublic>{{fr}} {{cite web |last=Le Comité Consultatif Constitutionnel |title=''Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar'' |publisher=Madagascar Tribune |date=1 Oktober 2010 |url=http://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |accessdate=18 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164522/https://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>)''</small> |volkslied = ''Ry Tanindrazanay malala ô!''<br /><small>''(Malgassies vir: "O, geliefde land van ons voorvaders!")''</small><br /><center>[[Lêer:Ry Tanindrazanay malala ô! (instrumental).ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Frans]] en [[Malgassies]] |hoofstad = [[Antananarivo]] {{Koördinate|18|55|S|47|31|O}} |latd = 18 |latm = 55 |latNS = S |longd = 47 |longm = 31 |longEW = O |grootste_stad = [[Antananarivo]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Michael Randrianirina]]<br />[[Mamitiana Rajaonarison]] |oppervlak_rang = 49^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 587&nbsp;041<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/|title=Madagascar|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=7 Oktober 2025|archive-date=14 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214064652/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 228&nbsp;880 |persent_water = 0,9 |bevolking_skatting = 29&nbsp;452&nbsp;714<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 53^ste |bevolking_sensus = 12&nbsp;238&nbsp;914 |bevolking_sensus_jaar = 1993 |bevolkingsdigtheid = 50,2 |bevolkingsdigtheidmi² = 128,7 |bevolkingsdigtheidrang = 174^ste |BBP_PPP = $68,407&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=674&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Madagascar |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=7 Oktober 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 117^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $2&nbsp;117<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 182^ste |BBP = $20,099&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 139^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $622<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 188^ste |onafhanklikheidstipe = • van [[Frankryk]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[26 Junie]] [[1960]]<br />[[17 November]] [[2010]] |MOI = {{wins}} 0,487<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=7 Oktober 2025}}</ref> |MOI_rang = 183^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#990000|laag}} |Gini = 36,8<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MG |title=Gini Index – Madagascar |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=7 Oktober 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2021 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Malgassiese ariary|Ariary]] |geldeenheid_kode = MGA |land_kode = MG |tydsone = [[Oos-Afrika Tyd|OAT]] |utc_afwyking = [[UTC+03:00|+3]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+03:00|+3]] |internet_domein = [[.mg]] |skakelkode = 261 |voetskrif = }} '''Madagaskar''' ([[Frans]]: ''Madagascar'', {{Audio|Fr-Madagascar.oga|luister}}; [[Malgassies]]: ''Madagasikara'', {{Audio|Mg-Madagasikara.ogg|luister}}), amptelik die '''Republiek Madagaskar''' (Frans: ''République de Madagascar''; Malgassies: ''Repoblikan'i Madagasikara'', [republiˈkʲan madaɡasˈkʲarə̥]), is ’n [[eilandstaat]] in [[Afrika]] sowat 400&nbsp;km oos van die [[Mosambiek]]se kus. Dit is die grootste eilandstaat in die [[Indiese Oseaan]] en naas [[Indonesië]] die grootste ter wêreld. Teen sowat ’n halfmiljoen vierkante kilometer is die eiland so groot soos [[Frankryk]], sy voormalige koloniseerder. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Antananarivo]], wat in die middel van die land geleë is. [[Lêer:Madagaskarkaart.png|duimnael|links|upright|’n Kaart van Madagaskar. ''Nosy'' beteken "eiland" in Malgassies]] Madagaskar is teenoor Mosambiek geleë, net suidoos van die [[Comore-eilande]] en [[Mayotte]], en wes van [[Mauritius]] en [[Réunion]]. Dit word deur die [[Mosambiekkanaal]] van Mosambiek geskei. Die land bestaan uit Madagaskar, die wêreld se vierde grootste [[eiland]], en talle klein eilandjies. Ná die [[Voorgeskiedenis|prehistoriese]] verbrokkeling van die [[superkontinent]] [[Gondwana]] het Madagaskar sowat 88&nbsp;miljoen jaar gelede geskei geraak van die [[Indiese subkontinent]]. Dit het tot gevolg gehad dat die eiland se [[dier]]e en [[plant]]e in redelike isolasie ontwikkel het – meer as 90% van die natuurlewe word nêrens anders op [[aarde]] aangetref nie. Die eiland se uiteenlopende [[ekostelsel]]s en unieke natuurlewe word bedreig deur die vinnige uitbreiding van die bevolking en ander omgewingsfaktore. Die eerste [[argeologie]]se bewyse van menslike lewe op Madagaskar dateer van 2000&nbsp;v.C. [[Austronesiese volke]] het tussen 350&nbsp;v.C. en 550&nbsp;n.C. in [[vlerkprou]]e van [[Borneo]] af gekom. Omstreeks 1000&nbsp;n.C. het [[Bantoevolke]] van [[Oos-Afrika]] die Mosambiekkanaal oorgesteek na Madagaskar. Mettertyd het nog volke hulle op die eiland gevestig, wat elk ’n blywende invloed op die Malgassiese [[kultuur]]lewe gehad het. Die bevolking word dikwels in 18 of meer subgroepe verdeel waarvan die grootste die [[Merina]] van die sentrale hoogland is. Tot in die laat [[18de eeu]] is die eiland regeer deur ’n gefragmenteerde verskeidenheid sosiopolitieke bondgenootskappe. Aan die begin van die [[19de eeu]] is die grootste deel van die eiland verenig en deur ’n reeks Merina-adellikes regeer as die [[#Koninkryk Madagaskar|Koninkryk Madagaskar]]. Die monargie het in 1897 tot ’n einde gekom toe die eiland in die [[Franse koloniale ryk]] opgeneem is. Madagaskar het in 1960 sy onafhanklikheid van [[Frankryk]] verkry. Die outonome staat Madagaskar het sedertdien deur vier groot konstitusionele tydperke gegaan wat as republieke bekend staan. Sedert 1992 is die nasie amptelik as ’n konstitusionele demokrasie vanaf sy hoofstad, [[Antananarivo]], regeer. In 2009 is president Marc Ravalomanana egter in ’n volksopstand gedwing om te bedank en in Maart 2009 het Andry Rajoelina president geword. Die konstitusionele regering is in Januarie 2014 herstel nadat [[Hery Rajaonarimampianina]] die vorige jaar in ’n verkiesing as president verkies is. Madagaskar is lid van die [[Verenigde Nasies]], die [[Afrika-unie]], die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] en die Organisation Internationale de la Francophonie. Madagaskar is volgens die VN een van die wêreld se mins ontwikkelde lande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://unohrlls.org/about-ldcs/ |title=About LDCs |publisher=UN-OHRLLS |accessdate=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515124949/http://unohrlls.org/about-ldcs/ |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Malgassies en Frans is albei amptelike tale. Die grootste deel van die bevolking volg tradisionele gelowe, [[Christendom|Christenskap]] of ’n mengsel van die twee. Ekotoerisme en landbou, wat gepaardgaan met groter beleggings in opvoeding, gesondheid en privaat ondernemings, is sleutelelemente van Madagaskar se ontwikkelingstrategie. Onder Ravalomanana het hierdie beleggings tot aansienlike ekonomiese groei gelei, maar die voordele is nie eweredig onder die bevolking versprei nie en die toenemenede lewenskoste en dalende lewenstandaarde het spanning veroorsaak onder die armes en sekere dele van die middelklas. Sedert 2017 het die ekonomie agteruitgegaan weens die politieke krisis van 2009 tot 2013, en die grootste deel van die bevolking se lewensgehalte bly laag. == Etimologie == In [[Malgassies]], die taal van Madagaskar, is die eiland se naam ''Madagasikara''. Die mense word [[Malgasse (volk)|Malgasse]] genoem. Die naam "Madagaskar" is nie van plaaslike oorsprong nie, maar is in die [[Middeleeue]] deur Europeërs gebruik en gevestig.<ref name=Cousins>Cousins (1895), pp. 11–12</ref> Die naam ''Madageiscar'' het die eerste keer in die memoires van die 13de-eeuse [[Venesië|Venesiese]] verkenner [[Marco Polo]] voorgekom. Op Sint Lawrence-dag in 1500 het die [[Portugal|Portugese]] verkenner Diogo Dias op die eiland geland en dit ''São Lourenço'' gedoop. Polo se naam is egter verkies op kaarte van die [[Renaissance]]. Dit lyk nie of enige ander naam voor ''Madagasikara'' in Malgassies gebruik is nie, hoewel sommige gemeenskappe hul eie name het vir die grond of dele van die grond wat hulle bewoon. == Geografie == {{multiple image |footer = Die terasse met rysvelde van die sentrale hoogland van Madagaskar (links), die tropiese reënwoud aan die ooskus (middel) en die kus van die [[Indiese Oseaan]] (regs). |align = left |image1 = Imerina countryside riziere rice paddies Madagascar.jpg |width1 = 180 |alt1 = terraced emerald paddy fields checker softly rolling hills |image2 = Rainforestmadagascar04.tif |width2 = 190 |alt2 = Hills covered with dense blue green tropical forests |image3 = Beach in Madagascar with pirogues and palm trees.jpg |width3 = 155 |alt3 = White sand beach lined with palm trees along a turquoise sea }} [[Lêer:Satellite image of Madagascar in September 2003.jpg|duimnael|[[Nasa]]-satellietbeeld van Madagaskar]] Teen 592&nbsp;800&nbsp;km²<ref name=BGNote>{{en}} {{cite web |last=Bureau of African Affairs |title=Background Note: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=3 Mei 2011 |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |accessdate=24 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508153424/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |archive-date=8 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is Madagaskar die 49ste grootste land<ref name="CIA" /> en die vierde grootste eiland<ref name="BGNote" /> ter wêreld. Die land lê hoofsaaklik tussen die [[Breedtegraad|breedtegrade]] 12°S en 26°S, en die [[Lengtegraad|lengtegrade]] 43°O en 51°O.<ref name=georeport>Moriarty (1891), bl. 1–2</ref> Naburige eilande sluit in die Franse Réunion en die land Mauritius in die ooste, en die staat Comore en die Franse gebied Mayotte in die noordweste. Die naaste land op die vasteland is [[Mosambiek]] in die weste. Met die prehistoriese verbrokkeling van die superkontinent Gondwana is die landmassa Madagaskar-Antarktika-Indië sowat 135&nbsp;miljoen jaar gelede geskei van die landmassa Afrika-Suid-Amerika. Madagaskar het sowat 88&nbsp;miljoen jaar gelede wegbeweeg van Indië. Dit het meegebring dat die eiland se plante en diere in taamlike isolasie ontwikkel het.<ref>{{en}} {{cite web |last=University of Berkeley: Understanding Evolution |title=Where did all of Madagascar's species come from? |url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/news/091001_madagascar |date=Oktober 2009 |accessdate=19 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516011018/https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/news/091001_madagascar |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aan die ooskus loop ’n smal, steil [[plato]]rand met ’n groot deel van die eiland se oorblywende tropiese laaglandwoud. Wes hiervan lê ’n plato in die middel van die eiland wat in hoogte wissel tussen 750 en 1&nbsp;500&nbsp;m bo die seevlak. Hierdie sentrale hoogland is tradisioneel die tuiste van die Merina-volk en die ligging van hul historiese hoofstad, [[Antananarivo]]; dit is die digs bevolkte deel van die eiland en word gekenmerk deur terrasse met [[rys]]lande wat lê tussen grasbedekte heuwels en kolle van die grasveldwoude wat voorheen die hooglandstreek bedek het. Wes van die hoogland loop die al hoe droër terrein geleidelik af na die Mosambiekkanaal en wortelboomvleie aan die kus.<ref name=endemicstats>{{en}} {{cite journal |vauthors = Vences M, Wollenberg KC, Vieites DR, Lees DC |title = Madagascar as a model region of species diversification |journal = Trends in Ecology and Evolution |volume = 24 |issue = 8 |pages = 456–465 |date = Junie 2009 |doi = 10.1016/j.tree.2009.03.011 |url = http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf |accessdate = 11 Februarie 2012 |archivedate = 11 Februarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65N9YtmnD?url=http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf |pmid = 19500874 |url-status = live }}</ref> {{multiple image |footer = Die grasvlaktes van die westelike landskap bevat klipmassiewe (links) en kolle bladwisselende woude en kremetartbome (middel), terwyl die suide gekenmerk word deur woestyne en doringboomwoude (regs). |align = left |image1 = Isalo canyons.jpg |width1 = 177 |alt1 = Pastel striated stone outcroppings jut from the plains |image2 = Allée des Baobabs near Morondava, Madagascar.jpg |width2 = 164 |alt2 = Giant baobabs clustered against the sky |image3 = Spiny Forest Ifaty Madagascar.jpg |width3 = 184 |alt3 = Bizarre succulents growing sparsely from deep red earth }} Madagaskar se hoogste pieke kom in drie prominente hooglandmassiewe voor: Maromokotro (2&nbsp;876&nbsp;m) in die Tsaratanana-massief is die eiland se hoogste punt, gevolg deur Boby Peak (2&nbsp;658&nbsp;m) in die Andringitra-massief en Tsiafajavona (2&nbsp;643&nbsp;m) in die Ankaratra-massief. In die ooste is die ''Canal des Pangalanes'', ’n ketting mensgemaakte en natuurlike mere wat deur kanale verbind word wat die Franse ’n ent van die ooskus gebou het en 600&nbsp;km ver parallel met die kus loop.<ref name="EBLand" /> Die westelike en suidelike dele, wat in die reënskadu van die sentrale hoogland lê, is die tuiste van droë, bladwisselende woude en woestyne. Omdat die gebied minder dig bevolk is, het die droë woude beter bewaar gebly as die oostelike reënwoude of die oorspronklike boslande van die sentrale plato. Die weskus het baie beskermde hawens, maar aanslikking is ’n groot probleem. Dit word veroorsaak deur [[sediment]] weens die hoë vlak van binnelandse erosie wat in die riviere beland wat die breë westelike vlaktes deurkruis.<ref name=EBLand>{{en}} {{cite web |last=Encyclopædia Britannica |title=Madagascar |work=Encyclopædia Britannica |publisher=Eb.com |year=2011 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/355562/Madagascar |accessdate=25 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401084959/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/355562/Madagascar |archive-date=1 April 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Klimaat === [[Lêer:Madagascar map of Köppen climate classification af.png|duimnael|links|’n Kaart van Madagaskar se [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:Biogeographic timetable of Madagascar - journal.pone.0062086.g003.png|duimnael|upright|’n Biologiese tydlyn van Madagaskar oor die afgelope 200&nbsp;miljoen jaar.]] Die kombinasie van suidoostelike [[passaatwind]]e en noordwestelike [[moesonwind]]e lei tot ’n warm reënseisoen (November-April) met gereelde vernietigende [[sikloon|siklone]], en ’n relatief koeler, droë seisoen (Mei-Oktober). Reënwolke wat oor die [[Indiese Oseaan]] ontstaan, bring neerslae oor die eiland se ooskus; die swaar neerslae ondersteun die gebied se [[reënwoud]]ekostelsel. Die sentrale hoogland is droër, asook koeler, terwyl die weste nog droër is. ’n Halfdroë klimaat heers in die suidweste en suidelike binneland.<ref name="endemicstats" /> Tropiese siklone veroorsaak elke jaar skade aan die infrastruktuur en plaaslike ekonomieë asook lewensverlies.<ref name="LOC">{{en}} {{cite web |last=Metz |first=Helen Chapin |year=1994 |title=Library of Congress Country Studies: Madagascar |url=http://countrystudies.us/madagascar/ |accessdate=1 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409012237/http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-date=9 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2004 was sikloon Gafilo die sterkste sikloon wat nog in Madagaskar aangeteken is. Die storm het 172 mense gedood, 214&nbsp;260 dakloos gelaat<ref name=gafilo>{{en}} {{cite web |author=International Federation of Red Cross And Red Crescent Societies |publisher=ReliefWeb |date=25 Februarie 2005 |accessdate=31 Maart 2011 |title=Madagascar: Cyclone Gafilo, Final Report, Appeal 08/04 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/DDAD-69XMQW?OpenDocument&rc=1&emid=2004-0103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414201049/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DDAD-69XMQW?OpenDocument |archive-date=14 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en miljarde rande se skade aangerig.<ref name=autogenerated1>{{en}} {{cite web |author=Integrated Regional Information Networks |publisher=ReliefWeb |date=2 Julie 2004 |accessdate=9 September 2012 |title=Madagascar: Saving the children from Gafilo's aftermath |url=http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saving-children-gafilos-aftermath |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164908/https://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saving-children-gafilos-aftermath |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ekologie === [[Lêer:OaklandZooLemurs.jpg|duimnael|links|Die [[ringstertlemur]] is een van die meer as 100 bekende spesies en subspesies van die [[lemur]] wat net op Madagaskar aangetref word.<ref name="2009Mittermeier">{{en}} {{cite journal |editor1-last = Mittermeier |editor1-first = R.A. |editor2-last = Wallis |editor2-first = J. |editor3-last = Rylands |editor3-first = A.B. |editor4-last = Ganzhorn |editor4-first = J.U. |editor5-last = Oates |editor5-first = J.F. |editor6-last = Williamson |editor6-first = E.A. |editor7-last = Palacios |editor7-first = E. |editor8-last = Heymann |editor8-first = E.W. |editor9-last = Kierulff |editor9-first = M.C.M. |editor11-first = J. |editor12-last = Roos |editor12-first = C. |editor13-last = Walker |editor13-first = S. |editor14-last = Cortés-Ortiz |editor14-first = L. |editor15-last = Schwitzer |editor15-first = C. |others = Illustrated by S.D. Nash |year = 2009 |title = Primates in Peril: The World's 25 Most Endangered Primates 2008–2010 |publisher = IUCN/SSC Primate Specialist Group, International Primatological Society, and Conservation International |pages = 1–92 |url = http://www.primate-sg.org/storage/PDF/Primates.in.Peril.2008-2010.pdf|format = PDF |editor10-first = Long|editor10-last= Yongcheng |editor11-last = Supriatna}}</ref>]] [[Lêer:Ravenala madagascariensis Maui.jpg|duimnael|upright|Die eiland se ikoniese reisigerspalm (''Ravenala madagascariensis'') kom in die land se nasionale embleem voor]] Vanweë die eiland se lang isolasie van naburige kontinente word talle plante en diere op Madagaskar nêrens anders ter wêreld aangetref nie.<ref name="CIHotSpot" /><ref name=tattersall>{{en}} {{cite book|last=Tattersall|first=Ian|title=Origin of the Malagasy Strepshirhine Primates|year=2006|publisher=Springer|isbn=0-387-34585-X|pages=1–6|url=https://books.google.com/books?id=nsBtrhsMU5EC&pg=PA3}}</ref> Sowat 90% van die spesies is [[endemies]],<ref>Hobbes & Dolan (2008), bl. 517</ref> insluitende die [[lemur]] (’n soort [[halfaap]]), die [[Karnivoor|karnivore]] [[fossa]] (of fretkat) en baie [[voël]]s. Hierdie eiesoortige ekologie maak dat sommige ekoloë na Madagaskar verwys as "die agtste kontinent",<ref>Hillstrom & Collier Hillstrom (2003), bl. 50</ref> en Conservation International noem die eiland ’n bioversiteitswarmkol.<ref name=CIHotSpot>{{en}} {{cite web |last=Conservation International |title=Madagascar and the Indian Ocean Islands |work=Biodiversity Hotspots |publisher=Conservation International |year=2007 |url=http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/madagascar/pages/biodiversity.aspx |accessdate=24 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324000527/http://www.biodiversityhotspots.org/xp/Hotspots/madagascar/pages/biodiversity.aspx |archive-date=24 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meer as 80&nbsp;persent van die 14&nbsp;883 plantspesies word nêrens anders op aarde aangetref nie; dit sluit vyf plantfamilies in.<ref name=endemism>{{en}} {{cite journal |last1 = Callmander |first1 = Martin |title = The endemic and non-endemic vascular flora of Madagascar updated |journal = Plant Ecology and Evolution |volume = 144 |issue = 2 |pages = 121–125 |year = 2011 |doi = 10.5091/plecevo.2011.513 |url = http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/PLECEVO_2011.pdf |accessdate = 11 Februarie 2012 |archivedate = 11 Februarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65NBBr5AX?url=http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/PLECEVO_2011.pdf |url-status = live }}</ref> Die [[Familie (biologie)|familie]] [[Didiereaceae]], wat uit vier [[Genus|genera]] en 11 [[spesie]]s bestaan, is beperk tot Suidwes-Madagaskar se doringboomwoude.<ref name="endemicstats" /> Viervyfdes van die wêreld se ''[[Pachypodium]]''-spesies is endemies op die eiland.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Lavranos |first1 = John |year = 2004 |title = Pachypodium makayense: A New Species From Madagascar |journal = Cactus and Succulent Journal |volume = 76 |issue = 2|pages = 85–88}}</ref> Driekwart<ref name="B2011plant" /> van die 860<ref name="endemism" /> [[orgidee]]spesies word net hier aangetref, asook ses van die wêreld se nege [[kremetartboom]]spesies.<ref>{{en}} {{cite journal |doi = 10.1080/106351598260879 |vauthors=Baum DA, Small RL, Wendel JF |year = 1998 |title = Biogeography and floral evolution of baobabs (Adansonia, Bombacaceae) as inferred from multiple data sets |journal = Systematic Biology |volume = 47 |issue = 2|pages = 181–207 |pmid = 12064226}}</ref> Sowat 170 [[palm]]spesies word hier aangetref – drie keer soveel as op die hele vasteland van [[Afrika]]; 165 van hulle is endemies.<ref name=B2011plant>Bradt (2011), bl. 38</ref> Baie inheemse plantspesies word gebruik as kruiemedisyne vir ’n verskeidenheid kwale. Die middels vinblastine<ref name="MoleculesReview">{{en}} {{cite journal|journal = Molecules|year = 2012|volume = 17|issue = 5|pages = 5893–5914|doi = 10.3390/molecules17055893|title = Modifications on the basic skeletons of vinblastine and vincristine|first1 = Péter|last1 = Keglevich|first2 = Laszlo|last2 = Hazai|first3 = György|last3 = Kalaus|first4 = Csaba|last4 = Szántay|pmid = 22609781|url = http://www.mdpi.com/1420-3049/17/5/5893/pdf}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|first1 = Justin E.|last1 = Sears|first2 = Dale L.|last2 = Boger|authorlink2 = Dale L. Boger|title = Total Synthesis of Vinblastine, Related Natural Products, and Key Analogues and Development of Inspired Methodology Suitable for the Systematic Study of Their Structure-Function Properties|journal = Accounts of Chemical Research|year = 2015|volume = 48|issue = 3|pages = 653–662|doi = 10.1021/ar500400w}}</ref> en vincristine<ref name="MoleculesReview" /><ref>{{en}} {{cite journal|last1 = Kuboyama|first1 = Takeshi|last2 = Yokoshima|first2 = Satoshi|last3 = Tokuyama|first3 = Hidetoshi|last4 = Fukuyama|first4 = Tohru|title = Stereocontrolled total synthesis of (+)-vincristine|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|year = 2004|volume = 101|issue = 33|pages = 11966–11970|doi = 10.1073/pnas.0401323101|bibcode = 2004PNAS..10111966K}}</ref> is ''vinca''-[[alkaloïede]]s<ref>{{en}} {{cite journal|last1 = van der Heijden|first1 = Robert|last2 = Jacobs|first2 = Denise I.|last3 = Snoeijer|first3 = Wim|last4 = Hallard|first4 = Didier|last5 = Verpoorte|first5 = Robert|year = 2004|title = The ''Catharanthus'' alkaloids: Pharmacognosy and biotechnology|journal = Current Medicinal Chemistry|volume = 11|issue = 5|pages = 607–628|pmid = 15032608|doi = 10.2174/0929867043455846}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last = Raviña|first = Enrique|title = The evolution of drug discovery: From traditional medicines to modern drugs|year = 2011|publisher = John Wiley & Sons|isbn = 978-3-527-32669-3|pages = 157–159|chapter = ''Vinca'' alkaloids|url = https://books.google.com/books?id=iDNy0XxGqT8C&pg=PA157}}</ref> wat gebruik word vir die behandeling van Hodgkinsiekte,<ref>{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html|date = 29 Maart 2017|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Hodgkin Lymphoma|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/non-hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html|date = 31 Mei 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Non-Hodgkin Lymphoma|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}</ref> [[leukemie]]<ref>{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/acute-lymphocytic-leukemia/treating/chemotherapy.html|date = 18 Februarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Acute Lymphocytic Leukemia|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/chronic-myeloid-leukemia/treating/chemotherapy.html|date = 22 Februarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Chronic Myeloid Leukemia|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|title = Chemotherapy for Childhood Leukemia|date = 3 Februarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|url = https://www.cancer.org/cancer/leukemia-in-children/treating/chemotherapy.html|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}</ref> en ander soorte [[kanker]].<ref>{{en}} {{cite web|title = Chemotherapy for Neuroblastoma|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org|url = https://www.cancer.org/cancer/neuroblastoma/treating/chemotherapy.html|date = 22 Januarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/brain-spinal-cord-tumors-children/treating/chemotherapy.html|date = 21 Januarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Brain and Spinal Cord Tumors in Children|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/non-small-cell-lung-cancer/treating/chemotherapy.html|date = 16 Mei 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Non-Small Cell Lung Cancer|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}</ref> Dit word gemaak van die [[Malgassiese kanniedood]].<ref name=periw>{{en}} {{cite journal |last = Foster |first = Steven |title = From Herbs to Medicines: The Madagascar Periwinkle's Impact on Childhood Leukemia: A Serendipitous Discovery for Treatment |journal = Alternative and Complementary Therapies |volume = 16 |issue = 6 |pages = 347–350 |year = 2010 |doi = 10.1089/act.2010.16609}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|chapter = Africa's gift to the world|pages = 46–51|url = https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA46|title = Botanical Miracles: Chemistry of Plants That Changed the World|first1 = Raymond|last1 = Cooper|first2 = Jeffrey John|last2 = Deakin|publisher = CRC Press|year = 2016|isbn = 978-1-4987-0430-4}}</ref> Die [[reisigerspalm]], wat plaaslik as ''ravinala'' bekend is<ref>Ellis (1859), bl. 302</ref> en endemies in die oostelike reënwoude is,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.floridata.com/ref/R/rave_mad.cfm |title=Ravenala madagascariensis |publisher=Floridata.com |accessdate=14 September 2009 |date=16 Mei 2000 |last=McLendon |first=Chuck |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164943/https://floridata.com/ref/R/rave_mad.cfm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is baie ikonies van Madagaskar en kom voor in onder meer die nasionale embleem.<ref>{{en}} {{cite web |last=Lambahoany Ecotourism Centre |title=Nature of Madagascar |publisher=Lambahoany Ecotourism Centre |date=24 Augustus 2011 |url=http://www.lambahoany.org/madagascar/nature-of-madagascar/ |accessdate=24 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722155407/http://www.lambahoany.org/madagascar/nature-of-madagascar/ |archive-date=22 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nes sy [[flora]], is Madagaskar se [[fauna]] uiteenlopend en ’n groot deel daarvan is endemies. Conservation International het die [[lemur]] al Madagaskar se vlagskip-soogdierspesie" genoem.<ref name="CIHotSpot" /> In die afwesigheid van [[Aap|ape]] en ander mededingers het hierdie [[Primaat|primate]] aangepas by ’n groot verskeidenheid [[habitat]]s en in verskeie spesies ontwikkel. In 2012 was daar amptelik 103 spesies en subspesies,<ref name=lemurextinction>{{en}} {{cite news |last=Black |first=Richard |title=Lemurs sliding toward extinction |newspaper=BBC News |date=13 Julie 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18825901 |accessdate=26 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165002/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18825901 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> waarvan 39 tussen 2000 en 2008 beskryf is.<ref name=Mittermeier2008>{{en}} {{cite journal|title=Lemur diversity in Madagascar|author=Mittermeier, R.; Ganzhorn, J.; Konstant, W.; Glander, K.; Tattersall, I.; Groves, C.; Rylands, A.; Hapke, A.; Ratsimbazafy, J.; Mayor, M.; Louis, E.; Rumpler, Y.; Schwitzer, C.; Rasoloarison, R.|journal=International Journal of Primatology|doi=10.1007/s10764-008-9317-y|pages=1607–1656|volume=29|issue=6|date=December 2008}}</ref> Hulle is feitlik almal geklassifiseer as seldsaam, kwesbaar of bedreig. Minstens 17 spesies het uitgesterf sedert die mens op die eiland aangekom het – hulle was almal groter as die bestaande spesies.<ref>{{en}} {{cite journal |author1=Jungers, W.L. |author2=Godfrey, L.R. |author3=Simons, E.L. |author4=Chatrath, P.S. |title=Phalangeal curvature and positional behavior in extinct sloth lemurs (Primates, Palaeopropithecidae) |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume=94 |issue=22 |pages=11998–2001 |year=1997|pmid=11038588 |pmc=23681 |doi=10.1073/pnas.94.22.11998 |bibcode=1997PNAS...9411998J}}</ref> ’n Paar ander [[soogdier]]e, onder meer die katagtige [[fossa]], is endemies op Madagaskar. Meer as 300 voëlspesies is op die eiland aangeteken, waarvan meer as 60&nbsp;persent (insluitende vier families en 42 genera) endemies is.<ref name="CIHotSpot" /> Die paar families en genera van [[reptiel]]e wat Madagaskar bereik het, het in meer as 260 spesies gediversifiseer; van hulle is meer as 90&nbsp;persent endemies<ref name="Okajima" /> (insluitende een endemiese familie).<ref name="CIHotSpot" /> Die eiland is die tuiste van tweederdes van die wêreld se [[verkleurmannetjie]]spesies,<ref name="Okajima">{{en}} {{cite journal |vauthors=Okajima Y, Kumazawa Y |title = Mitogenomic perspectives into iguanid phylogeny and biogeography: Gondwanan vicariance for the origin of Madagascan oplurines |journal = Gene |volume = 441 |issue = 1–2 |pages = 28–35 |year = 2009 |pmid = 18598742|doi = 10.1016/j.gene.2008.06.011}}</ref> insluitende die kleinste bekende spesie, ''Brookesia micra''.<ref>{{en}} {{Cite journal |last1 = Glaw |first1 = F. |last2 = Köhler |first2 = J. R. |last3 = Townsend |first3 = T. M. |last4 = Vences |first4 = M. |editor1-last = Salamin |editor1-first = Nicolas |title = Rivaling the World's Smallest Reptiles: Discovery of Miniaturized and Microendemic New Species of Leaf Chameleons (Brookesia) from Northern Madagascar |doi = 10.1371/journal.pone.0031314 |journal = PLoS ONE |volume = 7 |issue = 2 |pages = e31314 |year = 2012 |pmid = 22348069|pmc =3279364|bibcode = 2012PLoSO...731314G }}</ref> Navorsers het al voorgestel dat verkleurmannetjies in geheel op Madagaskar ontstaan het. Endemiese [[vis]]soorte sluit in twee families, 15 genera en meer as 100 spesies. Hulle kom veral voor in die eiland se [[Meer|varswatermere]] en [[rivier]]e. Hoewel [[ongewerweldes]] op Madagaskar nie goed bestudeer is nie, glo navorsers daar is ook ’n groot mate van endemisme onder die bekende spesies. Al 651 spesies van die [[Slak|aardslakke]] is endemies, asook baie van die eiland se [[skoenlapper]]s, [[miskruier]]s, [[Gaasvlerkiges]], [[spinnekop]]pe en [[naaldekoker]]s.<ref name="CIHotSpot" /> === Omgewingskwessies === Madagaskar se verskeidenheid fauna en flora word deur menslike aktiwiteit bedreig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://abcnews.go.com/Technology/wireStory?id=11291024 |title=Everglades, Madagascar Rain Forest on Unesco List |publisher=ABC News |date=30 Julie 2010 |accessdate=11 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628193053/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory?id=11291024 |archive-date=28 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert die aankoms van die [[mens]] sowat 2&nbsp;350&nbsp;jaar gelede het meer as 90&nbsp;persent van die eiland se oorspronklike woude verlore gegaan. Dit is hoofsaaklik te wyte aan die tradisionele afbrand van woude vir landboudoeleindes.<ref name="Gade 1996">{{en}} {{cite journal|doi = 10.2307/3674005|last = Gade|first = Daniel W.|title = Deforestation and its effects in Highland Madagascar|journal = Mountain Research and Development|volume = 16|issue = 2|year = 1996|pages = 101–116|ref = harv|jstor = 3674005}}</ref> Malgassiese boere pas nie net die metode toe ter wille van die voordele daarvan as ’n landboutegniek nie, maar ook oor die kulturele verbintenisse daarvan met vooruitgang, gesondheid en gebruike om eerbied aan voorouers te betoon (''fomba malagasy'').<ref>Kull (2004), bl. 153</ref> {{multiple image |footer = Die afbrand van woude kom algemeen voor (links), en dit veroorsaak erosie (middel) en die aanslikking van riviere (regs). |align = right |image1 = Manantenina bushfire.jpg |width1 = 200 |alt1 = Burning Malagasy rainforest |image2 = Madagascar erosion.jpg |width2 = 200 |alt2 = A vast, red soil gully caused by erosion |image3 = Bombetoka Bay, April 2005.jpg |width3 = 200 |alt3 = Aerial photograph of a forked river that has turned red due to red soil runoff. }} Namate die digtheid van die bevolking op die eiland toegeneem het, het ontbossing sedert sowat 1&nbsp;400 jaar gelede begin toeneem.<ref name=autogenerated4>{{en}} {{cite journal |last=Campbell |first=Gwyn |title=The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=26 |issue=1 |pages=111–148 |year=1993 |doi=10.2307/219188|jstor=219188 }}</ref> Teen die 16de eeu was daar min woude op die sentrale hoogland oor.<ref name="Gade 1996" /> Meer onlangse faktore wat tot ontbossing bygedra het, sluit in die toename in die grootte van beeskuddes vandat hulle sowat 1&nbsp;000 jaar gelede na die eiland gebring is, ’n toenemende behoefte aan [[steenkool]] as ’n brandstof vir kook, en die toenemende belangrikheid van [[koffie]]verbouing in die afgelope eeu.<ref name="spittingwind">Emoff (2004), bl. 51–62</ref> Volgens ’n konserwatiewe raming het sowat 40&nbsp;persent van die eiland se oorspronklike woude tussen die 1950's en 2000 verdwyn, met ’n uitdunning van sowat 80&nbsp;persent van die oorblywende woudgebiede.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Harper |first1 = Grady J. |last2 = Steininger |first2 = Marc |last3 = Tucker |first3 = Compton|last4 = Juhn|first4 = Daniel |last5 = Hawkins |first5 = Frank |title = Fifty years of deforestation and forest fragmentation in Madagascar |journal = Environmental Conservation |volume = 34 |issue = 4 |pages = 325–333 |publisher = Cambridge Journals |year = 2007 |doi = 10.1017/S0376892907004262}}</ref> Daarbenewens word die bewaring van die natuurlewe bemoeilik deur die onwettige verwydering van hout uit beskermde woude en die wettige bymekaarmaak van hout in nasionale parke vir uitvoer. Hoewel dit van 2000 tot 2009 onwettig was onder oudpresident Marc Ravalomanana, is die beperkte versameling van hout uit nasionale parke weer in Januarie 2009 toegelaat en dit het onder president Andry Rajoelina drasties toegeneem as ’n sleutelbron van staatsinkomste om op te maak vir die afname in internasionale skenkings ná Ravalomanana se afsetting.<ref name=CrossroadsMarcus>{{en}} {{cite web |last1=Bachelard |first1=Jerome |last2=Marcus |first2=Richard |title=Countries at the Crossroads 2011: Madagascar |publisher=Freedom House |year=2011 |url=http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/MADAGASCARfinal.pdf |accessdate=25 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085236/http://www.webcitation.org/6AAqjglXX |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar word verwag al die eiland se reënwoude buiten dié in beskermde gebiede en aan die steilste oostelike berghange, sal teen 2025 weg wees.<ref>{{en}} {{cite journal |vauthors=Green GM, Sussman RW |title = Deforestation history of the eastern rainforests of Madagascar from satellite images |journal = Science |volume = 248 |issue = 4952 |pages = 212–215|year = 1990 |doi = 10.1126/science.248.4952.212 |bibcode = 1990Sci...248..212G |pmid = 17740137}}</ref> Mense het ook indringerspesies na die eiland gebring. Ná die ontdekking in 2014 op die eiland van die Asiatiese padda, ’n verwant van die paddaspesie wat sedert die 1930's groot skade aan [[Australië]] se natuurlewe aangerig het, het navorsers gewaarsku die padda "kan verwoesting saai onder die land se unieke fauna".<ref>{{en}} {{cite news |last=Morelle |first=Rebecca |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-27607978 |title=Asian relative of cane toad threatens Madagascar havoc |publisher=BBC News |date=29 Mei 2014 |accessdate=29 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910020015/https://www.bbc.com/news/science-environment-27607978 |archive-date=10 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vernietiging van habitats en jag het daartoe gelei dat baie endemiese spesies bedreig word of uitgesterf het. Die eiland se [[olifantvoël]]s, ’n familie endemiese reuseloopvoëls, het in die 17de eeu of vroeër uitgesterf, waarskynlik omdat mense die volwasse voëls gejag en hul groot eiers bymekaargemaak het om te eet.<ref name="Davies">Davies (2003), bl. 99–101</ref> Baie groot lemurspesies het verdwyn met die aankoms van die mens, terwyl ander deur die eeue uitgesterf het weens die druk wat die groeiende bevolking op hul habitats geplaas het en omdat sekere bevolkings al hoe meer jag op die lemurs gemaak het vir kos.<ref>{{en}} {{cite web |last=Handwerk |first=Brian |title=Lemurs Hunted, Eaten Amid Civil Unrest, Group Says |publisher=National Geographic News |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/08/090821-lemurs-killing-madagascar.html |date=21 Augustus 2009 |accessdate=15 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010190139/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/08/090821-lemurs-killing-madagascar.html |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In ’n opname in Julie 2012 is bevind die ontginning van natuurlike hulpbronne sedert 2009 het groot nadelige gevolge vir die natuurlewe gehad: 90&nbsp;persent van die lemurspesies word bedreig, die hoogste persentasie van enige soogdiergroep. Van hulle word 23 spesies kritiek bedreig. In teenstelling hiermee het ’n studie in 2008 bevind net 38&nbsp;persent van die lemurspesies word bedreig.<ref name=lemurextinction /> In 2003 het Ravalomanana die Durbanvisie aangekondig, ’n inisiatief om die eiland se beskermde natuurgebiede meer as te verdriedubbel tot 60&nbsp;000&nbsp;km², of 10&nbsp;persent van Madagaskar se grondoppervlakte. In 2011 het gebiede wat deur die staat beskerm is, ingesluit vyf integrale natuurreservate (''Réserves Naturelles Intégrales''), 21 spesiale reservate (''Réserves Spéciales'') en 21 nasionale parke (''Parcs Nationaux'').<ref>{{en}} {{cite web |last=Madagascar National Parks |title=The Conservation |publisher=parcs-madagascar.com |year=2011 |url=http://www.parcs-madagascar.com/madagascar-national-parks_en.php?Navigation=26 |accessdate=25 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150506120753/http://www.parcs-madagascar.com/madagascar-national-parks_en.php?Navigation=26 |archive-date= 6 Mei 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In 2007 het ses van die nasionale parke ’n [[wêrelderfenisgebied]] geword met die naam "Reënwoude van die Atsinanana".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/1257 |title=Rainforests of the Atsinanana |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165047/http://whc.unesco.org/en/list/1257 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Om die publiek bewus te maak van Madagaskar se omgewingsuitdagings, het die Natuurlewebewaringsvereniging in Junie 2008 ’n uitstalling met die naam Madagascar! by die Bronxdieretuin in [[New York Stad|New York]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.treehugger.com/files/2008/06/madagascar-opens-at-bronx-zoo.php |title=Madagascar! to Open at Bronx Zoo in Green, Refurbished Lion House |publisher=Treehugger |last=Luna |first=Kenny |accessdate=11 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911201852/http://www.treehugger.com/files/2008/06/madagascar-opens-at-bronx-zoo.php |archive-date=11 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Geskiedenis == === Vroeë tydperk === [[Lêer:Malagasy girls Madagascar Merina.jpg|duimnael|Die Malgasse se gelaatstrekke weerspieël ’n vermenging van [[Suidoos-Asië|Austronesiese]] (Suidoos-Asiatiese) en [[Bantoevolke|Bantoe-]] (Oos-Afrikaanse) wortels]] Navorsing en debatte duur voort oor die aanvanklike inwoners van Madagaskar. [[Argeologie]]se vondste soos snymerke aan bene wat in die noordweste ontdek is en steengereedskap uit die noordooste dui daarop plunderaars het Madagaskar omstreeks 2000&nbsp;v.C. al besoek.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Gommery |first1 = D. |last2 = Ramanivosoa |first2 = B. |last3 = Faure |first3 = M. |last4 = Guérin |first4 = C. |last5 = Kerloc'h |first5 = P. |last6 = Sénégas |first6 = F. |last7 = Randrianantenaina |first7 = H. |title = Oldest evidence of human activities in Madagascar on subfossil hippopotamus bones from Anjohibe (Mahajanga Province) |journal = Comptes Rendus Palevol |volume = 10 |issue = 4 |year = 2011 |pages = 271–278 |doi = 10.1016/j.crpv.2011.01.006}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Dewar |first1 = R. E. |last2 = Radimilahy |first2 = C. |last3 = Wright |first3 = H. T. |last4 = Jacobs |first4 = Z. |last5 = Kelly |first5 = G. O. |last6 = Berna |first6 = F. |title = Stone tools and foraging in northern Madagascar challenge Holocene extinction models |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume = 110 |issue = 31 |year = 2013 |pages = 12583–12588 |doi = 10.1073/pnas.1306100110 |pmid=23858456 |pmc=3732966|bibcode = 2013PNAS..11012583D }}</ref> Argeoloë het tradisioneel geraam die eerste setlaars het in die tydperk tussen 350&nbsp;v.C. en 550&nbsp;n.C. in vlae na die eiland gekom, terwyl ander glo dit was nie voor 250&nbsp;n.C. nie. Madagaskar is in elk geval een van die laaste groot landmassas op aarde waar mense gaan woon het.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Crowley |first = B.E. |title = A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna |journal = Quaternary Science Reviews |volume = 29 |issue = 19–20 |pages = 2591–2603 |year = 2010 |doi = 10.1016/j.quascirev.2010.06.030|bibcode = 2010QSRv...29.2591C}}</ref> Die vroeë setlaars het vermoedelik in [[vlerkprou]]e uit Suid-[[Borneo]] gekom. Hier het hulle reënwoude aan die kus afgebrand om plek te maak vir landbou. Hulle het ’n oorvloed fauna aangetref, insluitende reuselemurs, olifantvoëls, reusefossa en die Malgassiese seekoei – dié het almal intussen uitgesterf omdat hulle gejag en hul habitats vernietig is.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Virah-Sawmy |first = M. |author2 = Willis, K. J.|author3=Gillson, L. |title = Evidence for drought and forest declines during the recent megafaunal extinctions in Madagascar |journal = Journal of Biogeography |volume = 37 |pages = 506–519 |year = 2010 |doi=10.1111/j.1365-2699.2009.02203.x |issue = 3}}</ref> Teen 600&nbsp;n.C. het groepe setlaars begin om die woude van die sentrale hoogland af te brand.<ref name=Camp93>{{en}} {{cite journal |last = Campbell |first = Gwyn |title = The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal = The International Journal of African Historical Studies |volume = 26 |issue = 1 |year = 1993 |doi = 10.2307/219188 |page = 111|jstor = 219188 }}</ref> [[Arabiere|Arabiese]] handelaars het tussen die 7de en 9de eeu op die eiland aangekom.<ref name=Wink>Wink (2004), bl. 185</ref> ’n Vlaag [[Bantoetale|Bantoesprekende]] migrante uit Suidoos-Afrika het omstreeks 1000&nbsp;n.C. hierheen gekom. Hulle het die [[seboe]], ’n soort bees met ’n boggel en lang horings, saamgebring wat hulle in groot kuddes aangehou het.<ref name="Gade 1996"/> Teen 1600 is rysvelde aangelê in die Betsileo-koninkryk van die sentrale hoogland. Die terasse het ’n eeu later uitgebrei tot deur die naburige Imerina-koninkryk.<ref name="Camp93" /> Die toename in landbou en aanvraag na weiveld vir die seboes het die sentrale hoogland teen die 17de eeu verander van ’n woud-ekostelsel in ’n grasland.<ref name="Gade 1996" /> In die mondelinge geskiedenis van die Merinavolk, wat moontlik tussen 600 en 1&nbsp;000 jaar gelede op die hoogland begin aankom het, word vertel van ’n gevestigde bevolking met die naam Vazimba wat hulle op die hoogland aangetref het. Hulle was waarskynlik die afstammelinge van ’n vroeëre en tegnologies minder gevorderde Austronesiese setlaarsvlaag en is in die 16de en 17de eeu óf in die Merina opgeneem óf deur konings [[Andriamanelo]], [[Ralambo]] en [[Andrianjaka]] verdryf.<ref name=vazimbadjp>{{fr}} {{cite web |last=Domenichini |first=J.P. |title=Antehiroka et Royauté Vazimba |work=Express de Madagascar |publisher=Madatana.com |url=http://www.madatana.com/article-antehiroka-et-royaute-vazimba.php |accessdate=5 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215083902/http://www.madatana.com/article-antehiroka-et-royaute-vazimba.php |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vandag verwys baie tradisionele Malgassiese gemeenskappe na die Vazimba se geeste as ''tompontany'' (voorouermeesters van die land).<ref name="Mythe">{{fr}} {{cite web |last=Razafimahazo |first=S. |title=Vazimba: Mythe ou Realité? |work=Revue de l'Océan Indien |publisher=Madatana.com |year=2011 |url=http://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php |accessdate=8 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215083906/http://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Arabiese en Europese kontak === [[Lêer:Pirates Cemetery Ile Ste Marie Madagascar.jpg|duimnael|’n Seerowersbegraafplaas op Île Sainte-Marie]] Madagaskar was ’n belangrike transoseaniese middelpunt vir handel wat die hawens van die Indiese Oseaan in die vroeë eeue van menslike besetting verbind het. Die eiland se aangetekende geskiedenis begin by die Arabiere, wat omstreeks die 10de eeu handelsposte aan die noordweskus opgerig het. Hulle het [[Islam]], die [[Arabiese alfabet|Arabiese skrif]] (wat gebruik is om Malgassies te skryf in ’n alfabet bekend as [[Sorabe]]), Arabiese [[astrologie]] en ander kultuurelemente ingevoer.<ref name="LOC" /> Kontak deur [[Europa|Europeërs]] het in 1500 begin nadat die [[Portugal|Portugese]] seekaptein Diogo Dias die eiland gesien het.<ref name="BGNote" /> Die [[Frankryk|Franse]] het in die laat 17de eeu handelsposte aan die ooskus opgerig.<ref name="LOC" /> Van omstreeks 1774 tot 1824 het Madagaskar die aandag getrek van seerowers en Europese handelaars, veral dié wat betrokke was by die [[Transatlantiese slawehandel]]. Sommige historici het al die klein eiland [[Île Sainte-Marie]] (Nosy Boroha) aan die noordooskus van Madagaskar voorgestel as die terrein van die legendariese seerower-[[utopie]] [[Libertalia]].<ref>Oliver (1886), bl. 16</ref> Baie Europsese matrose het aan die eiland se kus gestrand, onder andere Robert Drury, wie se joernaal een van die min geskrewe uitbeeldings van die lewe in die 18de eeu in Suid-Madagaskar is.<ref>Kent (1976), bl.&nbsp;65–71</ref> Die rykdom wat deur die handel meegebring is, het gelei tot die opkoms van georganiseerde [[koninkryk]]e op die eiland, waarvan sommige teen die 17de eeu taamlik magtig was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/madg_1/hd_madg_1.htm |title=Kingdoms of Madagascar: Maroserana and Merina |publisher=Metmuseum.org |accessdate=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164631/https://www.metmuseum.org/toah/hd/madg_1/hd_madg_1.htm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Onder hulle was die Betsimisaraka-bondgenootskap van die ooskus en die Sakalava-hoofskappe van Menabe en Boina aan die weskus. Die Imerina-koninkryk in die sentrale hoogland, met sy hoofstad by die [[Rova van Antananarivo|koninklike paleis]] van Antananarivo, het min of meer in dié tyd tot stand gekom onder koning [[Andriamanelo]].<ref name="Ogot">Ogot (1992), bl. 418</ref> === Koninkryk Madagaskar === [[Lêer:Andrianampoinimerina HQ.jpg|duimnael|Koning Andrianampoinimerina (1787–1810)]] Toe die hooglandkoninkryk Imerina in die vroeë 17de eeu tot stand kom, was dit aanvanklik ’n klein mag in vergelyking met die groter koninkryke aan die kus.<ref name="Ogot" /> Dit het in die vroeë 18de eeu nog verder verswak toe koning [[Andriamasinavalona]] dit tussen sy vier seuns verdeel. Ná byna ’n eeu van [[oorlog]]voering en [[hongersnood]] is Imerina in 1793 deur koning [[Andrianampoinimerina]] (1787–1810) herenig.<ref name="Hodder">Hodder (1982), bl. 59</ref> Uit sy aanvanklike hoofstad, Ambohimanga,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/950 |title=Royal Hill of Ambohimanga |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164647/http://whc.unesco.org/en/list/950 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en later uit die [[Rova van Antananarivo]], het hierdie Merina-koning sy heerskappy vinnig oor naburige koninkryke uitgebrei. Sy ambisie om die hele eiland onder sy beheer te verenig is grootliks bereik deur sy seun en opvolger, [[Radama I]] (1810-'28), wat deur die Britse regering erken is as die koning van Madagaskar. Radama het in 1817 ’n verdrag met die Britse goewerneur van [[Mauritius]] gesluit om die winsgewende slawehandel af te skaf in ruil vir Britse militêre en finansiële bystand. Afgesante van die [[Londense Sendinggenootskap]] het in 1818 op die eiland begin aankom en het sulke belangrike figure soos James Cameron, David Jones en David Griffiths ingesluit – hulle het skole opgerig, Malgassies in die [[Latynse alfabet]] [[Transkripsie|getranskribeer]], die [[Bybel]] vertaal en verskeie nuwe [[Tegnologie|tegnologieë]] bekend gestel.<ref name="Ade Ajayi 1998, bl. 413–422">Ade Ajayi (1998), bl.&nbsp;413–422</ref> Radama se opvolger, koningin [[Ranavalona I]] (1828-'61), het op toenemende politieke en kulturele inmenging deur die Britte en Franse gereageer deur ’n koninklike edik uit te vaardig wat die beoefening van die [[Christendom|Christelike geloof]] op Madagaskar verbied het, en druk op die meeste buitelanders geplaas het om die gebied te verlaat. Sy het gebruik gemaak van ''fanompoana'' (dwangarbeid as ’n manier om belasting te betaal) om openbare projekte te voltooi en het ’n vaste weermag van tussen 20&nbsp;000 en 30&nbsp;000 Merina-soldate opgebou wat sy gebruik het om vrede in afgeleë streke te handhaaf en die Merina-koninkryk verder uit te brei tot oor die grootste deel van die eiland. Inwoners van Madagaskar kon mekaar van ’n verskeidenheid misdade aankla, insluitende diefstal, die beoefening van die Christelike geloof en veral heksery, waar iemand se skuld dikwels deur ’n soort beproewing, bekend as ''[[tangena]]'', bepaal is. Tydens haar bewind van 33 jaar het ’n kombinasie van gereelde oorlogvoering, siektes, dwangarbeid en streng regsmaatstawwe gelei tot ’n hoë sterftesyfer onder soldate sowel as burgerlikes.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Campbell |first = Gwyn |date = October 1991 |title = The state and pre-colonial demographic history: the case of nineteenth century Madagascar |journal = Journal of African History |volume = 23 |issue = 3 |pages = 415–445}}</ref> Tussen 1828 en 1861 het ''tangena'' jaarliks tot sowat 3&nbsp;000 sterftes gelei. In 1838 is geraam dat tot 100&nbsp;000 mense in Imerina dood is as gevolg daarvan – dit was rofweg 20% van die bevolking.<ref name="Stats">{{en}} {{cite journal | last = Campbell | first = Gwyn | date = October 1991 | title = The state and pre-colonial demographic history: the case of nineteenth century Madagascar | journal = Journal of African History | volume = 23 | issue = 3 | pages = 415–445}}</ref> Onder die buitelanders wat in Imerina gebly het, was Jean Laborde, ’n [[entrepreneur]] wat munisie en ander nywerhede namens die monargie ontwikkel het, en Joseph-François Lambert, ’n Franse avonturier en slawehandelaar, met wie die destydse prins Rakoto ’n omstrede handelsooreenkoms, bekend as die Lambert-charter, onderteken het. Rakoto het sy ma as [[Radama II]] (1861-'63) opgevolg en probeer om haar streng beleide te verslap, maar sy bewind is twee jaar later omvergewerp deur die [[eerste minister]], Rainivoninahitriniony (1852–1865), en ’n bondgenootskap van die ''[[andriana]]'' (adellikes) en ''[[hova]]'' (burgerlikes) wat ’n einde aan die absolute mag van die monarg wou bring.<ref name="LOC" /> Ná die staatsgreep is Radama se koningin, [[Rasoherina]] (1863-'68), die geleentheid gebied om te regeer as sy sou instem om mag te deel met die eerste minister, in ’n nuwe sosiale kontrak wat behels het dat sy ’n politieke huwelik met hom aangaan.<ref>Oliver (1886), bl. 124–126</ref> Sy het dit aanvaar. Sy het eers met Rainivoninahitriniony getrou, maar later van hom ontslae geraak en met sy broer, eerste minister Rainilaiarivony (1864-'95), getrou. Dié het later ook met koninginne [[Ranavalona II]] (1868-'83) en [[Ranavalona III]] (1883-'97) getrou.<ref>Uwechue (1981), bl. 473</ref> Tydens Rainilaiarivony se ampstydperk van 31 jaar as eerste minister is talle beleide aanvaar om die mag van die sentrale regering te moderniseer en konsolideer.<ref name="TA910" /> Skole is dwarsoor die eiland gebou en bywoning was verpligtend. Die weermag is verbeter en Britse konsultante is aangestel om die soldate op te lei.<ref name=FFO522>Fage, Flint & Oliver (1986), bl. 522–524</ref> [[Poligamie]] is verbied en die Christelike geloof, wat in 1869 die amptelike godsdiens geword het, is naas tradisionele gelowe deur baie mense aanvaar.<ref name=TA910>Thompson & Adloff (1965), bl. 9–10</ref> Regskodes is hervorm, geskoei op Britse [[Gemenereg|gemene reg]], en drie howe in die Europese styl is in die hoofstad opgerig.<ref name="FFO522" /> In sy rol as bevelvoerder het Rainilaiarivony Madagaskar ook suksesvol teen verskeie Franse invalle verdedig.<ref name="FFO522" /> === Franse kolonisasie === [[Lêer:Colonie de Madagascar 1897.jpg|duimnael|links|’n [[Obligasie]] van die Franse kolonie Madagaskar (7 Mei 1897)]] [[Lêer:LaGuerreAMadagascar.jpg|duimnael|’n Franse plakkaat oor die Frans-Hova-oorlog]] Hoofsaaklik op grond daarvan dat die Lambert-charter nie eerbiedig is nie, het Frankryk Madagaskar in 1883 binnegeval in wat bekend geword het as die eerste [[Frans-Hova-oorlog]].<ref name="Boogaerde p7">Van Den Boogaerde (2008), bl. 7</ref> Aan die einde van die oorlog het Madagaskar die noordelike hawestad Antsiranana (Diego Suarez) aan Frankryk afgestaan en 560&nbsp;000 frank aan Lambert se erfgename betaal.<ref name="Randier p400">Randier (2006), bl. 400</ref> In 1890 het die Britte ’n volle, amptelike instelling van ’n Franse [[protektoraat]] op die eiland erken, maar die Malgassiese regering het nie Frankryk se gesag aanvaar nie. Om ’n voorwaardelike oorgawe af te dwing het Frankryk die hawe Toamasina aan die ooskus en Mahajanga aan die weskus onderskeidelik in Desember 1894 en Januarie 1895 gebombardeer en beset.<ref name=Disease>Curtin (1998), bl. 186</ref> ’n Franse kolon het na Antananarivo opgeruk, maar baie soldate is aan [[malaria]] en ander siektes dood. Versterkings het uit [[Algerië]] en [[Afrika suid van die Sahara]] gekom. Toe die kolon die stad in September 1895 bereik, het hulle die paleis met swaargeskut gebombardeer en talle sterftes veroorsaak. Koningin Ranavalona III het toe oorgegee.<ref>Oliver, Fage & Sanderson (1985), bl. 529</ref> Die Franse het Madagaskar in 1896 geannekseer en die eiland die volgende jaar tot ’n kolonie verklaar. Die Merina-monargie is afgeskaf en die koninklike familie is na [[Réunion]] en Algerië verban. ’n Twee jaar lange rebellie teen die Franse is einde 1897 onderdruk.<ref>Oliver, Fage & Sanderson (1985), bl. 532</ref> Onder koloniale heerskappy is plantasies aangeplant vir die vervaardiging van ’n verskeidenheid uitvoergewasse.<ref>Campbell (2005), bl. 107</ref> Slawerny is in 1896 afgeskaf en sowat 500&nbsp;000 slawe is vrygelaat; baie het in hul voormalige eienaars se huis as diensknegte aangebly.<ref>Shillington (2005), bl. 878</ref> Vandag is daar in baie dele van die eiland steeds sterk diskriminasie teenoor die afstammelinge van slawe.<ref>Regnier (2015), bl. 152–154</ref> Breë, geplaveide boulevards en vergaderplekke is in die hoofstad aangelê<ref>Fournet-Guérin (2007), bl. 45–54</ref> en die Rova-paleiskompleks is in ’n museum omskep.<ref name="Frémigacci">Frémigacci (1999), bl. 421–444</ref> Nog skole is gebou, veral in plattelandse en kusgebiede. Opvoeding vir kinders tussen 6 en 13 jaar het verpligtend geraak en het hoofsaaklik op [[Frans]] en ’n praktiese aanleg gefokus.<ref>Gallieni (1908), bl. 341–343</ref> Die Merina-tradisie van belasting wat in die vorm van arbeid betaal word, is onder Franse heerskappy voortgesit en gebruik om ’n spoorlyn en [[pad]]verbindings te bou wat belangrike kusstede met Antananarivo verbind.<ref>Reinsch (1905), bl. 377</ref> Malgassiese troepe het in die [[Eerste Wêreldoorlog]] vir Frankryk geveg.<ref name="BGNote" /> In die 1930's het [[Nazi-Duitsland|Nazi]]-politieke denkers die [[Madagaskarplan]] ontwikkel waarvolgens die eiland geïdentifiseer is as ’n moontlike plek om Europa se [[Jode]] heen te deporteer.<ref name="contemplation">Browning (2004), bl. 81–89</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Madagaskar die terrein van die [[Slag van Madagaskar]] tussen Frankryk en Brittanje.<ref>Kennedy (2007), bl. 511–512</ref> Die beleg van Frankryk tydens WOII het die aansien van die koloniale administrasie op Madagaskar geknou en gelei tot ’n groeiende onafhanklikheidsbeweging en die [[Malgassiese Opstand]] van 1947.<ref>Lehoullier (2010), bl. 107</ref> Die gevolg was dat Frankryk in 1956 hervormde instellings gevestig het onder die ''Loi Cadre'' (Oorsese Hervormingswet), en Madagaskar het vreedsaam na onafhanklikheid beweeg.<ref name="Kitchen 1962, bl. 256">Kitchen (1962), bl. 256</ref> Die [[Malgassiese Republiek]] is op 14 Oktober 1958 afgekondig as ’n outonome staat in die [[Franse Gemeenskap]]. ’n Tydperk met ’n tussentydse regering het geëindig met die aanvaarding van ’n [[grondwet]] in 1959 en volle onafhanklikheid op [[26 Junie]] [[1960]].<ref>Pryor (1990), bl. 209–210</ref> === Onafhanklike staat === [[Lêer:Philibert Tsiranana 1962.jpg|duimnael|upright|Philibert Tsiranana, die eerste president van Madagaskar (1960-'72)]] Sedert Madagaskar onafhanklik geword het, het dit deur ’n tydperk van vier republieke gegaan met ooreenstemmende hersienings van sy grondwet. Die Malgassiese Republiek (1960-'72) onder president [[Philibert Tsiranana]], wat deur Frankryk aangestel is, is gekenmerk deur die voortsetting van sterk ekonomiese en politieke bande met Frankryk. Baie tegniese poste op hoë vlak is deur Franse gevul en Franse onderwysers, handboeke en leerplanne is in skole gebruik. ’n Algemene afkeer van Tsiranana se verdraagsaamheid teenoor hierdie "neokoloniale" reëling het gelei tot ’n reeks opstande deur boere en studente en die omverwerping van sy regering in 1972.<ref name="LOC" /> Gabriel Ramanantsoa, ’n generaal-majoor in die weermag, is aangestel as tussentydse president en eerste minister, maar sy ongewildheid het daartoe gelei dat hy in 1975 bedank het. Kolonel Richard Ratsimandrava, wat aangestel is om hom op te volg, is ná ses dae in die amp in ’n [[sluipmoord]]aanval dood. Generaal Gilles Andriamahazo was daarna vier maande lank aan die bewind voordat hy deur ’n ander militêre aanstelling, viseadmiraal [[Didier Ratsiraka]], vervang is. Hy het die [[Sosialisme|sosialisties]]-[[Marxisme|Marxistiese]] Tweede Republiek gestig wat van 1975 tot 1993 geduur het. Hierdie tydperk is gekenmerk deur ’n politieke verbond met die [[Oosblok]] en ’n beweging na ekonomiese isolasie. Hierdie beleide, tesame met ekonomiese druk weens die oliekrisis van 1973, het gelei tot die vinnige ineenstorting van Madagaskar se ekonomie en ’n sterk daling in lewenstandaarde.<ref name="LOC" /> Teen 1979 was die land heeltemal bankrot. Die Ratsiraka-administrasie het die voorwaardes van deursigtigheid, maatreëls teen korrupsie en ’n vryemarkstelsel aanvaar wat deur die [[Internasionale Monetêre Fonds]], die [[Wêreldbank]] en verskeie bilaterale skenkers gestel is in ruil vir hul redding van die land se ekonomie.<ref name="ISS" /> Ratsiraka se dalende gewildheid in die laat 1980's het in 1991 ’n kritieke punt bereik toe presidensiële wagte losbrand op ongewapende betogers. Binne twee maande is ’n oorgangsregering aangestel onder [[Albert Zafy]] (1993-'96), wat in 1992 die presidentsverkiesing gewen en die Derde Republiek (1992–2010) ingelui het.<ref name="crisisgroup">{{fr}} {{cite web |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/southern-africa/madagascar/166%20Madagascar%20a%20un%20tournant%20critique.ashx |title=Madagascar: La Crise a un Tournant Critique? |accessdate=25 November 2010 |work=International Crisis Group |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085333/http://www.webcitation.org/604mS5hLn |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die nuwe grondwet het ’n veelpartydemokrasie daargestel asook ’n skeiding van mag wat aansienlike beheer in die hande van die Nasionale Vergadering geplaas het. Klem is ook gelê op [[menseregte]], sosiale en politieke vryhede en vrye handel.<ref name="LOC" /> Zafy se termyn is egter gekenmerk deur ekonomiese agteruitgang, bewerings van korrupsie en sy instelling van wette waardeur hy groter mag gekry het. Hy is in 1996 in ’n staat van beskuldiging geplaas en ’n tussentydse president, Norbert Ratsirahonana, is aangestel vir die drie maande tot die volgende presidentsverkiesing. Ratsiraka is toe herverkies vir ’n tweede termyn van 1996 tot 2001.<ref name=ISS>{{en}} {{cite journal |last = Marcus |first = Richard |title = Political change in Madagascar: populist democracy or neopatrimonialism by another name? |issue = Occasional Paper no. 89 |publisher = Institute for Security Studies |date = August 2004 |url = http://www.issafrica.org/publications/papers/political-change-in-madagascar-populist-democracy-or-neopatrimonialism-by-another-name |accessdate =15 Februarie 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040907223329/http://www.iss.org.za/pubs/papers/89/Paper89.htm |archivedate = 7 September 2004}}</ref> Die betwiste verkiesing van 2001 waarin die destydse burgemeester van Antananarivo, [[Marc Ravalomanana]], eindelik geseëvier het, het in 2002 ’n sewe maande lange dooie punt tussen ondersteuners van Ravalomanana en van Ratsiraka veroorsaak. Die negatiewe ekonomiese uitwerking van die politieke krisis is geleidelik oorkom deur Ravalomanana se progressiewe ekonomiese en politieke beleide, wat beleggings in opvoeding en ekotoerisme aangemoedig, buitelandse direkte beleggings vergemaklik en nasionale sowel as internasionale handelsooreenkomste tot stand gebring het. Die [[bruto binnelandse produk]] het gegroei teen ’n gemiddelde koers van 7&nbsp;persent per jaar. In die laaste helfte van sy tweede termyn is Ravalomanana gekritiseer deur binne- en buitelandse waarnemers, wat hom beskuldig het van toenemende [[outoritarisme]] en [[korrupsie]].<ref name="ISS" /> Die opposisieleier en destydse burgemeester van Antananarivo, Andry Rajoelina, het vroeg in 2009 ’n beweging gelei waarin Ravalomanana uitgedwing is in ’n ongrondwetlike proses wat algemeen as ’n staatsgreep veroordeel is. In Maart 2009 is Rajoelina deur die hooggeregshof tot president verklaar van ’n oorgangsregering wat die land na presidentsverkiesings moes lei. In 2010 is die Vierde Republiek gestig met ’n nuwe grondwet wat deur ’n referendum bepaal is. Dit het die demokratiese veelpartystelsel behou wat in die vorige grondwet gevestig is.<ref name="crisisgroup" /> [[Hery Rajaonarimampianina]] is aangewys as wenner van die 2013-presidentsverkiesing, wat die internasionale gemeenskap bepaal het regverdig en deursigtig was.<ref>{{fr}} {{cite web|url=https://www.un.org/apps/newsFr/storyF.asp?NewsID=31715&Cr=Madagascar&Cr1=#.UrVg67Sp6RM |title=Centre d'actualités de l'ONU – Madagascar: l'ONU salue le bon déroulement du deuxième tour des élections présidentielles |publisher=Un.org |accessdate=10 Februarie 2014}}</ref> In Junie 2025 sal die Frans-Malgassiese Gesamentlike Kommissie vergader. Hierdie kommissie is verantwoordelik vir die besluit oor die soewereiniteitsoordrag van die [[Verspreide Eilande in die Indiese Oseaan|Verspreide Eilande]] aan Madagaskar.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.africaintelligence.fr/afrique-australe-et-iles/2025/06/06/la-composition-de-la-commission-mixte-sur-les-iles-eparses-se-dessine,110461870-bre |title=La composition de la commission mixte sur les îles Éparses se dessine |publisher=Africaintelligence |accessdate=15 Junie 2025}}</ref> == Regering == === Struktuur === [[Lêer:Antananarivo06.jpg|duimnael|Antananarivo is die politieke en ekonomiese hoofstad van Madagaskar]] Madagaskar is ’n semipresidensiële veelpartyrepubliek waar die verkose [[president]] die [[staatshoof]] is; hy kies ’n [[eerste minister]], wat kandidate voorstel vir die vorming van ’n [[kabinet]]. Volgens die land se [[grondwet]] is die uitvoerende gesag in die hande van die [[regering]], terwyl die wetgewende gesag by die kabinet, senaat en nasionale vergadering lê, hoewel die laasgenoemde twee liggame baie min mag het en ’n klein wetgewende rol vervul. Die grondwet maak voorsiening vir onafhanklike uitvoerende, wetgewende en geregtelike takke asook ’n verkose president wat beperk is tot drie termyne van vyf jaar elk.<ref name="BGNote" /> Die 127 lede van die nasionale vergadering se termyn is ook vyf jaar en dié van die 33 lede van die senaat ses jaar – 22 senatore word deur plaaslike amptenare gekies en 11 word deur die president aangestel. Die laaste verkiesing vir die nasionale vergadering is op 20 Desember 2013 gehou<ref name="BGNote" /> en die laaste senaatsverkiesing op 30 Desember 2015.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/madagascar-finally-elects-senate-after-2009-coup-115123000064_1.html |title=Madagascar finally elects Senate after 2009 coup |publisher=Business Standard |date=30 Desember 2015 |accessdate=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411172745/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/madagascar-finally-elects-senate-after-2009-coup-115123000064_1.html |archive-date=11 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op plaaslike vlak word die eiland se 22 provinsies deur ’n goewerneur en ’n provinsiale raad geadministreer. Provinsies word verder verdeel in streke en kommunes. Die geregtelike gesag is geskoei op die [[Frankryk|Franse]] stelsel.<ref name=justiceMada>Nalla (2010), bl. 122–128</ref> Die howe is nie in staat om sake vinnig en met deursigtigheid af te handel nie en dit lei daartoe dat aangeklaagdes dikwels voor hul verskyning lang tye in onhigiëniese en oorvol tronke deurbring.<ref name=mediainfo>{{en}} {{cite web |title=Madagascar Profile: Media |publisher=BBC News |date=20 Junie 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861846 |accessdate=25 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106233542/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861846 |archive-date=6 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Antananarivo]] is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van Madagaskar.<ref name="BGNote" /> Dit is in die hooglandstreek geleë, naby die geografiese middelpunt van die eiland. Koning Andrianjaka het Antananarivo omstreeks 1610 of 1625 as die hoofstad van sy Imerina-koninkryk gestig op die terrein van die verowerde Vazimba-hoofstad op die heuweltop van [[Twaalf heilige heuwels van Imerina#Analamanga|Analamanga]].<ref name="vazimbadjp" /> Toe die Merina se heerskappy vroeg in die 19de eeu na naburige volke versprei het en die Koninkryk Madagaskar gestig is, het Antananarivo die administratiewe hoofstad van feitlik die hele eiland geword. In 1896 het die Franse kolonialiste die Merina-hoofstad aanvaar as hul administratiewe hoofstad. Dit het die hoofstad van Madagaskar gebly ná onafhanklikwording in 1960. In 2017 is die hoofstad se inwonertal geraam op 1&nbsp;391&nbsp;433.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://worldpopulationreview.com/countries/madagascar-population/cities/ |title=Population of Cities in Madagascar (2017) |website=worldpopulationreview.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015204227/http://worldpopulationreview.com/countries/madagascar-population/cities/ |archive-date=15 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ander groot stede is Antsirabe (500&nbsp;000), Toamasina (450&nbsp;000) en Mahajanga (400&nbsp;000).<ref name="BGNote" /> === Politiek === [[Lêer:Madagascar senate.JPG|duimnael|links|Die Senaat van Madagaskar]] [[Lêer:Michael Randrianirina in February 2026.jpg|duimnael|upright|Michael Randrianirina dien sedert 2025 as president van Madagaskar]] Sedert Madagaskar in 1960 sy onafhanklikheid van Frankryk verkry het, is die eiland se politiek gekenmerk deur verskeie opstande, betwiste verkiesings, ’n staat van beskuldiging, twee militêre [[Staatsgreep|staatsgrepe]] en een [[sluipmoord]]. Die politieke krisisse is dikwels uitgerek, met nadelige gevolge vir die plaaslike ekonomie, internasionale betrekkinge en plaaslike lewenstandaarde. Die agt maande lange dooie punt tussen oudpresident Didier Ratsiraka en sy teenstander, Marc Ravalomanana, ná die presidentsverkiesing van 2001 het Madagaskar miljoene dollars gekos weens die verlies aan toerisme- en handelsinkomste en skade aan die infrastruktuur, soos brûe wat met bomme bestook is en geboue wat aan die brand gesteek is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=47721 |title=Madagascar: Former president sentenced to five years in prison |publisher=Irinnews.org |date=17 Desember 2003 |accessdate=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910212445/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=47721 |archive-date=10 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Reeks opstande vroeg in 2009 onder Andry Rajoelina teen Ravalomanana het gewelddadig geraak en meer as 170 mense is dood.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83838 |title=Madagascar: Appeal launched despite political uncertainty |publisher=Irinnews.org |date=7 April 2009 |accessdate=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919164406/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83838 |archive-date=19 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die moderne politiek op Madagaskar word beïnvloed deur die geskiedenis van die Merina se onderwerping van die kusgemeenskappe in die 19de eeu. Die gevolglike spanning tussen die hoogland- en kusgemeenskappe vlam soms weer op in geïsoleerde gevalle van geweld.<ref name=ethnicstrife>{{en}} {{cite news |last=Leithead |first=Alastair |title=Ethnic strife rocks Madagascar |newspaper=BBC News |date=14 Mei 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1987383.stm |accessdate=22 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165130/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1987383.stm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Madagaskar is histories beskou as uitgesluit van belangrike Afrika-sake ondanks die feit dat dit ’n stigterslid was van die [[Organisasie vir Afrika-eenheid]], wat in 1963 gestig is en in 2002 deur die [[Afrika-unie]] (AU) vervang is. Madagaskar is nie toegelaat om die eerste AU-beraad by te woon nie weens ’n dispuut oor die uitslae van die 2001-presidentsverkiesing. Die land het egter in Julie 2003 weer by die AU aangesluit ná ’n afwesigheid van 14 maande. Lidmaatskap is weer in Maart 2009 deur die AU opgeskort ná die ongrondwetlike oorname van gesag deur Rajoelina in daardie jaar.<ref>{{en}} {{cite news |title=Pressure grows on Madagascar coup |publisher=BBC News |date=20 Maart 2009 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7954356.stm |accessdate=30 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324065326/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7954356.stm |archive-date=24 Maart 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Altesaam 11 lande het ambassades op Madagaskar, onder meer Frankryk, Brittanje, die VSA, China en Indië.<ref>{{fr}} {{cite web |title=Numéros utiles |publisher=AirMadagascar.com |date=28 Januarie 2012 |url=http://www.airmadagascar.com/contact/numeros-utiles |accessdate=28 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111212428/http://www.webcitation.org/651QcKNqa |archive-date=11 November 2017 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[Menseregte]] in die land word beskerm onder die grondwet en Madagaskar het verskeie internasionale ooreenkomste onderteken, insluitende die [[Universele Verklaring van Menseregte]] en die Kinderregtekonvensie.<ref name="DOS" /> Godsdienstige, etniese en seksuele minderhede word regtens beskerm. Vryheid van assosiasie en byeenkomste word ook deur die reg beskerm, hoewel toestemming vir politieke opstande soms geweier word.<ref name="CrossroadsMarcus" /><ref name=DOS>{{en}} {{cite web |last=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |title=2010 Human Rights Report: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=8 April 2011 |url=http://www.state.gov/documents/organization/160130.pdf |accessdate=10 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502071451/https://www.state.gov/documents/organization/160130.pdf |archive-date=2 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Marteling deur die veiligheidsmagte is seldsaam en onderdrukking deur die staat kom min voor in vergelyking met ander lande met net so min geregtelike beskermingsmaatreëls, hoewel arbitrêre inhegtenisnemings en korrupsie in die weermag en polisie soms ’n probleem is. Ravalomanana se stigting in 2004 van Bianco, ’n teenkorrupsiediens, het gelei tot minder korrupsie onder veral Antananarivo se laervlakburokrate, hoewel hoërvlakamptenare nog nie deur die diens vervolg is nie.<ref name="CrossroadsMarcus" /> === Administratiewe verdeling === [[Lêer:Regions of Madagascar.svg|duimnael|’n Kaart van Madagaskar se streke]] Madagaskar word in 22 streke (''faritra'') verdeel.<ref name="BGNote" /> Die streke word verder verdeel in 119 distrikte, 1&nbsp;579 kommunes en 17&nbsp;485 ''fokontany''.<ref name=INSTAT>{{fr}} {{cite press release |title = Presentation des resultats de la cartographie numerique en preparation du troisieme recensement generale de la population et de l'habitation |publisher = Institut nationale de la statistique (INSTAT), Government of Madagascar |year = 2010 |url = http://www.instat.mg/pdf/carto_poly.pdf |accessdate = 15 Januarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/64jHAqXGw?url=http://www.instat.mg/pdf/carto_poly.pdf |archivedate = 16 Januarie 2012 }}</ref> {|class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |+ '''Streke en voormalige provinsies<ref>{{fr}} {{cite book |first = Eliane |last = Ralison |first2 = Frans |last2 = Goossens |editor-last = World Food Programme |title = Madagascar: profile des marches pour les evaluations d'urgence de la securite alimentaire |series = Strengthening Emergency Needs Assessment Capacity |date = Januarie 2006 |page = 3 |place = Rome, Italië |publisher = Katholieke Universiteit Leuven |url = http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp086538.pdf |accessdate = 14 Januarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/64jbiYSCf?url=http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp086538.pdf |archivedate = 16 Januarie 2012 |url-status = live }}</ref> ''' !Nuwe streke !! Voormalige <br />provinsies !! Oppervlakte <br />(in km²) !! Inwoners <br />(2013-raming)<ref>Institut National de la Statistique, Madagaskar.</ref> |- |Diana (1) ||Antsiranana||align="right"|19&nbsp;266 ||align="right"|700&nbsp;021 |- |Sava (2) ||Antsiranana||align="right"|25&nbsp;518 ||align="right"|980&nbsp;807 |- |Itasy (3) ||Antananarivo||align="right"|6&nbsp;993 ||align="right"|732&nbsp;834 |- |Analamanga (4) ||Antananarivo||align="right"|16&nbsp;911 ||align="right"|3&nbsp;348&nbsp;794 |- |Vakinankaratra (5) ||Antananarivo||align="right"|16&nbsp;599 ||align="right"|1&nbsp;803&nbsp;307 |- |Bongolava (6) ||Antananarivo||align="right"|16&nbsp;688 ||align="right"|457&nbsp;368 |- |Sofia (7) ||Mahajanga||align="right"|50&nbsp;100 ||align="right"|1&nbsp;247&nbsp;037 |- |Boeny (8) ||Mahajanga||align="right"|31&nbsp;046 ||align="right"|799&nbsp;675 |- |Betsiboka (9) ||Mahajanga||align="right"|30&nbsp;025 ||align="right"|293&nbsp;522 |- |Melaky (10) ||Mahajanga||align="right"|38&nbsp;852 ||align="right"|289&nbsp;594 |- |Alaotra Mangoro (11) ||Toamasina||align="right"|31&nbsp;948 ||align="right"|1&nbsp;027&nbsp;110 |- |Atsinanana (12) ||Toamasina||align="right"|21&nbsp;934 ||align="right"|1&nbsp;270&nbsp;680 |- |Analanjirofo (13) ||Toamasina||align="right"|21&nbsp;930 ||align="right"|1&nbsp;035&nbsp;132 |- |Amoron'i Mania (14) ||Fianarantsoa||align="right"|16&nbsp;141 ||align="right"|715&nbsp;027 |- |Haute-Matsiatra (15) ||Fianarantsoa||align="right"|21&nbsp;080 ||align="right"|1&nbsp;199&nbsp;183 |- |Vatovavy-Fitovinany (16) ||Fianarantsoa||align="right"|19&nbsp;605 ||align="right"|1&nbsp;416&nbsp;459 |- |Atsimo-Atsinanana (17) ||Fianarantsoa||align="right"|18&nbsp;863 ||align="right"|898&nbsp;702 |- |Ihorombe (18) ||Fianarantsoa||align="right"|26&nbsp;391 ||align="right"|312&nbsp;307 |- |Menabe (19) ||Toliara||align="right"|46&nbsp;121 ||align="right"|592&nbsp;113 |- |Atsimo-Andrefana (20) ||Toliara||align="right"|66&nbsp;236 ||align="right"|1&nbsp;316&nbsp;756 |- |Androy (21) ||Toliara||align="right"|19&nbsp;317 ||align="right"|733&nbsp;933 |- |Anosy (22) ||Toliara||align="right"|25&nbsp;731 ||align="right"|671&nbsp;805 |- |'''''Totaal''''' ||||align="right"|587&nbsp;295 ||align="right"|21&nbsp;842&nbsp;167 |} == Ekonomie == [[Lêer:NappesNosyKomba.JPG|duimnael|Geborduurde tafeldoeke word op die eiland Nosy Komba aan toeriste verkoop]] In die tyd van die Eerste Republiek het Frankryk Madagaskar se ekonomiese beplanning en beleid grootliks beïnvloed en was hy die eiland se belangrikste handelsvennoot. Regeringsinisiatiewe soos ’n plattelandse ontwikkelingsprogram en staatsplase is in werking gestel om die vervaardiging van produkte soos rys, koffie, sy en palmolie aan te moedig. Ontevredenheid met hierdie beleide was ’n belangrike faktor in die stigting van die sosialisties-Marxistiese Tweede Republiek, toe die voorheen private bank en die versekeringsbedryf genasionaliseer is; staatsmonopolieë is daargestel vir nywerhede soos tekstiel, katoen en elektrisiteit; en invoer-uitvoer-handel en skeepvaart is onder staatsbeheer geplaas. Madagaskar se ekonomie het vinnig agteruitgegaan en uitvoer het afgeneem, nywerheidsproduksie het met 75% gedaal, inflasie het die hoogte ingeskiet en die regering se skuld het toegeneem; die plattelandse bevolking het gou onder die broodlyn gelewe. Meer as 50% van die nasie se inkomste uit uitvoer is gebruik om skuld af te betaal.<ref name="EBLand" /> Die [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) het Madagskar gedwing om hul beleide aan te pas en die ekonomie vry te maak toe die staat in 1982 bankrot speel. Deur die loop van die 1980's is staatsbeheerde nywerhede geleidelik geprivatiseer. Die politieke krisis van 1991 het gelei tot die opskorting van hulp van die IMF en [[Wêreldbank]]. Voorwaardes vir die hervatting van hulp is nie onder Zafy nagekom nie; hy het onsuksesvol probeer om ander inkomstebronne vir die staat te kry voordat hulp hervat is onder die tussentydse regering wat ná Zafy se staat van beskuldiging ingestel is. Die IMF het in 2004 onder die Ravalomanana-administrasie ingestem om die helfte van Madagaskar se skuld af te skryf. Dit het gelei tot streng maatstawwe vir ekonomiese, regerings- en menseregtehervormings.<ref name="BGNote" /> Madagaskar se [[bruto binnelandse produk]] (BBP) is in 2015 op 9,98&nbsp;miljard dollar geraam, met ’n per capita-BBP van $411,82.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&idim=country:MDG:MUS:MOZ&hl=en&dl=en |title=World Bank |accessdate=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029052604/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_ |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&idim=country:MDG:MUS:MOZ&hl=en&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_pcap_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:MDG:MUS:MOZ&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |title=World Development Indicators – Google Public Data Explorer |website=www.google.com |accessdate=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029052604/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_pcap_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:MDG:MUS:MOZ&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sowat 69% van die bevolking lewe onder die nasionale broodlyn van ’n dollar per dag.<ref>{{en}} {{cite web |title=Madagascar at a glance |publisher=World Bank |date=25 Februarie 2011 |url=http://devdata.worldbank.org/AAG/mdg_aag.pdf |accessdate=4 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706053706/http://devdata.worldbank.org/AAG/mdg_aag.pdf |archive-date=6 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Oor die afgelope vyf jaar was die gemiddelde groeikoers 2,6%, maar daar is verwag dat sou toeneem danksy openbarewerkprogramme en die groei van die dienssektor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/madagascar/overview |title=Madagascar Overview |website=www.worldbank.org |accessdate=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409090650/https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/overview |archive-date=9 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die landbousektor het in 2011 altesaam 29% van die BBP bygedra en vervaardiging 15%. Madagaskar se ander bronne van groei is toerisme, landbou en die natuurproduktebedryf.<ref name=AEO2011>{{en}} {{cite web |title=African Economic Outlook 2011: Madagascar |last=AFDB, OECD, UNDP, UNECA |publisher=AfricanEconomicOutlook.org |year=2011 |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/fileadmin/uploads/aeo/Country_Notes/2011/Full/Madagascar.pdf |accessdate=28 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511131641/http://www.africaneconomicoutlook.org/fileadmin/uploads/aeo/Country_Notes/2011/Full/Madagascar.pdf |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Toerisme fokus op die ekotoerismemark en steun op die eiland se unieke [[biodiversiteit]], ongerepte natuurhabitats, nasionale parke en [[lemur]]spesies.<ref name="tourismsector">{{en}} {{cite journal |first1 = Iain |last1 = Christie |first2 = Elizabeth |last2 = Crompton |title = Republic of Madagascar: Tourism Sector Study |series = Africa Region Working Paper No. 63 |publisher = World Bank |date = November 2003 |location = Antananarivo |url = http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf |archiveurl = https://www.webcitation.org/651T9jMDr?url=http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf |archivedate = 28 Januarie 2012 |accessdate = 28 Januarie 2012 |url-status = live }}</ref> ’n Geraamde 365&nbsp;000 toeriste het Madagaskar in 2008 besoek, maar dit het afgeneem tydens die politieke krisis van 2009, met 180&nbsp;000 toeriste in 2010.<ref name="AEO2011" /> Die afgelope paar jaar groei die bedryf weer stelselmatig; in 2016 het 293&nbsp;000 toeriste die eiland besoek. Die regering se doelwit teen 2018 is 500&nbsp;000 toeriste per jaar.<ref>http://www.guidaviaggi.it/notizie/183551/madagascar-obiettivo- 500 thousand visitors-in-the-2018</ref> === Natuurlike hulpbronne en handel === [[Lêer:Raffia animals created by artisans in Madagascar.jpg|duimnael|Speelgoeddiere word van raffia, die vesel van ’n inheemse [[palm]], gemaak.<ref>Rodd & Stackhouse (2008), bl. 246</ref>]] Madagaskar se hulpbronne sluit ’n verskeidenheid ongeprosesseerde landbou- en minerale bronne in. [[Landbou]] (insluitende [[raffia]]), [[vissery]] en [[bosbou]] is van die belangrikste bedrywe. Madagaskar is die wêreld se grootste verskaffer van [[vanielje]] en [[naeltjies]].<ref>{{en}} {{cite web |author=United Nations |title=FAO Stat |publisher=Food and Agriculture Organization |url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |year=2013 |accessdate=13 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200146/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |archive-date=16 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander belangrike uitvoerprodukte sluit in [[koffie]], [[lietsjie]]s en [[Garnaal|garnale]]. Belangrike minerale bronne sluit verskeie soorte edel- en halfedelstene in. Madagaskar voorsien in die helfte van die wêreld se aanvraag na [[saffier]]e, wat in die laat 1990's naby Ilakaka, ’n dorpie in die suidweste van die eiland, ontdek is.<ref>Pezzotta (2001), bl. 32</ref> Madagaskar het ook groot neerslae van [[ilmeniet]] (titaanerts), [[chromiet]], [[steenkool]], [[yster]], [[kobalt]], [[koper]] en [[nikkel]].<ref name="EBLand" /> Verskeie groot projekte in die [[mynbou]]-, [[olie]]- en [[gas]]sektore sal Madagaskar se ekonomie na verwagting in die toekoms ’n aansienlike inspuiting gee.<ref name="RioTinto">{{en}} {{cite web |title=About QMM |publisher=Rio Tinto |year=2009 |accessdate=19 September 2012 |url=http://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165249/https://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture/ |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="RioTinto" /><ref>{{en}} {{cite web |title=Madagascar's oil fortunes evolving slowly |publisher=PennWell Corporation |date=6 Februarie 2012 |accessdate=19 September 2012 |url=http://www.ogj.com/articles/print/vol-110/issue-2/exploration-developmet/madagascar-s-oil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116074406/http://www.webcitation.org/6Ammp424j |archive-date=16 Januarie 2018 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Uitvoer het in 2009 altesaam 28% van die BBP uitgemaak.<ref name="BGNote" /> Die grootste deel van die land se inkomste uit uitvoer kom van die tekstielbedryf, vissery, vanielje, naeltjies en ander kosprodukte.<ref name="AEO2011" /> [[Frankryk]] is die grootste handelsvennoot, hoewel die [[VSA]], [[Japan]] en [[Duitsland]] ook sterk ekonomiese bande met Madagaskar het.<ref name="EBLand" /> Die invoer van kosprodukte, [[brandstof]], kapitaalgoedere, [[Voertuig|voertuie]], [[verbruiker]]sgoedere en [[elektronika]] sluk ’n geraamde 52% van die BBP in. Die belangrikste bronne van die eiland se invoerprodukte is [[China]], Frankryk, [[Iran]], [[Mauritius]] en [[Hongkong]].<ref name="BGNote" /> === Infrastruktuur en media === [[Lêer:Antananarivo Madagascar people reading news.JPG|duimnael|’n Koerantstalletjie in Antananarivo.]] In 2010 het Madagaskar sowat 7&nbsp;617&nbsp;km gestrate paaie, 854&nbsp;km spoorlyne en 432&nbsp;km bevaarbare waterweë gehad.<ref name="Bradtp2">Bradt (2011), bl. 2.</ref> Die meeste paaie op die eiland is ongestraat en baie raak onbegaanbaar in die reënseisoen. Nasionale roetes verbind die ses grootste streeksdorpe met Antananarivo.<ref name="LOC" /> Antananarivo word per spoor verbind met Toamasina, Ambatondrazaka en Antsirabe, en nog ’n spoorlyn verbind Fianarantsoa met Manakara. Die meeste belangrike seehawens lê aan die ooskus by Toamasina. Die nuutste hawe, by Ehoala, is in 2008 gebou en word privaat deur Rio Tinto besit; dit sal onder staatsbeheer kom sodra die maatskappy se mynprojek naby Tôlanaro omstreeks 2038 voltooi is.<ref name="RioTinto" /> [[Air Madagascar]] verbind die eiland se baie klein streekslughawens en is die enigste praktiese manier om die meer afgeleë gebiede te bereik, veral in die reënseisoen wanneer baie paaie verspoel.<ref name="LOC" /> Lopende [[water]] en [[elektrisiteit]] word op nasionale vlak deur die regering se diensverskaffer, Jirama, verskaf, maar hulle kan nie die hele bevolking bedien nie. In 2009 het net 6,8% van Madagaskar se ''fokontany'' toegang tot Jirama se water gehad, terwyl 9,5% elektrisiteit gehad het.<ref name="INSTAT" /> Altesaam 56% van die krag word deur [[Hidroëlektrisiteit|hidroëlektriese]] [[kragsentrale]]s verskaf en die res deur dieselenjinopwekkers.<ref>{{fr}} {{cite web |title = Production Electricité |publisher = Jirama |year = 2011 |url = http://www.jirama.mg/index.php?w=scripts&f=Jirama-page.php&act=pdcelec |accessdate = 28 Augustus 2013 |archive-date = 16 Augustus 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130816055715/http://www.jirama.mg/index.php?w=scripts&f=Jirama-page.php&act=pdcelec |url-status = dead }}</ref> Baie mense in die stede het toegang tot [[Selfoon|mobiele telefone]] en die [[internet]], maar dit is beperk in plattelandse gebiede. Sowat 30% van die distrikte het toegang tot die land se verskeie privaat [[telekommunikasie]]netwerke deur ’n selfoon of landlyn.<ref name="INSTAT" /> Die [[radio]] is die manier waarop die meeste mense plaaslike, landwye of internasionale nuus kry. Die hele eiland vang staatsbeheerde radio-uitsendings op. Honderde openbare of privaat stasies met plaaslike of streeksdekking bied alternatiewe dienste.<ref name="mediainfo" /> Benewens die staatstelevisiekanaal beeldsend ’n verskeidenheid privaat beheerde [[Televisie|TV-stasies]] plaaslike en internasionale programme oor die hele eiland. Verskeie mediamaatskappye word besit deur politici, soos die mediagroepe MBS (onder besit van Ravalomanana) en Viva (besit deur Rajoelina),<ref name=CrossroadsMarcus /> en dit lei tot politieke polarisasie in verslaggewing. Die media het al in verskillende mates druk ondervind om hul kritiek van die regering te sensor. Verslaggewers is al gedreig en mediamaatskappy moet soms noodgedwonge sluit.<ref name="mediainfo" /> Beskuldigings van mediasensuur het sedert 2009 gestyg.<ref name="DOS" /> Internettoegang het oor die laaste dekade drasties toegeneem – 352&nbsp;000 inwoners het in Desember 2011 toegang tuis of danksy die land se baie internetkafees gehad.<ref name=mediainfo /> == Gesondheid == [[Lêer:Madagascar woman with child.jpg|duimnael|upright|Sterftes onder vroue tydens swangerskap het ná 1990 afgeneem, maar weer ná 2009 gestyg weens politieke onstabiliteit.<ref name="INSTAT" />]] Mediese sentrums, [[Farmasie|apteke]] en [[Hospitaal|hospitale]] word dwarsoor die eiland aangetref, hoewel hulle in stedelike gebiede, veral Antananarivo, gekonsentreer is. Toegang tot mediese sorg bly buite die bereik van baie Malgasse, veral op die platteland, en baie wend hulle tot tradisionele helers.<ref>{{en}} {{cite journal|last1=Legrip-Randriambelo|first1=Olivia|last2=Regnier|first2=Denis|title=The place of healers-diviners (ombiasa) in Betsileo medical pluralism|journal=Health, Culture & Society|volume=7|issue=1|pages=28–37|url=http://hcs.pitt.edu/ojs/index.php/hcs/article/viewFile/188/219|doi=10.5195/hcs.2014.188|year=2014}}</ref> Benewens die groot koste van mediese sorg in vergelyking met die gemiddelde inkomste, is daar min professionele medici. In 2010 het Madagaskar gemiddeld drie hospitaalbeddens per 10&nbsp;000 mense gehad, en altesaam 3&nbsp;150 [[dokter]]s, 5&nbsp;661 [[verpleegster]]s, 385 gemeenskapsgesondheidswerkers, 175 [[apteker]]s en 57 tandartse vir ’n bevolking van meer as 22&nbsp;miljoen. Altesaam 14,6% van die regering se uitgawes was in 2008 vir die gesondheidsektor. Sowat 70% van mediese uitgawes is deur die regering bygedra en die res deur internasionale skenkers en ander privaat bronne.<ref name="WHO2011" /> Die regering verskaf minstens een basiese gesondheidsentrum per kommune. Privaat gesondheidsentrums is gekonsentreer in stedelike gebiede, veral dié op die sentrale hoogland.<ref name="INSTAT" /> Ondanks dié beperkings lyk dit of gesondheidsdienste die afgelope 20 jaar verbeter het. Inentings vir kinders teen siektes soos [[hepatitis B]], [[witseerkeel]] en [[masels]] het in dié tyd met gemiddeld 60% toegeneem, wat daarop dui dat basiese mediese dienste en behandelings min is, maar al hoe meer beskikbaar raak. Die Malgassiese vrugbaarheidsyfer was in 2009 net 4,6 kinders per moeder, ’n afname van 6,3 in 1990. Tienerswangerskappe van 14,8% in 2011, veel hoër as die gemiddeld in Afrika, dra by tot die vinnige bevolkingsaanwas.<ref name=WHO2011>{{en}} {{cite book | title = World Health Statistics 2011 | publisher = World Health Organization | year = 2011 | location = Paris | url = http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/main_report/en_SOWMR_Full.pdf | isbn = 978-92-4-156419-9 | accessdate = 21 Januarie 2012 | archiveurl = https://www.webcitation.org/64qsWUjYm?url=http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS2011_Full.pdf | archivedate = 21 Januarie 2012 | url-status = live }}</ref> In 2010 was daar 440 sterftes onder swanger moeders per 100&nbsp;000 geboortes, in vergelyking met 373,1 in 2008 en 484,4 in 1990, wat dui op ’n afname in perinatale sorg (kort voor, tydens of kort ná geboorte) ná die staatsgreep van 2009. Die sterftesyfer onder babas was in 2011 41 per 1&nbsp;000 geboortes<ref name="BGNote" /> en onder kinders jonger as vyf jaar 61 per 1&nbsp;000 geboortes.<ref name="SOWMY">{{en}} {{cite journal|url=http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html|title=The State Of The World's Midwifery|publisher=United Nations Population Fund|date=Augustus 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/64rH7WUJi?url=http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html|accessdate=22 Januarie 2012|archivedate=21 Januarie 2012|url-status=live}}</ref> [[Skistosomiase]], [[malaria]] en [[seksueel oordraagbare infeksie]]s is algemeen, hoewel [[vigs]] min voorkom in vergelyking met ander lande in Afrika; dit raak net 0,2% van die volwasse bevolking. Die sterftesyfer weens malaria is ook van die laagstes in Afrika.<ref name="WHO2011" /> Die lewensverwagting in 2009 was 63 jaar vir mans en 67 jaar vir vroue.<ref name="WHO2011" /> In 2017 was daar ’n uitbraak van [[builepes]] in Madagaskar, veral in stedelike gebiede.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/oct/19/madagascar-plague-death-toll-reaches-74 |title='It is a dangerous moment': Madagascar plague death toll reaches 74 |first=Peter |last=Beaumont |work=The Guardian |date=19 Oktober 2017 |accessdate=21 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165330/https://www.theguardian.com/global-development/2017/oct/19/madagascar-plague-death-toll-reaches-74 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Opvoeding == [[Lêer:Ministry of Education Madagascar.JPG|duimnael|Madagaskar se Departement van Onderwys]] [[Lêer:Diego Suarez Antsiranana urban public primary school (EPP) Madagascar.jpg|duimnael|Klem is onder Ravalomanana geplaas op toegang tot onderwys en die gehalte daarvan]] Voor die 19de eeu was alle opvoeding op Madagaskar informeel en hoofsaaklik daarop gemik om praktiese aanleg en sosiale en kulturele waardes te bevorder, insluitende respek vir voorvaders en ouer persone.<ref name="LOC" /> Die eerste amptelike skole in die Europese styl is in 1818 by Toamasina gebou deur lede van die Londense Sendinggenootskap. Die genootskap is deur koning Radama I (1810-'28) genooi om skole in Imerina uit te brei en kinders van die [[aristokrasie]] basiese geletterdheid en syferkundigheid te leer. Die skole is in 1835 deur Ranavalona I gesluit,<ref name="Ralibera">Ralibera (1993), bl. 196</ref> maar in die dekades ná haar dood heropen. Teen die einde van die 19de eeu het Madagaskar die bes ontwikkelde en modernste skolestelsel in die voorkoloniale [[Afrika suid van die Sahara]] gehad. Toegang tot skole is in die koloniale tydperk in die kusstreke uitgebrei, met die klem op Frans en basiese werkvaardighede. Tydens die postkoloniale Eerste Republiek is steeds gebruik gemaak van Franse burgers as onderwysers en was Frans die onderrigtaal, en dit het ontevredenheid veroorsaak onder Malgasse wat ’n algehele skeiding van die voormalige koloniale mag voorgestaan het.<ref name="LOC" /> In die tyd van die Tweede Republiek is Franse onderwysers en burgers verban, Malgassies het die taal van onderrig geword en baie jong Malgasse is vinnig opgelei om in afgeleë plattelandse gebiede onderwys te gee onder die beleid van verpligte twee jaar lange nasionale diens.<ref>{{fr}} {{cite journal |last = Ranaivoson |first = Samuel |title = La formation du personnel enseignant de l'éducation de base à Madagascar: Une etude de cas. Quelques reflections intéressant la programmation de l'assistance de l'UNICEF |location = Parys |publisher = UNESCO |url = http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000404/040436Fb.pdf |accessdate = 10 Julie 2011 |archiveurl = https://www.webcitation.org/604ferPRD?url=http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000404/040436Fb.pdf |archivedate = 10 Julie 2011 |year = 1980 |url-status = live }}</ref> Die beleid, bekend as ''malgachization'', het gepaardgegaan met kwaai ekonomiese agteruitgang en ’n drastiese afname in die gehalte van onderwys. Leerlinge kon in dié tyd nie Frans of ander vakke baasraak nie en het gesukkel om ná skool werk te kry. Baie moes noodgedwonge werke met ’n lae salaris in die informele of swartmark aanvaar wat hulle verder in armoede gedompel het. Buiten die kort tyd van Zafy as president, van 1992 tot 1996, was Ratsiraka van 1975 tot 2001 aan die bewind en hy kon nie daarin slaag om die onderwys veel te verbeter nie.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Mukonoweshuro |first = E.G. |title = State "resilience" and chronic political instability in Madagascar |journal = Canadian Journal of African Studies |volume = 24 |issue = 3 |pages = 376–398 |year = 1990 |doi = 10.2307/485627|jstor = 485627}}</ref> Onder die Ravalomanana-administrasie (2002-'09) is klem op onderwys gelê – dit is tans gratis en verpligtend vir kinders tussen 6 en 13 jaar oud.<ref name=WBeducation>{{en}} {{cite journal |first1 = Gerard |last1 = Lassibille |first2 = Jee-Peng |last2 = Tan |first3 = Cornelia |last3 = Jesse |first4 = Trang Van |last4 = Nguyen |title = Managing for results in primary education in Madagascar: Evaluating the impact of selected workflow interventions |journal = The World Bank Economic Review |volume = 24 |issue = 2 |pages = 303–329 |publisher = Oxford University Press |date = 6 Augustus 2010 |url = http://www.povertyactionlab.org/publication/managing-results-primary-education-madagascar-evaluating-impact-selected-workflow-interventions |doi = 10.1093/wber/lhq009 |accessdate = 10 Februarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65MknBr6d?url=http://www.povertyactionlab.org/publication/managing-results-primary-education-madagascar-evaluating-impact-selected-workflow-interventions |archivedate = 11 Februarie 2012 |url-status = live }}</ref> Primêre opvoeding duur vyf jaar, ’n lae sekondêre vlak vier jaar en ’n hoër sekondêre vlak drie jaar.<ref name="LOC" /> Tydens Ravalomanana se eerste termyn is duisende nuwe laerskole en bykomende klaskamers gebou, ouer geboue is gerestoureer en tienduisende laerskoolonderwysers is opgelei. Laerskoolopvoeding is gratis gemaak en stelle met basiese skoolbehoeftes is in die laerskole uitgedeel.<ref name="WBeducation" /> Eindelik was daar minstens een primêre skool per ''fokontany'', een laer sekondêre skool per kommune en een hoër sekondêre skool in al die stedelike gebiede.<ref name="INSTAT" /> Die drie kampusse van die nasionale openbare universiteit is geleë in Antananarivo (in 1961 gestig), Mahajanga (1977) en Fianarantsoa (1988). Daar is ook verskeie kolleges en privaat universiteite en tegniese kolleges.<ref name="LOC" /> Danksy die groter beskikbaarheid van onderwysinstellings het studentetalle tussen 1996 en 2006 meer as verdubbel. Die gehalte is egter swak en baie studente moet jare herhaal of skop op.<ref name="WBeducation" /> Opvoedingsbeleide tydens Ravalomanana se tweede termyn het gefokus op gehalte, insluitende hoër minimum opvoedingstandaarde vir voornemende laerskoolonderwysers, van die besit van ’n sertifikaat van ’n middelbare skool tot dié van ’n hoërskool. Die opleidingsprogram vir onderwysers is ook verbeter.<ref>{{fr}} {{cite journal |last = Ministère de l'Education Secondaire et l'Education de Base |title = Curriculum de formation des élèves-maîtres |publisher = Government Printing Office |location = Antananarivo, Madagascar |year = 2005 }}</ref> In 2008 was die regering se besteding aan die onderwys 13,4% van sy totale uitgawes en 2,9% van die BBP. Laerskoolklasse is oorvol, met ’n verhouding van leerling tot onderwyser van 47:1 in 2008.<ref>{{en}} {{cite web |title=Public spending on education; total (percent of government expenditure) in Madagascar |publisher=TradingEconomics.com |year=2011 |url=http://www.tradingeconomics.com/madagascar/public-spending-on-education-total-percent-of-government-expenditure-wb-data.html |accessdate=28 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165357/https://tradingeconomics.com/madagascar/public-spending-on-education-total-percent-of-government-expenditure-wb-data.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Demografie == In 2016 is Madagaskar se bevoling op 25&nbsp;miljoen geraam, teenoor 2,2&nbsp;miljoen in 1900.<ref name="LOC" /> Die jaarlikse bevolkingsaanwas was in 2009 sowat 2,9%.<ref name="BGNote" /> Sowat 42,5% van die bevolking is jonger as 15 jaar, terwyl 54,5% tussen 15 en 64 jaar oud is. Dié wat 65 en ouer is, is 3% van die bevolking.<ref name="AEO2011" /> Net twee [[sensus]]opnames, in 1975 en 1993, is gedoen sedert onafhanklikwording. Die digs bevolkte gebiede is die oostelike hoogland en die ooskus, terwyl die westelike vlaktes die yls bewoonde dele is.<ref name="LOC" /> === Etniese groepe === [[Lêer:Ethnic groups of Madagascar Map.png|duimnael|Die streeksverspreiding van etniese subgroepe op Madagaskar]] Die Malgasse maak meer as 90% van die eiland se bevolking uit en word gewoonlik in 18 subgroepe verdeel.<ref name="BGNote" /> Onlangse [[DNS]]-navorsing het getoon die genetiese samestelling van die gemiddelde Malgas is min of meer ’n gelyke mengsel van Suidoos-Asiatiese en Oos-Afrikaanse gene,<ref>{{en}} {{cite journal |title = The dual origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: evidence from maternal and paternal lineages |journal = American Journal of Human Genetics |volume = 76 |issue = 5 |pages = 894–901 |year = 2005 |author = Hurles ME, Sykes BC, Jobling MA, Forster P |accessdate = 30 April 2011 |archivedate = 20 Maart 2011 |url = http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html |archiveurl = https://www.webcitation.org/5xKUHogZj?url=http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html |doi = 10.1086/430051 |pmid = 15793703 |pmc = 1199379 |last2 = Sykes |last3 = Jobling |last4 = Forster |url-status = live }}</ref><ref name="Tofanelli">{{en}} {{cite journal |author = Tofanelli S, Bertoncini S, Castrì L, Luiselli D, Calafell F, Donati G, Paoli G.|year = 2009 |title = On the origins and admixture of Malagasy: new evidence from high-resolution analyses of paternal and maternal lineages |journal = Molecular Biology and Evolution |volume = 26 |issue = 9|pages = 2109–2124 |doi=10.1093/molbev/msp120 |pmid = 19535740|last2 = Bertoncini |last3 = Castrì |last4 = Luiselli |last5 = Calafell |last6 = Donati |last7 = Paoli}}</ref> hoewel die genetika van sommige gemeenskappe ’n groter oorsprong van een van dié twee groepe toon of tekens van Arabiese, Indiese of Europese afkoms.<ref name=Adelaar>Adelaar (2006), bl. 205–235</ref> Suidoos-Asiatiese kenmerke, veral van Suid-Borneo, is veral oorheersend in die [[Merina]] van die sentrale hoogland.<ref name=ethnicstrife /> Hulle is die grootste Malgassiese subgroep, sowat 26% van die bevolking, terwyl sekere kusvolke sterker Oos-Afrikaanse eienskappe het. Die grootste etniese kusgroepe is die [[Betsimisaraka]] (14,9%) en die [[Tsimihety]] en [[Sakalava]] (6% elk).<ref name="LOC" /> {|class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" !Etniese subgroep!!Streeksverspreiding |- |Antankarana, Sakalava, Tsimihety ||Voormalige Antsiranana-provinsie |- |Sakalava, Vezo ||Voormalige Mahajanga-provinsie |- |Betsimisaraka, Sihanaka, Bezanozano ||Voormalige Toamasina-provinsie |- |Merina ||Voormalige Antananarivo-provinsie |- |Betsileo, Antaifasy, Antambahoaka, Antaimoro, Antaisaka, Tanala ||Voormalige Fianarantsoa-provinsie |- |Mahafaly, Antandroy, Antanosy, Bara, Vezo ||Voormalige Toliara-provinsie |} [[China|Chinese]], [[Indië|Indiese]] en [[Comore|Comoraanse]] minderhede kom op Madagaskar voor, sowel as ’n klein [[Europa|Europese]] (hoofsaaklik [[Frankryk|Franse]]) bevolking. Emigrasie in die laat 20ste eeu het hierdie minderhede verder laat afneem, soms in skielike vlae soos met die uittog van Comorane in 1976 ná anti-Comoraanse betogings in Mahajanga.<ref name="LOC" /> Daarteenoor was daar geen aansienlike emigrasie van Malgasse nie.<ref name="EBLand" /> Die getal Europeërs het afgeneem sedert onafhanklikwording, van 68&nbsp;430 in 1958<ref name="Kitchen 1962, bl. 256" /> tot 17&nbsp;000 drie dekades later. In die middel 1980's het daar sowat 25&nbsp;000 Comorane, 18&nbsp;000 Indiërs en 9&nbsp;000 Chinese op Madagaskar gewoon.<ref name="LOC" /> === Taal === [[Lêer:Madagascar Kids 5 (4814978342).jpg|duimnael|’n Malgassiese kind]] [[Malgassies]] is van [[Maleis-Polinesiese tale|Maleis-Polinesiese]] oorsprong en word algemeen gepraat. Die talle Malgassiese [[dialek]]te, wat gewoonlik onderling verstaan word,<ref>Rajaonarimanana (2001), bl. 8</ref> kan in twee hoofgroepe geklassifiseer word: Oos-Malgassies, wat in die oostelike woudstreke en hoogland gepraat word, insluitende die Merina-dialek van Antananarivo; en Wes-Malgassies van die westelike kusvlaktes. [[Frans]] het tydens die Franse heerskappy die amptelike taal geword, maar volgens die eerste grondwet van 1958 was Malgassies en Frans albei amptelike tale. Frans word veral deur die opgevoede deel van die bevolking gepraat en vir internasionale kommunikasie gebruik.<ref name="LOC" /> Volgens die grondwet van 2007 het Malgassies die nasionale taal gebly, maar was daar drie amptelike tale: Malgassies, Frans en [[Engels]].<ref>{{en}} {{cite web |title=Madagascar: 2007 Constitutional referendum |publisher=Electoral Institute for the Sustainability of Democracy in Africa |date=Junie 2010 |url=http://www.eisa.org.za/WEP/mad2007results.htm |accessdate=22 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729051959/https://eisa.org.za/wep/mad2007results.htm |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Engels is verwyder uit die grondwet wat in 2010 deur kiesers in ’n referendum goedgekeur is.<ref name="4thRepublic" /> Vandag word Malgassies en Frans as die twee amptelike tale erken. Albei word in laer- en hoërskole gebruik. === Godsdiens === {{Staafgrafiek kas |sweef=links |byskrif=Godsdiens op Madagaskar<ref name=pew>{{en}} {{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/madagascar#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2015 |title=Religions in Madagascar &#124; PEW-GRF |publisher=Globalreligiousfutures.org |accessdate=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109064122/http://globalreligiousfutures.org/countries/madagascar#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2015 |archive-date= 9 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |wydte=300px |stawe = {{Staafgrafiek persent|[[Protestantisme|Protestants]]|rooi|51.8}} {{Staafgrafiek persent|[[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katoliek]]|blou|38.1}} {{Staafgrafiek persent|Ander Christene|oranje|1.1}} {{Staafgrafiek persent|[[Islam]]|groen|3}} {{Staafgrafiek persent|Volksgelowe|grys|5.4}} }} Volgens die Amerikaanse departement van buitelandse sake was 41% van Malgasse in 2011 Christene en 52% het tradisionele godsdienste aangehang<ref name="BGNote" /> wat gewoonlik klem lê op die lewendes en die ''razana'' (voorouers). Volgens die Pew-navorsingsentrum was 85% van die bevolking egter in 2010 Christene en net 4,5% het tradisionele godsdienste beoefen. Onder die Christene was daar meer [[Protestantisme|Protestante]] as [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]].<ref name="pew" /> [[Lêer:Famadihana reburial razana ancestor Madagascar.jpg|duimnael|’n Famadihana-herbegrafnis]] Eerbetoon aan voorouers het gelei tot die tradisie om graftombes te bou, sowel as die hooglandse praktyk die ''[[famadihana]]'', waar ’n afgestorwe familielid se oorskot opgegrawe en in skoon sydoeke toegdraai word voordat dit in die graf teruggeplaas word. Die ''famadihana'' is ’n geleentheid waarop die geliefde voorouer geëer, daar met familie en die gemeenskap herenig en ’n feesatmosfeer geniet kan word. Inwoners van omringende dorpe word ook dikwels genooi na die geleentheid, waar [[kos]] en [[rum]] gewoonlik voorgesit en musiek gemaak word.<ref name=famadihana>{{en}} {{cite news |last=Bearak |first=Barry |title=Dead Join the Living in a Family Celebration |newspaper=New York Times |page=A7 |date=5 September 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |accessdate=13 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405160110/https://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |archive-date=5 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Agting vir voorouers word ook dikwels gewys deur die handhawing van ''[[fady]]'', [[taboe]]s wat gerespekteer word tydens die lewe en ná die dood van die persoon wat dit ingestel het. Daar word geglo as respek aan voorouers betoon word, sal hulle die lewendes help. Net so word ongelukke dikwels toegeskryf aan voorouers wie se wense verwaarloos is. Die offering van ’n [[seboe]] is ’n tradisionele manier om voorouers te paai of eer. Die Malgasse glo ook tradisioneel in ’n skeppergod, wat Zanahary of Andriamanitra genoem word.<ref name=Bradtbeliefs>Bradt (2011), bl.&nbsp;13–20</ref> In 1818 het die [[Londense Sendinggenootskap]] die eerste Christelike sendelinge na Madagasar gestuur. Hulle het kerke gebou, die Bybel in Malgassies vertaal en mense bekeer. Van 1835 af het koningin Ranavalona I hierdie bekeerdes vervolg as deel van ’n poging om die Europese kulturele en politieke invloed op die eiland stop te sit. In 1869 het ’n opvolger van haar, koningin Ranavalona II, die Christelike geloof teruggebring en sendingwerk aangemoedig.<ref>Ade Ajayi (1989), bl. 437</ref> Vandag meng baie Christene hul godsdiens met tradisionele gelowe vir die verering van voorouers. Hulle sal byvoorbeeld iemand uit die kerk begrawe en daarna tradisonele begrafnisrituele hou, of ’n Christelike predikant nooi om ’n ''famadihana''-herbegrafnis te seën.<ref name="famadihana" /> [[Islam]] word ook beoefen. Dit is in die [[Middeleeue]] na die eiland gebring deur handelaars uit Arabië en [[Somalië]] wat verskeie Islamitiese skole aan die ooskus geopen het. Terwyl die Arabiese skrif, leenwoorde en Islamitiese astrologie oor die eiland versprei het, het die Islamitiese godsdiens nie veel byval gevind nie, behalwe by ’n klompie gemeenskappe aan die suidooskus. Vandag maak [[Moslem]]s 3-7% van die bevolking uit en is hulle hoofsaaklik in die noordwestelike provinsies Mahajanga en Antsiranana gekonsentreer. Die meerderheid van hulle is [[Soenni]]. [[Hindoeïsme]] is meer onlangs, in die laat 19de eeu, aan die eilandbewoners bekend gestel deur mense uit [[Indië]]. == Kultuur == [[Lêer:Hira gasy musicians 2008.jpg|duimnael|Hiragasy musikante geklee in tradisionele [[Lamba]]s]] Elk van die baie etniese subgroepe op Madagaskar het sy eie gelowe, gebruike en lewenswyse wat histories bygedra het tot ’n eie identiteit. Daar is egter ’n aantal eienskappe wat algemeen voorkom en ’n sterk verenigde Malgassiese kultuur skep. Benewens ’n gedeelde taal en gedeelde tradisionele godsdienste wat sentreer om ’n skeppergod en die verering van voorouers, word die tradisionele Malgassiese opvattings gevorm deur waardes wat klem lê op ''fihavanana'' (solidariteit), ''vintana'' (bestemming), ''tody'' (karma) en ''hasina'', ’n heilige lewenskrag wat tradisionele gemeenskappe glo magsfigure in die gemeenskap of familie vul en dus wettigheid aan hulle verleen. Ander kultuurelemente wat algemeen voorkom is, is manlike [[besnydenis]]; sterk familiebande; ’n geloof in toorkrag, wiggelaars, astrologie en toordokters; en ’n tradisionele verdeling van die sosiale klasse in adellikes, vrye burgers en slawe.<ref name="LOC" /><ref name="Bradtbeliefs" /> Hoewel sosiale [[kaste]]s nie meer wetlik erken word nie, raak die kasteverbintenisse van die voorvaders steeds sosiale status, ekonomiese geleenthede en rolle in die gemeenskap.<ref>Middleton (1999), bl.&nbsp;259–262, 272, 309</ref> Malgasse raadpleeg tradisioneel ''Mpanandro'' ("Makers van die Dae") om die beste dae vas te stel vir belangrike geleenthede soos troues of ''famadihana''; dit word bepaal met ’n tradisionele [[astrologie]]stelsel wat die Arabiere na die eiland gebring het. Die uiteenlopende oorspronge van die Malgassiese kultuur is duidelik. Die gewildste instrument, die [[valiha]], is ’n bamboesbuis-[[siter]] wat vroeë setlaars uit Suid-Borneo met hulle saamgebring het. Die vorm daarvan stem baie ooreen met instrumente wat vandag in [[Indonesië]] en die [[Filippyne]] aangetref word.<ref name="Blench, R. 1982 bl. 81-93">{{en}} {{cite journal |last = Blench |first = Roger |title = Evidence for the Indonesian origins of certain elements of African culture |journal = African Music |volume = 6 |issue = 2 |pages = 81–93 |year = 1982 |jstor = 30249759|doi = 10.21504/amj.v6i2.1118 |doi-access = free }}</ref> Tradisionele huise op Madagaskar lyk ook soos dié in Suid-Borneo wat betref [[Simbool|simbolisme]] en voorkoms, met ’n reghoekige uitleg, spitsdak en sentrale steunpilaar.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Kus |first1 = Susan |last2 = Raharijaona |first2 = Victor |title = House to Palace, Village to State: Scaling up Architecture and Ideology |journal = American Anthropologist |series=New Series |issue = 102 |volume = 1 |pages = 98–113 |year = 2000 |doi = 10.1525/aa.2000.102.1.98}}</ref> ’n Weerspieëling van die algemene verering van voorvaders is die graftombes wat van beter materiaal gebou en mooier versier is as die huise van die lewendes.<ref name="Acquier, Jean-Louis.">Acquier (1997), bl.&nbsp;143–175</ref> Die vervaardiging en weef van [[sy]] kan teruggevoer word na die eerste setlaars en die eiland se nasionale drag, die geweefde [[lamba]], het ontwikkel in ’n fyn kuns.<ref>Kusimba, Odland & Bronson (2004), bl. 12</ref> Die [[Suidoos-Asië|Suidoos-Asiatiese]] invloed is ook duidelik in Madagaskar se kos, wat bestaan uit ’n verskeidenheid geurige [[groente]]s of [[vleis]]geregte en altyd saam met [[rys]] geëet word.<ref name=Antal>Bradt (2011), bl. 312</ref> Die [[Afrika]]-invloed word weerspieël deur die heilige belangrikheid van die [[seboe]]s en hul verpersoonliking van hul eienaar se rykdom – tradisies wat op die vasteland van Afrika ontstaan het. Beesdiefstel, oorspronklik ’n [[deurgangsrite]] vir jong mans op die vlaktes waar die grootste beeskuddes voorkom, het ’n gevaarlike en soms dodelike misdaadbedryf geword; beeswagters in die suidweste probeer hul beeste met tradisionele spiese beskerm teen professionele veediewe wat al hoe swaarder gewapen is.<ref name="Camp93" /> === Kunste === [[Lêer:Hira gasy dancer Madagascar.jpg|duimnael|upright|’n Hiragasy-danser]] ’n Groot verskeidenheid mondelinge en geskrewe [[letterkunde]] het op Madagaskar ontwikkel. Een van die eiland se gewildste [[kuns]]tradisies is die redenaarskuns, soos uitgedruk in die verskillende vorme van ''hainteny'' ([[poësie]]), ''kabary'' (openbare redevoering) en ''ohabolana'' ([[spreekwoord]]e).<ref>Fox (1990), bl. 39</ref><ref name="Madatana">{{fr}} {{cite web |last=Ravalitera |first=P |title=Origine Confuse des Vazimba du Betsiriry |work=Journal Express |publisher=Madatana.com |url=http://www.madatana.com/article-origine-confuse-des-vazimba-du-betsiriry.php |accessdate=11 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511131912/http://www.madatana.com/article-origine-confuse-des-vazimba-du-betsiriry.php |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Epiese gedig, die ''Ibonia'', is deur die eeue in verskillende vorme oorgedra en gee ’n insig in die uiteenlopende [[Mitologie|mitologieë]] en gelowe van die tradisionele Malgassiese gemeenskappe.<ref>{{en}} {{cite web |title=Ibonia: the text in 17 sections |last=Onbekend |publisher=University of Virginia |accessdate=15 November 2010 |url=http://xroads.virginia.edu/~Public/Ibonia/text.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207012531/https://www.webcitation.org/604h5KUmV |archive-date=7 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie tradisie is in die 20ste eeu voortgesit deur sulke kunstenaars soos Jean-Joseph Rabearivelo, wat beskou word as Afrika se eerste moderne digter,<ref>Rabearivelo (2007), bl. x</ref> en Elie Rajaonarison, ’n digter van die nuwe vlaag Malgassiese poësie.<ref>Auzias & Labourdette (2007), p. 142</ref> Madagaskar het ook ’n ryk [[musiek]]erfenis, en dit is duidelik uit die tientalle streekmusiekgenres soos die kusstreke se ''salegy'' en die hoogland se ''hiragasy'' wat lewe gee aan dorpsbyeenkomste, plaaslike dansvloere en nasionale radio.<ref name="Randrianary">Randrianary (2001), bl.&nbsp;109–137</ref> ’n Dag lange byeenkoms met ''hiragasy'', danse en ''kabary'' word veral deur die Merina gehou, met groepe wat teen mekaar meeding. Daar is ook ’n groeiende kultuur van [[klassieke musiek]], met jongmense wat onderrig word in jeugakademies en orkeste wat die jeug se betrokkenheid by klassieke musiek bevorder. Saam met syweefwerk en ''lamba''-vervaardiging word die weef van [[raffia]] en ander plaaslike plantmateriaal gebruik om ’n groot verskeidenheid praktiese items soos matte, mandjies, beursies en hoede te maak.<ref name=handicrafts>{{en}} {{cite web |last1=Ashamu |first1=Charlotte |first2=Diego |last2=Gomez-Pickering |first3=Amanda |last3=Luke |last4=Morrison |first4=Paul |first5=Mark |last5=Pedersen |first6=Mara |last6=Symes |first7=Marthe |last7=Weyandt |title=Made in Madagascar: Exporting Handicrafts to the U.S. Market: Final Report |publisher=United Nations Public-Private Alliance for Rural Development |year=2005 |url=http://www.sipa.columbia.edu/academics/concentrations/epd/documents/2004-5/MalagasyHandicrafts_Report.pdf |accessdate=10 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111203914/http://www.webcitation.org/604ZDmy4U |archive-date=11 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Houtsneewerk is ’n goed ontwikkelde kunsvorm, en streekstyle kan gesien word in die versierings van balkonrelings en ander [[Argitektuur|argitektoniese]] elemente. Beeldhouers skep ’n verskeidenheid meubels en huishoudelike items, begrafnispilare en beeldhouwerke, waarvan baie vir die plaaslike [[Toerisme|toeristemark]] gemaak word.<ref name=Terrible>Heale & Abdul Latif (2008), bl.&nbsp;108–111</ref> Die versierende en funksionele houtwerktradisies van die Zafimaniry-volk van die sentrale hoogland is in 2008 opgeneem in [[Unesco]] se lys van ontasbare kulturele erfenisgoed.<ref>{{en}} {{cite web |title=Woodcrafting Knowledge of the Zafimaniry |publisher=Unesco |accessdate=24 Augustus 2012 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106231807/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00080 |archive-date=6 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Onder die Antaimoro-volk is die vervaardiging van [[papier]] met ingelegde blomme en ander natuurlike materiale ’n tradisie wat die gemeenskap begin het om ekotoerisme te bevorder.<ref name="Terrible" /> Borduur- en ander naaldwerk word gebruik in die vervaardiging van klere, tafeldoeke en ander huishoudelike materiaalitems, asook vir plaaslike kunsmarkte.<ref name="handicrafts" /> ’n Paar kunsgalerye in Antananarivo en ander stadsgebiede verkoop skilderye deur plaaslike kunstenaars en jaarlikse kunsgeleenthede word gehou, soos die Hosotra-opeluguitstalling in die hoofstad.<ref>{{fr}} {{cite news |title=Des nouveaux talents mis en relief |newspaper=L'Express de Madagascar |publisher=l'expressmada.com |date=7 Augustus 2009 |url=http://www.lexpressmada.com/4376/hosotra-2009-madagascar/284-des-nouveaux-talents-mis-en-relief.html |accessdate=24 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215100832/http://www.lexpressmada.com/4376/hosotra-2009-madagascar/284-des-nouveaux-talents-mis-en-relief.html |archive-date=15 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Sport en ontspanning === [[Lêer:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|duimnael|''Moraingy'' is ’n tradisionele gevegskuns]] Verskeie tradisionele soorte sport en vermaak bestaan op Madagaskar. ''[[Moraingy]]'', ’n soort handgevegskuns, is ’n gewilde sportsoort in die kusstreke. Dit word tradisioneel deur mans beoefen, maar vroue het ook onlangs begin deelneem.<ref>Ratsimbazafy (2010), bl.&nbsp;14–18</ref> Stoei met seboes, ''tolon-omby'', word ook in baie streke beoefen.<ref name=lambatradition>Kusimba, Odland & Bronson (2004), bl. 87</ref> Verskeie soorte speletjies word ook gespeel, onder meer ''fanorona'', ’n bordspel wat veral op die hoogland gewild is. Deur die afgelope twee eeue het [[Weste]]rse ontspanningsbedrywighede ook na Madagaskar oorgespoel. [[Rugby]] word beskou as die eiland se nasionale sportsoort<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/regional/newsid=53025.html |accessdate=24 Julie 2012 |title=Madagascar take Sevens honours |date=23 Augustus 2007 |publisher=International Rugby Board |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006100702/http://www.irb.com/newsmedia/regional/newsid=53025.html |archive-date=6 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en is tydens die Franse koloniale tydperk deur spoorwegingenieurs, wat in die hoofstad Antananarivo gewerk en rugby gespeel het, na die eilandstaat saamgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/2009/01/17/rugby-and-the-red-island-an-unlikely-union/ |title=Rugby and the Red Island: an unlikely union |publisher=The Roar |date=16 Januarie 2019 |accessdate=14 Februarie 2021}}</ref> [[Malgassiese nasionale rugbyspan|Madagaskar]] het tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. Hulle ding in die Afrikanasiesbeker met ander ontluikende rugbyspanne mee. [[Sokker]] is ook gewild en Madagaskar het al ’n wêreldkampioen opgelewer in ''pétanque'', ’n Franse spel soortgelyk aan [[rolbal]] wat algemeen in stedelike gebiede en op die hoogland gespeel word.<ref>{{en}} {{cite web |last=Vegar |first=Ness |title=Madagascar won the World Championship |publisher=petanque.org |date=4 Oktober 1999 |url=http://www.petanque.org/news/admin/61.shtml |accessdate=14 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010191049/http://petanque.org/news/admin/61.shtml |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Skoolatletiekprogramme sluit gewoonlik sokker, [[Atletiek|baan- en veldnommers]], [[judo]], [[boks]], vroue[[korfbal]] en vroue[[tennis]] in. Madagaskar het in 1964 die eerste keer ’n span na die [[Olimpiese Spele]] gestuur en het ook al aan die Afrikaspele deelgeneem.<ref name="EBLand" /> Verkennerswerk is ook gewild, met drie verkennersklubs wat in 2011 ’n ledetal van 14&nbsp;905 gehad het.<ref name="Census_2010">{{en}} {{cite web |title=Triennal review: Census as at 1 December 2010 |url=http://scout.org/en/content/download/22261/199900/file/Census.pdf |publisher=World Organization of the Scout Movement |accessdate=13 Januarie 2011 |date=1 Desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130902233053/http://scout.org/en/content/download/22261/199900/file/Census.pdf |archive-date=2 September 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Danksy sy goeie sportgeriewe is verskeie Afrika-basketbal- en korfbalkampioenskappe al in [[Antananarivo]] gehou.<ref>[http://madagascar2011.fiba.com/ 2011 FIBA Africa Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828040545/http://madagascar2011.fiba.com/ |date=28 Augustus 2011 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://www.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/6996/_/2009_FIBA_Africa_Championship_for_Women/index.html 2009 FIBA Africa Championship for Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071148/http://www.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/6996/_/2009_FIBA_Africa_Championship_for_Women/index.html |date= 4 Maart 2016 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://u18madagascar2014.fibaafrica.com/ 2014 FIBA Africa Under-18 Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812204620/http://u18madagascar2014.fibaafrica.com/ |date=12 Augustus 2014 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMCM/sid/9678/_/2013_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Men/index.html 2013 FIBA Africa Under-16 Championship], FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid//sid/11791/_/2015_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Women/index.html 2015 FIBA Africa Under-16 Championship for Women], FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref> === Kos === [[Lêer:Kakapizon and chips food vendor in Antananarivo Madagascar.jpg|duimnael|links|'n Straathandelaar verkoop vars aartappelskyfies en ''kaka pizon'']] [[Lêer:Achards de mangue et citron lemon mango achar Madagascar.jpg|duimnael|Suurlemoen- en mangoplukkels (achards) word tradisioneel by etes in die noordwestelike kusstreke van Madagaskar bedien]] Malgassiese kos weerspieël die uiteenlopende invloede van Suidoos-Asië, Afrika, Indië, China en Europa. Maaltye kan wissel van die eenvoudige, tradisionele geregte wat deur die vroegste setlaars berei is tot die feesgeregte wat aan die 19de-eeuse monarge voorgesit is. Die kos bestaan vandag gewoonlik uit [[rys]] (''vary'') as basis saam met ''laoka''. Die baie soorte ''laoka'' sluit [[Vegetarisme|vegetariese]] of [[vleis]]geregte in en daar is gewoonlik ook ’n sous wat gegeur is met bestanddele soos [[gemmer]], [[ui]]e, [[knoffel]], [[tamatie]]s, [[vanielje]], [[klappermelk]], [[sout]], [[kerrie]]poeier en [[Peper|groenpeper]] en soms ook ander [[krui]]e en [[spesery]]e. In dele van die droë suide en weste kan boeregesinne rys vervang met [[mielie]]s, [[kassawe]] of [[wrongel]] wat van seboemelk gemaak word. ’n Groot verskeidenheid soet en sout [[poffertjie]]s en ander versnaperinge soos tropiese [[vrugte]] is dwarsoor die eiland beskikbaar. Plaaslik vervaardigde drankies sluit in vrugtesappe, [[koffie]], [[kruietee]]s en [[alkohol]]iese dranke soos [[rum]], [[wyn]] en [[bier]].<ref name=Antal>Bradt (2011), bl. 312</ref> Die eiland vervaardig ook van die beste [[sjokolade]] in die wêreld.<ref name="prize">{{fr}} {{cite web |publisher=Chocolaterie Robert |title=Un peu d'histoire |url=http://www.chocolaterierobert.com/un-peu-dhistoire/ |year=2016 |accessdate=26 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310133102/http://www.chocolaterierobert.com/un-peu-dhistoire/ |archive-date=10 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Ander bronne == {{Refbegin|4}} * {{fr}} {{cite book |last = Acquier |first = Jean-Louis |title = Architectures de Madagascar |publisher = Berger-Levrault |location = Berlin |year = 1997 |isbn = 978-2-7003-1169-3}} * {{en}} {{cite book |last = Ade Ajayi |first = Jacob Festus |title = General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s |publisher = UNESCO |location = Paris |year = 1989 |isbn = 978-0-520-03917-9 |url = https://books.google.com/books?id=sMpMuJalFKoC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite encyclopedia |last = Adelaar |first = Alexander |contribution = The Indonesian migrations to Madagascar: Making sense of the multidisciplinary evidence |title = Austronesian diaspora and the ethnogeneses of people in Indonesian archipelago |editor-last = Simanjuntak, Truman |editor2=Pojoh, Ingrid |editor3=Harriet Eileen |editor4=Hisyam, Muhamad |publisher = LIPI Press |location = Jakarta, Indonesië |year = 2006 |url = https://books.google.com/books?id=Szvr5hUtD5kC&printsec=frontcover |isbn = 978-979-26-2436-6}} * {{en}} {{cite book |last = Ames |first = Glenn Joseph |title =Distant lands and diverse cultures: the French experience in Asia, 1600–1700|publisher = Greenwood Publishing Group |location = New York |year = 2003 |isbn = 978-0-313-30864-2}} * {{fr}} {{cite book |last1 = Auzias |first1 = Dominique |first2 =Jean-Paul |last2 = Labourdette |title = Petit Futé: Madagascar 2008 |location = Paris |publisher = Petit Futé |year= 2008 |isbn = 978-2-7469-1982-2}} * {{en}} {{cite book |last = Barendse |first = R.J. |title = The Arabian seas: the Indian Ocean world of the seventeenth century |publisher = M.E. Sharpe |location = Berlyn |year = 2002|isbn = 978-0-7656-0729-4 |url = https://books.google.com/books?id=_qvq9dN8j5MC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Bradt |first= Hilary |title=Madagascar, 10th Ed.: The Bradt Travel Guide |publisher=Bradt Travel Guides |location=London |year=2011 |isbn=978-1-84162-341-2 |url = https://books.google.com/books?id=uTRPnMlOcwgC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Browning |first = Christopher R. |title = The Origins of the Final Solution |publisher = Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority |location = Jerusalem |year = 2004 |isbn = 3-540-63293-X |url = https://books.google.com/books?id=jHQdRHNdK44C&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last=Campbell |first=Gwyn |title=An economic history of Imperial Madagascar, 1750–1895: the rise and fall of an island empire |publisher=Cambridge University Press |location = Londen|year=2005 |isbn=0-521-83935-1 |url = https://books.google.com/books?id=13Yt9jLuKzsC&printsec=frontcover}} * {{fr}} {{cite book |last1= Chapus |first1 = G.S. |last2= Mondain |first2 = G. |year = 1953 |title = Un homme d'etat malgache: Rainilaiarivony |publisher = Editions Diloutremer |location = Parys}} * {{en}} {{cite book |last = Cousins |first = William Edward |title = Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past history and present prospects |publisher = The Religious Tract Society |location = Londen |year = 1895 |url = https://books.google.com/?id=gvREAAAAIAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Curtin |first = Philip D. |title = Disease and empire: the health of European troops in the conquest of Africa |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 |location = Cambridge, MA |isbn = 978-0-521-59835-4}} * {{en}} {{cite encyclopedia |last = Davies |first = S.J.J.F. |contribution = Birds I: Tinamous and Ratites to Hoatzins |title = Grzimek's Animal Life Encyclopedia |editor-first = Michael |editor-last = Hutchins |volume = 8 |edition = 2 |publisher = Gale Group |location = Farmington Hills, MI |isbn = 0-7876-5784-0 |year = 2003}} * {{fr}} {{cite book |last = Deschamps |first = Hubert Jules |title = Histoire de Madagascar |publisher = Berger-Levrault |location = Ann Arbor, MI |year = 1965}} * {{en}} {{cite book |last = Ellis |first = William |title = Three visits to Madagascar during&nbsp;... 1853-1854-1856 |publisher = Oxford University |location = Londen |year = 1859 |url = https://books.google.com/?id=nPoGAAAAQAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1=Emoff |first1=Ron |year=2004 |title =Island Musics |chapter = Spitting into the wind: Multi-edged environmentalism in Malagasy song |editor-last = Dawe |editor-first = Kevin |publisher=Berg |location = New York |url=https://books.google.com/?id=owU3-pCIvyYC&printsec=frontcover |isbn = 978-1-85973-703-3}} * {{en}} {{cite book |last1= Fage |first1 = J.D. |last2= Flint|first2 = J.E. |last3=Oliver |first3=R.A. |year = 1986 |title = The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870 |publisher = Cambridge University Press |location = Londen |isbn = 0-521-20413-5 |url = https://books.google.com/books?id=BOHYn7J4YzQC&printsec=frontcover}} * {{fr}} {{cite book |last=Fournet-Guérin |first=Catherine |title=Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache |publisher=Karthala Editions |location = Antananarivo, Madagaskar |year=2007 |isbn=978-2-84586-869-4 |url = https://books.google.com/books?id=U_NHlyeI3mcC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Fox |first = Leonard |title = Hainteny: the traditional poetry of Madagascar |publisher = Bucknell University Press |year = 1990 |location = Lewisburg, PA |isbn = 978-0-8387-5175-6}} * {{en}} {{cite book |last1 = Freeman |first1 = Joseph John |last2 = Johns |first2 = David |title = A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England |publisher = J. Snow |location = Londen |year = 1840 |url = https://books.google.com/books?id=rAMNAAAAIAAJ&printsec=frontcover}} * {{fr}} {{cite book |last = Frémigacci |first = Jean |chapter = Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire? |title = Histoire d'Afrique |editor-last = Chrétien |editor-first = Jean-Pierre |year = 1999 |publisher = Editions Karthala |location = Parys |isbn = 978-2-86537-904-0}} * {{fr}} {{cite book |last = Gallieni |first = Joseph-Simon |title = Neuf ans à Madagascar |publisher = Librairie Hachette |location = Parys |year = 1908 |url = https://books.google.com/books?id=AL8RAAAAYAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Heale |first1 = Jay |last2 = Abdul Latif |first2 =Zawiah |title = Cultures of the World: Madagascar |publisher = Marshall Cavendish |location = Tarrytown, NY |year = 2008 |isbn = 978-0-7614-3036-0 |url = https://books.google.com/books?id=PJWLCYGo2RgC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Hillstrom |first1 = Kevin |last2 = Collier Hillstrom |first2 =Laurie |title = Africa and the Middle East: a continental overview of environmental issues |publisher = ABC-CLIO |location = Santa Barbara, CA |year = 2003 |isbn = 978-1-57607-688-0 |url = https://books.google.com/books?id=XxIk9zTm_e8C&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book|last1 = Hobbes |first1 = Joseph |last2 = Dolan|first2 = Andrew |title = World Regional Geography |publisher = Cengage Learning |location = Belmont, CA |url = https://books.google.com/books?id=yAgGHnENHjoC&printsec=frontcover |year = 2008 |isbn = 978-0-495-38950-7}} * {{en}} {{cite book |last = Hodder |first = Ian |title = Symbolic and structural archaeology |publisher = Cambridge University Press|year = 1982 |location = New York |url = https://books.google.com/books?id=dWdwiY7ziRYC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-521-24406-0}} * {{en}} {{cite book |last = Kennedy |first = David |title = The Library of Congress World War II companion |publisher = Simon and Schuster |year = 2007 |location = New York |isbn = 978-0-7432-5219-5}} * {{en}} {{cite book |last = Kent|first = Raymond |title = From Madagascar to the Malagasy Republic |publisher = Greenwood Press |location = Ann Arbor, MI |year = 1976 |isbn = 978-0-8371-8421-0}} * {{en}} {{cite book |last1 = Kitchen |first1 = Helen A. |title = The Educated African: a Country-by-Country Survey of Educational Development in Africa |location = Washington, D.C. |publisher = Praeger |year= 1962}} * {{en}} {{cite book |last1 = Kull |first1 = Christian |title = Isle of Fire: The Political Ecology of Landscape Burning in Madagascar, Issue 246 |location = Chicago |publisher = University of Chicago Press |year= 2004 |isbn = 978-0-226-46141-0}} * {{en}} {{cite book |last1 = Kusimba |first1 = Chapurukha |last2 = Odland |first2 = J. Claire |last3 = Bronson |first3 = Bennet |title = Unwrapping the textile traditions of Madagascar |publisher = Regents of the University of California |series = Textile Series |location = Los Angeles |year = 2004 |isbn = 0-930741-95-1}} * {{en}} {{cite book |last = Lehoullier |first= Sara |title=Madagascar: Travel Companion |publisher=Other Places Publishing |location=New York |year=2010 |isbn=978-0-9822619-5-8 |url = https://books.google.com/books?id=QhAbnvPKaVUC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Middleton |first = Karen |title = Ancestors, Power, and History in Madagascar |publisher = Brill |location = Los Angeles |year = 1999 |isbn = 978-90-04-11289-6 |url = https://books.google.com/books?id=My4B9q9FTiYC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Moriarty |first1 = H.A. |title = Islands in the southern Indian Ocean, westward of longitude 80 ̊east, including Madagascar |url = https://books.google.com/books?id=-NmhAAAAMAAJ&printsec=frontcover |location = Londen |publisher = J. D. Potter |year= 1891}} * {{en}} {{cite book |last1 = Nalla |first1 = Mahesh |title = Crime and Punishment Around the World: Volume 1, Africa |location = Los Angeles |publisher = ABC-CLIO|year= 2010 |isbn = 978-0-313-35133-4}} * {{en}} {{cite book |last = Ogot |first = Bethwell |title = Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century |publisher = UNESCO|location = Parys|year = 1992 |url = https://books.google.com/books?id=WAQbp7aLpZkC&printsec=frontcover|isbn = 978-92-3-101711-7}} * {{en}} {{cite book |last1 = Oliver |first1 = Roland |first2 = John Donnelly |last2 = Fage |first3 =G.N. |last3 = Sanderson |title = The Cambridge History of Africa |publisher = Cambridge University Press |volume = 6 |year = 1985 |location = Cambridge, VK |url = https://books.google.com/books?id=xh-QcHRG3OwC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-521-22803-9}} * {{en}} {{cite book |first = Samuel Pasfield |last = Oliver |title = Madagascar: an historical and descriptive account of the island and its former dependencies, Volume 1 |place = Londen |publisher = Macmillan |year = 1886 |url = https://books.google.com/books?id=lKtBAAAAIAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Pezzotta |first = Federico |title = Madagascar: a mineral and gemstone paradise |place = Ann Arbor, MI |publisher = University of Michigan |year = 2001 |isbn = 978-0-9715371-0-1}} * {{en}} {{cite book |last = Pryor |first= Frederic L. |title=The political economy of poverty, equity, and growth: Malawi and Madagascar |publisher=World Bank |location=Washington, D.C. |year=1990 |isbn=978-0-19-520823-8 |url = https://books.google.com/books?id=0P0fDzMA5lEC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Rabearivelo |first1 = Jean-Joseph |title = Translated from the Night |location = Pittsburgh, PA |publisher = Lascaux Editions |year= 2007 |origyear = 1936 (vertaling deur Robert Ziller) |isbn = 978-1-60461-552-4 |url = https://books.google.com/books?id=F-5I6QlMfJEC&printsec=frontcover}} * {{fr}} {{cite book |last = Rajaonarimanana |first = Narivelo |title = Grammaire moderne de la langue malgache |publisher = Langues et mondes – l'Asiatheque |series = Langues INALCO |year = 2001 |location = Parys |isbn = 2-911053-79-6}} * {{fr}} {{cite book |last = Ralibera |first = Daniel |title = Madagascar et le christianisme |location = Paris|url = https://books.google.com/books?id=GOeAT76TGN0C&printsec=frontcover|publisher = Editions Karthala |year = 1993 |isbn = 978-92-9028-211-2}} * {{fr}} {{cite book |last=Randier |first=Jean |title=La Royale: L'histoire illustrée de la Marine nationale française |year=2006 |publisher=Babouji |location= Maîtres du Vent – La Falaise |isbn=2-35261-022-2}} * {{fr}} {{cite book |last = Randrianary |first = Victor |title = Madagascar: les chants d'une île |publisher = Actes Sud |location = Parys |year = 2001 |isbn = 978-2-7427-3556-3}} * {{en}} {{cite book |last = Ratsimbazafy |first = Ernest |editor-last = Green |editor-first = Thomas |editor2-last = Svinth |editor2-first = Joseph |title = Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2 |contribution = Moraingy |publisher = ABC CLIO |location = Santa Barbara, CA |year = 2010 |isbn = 978-1-59884-243-2 |url = https://books.google.com/books?id=P-Nv_LUi6KgC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite journal|last1=Regnier|first1=Denis|title=Clean people, unclean people: the essentialisation of 'slaves' among the southern Betsileo of Madagascar|journal=Social Anthropology|volume=23|issue=2|year = 2015 |pages=152–158|doi=10.1111/1469-8676.12107}} * {{en}} {{cite book |last = Reinsch |first = Paul Samuel |title = Colonial Administration |publisher = Macmillan |location = New York |year = 1905 |url = https://books.google.com/books?id=bfsmAAAAMAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Rodd |first1 = Tony |last2 = Stackhouse |first2 = Jennifer |title = Trees: A Visual Guide |publisher = University of California Press |location = Los Angeles |year = 2008 |url = https://books.google.com/?id=Mpsc2hsYk1YC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-520-25650-7}} * {{en}} {{cite book |last = Room |first = Adrian |title = Placenames of the world: origins and meanings of the names for 6,600 countries, cities, territories, natural features, and historic sites |publisher = McFarland |location = Jefferson, NC |year = 2006 |isbn = 978-0-7864-2248-7 |url = https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Sharp |first = Leslie |title = The Sacrificed Generation: Youth, History, and the Colonized Mind in Madagascar |url = https://books.google.com/books?id=5IFbKsKxYQYC&printsec=frontcover |location = Berkeley, CA |publisher = University of California Press |year = 2002 |isbn = 978-0-520-22951-8}} * {{en}} {{cite book|last=Shillington|first= Kevin|title=Encyclopedia of African history|publisher=CRC Press|location = New York |year=2005 |isbn=1-57958-453-5}} * {{en}} {{cite encyclopedia |last = Strakes |first = Jason |contribution = Armed Forces of the People |year = 2006 |title = Encyclopedia of the developing world |editor-last = Leonard |editor-first = Thomas M. |volume = 1 |place = New York |publisher = Taylor & Francis |isbn = 978-1-57958-388-0 |url = https://books.google.com/books?id=3mE04D9PMpAC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1= Thompson |first1 = Virginia |last2= Adloff |first2 = Richard |year = 1965 |title = The Malagasy Republic: Madagascar today |publisher = Stanford University Press |isbn = 978-0-8047-0279-9 |location = San Francisco, CA}} * {{en}} {{cite book |last = Uwechue |first = Raph |title = Makers of modern Africa: profiles in history, Volume 1 |publisher = Africa Books Ltd |location = Dearborne, MI |year = 1981 |isbn = 978-0-903274-14-2}} * {{en}} {{cite book |last=Van Den Boogaerde |first=Pierre|title=Shipwrecks of Madagascar |year=2008 |publisher=AEG Publishing Group |location= New York |isbn=978-1-60693-494-4 |url=https://books.google.com/?id=I_S1D8cnTiEC&pg=PT19}} * {{en}} {{cite book |last = Wink|first = André |title = Volume 3 of Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World: Indo-Islamic society, 14th–15th centuries |publisher = Brill |location = Leiden, Nederland |year = 2004 |isbn = 978-90-04-13561-1 |url = https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&printsec=frontcover}} {{Refend}} == Eksterne skakels == * {{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861843 Country Profile] van [[BBC News]] * {{en}} [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/madagascar.htm Madagascar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829212249/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/madagascar.htm |date=29 Augustus 2012 }} van ''UCB Libraries GovPubs'' * {{en}} [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MG Key Development Forecasts for Madagascar] van International Futures {{Commons-kategorie inlyn|Madagascar}} * {{en}} {{Wikivoyage|Madagascar|Madagaskar}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Madagascar|Engelse Wikipedia]] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Madagaskar}} | Noord = [[Indiese Oseaan]] • {{vlagland|Seychelle}} | Noordoos = [[Indiese Oseaan]] | Oos = [[Indiese Oseaan]] • {{vlagland|Mauritius}} • {{vlagland|Réunion}} | Suidoos = [[Indiese Oseaan]] | Suid = [[Indiese Oseaan]] | Suidwes = {{vlagland|Suid-Afrika}} • [[Indiese Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Mosambiek}} • [[Mosambiekkanaal]] | Noordwes = {{vlagland|Comore-eilande}} • {{vlagland|Mayotte}} • [[Mosambiekkanaal]] }} {{Koördinate|20|S|47|O|aansig=titel}} {{Artikels oor Madagaskar}} {{Lande van Afrika}} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Madagaskar| ]] [[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]] 655iy6qkxrpfy28kz0xkey80v4pdiz4 0 9769 2903512 2897506 2026-05-12T21:00:22Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903512 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Wene'''<br /> [[Lêer:Collage von Wien.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Wien in Austria.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Wien Wappen.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Wien.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Wien.svg|raam|23px]] Wene |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|48|12|N|16|22|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1ste eeu n.C. |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1212 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 414,87 [[vierkante kilometer|vk km]]<ref>{{de}} [http://www.wien.gv.at/statistik/lebensraum/stadtgebiet/index.html ''Stadtgebiet – Statistiken'']</ref> |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 151–542 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1 Januarie 2018) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;888&nbsp;776<ref>{{de}} [https://de.statista.com/statistik/daten/studie/317867/umfrage/prognose-zur-bevoelkerungsentwicklung-in-wien/ ''Bevölkerung von Wien von 2008 bis 2018. Besoek op 5 Desember 2018'']</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;552,7/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied (2015) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;680&nbsp;667<ref>{{de}} [http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do ''Bevölkerung am 1. Januar nach Geschlecht und Altersgruppen'']</ref> |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Oorgangsklimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 11,5&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | −1,4 / 19,9&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 600&nbsp;mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Michael Ludwig ([[Sosiaal-Demokratiese Party van Oostenryk|SPÖ]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.wien.gv.at/ ''wien.gv.at''] |} '''Wene''' ([[Duits]]: ''Wien'', [viːn], {{Audio|De-at-Wien.ogg|luister}}; [[Beiers|Oostenryks]]: ''Wean'', [veɐ̯n]) is die [[hoofstad]] van [[Oostenryk]] en vorm tegelykertyd een van die [[Deelstate van Oostenryk|nege federale deelstate]] (Bundesland Wien) van dié land. Met 'n bevolking van ongeveer 1,89 miljoen is Wene die grootste stad en die kulturele en politieke spilpunt van die Alperepubliek. Dit is na [[Berlyn]] en nog voor [[Hamburg]] die naasgrootste Duitssprekende stad in [[Europa]]. [[Lêer:Austria Parlament Athena.jpg|duimnael|links|'n Standbeeld van die godin [[Athene]] voor die parlementsgebou]] Die stad is geleë aan weerskante van die [[Donau]], 40&nbsp;km van die Oostenryks-[[Slowakye|Slowaakse]] grens en 50&nbsp;km van die Slowaakse hoofstad [[Bratislava]] af. Wene, wat ondanks sy periferiese ligging in die ooste van Oostenryk tot dié land se belangrikste politieke, ekonomiese, wetenskaplike en kulturele sentrum ontwikkel het, word as enklawe – en as een van Oostenryk se nege deelstate – volledig omring deur die deelstaat [[Neder-Oostenryk]]. Dit is die setel van Oostenryk se seremoniële staatshoof, die federale president (''Bundespräsident''), die federale regering (''Bundesregierung''), verskeie administratiewe federale liggame en die regering van Wene wat 'n dubbele politieke funksie uitoefen as munisipale en deelstaatregering. So fungeer die Weense burgemeester gelyktydig as eerste minister van die deelstaat Wene (''Landeshauptmann''). Wene is een van die mees bekende stede in [[Europa]] en neem 'n prominente plek in die geskiedenis van die Westerse beskawing, wêreldkultuur en -geskiedenis in. Die historiese stadskern is deur [[Unesco]] in 2001 as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. Maar selfs Wene se tradisionele koffiehuiskultuur word deur Unesco as immateriële wêrelderfenis erken. In sy lang geskiedenis, wat oor meer as 2000 jaar strek, het Wene feitlik alle kenmerkende historiese fases van 'n Europese [[metropool]] deurloop, van 'n beskeie begin as Keltiese en Romeinse nedersetting tot sy huidige status as wêreldstad. Die langste fase was dié van keiserlike hoofstad en regeringsetel, 'n funksie wat Wene tussen 1558 en 1918 vervul het – tot 1806 as setel van die Heilige Romeinse Ryk en vervolgens as hoofstad van die Keiserryk Oostenryk-Hongarye, 'n veelvolkestaat wat ná die woelinge van die Eerste Wêreldoorlog verbreek het. Wene se status is daarna afgeskaal tot dié van 'n kleiner, landgebonde en merendeels Duitssprekende Republiek Oostenryk. Vanaf 1938 is Oostenryk sewe jaar lank by [[Adolf Hitler]] se Groot-Duitse Ryk ingesluit. Hitler, 'n boorling van [[Braunau am Inn]] in Oostenryk wat jare lank in Wene gewoon het, het besondere guns aan die stad betoon deur die inlywing van omliggende nedersettings. Hierdie ''Groß-Wien'' ("Groot Wene"), soos dit – analoog met ''Groß-Berlin ''– bekend gestaan het, is deur die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|geallieerde moondhede]], wat Oostenryk in vier besettingsones verdeel het, weer ontbind en sy oorspronklike grense herstel. Anders as die res van die land is Wene in vier sones verdeel – die binnestad of ''Innere Stadt'' is tot internasionale sone verklaar. Met die ondertekening van die Oostenrykse Staatsverdrag in 1955 is die geallieerde besetting beëindig en Wene se status as hoofstad van 'n soewereine Republiek Oostenryk herstel. Al is Wene deur die verwoestinge van die Tweede Wêreldoorlog geraak (meer as sestig persent van alle skade deur bomaanvalle en ander oorlogshandelinge in Oostenryk is in die hoofstad aangeteken), het 'n ambisieuse heropbouprogram verseker dat Wene in sy ou glorie kon herrys. Vandag is dit een van min groot Wes-Europese metropole waarvan die historiese middestad grotendeels bewaar gebly het – met al sy uitsigte wat oor die eeue deur generasies van stadsbeplanners en tuinargitekte ontwerp is. So word die stadskern se kimlyn steeds oorheers deur die torings van die Sint Stefanuskatedraal en het die stadskarakter in sy geheel – in vergelyking met die tydperk voor 1914 – nie merkbaar verander nie. Terwyl 'n verskeidenheid moderne bouprojekte sedert die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] verwesenlik is, het ook talle voorbeelde van [[Heilige Romeinse Ryk|Romeins-Duitse]] boukuns en argitektuur uit die [[Oostenryk-Hongarye|Oostenryks-Hongaarse]] Keisertyd bewaar gebly. Leidende [[Jugendstil]]-kunstenaars en -boumeesters soos Klimt en Schiele het eweneens hul spore gelaat. Meer as eenhonderd museums (met eersterangse, maar soms ook baie eksentriese versamelings) en die veelsydige kulturele lewe, wat een van sy hoogtepunte gedurende die balseisoen in Januarie en Februarie bereik, en sy reputasie as die "Wêreldhoofstad van [[musiek]]",<ref>{{de}} Heide Marie Karin Geiss en Dieter Luippold: ''Baedeker Reiseführer Wien''. 19de uitgawe. Ostfildern: Verlag Karl Baedeker 2016, bl. 4</ref> wat deur beroemde klassieke komponiste soos [[Ludwig van Beethoven]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Gustav Mahler]], [[Johann Strauss]] en [[Arnold Schönberg]] gevestig is, maak van Wene 'n eersterangse internasionale toeristebestemming wat jaarliks meer as elf miljoen besoekers lok. Wene was, vanweë sy ligging in 'n grensgebied tussen Wes- en Oos-Europa, steeds blootgestel aan 'n verskeidenheid kulturele invloede, maar ook 'n trekpleister vir honderdduisende migrante uit afgeleë Alpevalleie, die [[Boheme|Boheemse]] platteland, die vlaktes van Galisië of die donker woude van Transsilvanië wat hier 'n heenkome probeer vind het.<ref>{{de}} Johannes Sachslehner: ''Wien. Eine Geschichte der Stadt''. Voorwoord. Wien • Klagenfurt • Graz: Styria Books/Pichler Verlag 2012. Eerste digitale uitgawe 2015 deur Zeilenwert</ref> Danksy ongekende groei het Wene se bevolking in 1910 die twee-miljoen-kerf oorskry. Later, gedurende en ná die Groot Oorlog, wat in 1914 uitgebreek het, het vlugtelinge en ander ontworteldes na die Donaumetropool gestroom. Die [[OVSE|Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] (OVSE), die [[Verenigde Nasies]] se Industriële Ontwikkelingsorganisasie (UNIDO), die [[OPUL|Organisasie van Petroleum Uitvoerende Lande]] (Opul), die [[Internasionale Atoomenergie Agentskap]] (IAEA), sowel as ander VN-kantore en verskeie internasionale instellings en maatskappye is gevestig in Wene. == Geografie == [[Lêer:Vienna 20021024.JPG|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Wene]] [[Lêer:T-mobil center wien.jpg|duimnael|links|Die snelweg A 23, met die hoofkwartier van ''t-mobile Oostenryk'' in die agtergrond]] Wene is as stadstaat met 'n oppervlak van 414,87 vierkante kilometer die kleinste deelstaat van Oostenryk. Dit is ook die enigste wat nie aan 'n ander Europese land grens nie. Slegs sowat die helfte van Wene se oppervlak is bebou. Die res is natuur- of landbougebiede. Die gemiddelde hoogte bo seevlak styg van 151&nbsp;m in die Lobau tot 542&nbsp;m by die bergpiek Hermannskogel. Danksy sy ligging teen die noordelike rand van die Weense Bekken; by die kruispunt van belangrike handelsroetes wat hier in wes-oostelike en noord-suidelike rigting loop; by die kruispunt van die voetheuwels van twee magtige Sentraal- en Suidoos-Europese bergreekse, die [[Alpe]] en Karpate, en die Pannoniese Bekken, maar veral aan die Donau, een van die belangrikste Europese waterweë, het Wene oor die eeue gegroei tot een van die belangrikste en grootste metropole van [[Sentraal-Europa]]. Aangesien die Donau in die Weense Bekken breër en vlakker word en in talle kleiner rivierarms vertak, met talle klein eilande daartussen, kon dit hier maklik oorgesteek word. Die historiese stad het net suid van die Donau ontwikkel, maar die huidige stadsgebied is aan weerskante van die rivier geleë. Ná die val van die [[Ystergordyn]] smee Oostenryk steeds nouer bande ten opsigte van handel en vervoer met sy [[Oos-Europa|Oos-Europese]] buurlande. Die afstand tussen Wene en die Slowaakse hoofstad [[Bratislava]] is net 60&nbsp;km – dit is die kortste afstand tussen twee hoofstede in heel Europa. Die [[Wienerwald]] ("Weense Woud") strek met sy berge en woude in die noordweste, weste en suidweste van Wene tot by die stadsgebied. Die Donau vloei hier deur die Weense Poort, 'n nou kloof tussen die Leopolds- en Kahlenberg, die stad binne. Die Weense Woud is ook die brongebied van kleiner riviere soos die Wenerivier. Terraslandskappe soos die Wienerberg en Laaer Berg, wat in die Ystydperk ontstaan het, sluit in die weste by die berglandskap aan. Hierdie streek is 'n belangrike wynbougebied. Die ooste van Wene word gekenmerk deur die oop vlaktes van die Marchfeld, wat as boerderygebiede dien. Die groen riviereilande van die Donauauen, wat in die suid-ooste langs die Donau strek, is tot nasionale park verklaar. == Klimaat == [[Lêer:Austria Center Vienna (IAKW-AG), Wien, Austria (Unsplash).jpg|duimnael|Austria Center Vienna in die aandskemer]] [[Lêer:2014-09-29 - Reichsbr%C3%BCcke-DC-SunkenCity-Editar.jpg|duimnael|Dagaansig: Moderne boukuns buite die historiese middestad]] Wene word deur 'n Sentraal-Europese oorgangsklimaat of gematigde vastelandse klimaat met oseaniese invloede uit die weste en kontinentale invloede uit die ooste gekenmerk. Temperature en reënval is dus dikwels wisselvallig. In die algemeen kry Wene relatief min reënval – die jaarlikse gemiddelde neerslae is omtrent 600&nbsp;mm. In die westelike stadsdele word 'n gemiddeld van 741,5&nbsp;mm se neerslae aangeteken, in die oostelike slegs 514,5&nbsp;mm. In vergelyking met die ander Oostenrykse deelstate is die [[winter]]s baie gematig. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 11,4&nbsp;°C in die stadsgebied en 10,2&nbsp;°C in die omgewing. Daar is jaarliks sowat 60 warm [[somer]]dae en 70 dae met temperature benede vriespunt. Die hoogste temperatuur, wat ooit gemeet is (39,5&nbsp;°C), is op 8 Augustus 2013 in Wene se middestad aangeteken. Jaarliks word 'n gemiddeld van 1&nbsp;980 sonskynure aangeteken.<ref>{{de}} Johannes Sachslehner: ''Wien. Geschichte einer Stadt''. Wien • Graz • Klagenfurt: Pichler Verlag in der Verlagsgruppe Styria 2016, bl. 13</ref> {{Tabel weergemiddeldes | locatie = Wene (Innere Stadt) | bron = Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/klimadaten_oesterreich_1971_frame1.htm |title=Klimadaten von Österreich 1971–2000 – Wien-Innere-Stadt |publisher=Zentralanstalt für Meteorologie und Geodynamik |accessdate=22 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601072632/http://www.zamg.ac.at/fix/klima/oe71-00/klima2000/klimadaten_oesterreich_1971_frame1.htm |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <!-- gemiddelde maandtemperatuur (°C) en gemiddelde neerslag per maand (mm) --> | jan_gem = 1.2 | jan_gem_ns = 21.3 | feb_gem = 2.9 | feb_gem_ns = 29.3 | mrt_gem = 6.4 | mrt_gem_ns = 39.1 | apr_gem = 11.5 | apr_gem_ns = 39.2 | mei_gem = 16.5 | mei_gem_ns = 60.9 | jun_gem = 19.1 | jun_gem_ns = 63.3 | jul_gem = 21.7 | jul_gem_ns = 66.6 | aug_gem = 21.6 | aug_gem_ns = 66.5 | sep_gem = 16.8 | sep_gem_ns = 50.4 | okt_gem = 11.6 | okt_gem_ns = 32.8 | nov_gem = 5.5 | nov_gem_ns = 43.9 | dec_gem = 2.4 | dec_gem_ns = 34.6 | jaar_gem = 11.4 | jaar_gem_ns = 547.9 <!-- gemiddelde minimum- en maksimumtemperatuur per maand (°C) --> | jan_gem_min = −0.8 | jan_gem_max = 3.8 | feb_gem_min = 0.3 | feb_gem_max = 6.1 | mrt_gem_min = 3.5 | mrt_gem_max = 11.5 | apr_gem_min = 7.8 | apr_gem_max = 16.1 | mei_gem_min = 12.5 | mei_gem_max = 21.3 | jun_gem_min = 15.1 | jun_gem_max = 24.0 | jul_gem_min = 17.4 | jul_gem_max = 26.7 | aug_gem_min = 17.5 | aug_gem_max = 26.6 | sep_gem_min = 13.6 | sep_gem_max = 21.1 | okt_gem_min = 8.8 | okt_gem_max = 15.3 | nov_gem_min = 3.6 | nov_gem_max = 8.1 | dec_gem_min = 0.5 | dec_gem_max = 4.6 | jaar_gem_min = 8.3 | jaar_gem_max = 15.3 <!-- absolute minima en absolute maxima per maand (°C) --> | jan_a_min = −17.6 | jan_a_max = 16.8 | feb_a_min = −16.4 | feb_a_max = 20.3 | mrt_a_min = −10.4 | mrt_a_max = 25.4 | apr_a_min = −2.1 | apr_a_max = 27.4 | mei_a_min = 4.9 | mei_a_max = 31.5 | jun_a_min = 6.8 | jun_a_max = 36.5 | jul_a_min = 10.9 | jul_a_max = 36.1 | aug_a_min = 10.1 | aug_a_max = 37.0 | sep_a_min = 5.6 | sep_a_max = 31.8 | okt_a_min = −1.8 | okt_a_max = 24.8 | nov_a_min = −7.0 | nov_a_max = 21.3 | dec_a_min = −15.4 | dec_a_max = 16.4 | jaar_a_min = −17.6 | jaar_a_max = 37.0 <!-- gemiddeld aantal sonure per dag --> | zujan = 70.1 | zufeb = 101.6 | zumrt = 142.9 | zuapr = 197.5 | zumei = 238.5 | zujun = 237.9 | zujul = 263.1 | zuaug = 251.6 | zusep = 181.6 | zuokt = 132.3 | zunov = 66.7 | zudec = 51.8 <!-- gemiddeld aantal reëndae per maand --> | rdjan = 5.3 | rdfeb = 6.0 | rdmrt = 8.1 | rdapr = 6.3 | rdmei = 8.3 | rdjun = 9.3 | rdjul = 8.2 | rdaug = 8.5 | rdsep = 6.9 | rdokt = 6.0 | rdnov = 7.5 | rddec = 7.6 }} == Geskiedenis == === Antieke tydperk === ==== Keltiese wortels ==== Een van die argeologiese spanne van die ''Wiener Stadtarchäologie'' het tydens opgrawings in die Rasumofskygasse in die 3de Weense Distrik in 2015 vir die eerste keer oorblyfsels van 'n laat-Keltiese nedersetting in die huidige stadsgebied ontdek. Munte en gietvorms, wat hier opgegrawe is, dui daarop dat die nedersetting deur 'n Keltiese elite bewoon is wat reeds handelsbetrekkinge met die Romeinse Ryk gehandhaaf het. Moontlik het dit ook al die naam Vindobona gedra wat later deur die nuwe maghebbers oorgeneem is. ==== Romeinse oorsprong ==== [[Lêer:Vindobona Hoher Markt - Vindobona Plan 2.jpg|duimnael|Die gerekonstrueerde stadsuitleg van Vindobona in die Romeinse Museum te Wene]] Net soos baie ander stede in Europa het Wene sy oorsprong in 'n antieke [[Romeinse Ryk|Romeinse]] nedersetting. In die 1ste eeu n.C. het die Romeine 'n militêre kamp, Vindobona, gevestig om die noordelike grens van hul ryk te beskerm. Dié kamp was naby die Donau in die hart van die moderne Weense middestad geleë. Die verloop van sy oorspronklike verdedigingsmure is ook vandag nog maklik herkenbaar in dele van die middestad se straatuitleg. 'n Romeinse legioenkamp met enkele duisend soldate – hul getal word in Vindobona op sowat 6&nbsp;000 beraam – het, soos elders in Europa, bygedra tot die ekonomiese ontwikkeling van die omgewing, veral omrede Romeinse militêre personeel ook administratiewe take verrig het en in vredestye as ambagsmanne werksaam was.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.wienmuseum.at/de/standorte/roemermuseum.html |title=''www.wienmuseum.at: Römermuseum. Besoek op 22 Januarie 2017'' |accessdate=22 Januarie 2017 |archive-date=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222091509/http://www.wienmuseum.at/de/standorte/roemermuseum.html |url-status=dead }}</ref> Vanaf die 3de eeu het net buite die militêre kamp 'n burgerlike nedersetting ontstaan wat in die huidige 3de Distrik van Wene geleë was. Gedurende sy bloeitydperk het dié nedersetting 'n kosmopolitiese bevolking van meer as 30&nbsp;000 uit alle dele van die Romeinse Ryk gehuisves. Nogtans het nóg die legioenkamp Vindobona nóg sy burgerlike voorstad tot een van die Romeinse Ryk se vernaamste stedelike nedersettings op die gebied van die huidige Oostenryk ontwikkel. Net [[Carnuntum]], wat oos van Vindobona geleë was en oorspronklik eweneens as legioenkamp gevestig is, kon as administratiewe setel van die Romeinse provinsie Pannonië aanspraak maak op sodanige status. Vanaf die 4de eeu n.C. is militêre geboue soos kaserne blykbaar toenemend vir siviele doeleindes gebruik – moontlik as gevolg van die algemene agteruitgang van administratiewe en ander strukture in die laat Romeinse Keiserryk wat sy invloed ook in Vindobona laat geld het. 'n Verwoestende brand in die militêre kamp het in die vroeë 5de eeu bygedra tot Vindobona se kwynende belangrikheid. === Middeleeue === ==== Die vroeë Middeleeue en die stadstigting ==== [[Lêer:Virgilkapelle bwmarchitekten 05.jpg|duimnael|links|200px|Die ondergrondse Middeleeuse Vergiliuskapel (tans Magdalene-kapel) naby die plein Stephansplatz in die binnestad van Wene]] [[Lêer:Wien - Schottenkirche (2).JPG|duimnael|''Schottenkirche'' (Skotse Kerk), suidoostelike aansig]] Uit die tydperk tussen die laat 5de en 9de eeu is geen historiese verwysings na Vindobona en sy legioenkamp oorgelewer nie. Argeologiese navorsing dui daarop dat die nedersetting in dié periode onbewoon was, terwyl bouvalle bewaar gebly het – 'n toestand waarna Duitssprekende argeoloë as ''Ruinenkontinuität'' verwys. Omstreeks 800 het die eerste Christelike kerkgeboue ontstaan. Die naam van een van dié kerke, St. Ruprecht, verwys na 'n heilige uit Salzburg en het sodoende voor 829 ontstaan, die jaar toe die grense tussen die bisdomme van Passau en Salzburg nuut bepaal is. St. Peter, wat ewenens na 'n Salzburgse beskermheilige vernoem is, sou later as Wene se eerste parogiekerk dien. St. Stephan, wat deur Passause geestelikes gestig is, het nog voor die 10de eeu ontstaan, alhoewel nie as parogiekerk nie. In dié tyd kon daar immers nog nie sprake wees van enige stedelike strukture nie. Die eerste historiese verwysing na 'n nedersetting met die huidige naam (''Wenia'') dateer van 881, en dus uit 'n tyd toe die gebied deur [[Hongare]] bedreig is. Eers omstreeks 1000 het rustiger tye aangebreek en het die gebied 'n tydperk van konsolidering betree. Die kerstening van die Hongare, oorspronklik 'n nomadiese volk, en hul vestiging in permanente nedersettings was net soos die uitgebreide kolonisasie van die Donaugebied deur Duitssprekende setlaars 'n voorvereiste vir die groei van Wene. Die stigting van die Markgraafskap Oostenryk deur die Huis Babenberg in 976 het die politieke konteks vir dié ontwikkeling gevorm. Wene was immers nog tot in die 12de eeu naby die Hongaarse grens geleë en afhanklik van 'n stabiele Oostenrykse bewind. 'n Ander voorvereiste vir stedelike groei was die ooreenkoms wat in 1137/38 met die Bisdom Passau gesluit is om wedersydse belange te beskerm. [[Lêer:BERMANN(1880) p0158 Herzog Leopold ertteilt den Wienern das Stadtrecht.jpg|duimnael|Hertog Leopold die Glorieryke van Oostenryk ken stadstatus aan Wene toe. Wene was die tweede stad in die Hertogdom Oostenryk wat dié voorreg geniet het<br /><small>Tekening deur Moriz Bermann (1880). Tans in besit van die Britse Biblioteek, Londen</small>]] In die vroeë 1150's het die Oostenrykse [[markgraaf|markgrawe]], wat destyds in personele unie ook as hertoë van Beiere geregeer het, hul setel na Wene verskuif. Hendrik II van Oostenryk, wat met die Bisantynse prinses Theodora getroud was, het [[Ierland|Ierse]] Benediktyne-monnike uit Regensburg na die stad ontbied om Wene se oudste [[klooster]], St. Maria bei den Schotten, te stig (na Ierland is in dié tydperk verwys as ''Scotia Maior'' of die "Groter Skotland", terwyl sy bewoners in Duits "Skotte" genoem is). Die destydse Beierse regeringsetel [[Regensburg]] het as voorbeeld vir Wene se uitbou gedien. Binne enkele dekades het Wene, wat sy inwonertal betref, by die Beierse hoofstad verbygesteek. In 1156 is Oostenryk tot hertogdom verhef. Omstreeks 1170 het een waarnemer na Wene verwys as ''civitas metropolitana'', dit wil sê die belangrikste nedersetting in die hertogdom. In 1160 is die eerste boufase van die Sint Stefanus-katedraal voltooi. Die inwydingsplegtigheid is bygewoon deur adellikes uit ander Europese lande wat voor hul deelname aan die [[Kruistog]]te nog die kerklike seën wou ontvang.<ref>{{en}} Sarah Woods: ''National Geographic Traveler – Wien''. Tweede hersiene uitgawe. Hamburg: National Geographic Deutschland 2014, bl. 24</ref> Kruisvaarder-pelgrims op pad na die Heilige Land het andersins 'n slegte reputasie in Wene ontwikkel, net soos elders in Europa. Dit was nie net aan die feit te danke dat hulle van hul gashere verwag het om die vrome doelwit van hul tog te waardeer deur gratis kos en verblyf aan hulle te voorsien nie (wat 'n betreklike finansiële las op gashere kon plaas). Dikwels was ook rowers en diewe, wat hulle in 'n vrome skyn vermom het, bedrywig op die pelgrimsroetes. In die Weense dialek is aan die Duitse term vir pelgrim, ''Pilger'', sodoende 'n negatiewe konnotasie geheg wat voortleef in die skeldwoord ''Pülcher''.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.oesterreichisch.net/oesterreich-1339-Biskotte.html |title=''Österreichisches Wörterbuch: Pülcher. Besoek op 18 Mei 2017'' |accessdate=18 Mei 2017 |archive-date=28 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728090924/http://www.oesterreichisch.net/oesterreich-1339-Biskotte.html |url-status=dead }}</ref> ==== Reg en samelewing ==== 'n Stadsmuur was een van die opvallendste argitektoniese kenmerke van 'n Middeleeuse Europese stad. Wene se versterkings het tussen die 1190's en omstreeks 1240 ontstaan. In 1221 is [[stadstatus]] aan Wene toegeken, insluitende die stapelreg waarmee kooplui op pad na ander bestemmings verplig was om hul goedere vir 'n bepaalde tydperk ook in Wene te koop aan te bied ("te stapel"). Die stad het in dié tydperk reeds handelsbetrekkinge oor groot afstande gehandhaaf – die Donau as eersterangse waterweg was net soos die betrekkinge met Venesië in die suide van groot belang. Wene se besondere status is in 1207 deur die plaaslike heerser bevestig wat na sy stad as die tweede belangrikste in die Heilige Romeinse Ryk na [[Keulen]] verwys het. ==== Ekonomiese groei ==== Handelsbetrekkinge met heel Europa en wynbou het die ekonomiese basis van die Middeleeuse stad gevorm. Danksy die stapelreg en sy ligging aan die Donau, een van die vernaamste Europese waterweë, het Wene voordeel getrek uit die handel tussen weste en ooste. Weense kooplui het daarnaas 'n aktiewe rol in die handel met Suid-Europa gespeel. Reeds in die vroeë 13de eeu het hulle oor hul eie filiaal in die Duitse Handelshuis in Venesië (''Fondaco dei Tedeschi'') beskik. Wyn was eeue lank Wene se belangrikste – en enigste – uitvoergoed. Die plaaslike wynboubedryf is reeds vanaf die 13de eeu teen buitelandse mededingers beskerm, onder meer deur 'n invoerverbod wat op buitelandse, veral Hongaarse, wyne geplaas is. Die oudste dokument in besit van die Stad Wene, die sogenaamde ''Flandrenserprivileg'' ("Voorreg vir Vlaminge") van 1208, het eweneens 'n ekonomiese agtergrond. In dié dokument word regtelike en ekonomiese voorregte bepaal wat die destydse heerser aan Vlaamse doekverwers gegee het wat hulle in Wene gevestig het. ==== Ekonomiese krisistye ==== [[Lêer:Arsenal Tor.jpg|duimnael|Poort tot die Arsenal, 'n vroeëre militêre kompleks uit die 19de eeu]] Gedurende die 15de eeu het Wene se ekonomie as gevolg van politieke gebeure afwaarts begin gly – die Hussieteoorloë in Boheme en Morawië; die verdrywing van Wene se Joodse bevolking in die sogenaamde "Geserah" van 1421; die geskil tussen keiser Frederik III en sy broer, aartshertog Albrecht VI, en die aangrensende koninkryke Boheme en Hongarye; asook die besetting van Wene deur Hongaarse magte onder koning Matthias Corvinus tussen 1485 en 1490 en die daaropvolgende herowering van Oostenryk en Wene deur koning Maksimiliaan het hul tol geëis. Ook die ontdekking van die "Nuwe Wêreld" was 'n ingrypende gebeurtenis waardeur die swaartepunt van ekonomiese aktiwiteite geleidelik vanuit die Middellandse Seegebied na Wes-Europa verskuif is. Wene se stapelreg het in dié tydperk sy ekonomiese betekenis kwytgeraak nadat kooplui druk uitgeoefen het, terwyl die Habsburg-heerserhuis in finansiële opsig steedsmee afhanklik geword het van magtige handelsdinastieë soos die [[Augsburg]]se Fugger-familie. In 1517 is die stapelreg deur keiser Maksimiliaan opgehef. === Wene as internasionale metropool === [[Lêer:Vienna (5439122447).jpg|duimnael|Die Vienna International Centre behels twee internasionale kantoorkomplekse, Uno-City en Austria Center Vienna]] [[Lêer:Vienna (5439115569).jpg|duimnael|'n Nagaansig van Wene en die Nuwe Donau, 'n sytak van die Donau]] Vanaf die 1950's het internasionale organisasies hulle in die Oostenrykse hoofstad gevestig. So het die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA), wat in 1957 in die lewe geroep is, sy hoofkwartier in die Weense UNO-City. Die [[OPUL|Organisasie van Petroleumuitvoerlande (Opul)]], wat veertig persent van die wêrelduitvoer van [[ru-olie]] beheer, het sy setel sedert in 1965 in Wene. Een jaar later is die [[Verenigde Nasies]] se Organisasie vir Nywerheidsontwikkeling (UNIDO) gestig wat sy hoofkwartier eweneens hier het. In die 1970's het die UNO-City langs die Donau se noordoewer ontstaan. Met sy opening in 1979 het Wene die derde setel van die VN naas [[New York Stad|New York]] en [[Genève]] geword. === Europese Unie === Danksy sy ligging in die hart van Europa het Wene steeds 'n belangrike rol as internasionale metropool gespeel, al het die konteks verskeie kere merkbaar verander. In die tyd van die "[[Ystergordyn]]" het Wene 'n brugfunksie tussen die Wes-Europa en die kommunistiese lande in Oos-Europa vervul. Met die verbrokkeling van die Sowjetunie vanaf 1989 het Wene nuwe uitdagings in die gesig gestaar. So het Oos-Europese metroole soos Praag en Boedapest intussen tot belangrike mededingers ontwikkel. Oostenryk se toetreding tot die Europese Unie in 1994/95 het die politieke en ekonomiese konteks vir Wene nog eens ingrypend verander. === Wene in die 21ste eeu === [[Lêer:Seestadt juli15.jpg|duimnael|links|Nuwe moderne woonstelgeboue in die Seestadt Aspern in 2015]] In die vroeë 21ste eeu het die Weense stadsregering verskeie stappe onderneem om die uitdagings van internasionale mededinging die hoof te bied. Hierby staan die uitbou van Wene se infrastruktuur sentraal. Nuwe projekte, wat in dié verband aangepak is, is die bou van 'n nuwe hoofstasie wat van Wene 'n Sentraal-Europese vervoerspilpunt maak; die herontwikkeling van die vroeëre Aspern-vliegveld as Seestadt Aspern, een van die grootste stedebouprojekte in 21ste eeuse Europa waar 'n nuwe woonbuurt en werkgeleenthede vir sowat 20&nbsp;000 bewoners ontstaan; en die herontwikkeling van Wene se historiese gasreservoirs (gasometers). Besondere klemtoon val op die bewaring van groen ruimtes en ander stedelike ontspanningsgebiede. == Toeristeaantreklikhede == [[Lêer:Wien - Neue Hofburg.JPG|duimnael|Die Hofburg in Wene]] [[Lêer:Palacio de Schönbrunn, Viena, Austria, 2020-02-02, DD 28.jpg|duimnael|Schönbrunn]] [[Lêer:Wien - Stephansdom (1).JPG|duimnael|[[Sint Stefanus-katedraal]]]] [[Lêer:Wien Rathaus hochauflösend.jpg|duimnael|Weense Stadsaal]] [[Lêer:Karlskirche, Vienna.jpg|duimnael|Karlskirche (St. Karelskerk)]] [[Lêer:Burgtheater Vienna June 2006 397.jpg|duimnael|Burgtheater]] [[Lêer:Wien - Staatsoper (1).JPG|duimnael|Staatsoper]] Onder die plekke van belang is: * Binnestad * [[Hofburg]] (Keiserlike Paleis, winterspaleis) * [[Plaagkolom, Wene|Plaagkolom]] * Kahlenberg * Parlement * Ringstraße * [[Schönbrunn]] (Schönbrunn Paleis en tuine, somerspaleis) * Belvedere-paleis * [[Sint Stefanus-katedraal]] (''Stephansdom'') * Schönbrunner Tiergarten (Weense [[dieretuin]]) * Wiener Prater met die Riesenrad (reusewiel), 'n plaaslike ontspanningsarea, die Wurstelprater en die Schweizerhaus biertuin en restaurant. * 'n Lugafweertoring van die [[Tweede Wêreldoorlog]] * Albertina * Beethoven historiese plekke * Burgtheater (Keiserlike Teater) * Donauturm (Donautoring) * Gasometer (Wonings- en inkopiesentrum) * Heldenplatz (Heldeplein) * Hermesvilla Lainz (Villa van Keiserin Elisabeth, ook bekend as "Sissi") * Hundertwasserhaus (Ontwerp deur die kunstenaar en aktivis [[Friedensreich Hundertwasser]], in samewerking met die argitek Josef Krawina) * Judenplatz ("Joodseplein") met die [[Sjoa]]-monument * Kapuzinergruft (Keiserlike grafkelder) * Kaiserliches Hofmobiliendepot (Keiserlike meubelversameling) * [[Karl-Marx-Hof]] * Lutherische Stadtkirche (Lutheraanse Stadskerk) * Karlskirche (St. Karelskerk) * Österreichische Nationalbibliothek (Oostenrykse nasionale biblioteek) * Pestsäule (Pessuil) * Peterskirche (St. Pieter se kerk) * Die kerk Maria am Gestade * [[Maria-Theresien-Plein]] * Minoritenkirche (Minorietekerk) * Millenniumstoring * Museumsquartier (Museumskwartiere) * Palais Kinsky * Palais Palffy * Palais Schwarzenberg * Rathaus (Stadsaal) * Ruprechtskirche * Schottenstift * Spittelberg (16de-eeuse huise) * Staatsoper (Staatsoperahuis) * Stadtpark (Stadspark) * Tempel (ou Sinagoge in die Innenstadt) * Theater an der Wien * Universiteit van Wene * UNO-City (VN-Hoofkwartier in Wene) * Urania (voormalige [[sterrewag]]) * Virgilkapelle * Votivkirche * Wiener Secession * Zentralfriedhof met verskeie grafte van bekende persone * Cafe Hawelka * Cafe Demel * Mariahilfer Straße * Kärtner Straße * Graben * Kohlmarkt * Heurigen in Grinzing * Schloss Neuwaldegg * Wienerwald (Weensewoude) * Donauinsel (Donaueiland met Copa Cagrana) * Republik Kugelmugel * [[Sigmund Freud]] se huis in Berggasse == Bekende boorlinge == * [[Falco (sanger)|Falco]] (1957–1998), sanger * [[Niki Lauda]] (1949–2019), Formule Een-renjaer * [[Patrizio Buanne]], Italiaans-Oostenrykse bariton, liedjieskrywer en musiekvervaardiger (* 1978). == Susterstede == {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Turkye}} [[Ankara]], [[Turkye]]<ref name="Städtekooperationen">{{de}} [https://www.wien.gv.at/politik/international/netzwerke/staedtekooperationen.html wien.gv.at: ''Städtekooperationen der Stadt Wien'']</ref> * {{vlagikoon|Brasilië}} [[Brasília]], [[Brasilië]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Slowakye}} [[Bratislava]], [[Slowakye]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Tsjeggië}} [[Brno]], [[Tsjeggië]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Hongarye}} [[Boedapest]], [[Hongarye]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|China}} [[Chengdu]], [[Volksrepubliek China]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Hamburg]], [[Duitsland]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Kijif]], [[Oekraïne]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Pole}} [[Krakau]], [[Pole]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Slowenië}} [[Ljubljana]], [[Slowenië]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Rusland}} [[Moskou]], [[Rusland]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Parys]], [[Frankryk]]<ref name="Städtekooperationen" /> * {{vlagikoon|Italië}} [[Triëst]], [[Italië]]<ref name="Städtekooperationen" /> }} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Vienna|Wene}} * {{en}} {{Wikivoyage|Vienna|Wene}} * {{de}} [http://www.wien.gv.at/ Amptelike webwerf van Wene] * {{de}} [http://www.wien.info/ Amptelike Toerismewebwerf] * {{de}} [http://www.wienbilder.at/ Webwerf oor Wene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514182740/http://www.wienbilder.at/ |date=14 Mei 2008 }} * {{de}} [http://www.wienkultur.info/ www.wienkultur.info panoramic-pictures] * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/1033.htm Amptelike Unesco-bladsy] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Vienna|title=Vienna|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Deelstate van Oostenryk}} {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Hoofstede in Europa}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Wene| ]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Oostenryk]] rezfg4iapilf7ax99j7k704kzuwmh0z 0 10399 2903375 2851440 2026-05-12T13:21:11Z Aliwal2012 39067 /* Sien ook */ 2903375 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Steve Biko | bynaam = | beeld = SteveBiko DaanWildschut.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Steve Biko op 'n gebrandskilderde venster in die Saint Anna-kerk in [[Heerlen]], [[Nederland]] | geboortenaam = Stephen Bantu Biko | geboortedatum = {{Geboortedatum|1946|12|18}} | geboorteplek = [[King William’s Town]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1946|12|18|1977|9|12}} | sterfteplek = [[Pretoria]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = | bekend = Anti-apartheidsaktivis | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Ntsiki Mashalaba | kinders = Nkosinathi Biko, Samora Biko, Lerato Biko, Motlatsi Biko en [[Hlumelo Biko]] | webblad = | handtekening = }} '''Steve Biko''' ([[18 Desember]] [[1946]] – [[12 September]] [[1977]]) was 'n [[Suid-Afrika]]anse aktivis en intellektueel. Hy was 'n sleutelfiguur in die [[Swartbewussynsbeweging]] wat teen [[apartheid]] geveg het. ’n Jaar ná sy ontydige dood in polisie-aanhouding is van sy geskrifte gebundel en as ''I Write What I Like'' gepubliseer. Die rolprent ''Cry Freedom'' handel oor sy lewe.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> == Lewensloop == [[Lêer:Steve Biko House.jpg|duimnael|links|Steve Biko se huis in Ginsberg, Oos-Kaap]] Stephen Bantu Biko is op [[18 Desember]] [[1946]] in Ginsberg-township naby [[King William’s Town]] gebore. Hy is uit die Hoërskool Lovedale geskop weens sy politieke idees, en moes sy skoolloopbaan aan die St Francis College voltooi. Gedurende die laat 1960's was Biko 'n mediese student aan die [[Universiteit van Natal]]. In hierdie tyd het hy gehelp om die Suid-Afrikaanse Studente-organisasie (SASO) te stig. Die organisasie is later na die Swartbewussynsbeweging verander en Biko is in 1968 as die eerste president verkies. As 'n student in die vroeë 1970's het Biko teen apartheid in opstand gekom. In 1972 is hy uit die Universiteit van Natal geskop. 'n Jaar later het die Suid-Afrikaanse regering Biko ingeperk. As gevolg hiervan kon hy nie in die openbaar, of met meer as een persoon op 'n slag praat nie. Hy is ook tot die landdrosdistrik van King William's Town ingeperk. Biko is op 18 Augustus 1977 gearresteer. Hy is op [[12 September]] [[1977]] weens beserings in polisie-aanhouding oorlede. Hy was 30 jaar oud. == Nalatenskap == [[Lêer:South Africa East London City Hall 2.jpg|duimnael|links|Standbeeld van Steve Biko in [[Oos-Londen]]]] [[Lêer:StevenBantuBiko'sGrave.jpg|duimnael|Graf van Steve Biko in [[King William’s Town]]]] Biko word deur sommige as een van die voorste politieke denkers en aktiviste in die stryd teen [[apartheid]] beskou. Sy vroegtydige dood in polisie-aanhouding was 'n groot aanleiding tot die politieke mobilisasie van [[swart mense]] in hul vryheidstryd. Biko word veral onthou vir sy rol in die uitbouing van die [[Swartbewussynsbeweging]] in Suid-Afrika en vir sy werk om die opheffing van swart gemeenskappe, veral die jeug. Sy dood het 'n skokgolf deur swart Suid-Afrika gestuur en sy begrafnis, wat deur sowat 20&nbsp;000 mense bygewoon is, was die eerste van 'n reeks massabegrafnisse wat swart mense in die tagtigerjare sou saamsnoer in hul stryd teen apartheid. Die situasie is vererger deur die opmerking van die destydse minister van polisie, [[Jimmy Kruger]], wat gesê het dat Biko se dood hom koud gelaat het. Die oproer wat ná sy dood opgevlam het, het tot die verbanning van verskeie individue (insluitende [[Donald Woods]]) en organisasies gelei en die [[Veiligheidsraad]] van die [[Verenigde Nasies]] genoop om wapensanksies teen die land in te stel. Vandag word Steve Biko se nalatenskap vereer deur die Steve Biko-stigting, 'n nie-winsgewende organisasie wat hom sedert 1998 beywer vir gemeenskapsgebaseerde jeugleierskap en jeugdeelname aan die openbare lewe. Die Biko-stigting het onder meer sedert 2000 'n jaarlikse herdenkingslesing aangebied. In 2000 is die lesing gegee deur prof Njabulo Ndebele, die adjunkkanselier van die [[Universiteit van Kaapstad]]; in 2001 deur prof Zakes Mda, ook van die Universiteit van Kaapstad; en in 2002 deur die wêreldberoemde skrywer prof [[Chinua Achebe]], wat as titel van sy voordrag die titel van een van sy romans gekies het: "''A man of the people''". == Sien ook == * [[Mamphela Ramphele]], vriendin en moeder van twee van sy kinders. * [[Steve Biko Akademiese Hospitaal]] in Pretoria. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Steve Biko}} * [http://www.sbf.org.za/ Die Steve Biko-stigting] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Biko, Steve}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Xhosas]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Sterftes in 1977]] 891vd6hdwustymu0b97ao3ce107xukd 0 10491 2903588 2903373 2026-05-13T06:44:29Z Trauenbaum 58938 /* Leiedaele */ terminologiese verfyning van nedersettingstipes 2903588 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}}{{voetnota|{{lang|vls|Westhoek}} (letterlik; "westelike hoek" in Wes-Vlaams), of Weshoek, verwys na die westelike hoek van die Wes-Vlaamse taalgebied, 'n grensoorskrydende streek wat die Wes-Vlaamse deel van Noord-Frankryk en die aangrensende deel van die Belgies-Vlaamse provinsie Wes-Vlaanderen omvat.}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste hoofsaaklik deur die rivier Aa en gedeeltelik deur die {{lang|fr|Canal de Neufossé}}{{voetnota|{{lang|fr|Canal de Neufossé}}: die voorgestelde Afrikaanse vorm is Nuwegrag. Die Franse naam self is pleonasties, aangesien {{lang|fr|canal}} en {{lang|fr|neufossé}} dieselfde begrip herhaal; die Nederlandse ekwivalent is {{lang|nl|Nieuwegracht}} en die Wes-Vlaamse vorm {{lang|vls|Nieuwendyk}}. Die kanaal verbind die Leie met die Aa en word soms as 'n watergrens tussen die Duinkerkse Zeekust-streek en die Audomarois beskou, maar dit vorm nie die historiese westelike grens van die {{lang|vls|Westhoek}} nie, eerder 'n geografiese merker aan sy suidoostelike rand.}} begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}}{{voetnota|{{lang|vls|Blootland}} (letterlik; "Kaalland" in Wes-Vlaams) verwys na die oop, boomlose karakter van die Vlaamse maritieme vlakte, wat deur eeue van polderisering en ontbossing gevorm is.}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}}{{voetnota|{{lang|vls|Houtland}} (letterlik; "Bosland" in Wes-Vlaams) verwys na die bebosde karakter van hierdie heuwelagtige streek, in teenstelling met die oop {{lang|vls|Blootland}} van die kusgebied.}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}}{{voetnota|{{lang|vls|Leiedaele}} (letterlik; "Leievallei" in Wes-Vlaams) verwys na die valleilandskap aan beide oewers van die Leie, 'n Wes-Vlaamse benaming wat die grensoorskrydende eenheid van die streek bo die politieke grens stel.}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die {{lang|vls|Blootland}} paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die {{lang|vls|Westhoek}}; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die {{lang|vls|Westhoek}} onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n diffuse nywerheidsweefsel laat ontstaan, 'n aaneenskakeling van vlekke, waarvan Armentières die mees verstedelikte kern is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] sg21nn8okgcjxrj9es8scsity0g4ckt 0 14709 2903506 2465244 2026-05-12T21:00:17Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903506 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Graz'''<br /> [[Lêer:GrazerRathaus-edit.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Map at graz.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AUT Graz COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Graz.svg|90px|border|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Steiermark.svg|border|20px]] [[Stiermarke]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|47|4|N|15|26|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1128]]/[[1129|29]] (eerste verwysing) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 127,56 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 353 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1 Januarie 2016) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 280&nbsp;200 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;196,6/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Elke Kahr (KPÖ) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.graz.at/ ''graz.at''] |} '''Graz''' ([[Duits]]: [ɡraːts], {{Audio|De-Graz.ogg|luister}}; ([[Sloweens]]: ''Gradec'', [gra.deʦ]), is die tweede grootste stad in [[Oostenryk]] naas [[Wene]] met 'n bevolking van 280&nbsp;200 (soos op 1 Januarie 2016) en is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] [[Stiermarke]] (''Steiermark'' in [[Duits]]). Die stad het 'n lang tradisie as studentestad met vier universiteite en meer as 40&nbsp;000 studente. Graz se historiese binnestad is in 1999 as 'n [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied]] gelys. In 2003 was Graz die enigste kultuurhoofstad van [[Europa]]. Die stad is aan die Murrivier in die suidooste van Oostenryk geleë en is ongeveer 2,5 uur suid van Wene per trein of 2 uur per motor. Die stad word aan drie kante deur lae heuwels begrens. == Geskiedenis == [[Lêer:Vischer - Topographia Ducatus Stiria - 110 Graz.jpg|duimnael|links|Graz, Mur en Schlossberg, Georg Matthäus Vischer (1670)]] [[Lêer:Graz clock tower.jpg|duimnael|links|upright|Die [[Schlossberg]] se kloktoring]] Graz was oorspronklik die terrein van 'n Romeinse fort. Die [[Slowene]] het later 'n klein [[kasteel]] gebou wat later 'n swaar verdedigde vestiging geword het. Die woord ''Gradec'', waaraan Graz sy naam te danke het, het letterlik "klein kasteel" in Sloweens beteken. Die Duitse naam, Graz, is eers in 1128 gebruik. Onder Babenbergse heerskappy het die hertogte die dorp in 'n belangrike handelsentrum omskep. Later is Graz deur Habsburgers besit. In 1281 het Koning Rudolf I besonder voorregte aan Graz toegeken. [[Lêer:Graz Schloss Eggenberg front facade.jpg|duimnael|Schloss Eggenberg (Kasteel)]] In die 14de eeu het Graz die woonplek van die Habsburgs geword, vanwaar hulle Midde-Oostenryk regeer het. Die koninklikes het in die Schlossberg gewoon en oor Stiermarke, [[Karintië]] en dele van die hedendaagse [[Italië]] en [[Slowenië]] regeer. In 1585 is die eerste universiteit gestig. In die 16de eeu is die stad se beplanning hoofsaaklik deur Italiaanse [[Renaissance]]-argitekte en kunstenaars behartig. Een van die bekendste geboue, wat in hierdie styl opgerig is, is die ''Landhaus'', wat deur Domenico dell'Allio ontwerp en deur die plaaslike heersers as hoofkwartier gebruik is. In 1797 het die Franse weermag onder [[Napoleon Bonaparte]] Graz beset. In 1809 is 'n hernude aanval deur die Franse suksesvol afgeweer, maar in die verdrag van Schönbrunn is Oostenryk gedwing om die vestigings op Graz se Schlossberg, wat die Franse ook nie kon oorneem nie, heeltemal te slyp. Die Schlossberg is in die 19de eeu soos die gebied om die ou stadsmuur (Glacis) in 'n park omskep. == Universiteite == [[Lêer:Graz - Universität, Hauptgebäude (b).JPG|duimnael|Hoofgebou van die ''Karl-Franzens-Universität'' (Universiteit van Graz)]] Graz spog met vier universiteite. Hulle is: * Karl-Franzensuniversiteit van Graz; * Universiteit van Musiek- en Dramakunste; * Universiteit van Toegepaste Wetenskappe, FH Joanneum en * Graz Universiteit van Tegnologie Karl-Franzens Universität, ook bekend as die Universiteit van Graz, is die stad se oudste universiteit en is in [[1585]] deur Aartshertog Karel II gestig, waarna dit vir die grootste deel van die bestaan daarvan deur die Katolieke Kerke beheer is en in [[1782]] deur Josef II gesluit is ten einde groter staatsbeheer oor opvoedkundige instellings te verseker. Josef II het die universiteit in 'n liseum omskep, waar staatsamptenare en mediese personeel opgelei is. In [[1827]] is dit deur Keiser Franz I weer as universiteit heringestel, vandaar die naam ''Karl-Franzens Universität''. Die universiteit het tans meer as 30&nbsp;000 studente. Talle bekendes het verbintenisse met die Universiteite in Graz. Die Serwiese uitvinder, [[Nikola Tesla]], het in [[1875]] elektroniese ingenieurswese aan die Graz Universiteit van Tegnologie gestudeer1875. Die Nobelpryswenner Otto Loewi het van [[1909]] tot [[1938]] aan die Universiteit van Graz doseer. Die wêreldbekende wetenskaplike astroloog, [[Johannes Kepler]], was 'n professor in wiskunde aan die Universiteit van Graz en die fisikus Erwin Schrödinger, (bekend vir sy "kat-eksperiment"), was vir 'n kort tydperk in [[1936]] kanselier van die Universiteit van Graz. == Parke en tuine == [[Lêer:Graz Panorama altstadtseite.jpg|duimnael|Uitsig uit die ''Kunsthaus'' oor die ''Schlossberg'' Kasteel (links) en die ''Altstad'' (Oustad) en die ''Franziskanerkirche'' (Kerk)]] Graz is 'n tuinstad en meer as 70 persent van die stad se oppervlakte bestaan uit groen ruimtes. Die ''Stadtpark'' (Stadspark) strek regom die versterkte Ou Dorp. In die sestiger- en sewentigerjare het toegewyde jong kunstenaars en skrywers die Stadtpark regoor Europa bekend gemaak en later die avantgarde ''Forum Stadtpark'' gestig. Graz het ook sy eie botaniese tuine, 'n kunstuin, 'n beeldhouwerktuin en ''Giovanni'' se tuine. * Kunstgarten – Kunstuin met kontemporêre kunstoonstellings. * ''Österreichischer Skulpturenpark'' – Oostenrykse Beeldhoupark. == Argitektuur == [[Lêer:GrazerRathaus-edit.jpg|duimnael|Graz se ''Rathaus'' of stadsaal in die skemer]] Die stadsaal pryk sedert 1893 oor Graz se ''Hauptplatz'' (hoofplein) en is ontwerp deur die Weense argitekte Wielemans en Reuter. Die ''Schlossberg'' kloktoring is Graz se bekendste landmerk en dateer in sy huidige vorm uit 1560. Die klokhorlosie tel die tyd al sedert 1712 af. Die lang en kort wyser is omgeruil. Drie klokke lui uit die toring, terwyl drie familiewapens ('coat of arms') die mure versier. Die toring is ook vroeër gebruik as 'n brandweersein, omdat die uitsig dit moontlik gemaak het om brande in die stad raak te sien en dan ook die klok te lui. Graz het ook talle katedrale. Die ''Mur Insel'' is 'n eilandjie op die Murrivier en een van Graz se nuutste landmerke en is deur die Amerikaanse argitek, [[Vito Acconci]] ontwerp. == Besienswaardighede == * ''Kindermuseum FRida & freD'' FRida & freD is 'n museum vir kinders. * ''Österreichisches Luftfahrtmuseum Graz-Thalerhof'' – Lugvaartmuseum. * ''Landesmuseum Joanneum'' – Natuurwetenskappe-, Geskiedenis- en volksmuseum. Sluit die ''Alte'' {Ou} en ''Neue'' (nuwe) Gallery, die Volkskundemuseum, die ''Künstlerhaus'' (Kunsgallery, ''Schloss Eggenberg'' (Eggenberg Kasteel) en die beeld en klankargiewe in. * ''Das Landeszeughaus'' – Die wapenkamer van die Staat van Stiermarke. * ''Kunsthaus'' – Moderne kunsmuseum deur die Britse argitek, Peter Cook, ontwerp. * ''Opernhaus'' en ''Schauspielhaus'' – Operahuis en teater. * ''Grazer Stadtmuseum'' – Graz se stadsmuseum. * ''Hans Gross Kriminalmuseum'' – Hans Gross Kriminologiese Museum * ''Diözesanmuseum'' – Biskopsmuseum van Graz-Seckau. * ''Spielzeugmusem'' – Pichler se speelgoedmuseum * Tremspoormuseum * Johann Puch Museum – Johann Puch Motorfiets- en Karmuseum. * ''Gotscheer Gedenkstätte'' – Gottschee Gedenkteken * ''Hause der Architektur'' – Argiktektuurhuis * ''Schloss- und Schlüsselmuseum'' Hans Schnell Slot- en Sleutelmuseum. * ''Literaturhaus'' – Letterkundehuis. * Mausoleum en Friedrich se Kapel. - Monument in opdrag van Keiser Ferdinand II deur die argitek Pietro de Pomis. * ''Museum der Wahrnehmung'' – Waarnemingsmuseum met die Samadhi bad. * ''GKB-StEF-Museum'' – Graz-Köflach Spoorwegmaatskappymuseum. * ''Garnisonsmuseum'' – Garnisoenmuseum. * Puppenkabinett – Poppekas. * Kontemporêre geskiedenislaboratorium. * Kloktoring. * Murinsel – Eilandjie op die Murrivier. == Vervoer == 'n Uitgebreide vervoernetwerk maak Graz 'n maklike stad om per motor te navigeer. Die stad het ook 'n bus en tremnetwerk. Laasgenoemde bestaan uit 8 tremlyne. Graz se treinstasie verbind die stad per spoor met [[Wene]], [[Salzburg]], [[Innsbruck]], Maribor in [[Slowenië]], [[Zagreb]] in [[Kroasië]], [[Praag]] in die [[Tsjeggiese Republiek]] en [[Boedapest]] in [[Hongarye]]. Graz het ook sy eie klein lughawe ongeveer 10&nbsp;km suid van die middestad met 'n spoorwegstasie binne loopafstand daarvan. Die lughawe bedien vlugte elders uit Oostenryk en uit [[Londen]], [[Zürich]], [[Oslo]], [[Frankfurt am Main]], [[München]], [[Stuttgart]] en [[Düsseldorf]]. == Bekendes uit Graz == Graz is die geboortestad van die komponis Robert Stolz en die wêreldberoemde dirigent, Nikolaus Harnoncourt, het in dié stad grootgeword. Die Hollywood rolprentstêr en goewerneur van Kalifornië, [[Arnold Schwarzenegger]], het in Graz grootgeword. Die ''Graz-Liebenau-Stadion'', waar die voetbalklubs ''SK Sturm Graz'' en ''Grazer AK'' gesetel is, het van 1997 tot 2005 as die ''Arnold Schwarzenegger-stadion'' bekend gestaan. Schwarzenegger se onbuigsame houding ten gunste van die doodstraf het egter in 2005 'n opskudding veroorsaak en sy naam is op sy aandrang van die stadionnaam verwyder. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.graztourismus.at/ Graz Toerismewebtuiste] * {{de}} [http://www.vrgraz.at/ ''3D-Stadtportal der Landeshauptstadt Graz''] – 3D stadsportaal * {{de}} [http://www.graz.at/ ''Stadt Graz''] – Graz: Amptelike webwerf * {{de}} [http://www.kulturserver-graz.at/ KulturServerGraz] – Graz se kultuurportaal * {{en}} [http://www.worldtopix.com/graz.html Graz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310234411/http://www.worldtopix.com/graz.html |date=10 Maart 2007 }} * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/931.htm Amptelike Unesco-bladsy] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Graz|title=Graz|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Nedersettings in Stiermarke]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Oostenryk]] ki78e3pirvwze2r394qit0w0ccpt4kh 2903513 2903506 2026-05-12T21:10:42Z SpesBona 2720 Jammer! 2903513 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Graz'''<br /> [[Lêer:GrazerRathaus-edit.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Map at graz.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AUT Graz COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Graz.svg|90px|border|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Steiermark.svg|border|20px]] [[Stiermarke]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|47|4|N|15|26|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1128]]/[[1129|29]] (eerste verwysing) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 127,56 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 353 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1 Januarie 2016) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 280&nbsp;200 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;196,6/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Elke Kahr (KPÖ) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.graz.at/ ''graz.at''] |} '''Graz''' ([[Duits]]: [ɡraːts], {{Audio|De-Graz.ogg|luister}}; [[Sloweens]]: ''Gradec'', [gra.deʦ]), is die tweede grootste stad in [[Oostenryk]] na [[Wene]] met 'n bevolking van 280&nbsp;200 (soos op 1 Januarie 2016) en is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] [[Stiermarke]] (''Steiermark'' in [[Duits]]). Die stad het 'n lang tradisie as studentestad met vier universiteite en meer as 40&nbsp;000 studente. Graz se historiese binnestad is in 1999 as 'n [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied]] gelys. In 2003 was Graz die enigste kultuurhoofstad van [[Europa]]. Die stad is aan die Murrivier in die suidooste van Oostenryk geleë en is ongeveer 2,5 uur suid van Wene per trein of 2 uur per motor. Die stad word aan drie kante deur lae heuwels begrens. == Geskiedenis == [[Lêer:Vischer - Topographia Ducatus Stiria - 110 Graz.jpg|duimnael|links|Graz, Mur en Schlossberg, Georg Matthäus Vischer (1670)]] [[Lêer:Graz clock tower.jpg|duimnael|links|upright|Die [[Schlossberg]] se kloktoring]] Graz was oorspronklik die terrein van 'n Romeinse fort. Die [[Slowene]] het later 'n klein [[kasteel]] gebou wat later 'n swaar verdedigde vestiging geword het. Die woord ''Gradec'', waaraan Graz sy naam te danke het, het letterlik "klein kasteel" in Sloweens beteken. Die Duitse naam, Graz, is eers in 1128 gebruik. Onder Babenbergse heerskappy het die hertogte die dorp in 'n belangrike handelsentrum omskep. Later is Graz deur Habsburgers besit. In 1281 het Koning Rudolf I besonder voorregte aan Graz toegeken. [[Lêer:Graz Schloss Eggenberg front facade.jpg|duimnael|Schloss Eggenberg (Kasteel)]] In die 14de eeu het Graz die woonplek van die Habsburgs geword, vanwaar hulle Midde-Oostenryk regeer het. Die koninklikes het in die Schlossberg gewoon en oor Stiermarke, [[Karintië]] en dele van die hedendaagse [[Italië]] en [[Slowenië]] regeer. In 1585 is die eerste universiteit gestig. In die 16de eeu is die stad se beplanning hoofsaaklik deur Italiaanse [[Renaissance]]-argitekte en kunstenaars behartig. Een van die bekendste geboue, wat in hierdie styl opgerig is, is die ''Landhaus'', wat deur Domenico dell'Allio ontwerp en deur die plaaslike heersers as hoofkwartier gebruik is. In 1797 het die Franse weermag onder [[Napoleon Bonaparte]] Graz beset. In 1809 is 'n hernude aanval deur die Franse suksesvol afgeweer, maar in die verdrag van Schönbrunn is Oostenryk gedwing om die vestigings op Graz se Schlossberg, wat die Franse ook nie kon oorneem nie, heeltemal te slyp. Die Schlossberg is in die 19de eeu soos die gebied om die ou stadsmuur (Glacis) in 'n park omskep. == Universiteite == [[Lêer:Graz - Universität, Hauptgebäude (b).JPG|duimnael|Hoofgebou van die ''Karl-Franzens-Universität'' (Universiteit van Graz)]] Graz spog met vier universiteite. Hulle is: * Karl-Franzensuniversiteit van Graz; * Universiteit van Musiek- en Dramakunste; * Universiteit van Toegepaste Wetenskappe, FH Joanneum en * Graz Universiteit van Tegnologie Karl-Franzens Universität, ook bekend as die Universiteit van Graz, is die stad se oudste universiteit en is in [[1585]] deur Aartshertog Karel II gestig, waarna dit vir die grootste deel van die bestaan daarvan deur die Katolieke Kerke beheer is en in [[1782]] deur Josef II gesluit is ten einde groter staatsbeheer oor opvoedkundige instellings te verseker. Josef II het die universiteit in 'n liseum omskep, waar staatsamptenare en mediese personeel opgelei is. In [[1827]] is dit deur Keiser Franz I weer as universiteit heringestel, vandaar die naam ''Karl-Franzens Universität''. Die universiteit het tans meer as 30&nbsp;000 studente. Talle bekendes het verbintenisse met die Universiteite in Graz. Die Serwiese uitvinder, [[Nikola Tesla]], het in [[1875]] elektroniese ingenieurswese aan die Graz Universiteit van Tegnologie gestudeer1875. Die Nobelpryswenner Otto Loewi het van [[1909]] tot [[1938]] aan die Universiteit van Graz doseer. Die wêreldbekende wetenskaplike astroloog, [[Johannes Kepler]], was 'n professor in wiskunde aan die Universiteit van Graz en die fisikus Erwin Schrödinger, (bekend vir sy "kat-eksperiment"), was vir 'n kort tydperk in [[1936]] kanselier van die Universiteit van Graz. == Parke en tuine == [[Lêer:Graz Panorama altstadtseite.jpg|duimnael|Uitsig uit die ''Kunsthaus'' oor die ''Schlossberg'' Kasteel (links) en die ''Altstad'' (Oustad) en die ''Franziskanerkirche'' (Kerk)]] Graz is 'n tuinstad en meer as 70 persent van die stad se oppervlakte bestaan uit groen ruimtes. Die ''Stadtpark'' (Stadspark) strek regom die versterkte Ou Dorp. In die sestiger- en sewentigerjare het toegewyde jong kunstenaars en skrywers die Stadtpark regoor Europa bekend gemaak en later die avantgarde ''Forum Stadtpark'' gestig. Graz het ook sy eie botaniese tuine, 'n kunstuin, 'n beeldhouwerktuin en ''Giovanni'' se tuine. * Kunstgarten – Kunstuin met kontemporêre kunstoonstellings. * ''Österreichischer Skulpturenpark'' – Oostenrykse Beeldhoupark. == Argitektuur == [[Lêer:GrazerRathaus-edit.jpg|duimnael|Graz se ''Rathaus'' of stadsaal in die skemer]] Die stadsaal pryk sedert 1893 oor Graz se ''Hauptplatz'' (hoofplein) en is ontwerp deur die Weense argitekte Wielemans en Reuter. Die ''Schlossberg'' kloktoring is Graz se bekendste landmerk en dateer in sy huidige vorm uit 1560. Die klokhorlosie tel die tyd al sedert 1712 af. Die lang en kort wyser is omgeruil. Drie klokke lui uit die toring, terwyl drie familiewapens ('coat of arms') die mure versier. Die toring is ook vroeër gebruik as 'n brandweersein, omdat die uitsig dit moontlik gemaak het om brande in die stad raak te sien en dan ook die klok te lui. Graz het ook talle katedrale. Die ''Mur Insel'' is 'n eilandjie op die Murrivier en een van Graz se nuutste landmerke en is deur die Amerikaanse argitek, [[Vito Acconci]] ontwerp. == Besienswaardighede == * ''Kindermuseum FRida & freD'' FRida & freD is 'n museum vir kinders. * ''Österreichisches Luftfahrtmuseum Graz-Thalerhof'' – Lugvaartmuseum. * ''Landesmuseum Joanneum'' – Natuurwetenskappe-, Geskiedenis- en volksmuseum. Sluit die ''Alte'' {Ou} en ''Neue'' (nuwe) Gallery, die Volkskundemuseum, die ''Künstlerhaus'' (Kunsgallery, ''Schloss Eggenberg'' (Eggenberg Kasteel) en die beeld en klankargiewe in. * ''Das Landeszeughaus'' – Die wapenkamer van die Staat van Stiermarke. * ''Kunsthaus'' – Moderne kunsmuseum deur die Britse argitek, Peter Cook, ontwerp. * ''Opernhaus'' en ''Schauspielhaus'' – Operahuis en teater. * ''Grazer Stadtmuseum'' – Graz se stadsmuseum. * ''Hans Gross Kriminalmuseum'' – Hans Gross Kriminologiese Museum * ''Diözesanmuseum'' – Biskopsmuseum van Graz-Seckau. * ''Spielzeugmusem'' – Pichler se speelgoedmuseum * Tremspoormuseum * Johann Puch Museum – Johann Puch Motorfiets- en Karmuseum. * ''Gotscheer Gedenkstätte'' – Gottschee Gedenkteken * ''Hause der Architektur'' – Argiktektuurhuis * ''Schloss- und Schlüsselmuseum'' Hans Schnell Slot- en Sleutelmuseum. * ''Literaturhaus'' – Letterkundehuis. * Mausoleum en Friedrich se Kapel. - Monument in opdrag van Keiser Ferdinand II deur die argitek Pietro de Pomis. * ''Museum der Wahrnehmung'' – Waarnemingsmuseum met die Samadhi bad. * ''GKB-StEF-Museum'' – Graz-Köflach Spoorwegmaatskappymuseum. * ''Garnisonsmuseum'' – Garnisoenmuseum. * Puppenkabinett – Poppekas. * Kontemporêre geskiedenislaboratorium. * Kloktoring. * Murinsel – Eilandjie op die Murrivier. == Vervoer == 'n Uitgebreide vervoernetwerk maak Graz 'n maklike stad om per motor te navigeer. Die stad het ook 'n bus en tremnetwerk. Laasgenoemde bestaan uit 8 tremlyne. Graz se treinstasie verbind die stad per spoor met [[Wene]], [[Salzburg]], [[Innsbruck]], Maribor in [[Slowenië]], [[Zagreb]] in [[Kroasië]], [[Praag]] in die [[Tsjeggiese Republiek]] en [[Boedapest]] in [[Hongarye]]. Graz het ook sy eie klein lughawe ongeveer 10&nbsp;km suid van die middestad met 'n spoorwegstasie binne loopafstand daarvan. Die lughawe bedien vlugte elders uit Oostenryk en uit [[Londen]], [[Zürich]], [[Oslo]], [[Frankfurt am Main]], [[München]], [[Stuttgart]] en [[Düsseldorf]]. == Bekendes uit Graz == Graz is die geboortestad van die komponis Robert Stolz en die wêreldberoemde dirigent, Nikolaus Harnoncourt, het in dié stad grootgeword. Die Hollywood rolprentstêr en goewerneur van Kalifornië, [[Arnold Schwarzenegger]], het in Graz grootgeword. Die ''Graz-Liebenau-Stadion'', waar die voetbalklubs ''SK Sturm Graz'' en ''Grazer AK'' gesetel is, het van 1997 tot 2005 as die ''Arnold Schwarzenegger-stadion'' bekend gestaan. Schwarzenegger se onbuigsame houding ten gunste van die doodstraf het egter in 2005 'n opskudding veroorsaak en sy naam is op sy aandrang van die stadionnaam verwyder. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.graztourismus.at/ Graz Toerismewebtuiste] * {{de}} [http://www.vrgraz.at/ ''3D-Stadtportal der Landeshauptstadt Graz''] – 3D stadsportaal * {{de}} [http://www.graz.at/ ''Stadt Graz''] – Graz: Amptelike webwerf * {{de}} [http://www.kulturserver-graz.at/ KulturServerGraz] – Graz se kultuurportaal * {{en}} [http://www.worldtopix.com/graz.html Graz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310234411/http://www.worldtopix.com/graz.html |date=10 Maart 2007 }} * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/931.htm Amptelike Unesco-bladsy] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Graz|title=Graz|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Nedersettings in Stiermarke]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Oostenryk]] tdwc09ee8ilm9yvzfr4w0dlx6yqiesr 2903516 2903513 2026-05-12T21:15:59Z SpesBona 2720 Jammer!² 2903516 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Graz'''<br /> [[Lêer:GrazerRathaus-edit.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Map at graz.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AUT Graz COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Graz.svg|90px|border|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Steiermark.svg|border|20px]] [[Stiermarke]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|47|4|N|15|26|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1128]]/[[1129|29]] (eerste verwysing) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 127,56 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 353 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1 Januarie 2016) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 280&nbsp;200 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;196,6/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Elke Kahr (KPÖ) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.graz.at/ ''graz.at''] |} '''Graz''' ([[Duits]]: [ɡraːts], {{Audio|De-Graz.ogg|luister}}; [[Sloweens]]: ''Gradec'', [gra.deʦ]) is die tweede grootste stad in [[Oostenryk]] na [[Wene]] met 'n bevolking van 280&nbsp;200 (soos op 1 Januarie 2016) en is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] [[Stiermarke]] (''Steiermark'' in [[Duits]]). Die stad het 'n lang tradisie as studentestad met vier universiteite en meer as 40&nbsp;000 studente. Graz se historiese binnestad is in 1999 as 'n [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied]] gelys. In 2003 was Graz die enigste kultuurhoofstad van [[Europa]]. Die stad is aan die Murrivier in die suidooste van Oostenryk geleë en is ongeveer 2,5 uur suid van Wene per trein of 2 uur per motor. Die stad word aan drie kante deur lae heuwels begrens. == Geskiedenis == [[Lêer:Vischer - Topographia Ducatus Stiria - 110 Graz.jpg|duimnael|links|Graz, Mur en Schlossberg, Georg Matthäus Vischer (1670)]] [[Lêer:Graz clock tower.jpg|duimnael|links|upright|Die [[Schlossberg]] se kloktoring]] Graz was oorspronklik die terrein van 'n Romeinse fort. Die [[Slowene]] het later 'n klein [[kasteel]] gebou wat later 'n swaar verdedigde vestiging geword het. Die woord ''Gradec'', waaraan Graz sy naam te danke het, het letterlik "klein kasteel" in Sloweens beteken. Die Duitse naam, Graz, is eers in 1128 gebruik. Onder Babenbergse heerskappy het die hertogte die dorp in 'n belangrike handelsentrum omskep. Later is Graz deur Habsburgers besit. In 1281 het Koning Rudolf I besonder voorregte aan Graz toegeken. [[Lêer:Graz Schloss Eggenberg front facade.jpg|duimnael|Schloss Eggenberg (Kasteel)]] In die 14de eeu het Graz die woonplek van die Habsburgs geword, vanwaar hulle Midde-Oostenryk regeer het. Die koninklikes het in die Schlossberg gewoon en oor Stiermarke, [[Karintië]] en dele van die hedendaagse [[Italië]] en [[Slowenië]] regeer. In 1585 is die eerste universiteit gestig. In die 16de eeu is die stad se beplanning hoofsaaklik deur Italiaanse [[Renaissance]]-argitekte en kunstenaars behartig. Een van die bekendste geboue, wat in hierdie styl opgerig is, is die ''Landhaus'', wat deur Domenico dell'Allio ontwerp en deur die plaaslike heersers as hoofkwartier gebruik is. In 1797 het die Franse weermag onder [[Napoleon Bonaparte]] Graz beset. In 1809 is 'n hernude aanval deur die Franse suksesvol afgeweer, maar in die verdrag van Schönbrunn is Oostenryk gedwing om die vestigings op Graz se Schlossberg, wat die Franse ook nie kon oorneem nie, heeltemal te slyp. Die Schlossberg is in die 19de eeu soos die gebied om die ou stadsmuur (Glacis) in 'n park omskep. == Universiteite == [[Lêer:Graz - Universität, Hauptgebäude (b).JPG|duimnael|Hoofgebou van die ''Karl-Franzens-Universität'' (Universiteit van Graz)]] Graz spog met vier universiteite. Hulle is: * Karl-Franzensuniversiteit van Graz; * Universiteit van Musiek- en Dramakunste; * Universiteit van Toegepaste Wetenskappe, FH Joanneum en * Graz Universiteit van Tegnologie Karl-Franzens Universität, ook bekend as die Universiteit van Graz, is die stad se oudste universiteit en is in [[1585]] deur Aartshertog Karel II gestig, waarna dit vir die grootste deel van die bestaan daarvan deur die Katolieke Kerke beheer is en in [[1782]] deur Josef II gesluit is ten einde groter staatsbeheer oor opvoedkundige instellings te verseker. Josef II het die universiteit in 'n liseum omskep, waar staatsamptenare en mediese personeel opgelei is. In [[1827]] is dit deur Keiser Franz I weer as universiteit heringestel, vandaar die naam ''Karl-Franzens Universität''. Die universiteit het tans meer as 30&nbsp;000 studente. Talle bekendes het verbintenisse met die Universiteite in Graz. Die Serwiese uitvinder, [[Nikola Tesla]], het in [[1875]] elektroniese ingenieurswese aan die Graz Universiteit van Tegnologie gestudeer1875. Die Nobelpryswenner Otto Loewi het van [[1909]] tot [[1938]] aan die Universiteit van Graz doseer. Die wêreldbekende wetenskaplike astroloog, [[Johannes Kepler]], was 'n professor in wiskunde aan die Universiteit van Graz en die fisikus Erwin Schrödinger, (bekend vir sy "kat-eksperiment"), was vir 'n kort tydperk in [[1936]] kanselier van die Universiteit van Graz. == Parke en tuine == [[Lêer:Graz Panorama altstadtseite.jpg|duimnael|Uitsig uit die ''Kunsthaus'' oor die ''Schlossberg'' Kasteel (links) en die ''Altstad'' (Oustad) en die ''Franziskanerkirche'' (Kerk)]] Graz is 'n tuinstad en meer as 70 persent van die stad se oppervlakte bestaan uit groen ruimtes. Die ''Stadtpark'' (Stadspark) strek regom die versterkte Ou Dorp. In die sestiger- en sewentigerjare het toegewyde jong kunstenaars en skrywers die Stadtpark regoor Europa bekend gemaak en later die avantgarde ''Forum Stadtpark'' gestig. Graz het ook sy eie botaniese tuine, 'n kunstuin, 'n beeldhouwerktuin en ''Giovanni'' se tuine. * Kunstgarten – Kunstuin met kontemporêre kunstoonstellings. * ''Österreichischer Skulpturenpark'' – Oostenrykse Beeldhoupark. == Argitektuur == [[Lêer:GrazerRathaus-edit.jpg|duimnael|Graz se ''Rathaus'' of stadsaal in die skemer]] Die stadsaal pryk sedert 1893 oor Graz se ''Hauptplatz'' (hoofplein) en is ontwerp deur die Weense argitekte Wielemans en Reuter. Die ''Schlossberg'' kloktoring is Graz se bekendste landmerk en dateer in sy huidige vorm uit 1560. Die klokhorlosie tel die tyd al sedert 1712 af. Die lang en kort wyser is omgeruil. Drie klokke lui uit die toring, terwyl drie familiewapens ('coat of arms') die mure versier. Die toring is ook vroeër gebruik as 'n brandweersein, omdat die uitsig dit moontlik gemaak het om brande in die stad raak te sien en dan ook die klok te lui. Graz het ook talle katedrale. Die ''Mur Insel'' is 'n eilandjie op die Murrivier en een van Graz se nuutste landmerke en is deur die Amerikaanse argitek, [[Vito Acconci]] ontwerp. == Besienswaardighede == * ''Kindermuseum FRida & freD'' FRida & freD is 'n museum vir kinders. * ''Österreichisches Luftfahrtmuseum Graz-Thalerhof'' – Lugvaartmuseum. * ''Landesmuseum Joanneum'' – Natuurwetenskappe-, Geskiedenis- en volksmuseum. Sluit die ''Alte'' {Ou} en ''Neue'' (nuwe) Gallery, die Volkskundemuseum, die ''Künstlerhaus'' (Kunsgallery, ''Schloss Eggenberg'' (Eggenberg Kasteel) en die beeld en klankargiewe in. * ''Das Landeszeughaus'' – Die wapenkamer van die Staat van Stiermarke. * ''Kunsthaus'' – Moderne kunsmuseum deur die Britse argitek, Peter Cook, ontwerp. * ''Opernhaus'' en ''Schauspielhaus'' – Operahuis en teater. * ''Grazer Stadtmuseum'' – Graz se stadsmuseum. * ''Hans Gross Kriminalmuseum'' – Hans Gross Kriminologiese Museum * ''Diözesanmuseum'' – Biskopsmuseum van Graz-Seckau. * ''Spielzeugmusem'' – Pichler se speelgoedmuseum * Tremspoormuseum * Johann Puch Museum – Johann Puch Motorfiets- en Karmuseum. * ''Gotscheer Gedenkstätte'' – Gottschee Gedenkteken * ''Hause der Architektur'' – Argiktektuurhuis * ''Schloss- und Schlüsselmuseum'' Hans Schnell Slot- en Sleutelmuseum. * ''Literaturhaus'' – Letterkundehuis. * Mausoleum en Friedrich se Kapel. - Monument in opdrag van Keiser Ferdinand II deur die argitek Pietro de Pomis. * ''Museum der Wahrnehmung'' – Waarnemingsmuseum met die Samadhi bad. * ''GKB-StEF-Museum'' – Graz-Köflach Spoorwegmaatskappymuseum. * ''Garnisonsmuseum'' – Garnisoenmuseum. * Puppenkabinett – Poppekas. * Kontemporêre geskiedenislaboratorium. * Kloktoring. * Murinsel – Eilandjie op die Murrivier. == Vervoer == 'n Uitgebreide vervoernetwerk maak Graz 'n maklike stad om per motor te navigeer. Die stad het ook 'n bus en tremnetwerk. Laasgenoemde bestaan uit 8 tremlyne. Graz se treinstasie verbind die stad per spoor met [[Wene]], [[Salzburg]], [[Innsbruck]], Maribor in [[Slowenië]], [[Zagreb]] in [[Kroasië]], [[Praag]] in die [[Tsjeggiese Republiek]] en [[Boedapest]] in [[Hongarye]]. Graz het ook sy eie klein lughawe ongeveer 10&nbsp;km suid van die middestad met 'n spoorwegstasie binne loopafstand daarvan. Die lughawe bedien vlugte elders uit Oostenryk en uit [[Londen]], [[Zürich]], [[Oslo]], [[Frankfurt am Main]], [[München]], [[Stuttgart]] en [[Düsseldorf]]. == Bekendes uit Graz == Graz is die geboortestad van die komponis Robert Stolz en die wêreldberoemde dirigent, Nikolaus Harnoncourt, het in dié stad grootgeword. Die Hollywood rolprentstêr en goewerneur van Kalifornië, [[Arnold Schwarzenegger]], het in Graz grootgeword. Die ''Graz-Liebenau-Stadion'', waar die voetbalklubs ''SK Sturm Graz'' en ''Grazer AK'' gesetel is, het van 1997 tot 2005 as die ''Arnold Schwarzenegger-stadion'' bekend gestaan. Schwarzenegger se onbuigsame houding ten gunste van die doodstraf het egter in 2005 'n opskudding veroorsaak en sy naam is op sy aandrang van die stadionnaam verwyder. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.graztourismus.at/ Graz Toerismewebtuiste] * {{de}} [http://www.vrgraz.at/ ''3D-Stadtportal der Landeshauptstadt Graz''] – 3D stadsportaal * {{de}} [http://www.graz.at/ ''Stadt Graz''] – Graz: Amptelike webwerf * {{de}} [http://www.kulturserver-graz.at/ KulturServerGraz] – Graz se kultuurportaal * {{en}} [http://www.worldtopix.com/graz.html Graz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310234411/http://www.worldtopix.com/graz.html |date=10 Maart 2007 }} * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/931.htm Amptelike Unesco-bladsy] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Graz|title=Graz|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Nedersettings in Stiermarke]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Oostenryk]] oi8aykk0jdx1q09a7vtn06gdsfm04zg 0 15121 2903411 2883368 2026-05-12T15:22:23Z Atudur263 207547 /* */ 2903411 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die huidige land binne die Verenigde Koninkryk. Vir die historiese prinsdom, sien [[Prinsdom van Wallis]].'' {{Inligtingskas Land |noem_naam = Wallis |volle_naam = <small>''Wales'' ([[Engels]])<br />''Cymru'' ([[Wallies]])</small> |algemene_naam = Wallis |beeld_vlag = Flag of Wales.svg |beeld_wapen = Royal Badge of Wales (2008-2024).svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Wales in the UK and Europe.svg |leuse = ''Cymru am byth''<br /><small>''(Wallies vir: "Wallis vir altyd" of "Lang leef Wallis")<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/lifestyle/fun-stuff/cymru-am-byth-meaning-behind-8592076 |title=Cymru am byth! The meaning behind the Welsh motto |publisher=WalesOnline |date=6 Februarie 2015 |accessdate=5 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407230230/https://www.walesonline.co.uk/lifestyle/fun-stuff/cymru-am-byth-meaning-behind-8592076 |archive-date=7 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>''</small> |volkslied = ''[[Hen Wlad Fy Nhadau]]''<br /><small>''(Wallies vir: "Land van my vaders")''</small><br /><center>[[Lêer:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]] en [[Wallies]] |hoofstad = [[Cardiff]] (Caerdydd) {{Koördinate|51|29|N|3|11|W}} |latd = 51 |latm = 29 |latNS = N |longd = 3 |longm = 11 |longEW = W |grootste_stad = [[Cardiff]] (Caerdydd) |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Lys van monarge van Brittanje|Monarg]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />[[Rhun ap Iorwerth]] |oppervlak_rang = 3^de (VK) |oppervlak_grootte = |oppervlak = 21&nbsp;218<ref>{{en}} {{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |publisher=Kantoor vir Nasionale Statistieke |date=5 April 2023 |accessdate=5 Maart 2024}}</ref> |oppervlakmi² = 8&nbsp;192 |persent_water = |bevolking_skatting = 3&nbsp;131&nbsp;640<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland/mid2022/mye22final.xlsx |title=Mid-Year Population Estimates, UK, June 2022 |publisher=Kantoor vir Nasionale Statistieke |date=26 Maart 2024 |accessdate=5 Maart 2024}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2022 |bevolking_rang = 3^de (VK) |bevolking_sensus = 3&nbsp;107&nbsp;494<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gro-gov.scot/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html |title=Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |publisher=Nasionale Rekords van Skotland |date=8 Augustus 2013 |accessdate=8 Augustus 2013}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 151 |bevolkingsdigtheidmi² = 391,1 |bevolkingsdigtheidrang = |BBP_PPP = £74,5&nbsp;miljard<ref name="GVA">{{en}} {{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents |title=Regional gross value added (balanced) per head and income components |publisher=Kantoor vir Nasionale Statistieke |date=24 April 2024 |accessdate=5 Maart 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 3^de (VK) |BBP_PPP_jaar = 2022 |BBP_PPP_per_kapita = $23&nbsp;804<ref name="GVA" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 3^de (VK) |BBP = £85,4&nbsp;miljard<ref name="GDP">{{en}} {{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents |title=Regional gross domestic product: all ITL regions |publisher=Kantoor vir Nasionale Statistieke |date=24 April 2024 |accessdate=5 Maart 2024}}</ref> |BBP_rang = 3^de (VK) |BBP_jaar = 2022 |BBP_per_kapita = £27&nbsp;274<ref name="GDP" /> |BBP_per_kapita_rang = 3^de (VK) |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Vereniging by<br />Gruffydd ap Llywelyn<br />• Statuut van Rhuddlan<br />• [[Act of Union 1535|Unie met Engeland]]<br />• Devolusie |onafhanklikheidsdatums = <br /><br /><br />[[1057]]<br />[[3 Maart]] [[1284]]<ref>{{en}} {{cite journal|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100419253|title=Statute of Rhuddlan| publisher=Oxford Reference|accessdate=5 Julie 2020}}</ref><br />[[1543]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Hen8/27/26/contents |title=Laws in Wales Act 1535 (repealed 21. Desember 1993) |publisher=legislation.gov.uk |accessdate=5 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417010928/http://www.legislation.gov.uk/aep/Hen8/27/26/contents |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />[[31 Julie]] [[1998]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/contents |title=Government of Wales Act 1998 |publisher=legislation.gov.uk |accessdate=5 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416203623/http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/contents |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |MOI = {{wins}} 0,898<ref>{{en}} {{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/GBR/?levels=1+4&extrapolation=0 |title=Subnational HDI |publisher=Global Data Lab |accessdate=5 Maart 2024}}</ref> |MOI_rang = – |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 30<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/statistics/2020/02/additional-poverty-statistics-2020/documents/gini-coefficient-by-uk-nation/gini-coefficient-by-uk-nation/govscot%253Adocument/Gini%252Bfor%252BUK%252Bcountries%252B-%252Bfor%252Bpublication.xlsx |title=Gini coefficient by UK nation |publisher=Skotse Regering |date=Februarie 2020 |accessdate=5 Maart 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2016⁠–⁠19 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Pond sterling]] (£) |geldeenheid_kode = GBP |land_kode = |tydsone = GMT |utc_afwyking = [[UTC±00:00|±0]] |tydsone_somer = BST |utc_afwyking_DST = [[UTC+01:00|+1]] |internet_domein = [[.uk]], [[.gb]] |skakelkode = 44 |voetskrif = <big>[[Beskermheilige]]: [[Sint David]] (Dewi Sant)<br />[[Nasionale blom]]: [[Prei]], [[Tuinaffodil]]</big> }} '''Wallis''' ([[Engels]]: ''Wales'', [ˈweɪlz], {{Audio|En-us-Wales.ogg|luister}}; [[Wallies]]: ''Cymru'', [ˈkəmri], {{Audio|Cymru.ogg|luister}}) is een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]]. Dit lê in die suidweste van Groot-Brittanje en word deur die [[Graafskappe van Engeland|Engelse graafskappe]] (''counties'') [[Cheshire]], [[Shropshire]], [[Herefordshire]] en [[Gloucestershire]] in die ooste, die [[Kanaal van Bristol]] in die suide, die [[Sint-Georgekanaal]] (''St. George's Channel'') in die suidweste en die [[Ierse See]] in die weste en noorde begrens. [[Lêer:View from Snowdon - geograph.org.uk - 1543264.jpg|duimnael|links|Uitsig na die suidooste vanaf Snowdon, die hoogste bergpiek van Wallis en Engeland]] [[Lêer:Caernafon Castle - Seiont sunset.jpg|duimnael|links|Na die vier kastele en versterkings, wat koning [[Eduard I van Engeland|Edward I]] ná die Engelse verowering van Wallis hier laat oprig het, is in die volksmond as die "Ysterring" verwys. Die kastele – Caernarfon, Beaumaris, Conwy en Harlech is as [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e aangewys. Die foto wys die Caernarfon-kasteel in Gwynedd teen sononder]] [[Lêer:St David's Day at the Senedd - Dydd Gŵyl Dewi yn y Senedd 2014 (12949993074).jpg|duimnael|links|Twee meisies in nasionale kleredrag op ''St David's Day'', Wallis se nasionale feesdag wat op 1 Maart gevier word]] Soms word na Wallis ook as die Vorstedom van Wallis (Engels: ''Principality of Wales'', Wallies: ''Tywysogaeth Cymru'') verwys, alhoewel die [[Prins van Wallis]] nie by die regering van die land betrokke is nie en hierdie naam nie deur alle bewoners van Wallis goedgekeur word nie. Wallis het nooit as 'n soewereine staat bestaan nie, en die Walliese deelkoninkryke is in 1282 deur Engeland geannekseer, nadat die Engelse koning [[Eduard I van Engeland|Edward I]] in die Slag van Cilmeri 'n oorwinning oor die Walliese monarg Llywelyn II behaal het. Die Walliese Reg is egter in sommige plekke tot die afkondiging van die nuwe wetgewing oor regsake in Wallis (''Laws in Wales Acts'') in die jare 1535 tot 1542 behou. [[Cardiff]], die grootste stad van Wallis, is in 1955 as sy hoofstad aangewys (voor 1955 was daar geen amptelike Walliese hoofstad nie), terwyl die Prins van Wallis 'n amptelike woning in Caernarfon het. Die plaaslike parlement, die Nasionale Vergadering van Wallis, is in 1999 ná 'n referendum gevorm. Sy bevoegdhede is in 2007 volgens die Wet op die Regering van Wallis uitgebrei. Wallis word tradisioneel verbind met 'n reeks ikoniese simbole – Walliese manskore, [[rugby]], [[steenkool]]myne en lang reekse van terrashuise waarin mynbouwerkers gehuisves is, leiklipgroewe, [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[kasteel|kastele]] (soos die "Ysterring" wat ná die Engelse verowering van Wallis ontstaan het), die bergpiek Mount Snowdon en skaapteelt (daar is steeds drie skape vir elke inwoner). In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu is nuwe ikone by dié lys gevoeg: nuwe nasionale museums wat die Walliese geskiedenis aan die nageslagte verduidelik (en, onafhanklik hiervan, as argitektoniese besienswaardighede beskou word), die nuwe parlementsgebou wat die Walliese ''Senned'' huisves, die Millennium-stadion en die herontwikkelde dokke van Cardiff asook die nuwe besoekersentrum wat sy deure op Mount Snowdon geopen het. == Etimologie == Die woorde "Wallis" en "Wallies" is ontleen aan dieselfde [[Ou Engels]]e wortel (enkelvoud ''Wealh'', meervoud ''Wēalas''), 'n afstammeling van die Proto-Germaanse *''Walhaz'', wat op sy beurt ontleen is aan die naam vir die [[Gallië]]rs wat deur die Romeine ''Volcae'' genoem is. Hierdie term is later gebruik om onoordeelkundig na inwoners van die [[Wes-Romeinse Ryk]] te verwys.<ref>{{en}} {{cite web |author=Katherine L. Miller |title=The Semantic Field of Slavery in Old English: Wealh, Esne, Þræl |date=2014 |url=http://etheses.whiterose.ac.uk/8031/1/Katherine%20Miller%20Semantic%20Field%20of%20Slavery%20in%20Old%20English%20v%203.pdf |publisher=University of Leeds |accessdate=8 Augustus 2019}}</ref> Hierdie betekenis word nog steeds in name soos [[Wale]] en [[Wallonië]] (in [[België]]), [[Walagye]] (in [[Roemenië]]) en die einding ''-wall'' in [[Cornwall]] bewaar. Die [[Angelsaksers]] het die term gebruik om veral na die Britone te verwys; die meervoudsvorm ''Wēalas'' het die naam van hul gebied Wallis geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=John Davies |title=A History of Wales |publisher=Penguin |year=1994 |location=Londen |isbn=978-0-14-014581-6 |pages=71}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=[[J.R.R. Tolkien]] |title=Angles and Britons: O'Donnell Lectures |publisher=University of Wales Press |year=1963 |location=Cardiff |pages=English and Welsh, an O'Donnell Lecture delivered at Oxford on 21 October 1955}}</ref> In die historiese gebruik in Brittanje was die woorde nie beperk tot die moderne Wallis of die Walliesers nie; dit is egter gebruik om te verwys na enigiets wat Angelsaksers met Britte geassosieer het, insluitende ander nie-Germaanse gebiede in Brittanje (byvoorbeeld [[Cornwall]]) en plekke in die Angelsaksiese gebiede wat met Britone geassosieer is (byvoorbeeld [[Walworth, Durham|Walworth]] in [[Durham (graafskap)|Durham]] en [[Walton, Leeds|Walton]] in [[Wes-Yorkshire]]).<ref>{{en}} {{cite book |author=David Rollason |title=Northumbria, 500–1100 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-04102-7 |location=Cambridge |date=2003 |page=60 |chapter=Origins of a People}}</ref> Die moderne Walliesers noem hulleself ''Cymry'' en ''Cymru'' is die Walliese naam vir Wallis. Dié woorde (wat albei [ˈkəm.rɨ] uitgespreek woord) is afgelei van die Britoniese woord ''combrogi'' wat "volksgenote" beteken,<ref name="Hist Wales 69">{{en}} {{cite book |author=John Davies |title=A History of Wales |publisher=Penguin |year=1994 |location=Londen |isbn=978-0-14-014581-6 |pages=69}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=John Edward Lloyd |title=A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest (Note to Chapter VI, the Name "Cymry") |url=https://books.google.com/books?id=NYwNAAAAIAAJ&pg=PA191 |edition=2de |location=Londen |publisher=Longmans, Green, and Co. |date=1911 |volume=I |pages=191–192}}</ref> en het waarskynlik voor die 7de eeu gebruiklik geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=Egerton Phillimore |title=Y Cymmrodor |publisher=Honourable Society of Cymmrodorion |editor=Egerton Phillimore |volume=XI |location=Londen |date=1891 |pages=97–101 |chapter=Note (a) to The Settlement of Brittany |chapter-url=https://books.google.com/books?id=M35QO0vor-EC&pg=PA97}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=John Davies |title=A History of Wales |publisher=Penguin |year=1994 |location=Londen |isbn=978-0-14-014581-6 |pages=71}}</ref> Volgens Middeleeuse legendes is dit afgelei van die oorspronklike koning van Cymru, Camber, die seun van Brutus, die eerste koning van Brittanje. In die literatuur kon die woorde gespel word as ''Kymry'' of ''Cymry'', ongeag of dit na die volk of hul vaderland verwys het.<ref name="Hist Wales 69" /> Die Gelatiniseerde vorme van die name, ''Cambrian'', ''Cambric'' en ''Cambria'', het behou gebly in benamings soos Kambriese Berge en die [[Kambrium|Kambriese]] [[Geologiese tydskaal|Geologiese tydperk]].<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Z7Ymjw1o9a0C&pg=PA203 |title=Chambers 21st Century Dictionary |work=Kambriese woordeboek |publisher=Allied Publishers |year=2008 |isbn=978-81-8424-329-1 |location=Nieu-Delhi |page=203}}</ref> Die naam Cymru is nou verwant met plekname in Noord-Engeland soos Cumberland en Cumbria. == Geografie == === Fisiese en geografiese kenmerke === [[Lêer:Brecon beacons arp.jpg|duimnael|links|Die Brecon Beacons-bergreeks]] [[Lêer:"Source of the River Severn" - geograph.org.uk - 800337.jpg|duimnael|links|Die bron van die Severnrivier in die Kambriese Gebergte]] Wallis lê op 'n [[skiereiland]] in die sentrale weste van Groot-Brittanje en beslaan 'n oppervlak van 21&nbsp;218 vierkante kilometer. Dit is sowat 274 kilometer lank en 97 kilometer wyd. Wales het 'n kuslyn van meer as 1&nbsp;200 kilometer en sluit 'n aantal eilande in, waarvan [[Anglesey]] in die noordweste die grootste is. Die mees digbevolkte gebiede lê in Suid-Wallis, met die stede Cardiff, [[Swansea]] en [[Newport]]. Hierdie gebied is ook die nywerheidsentrum van Wallis. Die grootste deel van Wallis se oppervlakte word deur bergagtige terrein beslaan, veral in die noordelike en sentrale gedeeltes, op hoogtes van meer as 150&nbsp;m bo seevlak.<ref>{{en}} [http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/regional-climates/wl ''MetOffice: Wales – Climate. Besoek op 7 Februarie 2016'']</ref> Die bergreekse is tydens die laaste ystydperk gevorm, met die Snowdon (Wallies: ''Yr Wyddfa'') in Snowdonië, Noord-Wallis as die hoogste bergpiek op 1&nbsp;085&nbsp;meter. Die Brecon Beacons in die suide bereik 'n hoogte van 885&nbsp;m, terwyl die Kambriese Gebergte (Engels: ''Cambrian Mountains'') in die hartland van Wallis uittoring. Die aarde se vroegste geologiese tydperk in die Paleosoïkum, die [[Kambrium]], is na die Kambriese bergreeks genoem. Walliese riviere ontspring in die bergreekse en dreineer die land straalvormig. Die [[Severn]] (Wallies: ''Hafren'') is die langste rivier in Wallis en Engeland wat naby die bergtop Plynlimon in die Kambriese Gebergte ontspring. 'n Aantal hidroëlektriese kragsentrales en opgaardamme voorsien Wallis se groter nedersettings van elektrisiteit en [[drinkwater]]. Die huidige grens tussen Wallis en Engeland is grotendeels in die 16de eeu willekeurig vasgelê en volg hoofsaaklik die Middeleeuse feodale grenslyne. Die grenslyn skei Knighton van sy spoorwegstasie, sny Church Stoke van die res van Wallis af en loop dwarsdeur die dorp Llanymynech. Geografies word Wallis dikwels onderverdeel in vier substreke: North Wales (Noord-Wallis), Mid Wales (die Walliese Middelland), West Wales (Wes-Wallis) en South Wales (Suid-Wallis). === Noord-Wallis === [[Lêer:The Grand Hotel, Llandudno - geograph.org.uk - 455955.jpg|duimnael|The Grand Hotel, Llandudno]] [[Lêer:Frozen peat bog, near Hay Bluff - geograph.org.uk - 1098157.jpg|duimnael|Bevrore turfgrond naby Hay Bluff in die Black Mountains, Powys]] Noord-Wallis (Wallies: ''Gogledd Cymru'') behels die vroeëre graafskappe Caernarfon en Merioneth, wat as deel van administratiewe hervormings saamgesmelt is tot die nuwe graafskap Gwynedd, en die vroeëre graafskap Denbigh, wat saam met aangrensende dele van ander graafskappe saamgesmelt is tot Clwyd. Die koninklike Tudor-dinastie het sy oorsprong in Noord-Wallis, terwyl die Britse troonopvolger steeds in die plaaslike Caernarfon-kasteel as "Prins van Wallis" geproklameer word. Die laaste sodanige plegtigheid het in 1969 plaasgevind toe hierdie titel amptelik aan [[Charles III]], die oudste seun van koningin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]], verleen is. Die titel is tans vakant. Ook die nasionale Walliese party [[Plaid Cymru]] het sy wortels in dié streek. Vier dekades ná sy stigting in 1925 het die eerste Plaid Cymru-afgevaardigde, Gwynfor Evans (1912–2005), in 1966 'n setel in die Britse Laerhuis verower. Noord-Wallis was danksy sy strande en berge een van die eerste streke in Groot-Brittanje wat vir toerisme ontsluit is. Die plaaslike kusgebiede word deur 'n groot verskeidenheid landskapsvorme gekenmerk wat van eensame strande tot kranse met klein visserdorpies wissel. Nogtans is dit veral gewilde see- en strandoorde wat met Noord-Wallis as vakansiebestemming verbind word. So word Llandudno onder die mees tradisionele en elegante vakansieoorde in die Verenigde Koninkryk gereken. === Die Walliese Middelland === Die Walliese Middelland (Wallies: ''Canolbarth Cymru'' of kort ''Y Canolbarth'' "Die Middelland") behels die vroeëre graafskappe Montgomery, Radnor en dele van Brecknockshire wat saamgesmelt is tot die nuwe graafskap Powys, die vroeëre graafskap Cardigan (wat tans deel uitmaak van Dyfed) asook dele van Merioneth en Carmarthen. === Wes-Wallis === Wes-Wallis (Wallies: ''Gorllewin Cymru'') behels as die mees westelike substreek van Wallis volgens een definisie net Pembrokeshire, Ceredigion en Carmarthenshire, terwyl ander beskrywings ook Swansea en Neath Port Talbot hierby insluit en Ceredigion nie daarby inreken nie. Die sogenaamde ''preserved county'' van Dyfed kom grootliks ooreen met die streek waarna algemeen as Wes-Wallis verwys word. Tussen 1974 en 1996 het West Wales as 'n graafskap bestaan. === Suid-Wallis === [[Lêer:Summit of Pen-y-Fan - geograph.org.uk - 797061.jpg|duimnael|Die bergtop Pen y Fan (886&nbsp;m)]] Suid-Wallis (Wallies: ''De Cymru'') behels die historiese graafskappe Glamorgan en Monmouthshire, en soms word met Carmarthenshire en Pembrokeshire ook gebiede wes daarvan by dié substreek gereken. Dit word in die ooste en suide deur Engeland en die Kanaal van Bristol begrens, en in die noorde en weste deur die Walliese Middelland en Wes-Wallis. Sowat 'n derde van sy oppervlakte word deur die Nasionale Brecon Beacons-park beslaan, insluitende Pen y Fan, die hoogste bergtop suid van Snowdonië. Met 'n bevolking van 2,2 miljoen (byna driekwart van die totale Walliese inwonertal) is Suid-Wallis die mees digbevolkte gebied in die suidweste van die Verenigde Koninkryk. Hier is met die hoofstad Cardiff (350&nbsp;000 inwoners), Swansea (240&nbsp;000) en Newport (150&nbsp;000) ook die drie grootste stedelike nedersettings in Wallis geleë. === Die Sewe Wonders van Wallis === Die ''Sewe Wonders van Wallis'' is 'n tradisionele lys van sewe geografiese en kulturele bakens in Wallis: Snowdon (die hoogste berg), die klokke van Gresford met hulle kenmerkende gelui in die Middeleeuse Allerheilige-kerk, die Llangollen-brug (wat in 1347 oor die Deerivier opgerig is), die Bron van Sint Winefride ('n pelgrimsoord naby Holywell in Flintshire), die Toring van Wrexham ('n 16de eeuse toring van die Sint Giles-kerk in Wrexham), die Venynbome van Overton (baie oue venynbome op die begraafplaas van St Mary's in Overton-on-Dee) en Pistyll Rhaeadr (met 75&nbsp;meter die hoogste waterval in Wallis). == Klimaat == [[Lêer:Llangynidr - geograph.org.uk - 36620.jpg|duimnael|Llangynidr, 'n dorpie in die Uskvallei, onder sneeu]] [[Lêer:Llynnau Mymbyr - geograph.org.uk - 879595.jpg|duimnael|links|Reënwolke oor Llynnau Mymbyr in die hartland van Snowdonië]] [[Lêer:A view across the saltmarsh towards Barmouth - geograph.org.uk - 1087603.jpg|duimnael|'n Uitsig oor die soutmoeras van Cardigan Bay in Gwynedd, Noord-Wallis, met die dorpie Barmouth in die agtergrond. Die foto is in Desember geneem]] Wallis het 'n seeklimaat wat deur gematigde temperature, winderige, reënerige en dikwels bewolkte weerstoestande gekenmerk word. Kus- en landskapsvorme het beslissende invloed op plaaslike weerstoestande. So varieer die meer ruwe klimaat van hoër geleë bergstreke met meer gematigde weerstoestande in beskermde kusgebiede. Gebiede in die ooste van die land is eweneens meer gematig, met klimaattoestande wat grootliks ooreenkom met dié van aangrensende Engelse graafskappe. In laer geleë streke word 'n gemiddelde jaarlikse temperatuur van tussen 9,5 en 11&nbsp;°C aangeteken, waarby die hoogste temperatuurwaardes in kusgebiede gemeet word. Die gemiddeldes daal met 0,5&nbsp;°C vir elke 100&nbsp;m hoogte-toename. So word in gebiede op 400&nbsp;m bo seevlak byvoorbeeld 'n gemiddelde jaarlikse temperatuur van sowat 7,5&nbsp;°C aangeteken. Temperatuurwaardes toon 'n seisoenale asook 'n variasie tussen dag- en nagtoestande. Wintertemperature word grootliks beïnvloed deur die temperatuur van die wateroppervlak van die omliggende see wat sy laagste waardes laat in Februarie of vroeg in Maart bereik. So is Februarie die koudste maand in Walliese kusgebiede, terwyl daar op binnelandse plekke min temperatuurverskille tussen Januarie en Februarie is. Gemiddelde temperature in Januarie varieer tussen ongeveer 0&nbsp;°C in die hoër geleë landsdele van Noord- en Sentraal-Wallis en 3 of 4&nbsp;°C in kusstreke. Die hoogste gemiddeldes vir Januarie word in Pembrokeshire gemeet en toon die invloed van lugmassas wat hier vanuit die relatief warm Atlantiese Oseaan landinwaarts beweeg. Die laagste temperature word gewoonlik teen sonop gemeet. Dit is veral gedurende winternagte, nadat die landskap met 'n sneeulag bedek is, en in weerstoestande met min wind en onbewolkte lug wanneer minimumtemperature aangeteken word. Die kwik val tot die laagste vlakke in binnelandse gebiede wat nie meer die matigende invloed van die see ervaar nie, soos op die bodem van valleie waar koue lug kan instroom. Dit was in sulke weerstoestande toe die kwik op 21 Januarie 1940 in Rhyader, Powys met -23,3&nbsp;°C tot die laagste vlak gedaal het wat ooit in Wallis aangeteken is. Die laagste wintertemperatuur, wat ooit langs die kus gemeet is, was -10,7&nbsp;°C op 13 Januarie 1987 in Brawdy, Pembrokeshire. Nagtemperature is in Walliese kusgebiede in die algemeen gematig. So is sommige van die hoogste temperature, wat ooit in die Verenigde Koninkryk gemeet is, juis op plekke langs die Noord-Walliese kus aangeteken. Hoë wintertemperature met uiterstes van 18&nbsp;°C word gemeet wanneer vogtige lugmassas vanuit die suide of suidweste aanvanklik oor hoër geleë terrein in Snowdonië beweeg en daarna begin om warmer te word sodra die wind bergaf oor laer geleë gebiede waai. Na dié windeffek word as föhn verwys, analoog met dieselfde windverskynsel in die Europese [[Alpe]]reeks. Julie is gewoonlik die warmste maand van die jaar, met maksimumtemperature wat van sowat 17&nbsp;°C op hoër geleë plekke in die binneland tot 18&nbsp;°C langs die weskus en 21&nbsp;°C in die oostelike dele van Powys en Monmouthshire wissel. Somertemperature bereik hul maksimum tussen twee of drie uur op die namiddae. Die hoogste temperature word op binnelandse plekke gemeet wat nie meer aan die matigende invloed van die see blootgestel is nie. Op 2 Augustus 1990 is die historiese rekordtemperatuur van 35,2&nbsp;°C by Hawarden Bridge in Flintshire gemeet. Wanneer baie warm lugmassas vanuit die ooste na die kusgebiede toe beweeg, styg die kwik ook hier tot die lae 30's. So is op 2 Augustus 1995 die rekordtemperatuur van 31,8&nbsp;°C in Aberporth in Ceredigion aangeteken. == Geskiedenis == [[Lêer:CymruMap.PNG|duimnael|Die Walliese koninkryke in die Middeleeue]] [[Lêer:Caernarfon castle interior.jpg|duimnael|Die kasteel Caernarfon is ná die verowering van Wallis in 1282 deur die Engelse koning Edward I opgerig]] Die eerste menslike nedersetting in die huidige Wallis het teen die einde van die laaste ystydperk ontstaan. In die Romeinse tydperk was Wallis die tuisland van 'n aantal stamme, waarvan die Silures in die noordooste en die Ordovices in die sentrale en noord-westelike gebiede die belangrikste was. Die Romeine het tydens hulle heerskappy in Brittanje 'n lyn van forte opgerig, waarvan die mees westelike naby Maridunum (die huidige Carmarthen) ontstaan het, en [[goud]] in Dolaucothi in die huidige Carmarthenshire ontgin. Hulle het blykbaar nog verder weswaarts voorgedring. Een van die bekendste Romeinse geboue is die vesting van Isca (die huidige Caerleon) met sy pragtige amfiteater. Tydens die 4de eeu het die Romeine die Christelike godsdiens in Wallis ingevoer. Ná die ondergang van die [[Romeinse Ryk]] in Brittanje omtrent 410 is Wallis in 'n aantal koninkryke verdeel. Danksy die bergagtige topografie en die weerstand van die plaaslike bevolking het alle pogings van Angel-Saksiese stamme om Wallis te verower misluk. Die Angel-Saksiese koning Offa van [[Mercia]] het egter daarin geslaag om 'n Walliese gebied in die huidige Powys by sy ryk in te lyf. In sy opdrag is langs die grenslyn die sogenaamde Offa-wal opgerig. Die oostelike gebiede, wat deur die [[Engelse]] setlaars verower is, het in Wallies bekendgestaan as die Lloegyr, die "Verlore Lande". In die huidige spelling ''Lloegr'' word dit as die Walliese naam vir Engeland gebruik. In die Angel-Saksiese dialekte is na die [[Walliesers]] as ''Walha'' (letterlik: "vreemdeling" of "buitelander") verwys. Die Walliesers het na hulleself tot in die 12de eeu as ''Brythoniaid'' (Britone) verwys, alhoewel die huidige terme ''Cymru'' en ''y Cymry'' al in 633 deur Aneirin oorlewer is. As gevolg van die Normandiese verowering van Engeland is die Walliese onafhanklikheid geleidelik ondermyn. [[Edward I van Engeland]] het in 1282 'n oorwinning oor Llywelyn die Laaste, die laaste onafhanklike vors van Wallis, behaal. Edward het 'n aantal kastele soos Beaumaris, Caernarfon, Conwy en Harlech laat oprig om die Walliesers in bedwang te hou. Met die Wet oor die Regspraak in Wallis van 1535 is Wallis onder die heerskappy van [[Hendrik VIII van Engeland]], 'n heerser met Walliese voorvaders, geannekseer. Die Wallis-en-Berwick-Wet van 1746 het bepaal dat alle Engelse wette outomaties ook in Wallis (en Berwick, 'n stad digby die Engels-Skotse grens) toegepas sou word, tensy deur die wet anders bepaal word. Tydens die 20ste eeu het die Walliese nasionale bewussyn herleef. Plaid Cymru was die leidende organisasie in 'n onafhanklikheidsbeweging wat die selfregering van Wallis opgeëis het. Sedert 1955 word die term Engeland en Wallis vir alle gebiede gebruik, waar Engelse reg aangewend word. Terselfdertyd is Cardiff tot die hoofstad van Wallis verklaar. Uit vrees oor die moontlike uitwissing van die Walliese taal is in 1962 die Walliese Taalgenootskap gestig. In 1966 het Plaid Cymru daarin geslaag om die setel van die kiesafdeling Carmarthen te wen. Vir 'n kort tydperk was daar selfs geweldpleging deur Walliese nasionaliste van die ''Free Wales Army'' en ''Mudiad Amddiffyn Cymru'' (AMC – "Walliese Weerstandsbeweging"). Die Wallis-en-Berwick-Wet is in 1969 ten opsigte van Wallis herroep. 'n Wettelike definisie van Wallis is ingevoer en die grenslyn met Engeland afgebaken. Die Walliesers het die voorgestelde skepping van 'n eie parlement in Wallies in 1979 eers met 'n oorweldigende meerderheid in 'n referendum afgekeur, maar het in 1997 uiteindelik ten gunste van 'n eie volksraad gestem. Die Nasionale Vergadering van Wallis, wat sedert 1999 bestaan, besluit veral oor en beheer die regering se begroting vir Wallis. == Administratiewe streke == Op administratiewe vlak is Wallis onderdeel in 22 hoofgebiede ([[Engels]]: ''principal areas''; [[Wallies]]: ''Prif ardaloedd Cymru'').<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1994/19/schedule/1 |title=Local Government (Wales) Act 1994 |publisher=www.legislation.gov.uk |accessdate=14 September 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914221705/http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1994/19/schedule/1 |archive-date=14 September 2017}}</ref> [[Lêer:Wales Administrative Map 2009.png|duimnael|Kaart van Wallis se 22 hoofgebiede]] * [[Blaenau Gwent]] * [[Bridgend]] (''Pen-y-bont ar Ogwr'') * [[Caerphilly]] (''Caerffili'') * [[Cardiff]] (''Caerdydd'') * [[Carmarthenshire]] (''Sir Gaerfyrddin'') * [[Ceredigion]] * [[Conwy]] * [[Denbighshire]] (''Sir Ddinbych'') * [[Flintshire]] (''Sir y Fflint'') * [[Gwynedd]] * [[Anglesey]] (''Ynys Môn'') * [[Merthyr Tydfil]] (''Merthyr Tudful'') * [[Monmouthshire]] (''Sir Fynwy'') * [[Neath Port Talbot]] (''Castell-nedd Port Talbot'') * [[Newport, Wallis|Newport]] (''Casnewydd'') * [[Pembrokeshire]] (''Sir Benfro'') * [[Powys]] * [[Rhondda Cynon Taf]] * [[Swansea]] (''Abertawe'') * [[Torfaen]] (''Tor-faen'') * [[Glamorgan]] (''Bro Morgannwg'') * [[Wrexham]] (''Wrecsam'') == Demografie == === Historiese ontwikkeling === [[Lêer:Aberdare 1910s.jpg|duimnael|links|Mynwerkers en hul gesinne is meestal in lang rye eenderse baksteen-terrashuise gehuisves. Die foto wys Aberdare omstreeks 1910]] [[Lêer:Penrhyn Castle - geograph.org.uk - 1459984.jpg|duimnael|Weelderige huisvesting: die ''[[country house]]'' Penrhyn-kasteel in Llandegai naby Bangor, Gwynedd in Noord-Wallis het sy oorsprong in 'n Normandiese kasteel wat in die 19de eeu tot 'n herewoning uitgebou is. Dit word as die argitek Thomas Hopper se meesterwerk beskou]] Die [[nywerheidsomwenteling]] het in die 19de eeu aanleiding gegee tot ongekende bevolkingsgroei in Wallis. So het die bevolking van slegs sowat 'n halfmiljoen teen die middel van die 19de eeu gegroei tot 2,6 miljoen in 1921. Naas 'n natuurlike bevolkingsaanwas het binne- en buitelandse migrasie 'n beslissende rol gespeel. So het in die 1890's 130&nbsp;000 migrante uit Engeland, Ierland, [[Spanje]], [[Italië]] en ander lande na die Suid-Walliese steenkoolvelde gestroom, terwyl Wallisers uit landelike gebiede toenemend na die nuwe nywerheidsgebiede gemigreer het. Ofskoon nuwe nywerhede en die mynboubedryf werkgeleenthede vir baie Walliese arbeiders geskep het, het baie ander na oorsese bestemmings geëmigreer, veral na die noordoostelike [[Verenigde State]], maar ook na [[Suid-Afrika]] waar Walliese mynbouwerkers en -spesialiste grootliks bygedra het tot die ontwikkeling van die mynbousektor.<ref>{{en}} [http://www.museumwales.ac.uk/articles/2010-02-09/Working-Abroad---Welsh-Emigration/ ''National Museum Wales: Working Abroad – Welsh Emigration. Besoek op 9 Februarie 2016'']</ref> Die [[Walliesers in Argentinië|Walliese gemeenskap in Argentinië]] bestaan uit sowat 50&nbsp;000 mense.<ref>{{en}} {{cite web |title=Wales and Argentina |url=http://www.wales.com/en/content/cms/English/International_Links/Wales_and_the_World/wales_argentina/wales_argentina.aspx |publisher=Welsh Assembly Government |year=2008 |accessdate=24 Desember 2010 |work=Wales.com se webwerf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603125015/http://www.wales.com/en/content/cms/English/International_Links/Wales_and_the_World/wales_argentina/wales_argentina.aspx |archive-date=3 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die agteruitgang van swaar nywerhede gedurende die 20ste eeu het net soos die toenemende kommersialisering, meganisering en kapitaalintensiteit van die landboubedryf emigrasiesyfers van veral jonger werknemers drasties laat styg. So is die Walliese bevolkingsamestelling dekades lank deur 'n buitengewoon hoë persentasie bejaardes gekenmerk. Nuwe industriële groei het die bevolkingsverlies in die laat 20ste eeu verstadig, behalwe in Suid-Wallis en ander mynboustreke. Immigrasie- en emigrasiesyfers is intussen nagenoeg ewe groot, al het die grootskaalse vestiging van afgetredenes uit Engeland spanninge in tradisioneel Walliessprekende gebiede veroorsaak waar nuwe aankomelinge tans tot die helfte van die bevolking verteenwoordig. In sommige suidelike distrikte is daareenteen minder as tien persent van die inwoners buite Wallis gebore. Gedurende die nywerheidsgroei in die laat 19de eeu het groter getalle swart seemans hulle in Suid-Wallis gevestig waar Cardiff een van die oudste swart gemeenskappe in Groot-Brittanje huisves. Bewoners met [[Afrika]]-wortels verteenwoordig tans egter net 'n baie klein persentasie van die Walliese bevolking. === Huidige bevolking === [[Lêer:Swansea from kilvey hill.jpg|duimnael|Swansea-baai en die stadsentrum van Swansea, die tweede grootste nedersetting in Wallis, soos gesien vanaf die bergpiek Kilvey Hill]] Volgens die sensus van 2011 het die bevolking in dié jaar die rekordvlak van 3&nbsp;063&nbsp;456 bereik. In Junie 2018 is dit op 3&nbsp;139&nbsp;000 beraam. Sowat 'n kwart van die inwoners is in ander dele van die Verenigde Koninkryk gebore. Vanweë die bergagtige karakter van die landskap is groot dele van Wallis maar yl bevolk en het die meeste nedersettings langs of naby die kus of in die mees suidelike graafskappe ontstaan wat sowat die helfte van die bevolking huisves. So is 'n groot persentasie van die bevolking in die nywerheidsgebiede van Suid-Wallis saamgetrek waar ook die grootste nedersettings Cardiff, Swansea en Newport geleë is. 'n Ander digbevolkte streek is in die noordooste rondom Wrexham geleë. === Taal === [[Lêer:Aber Recycling.jpg|duimnael|links|Tweetalige aanwysings vir die herwinning van huishoudelike afval]] [[Lêer:Welsh speakers in the 2011 census.png|duimnael|Verspreiding van Wallies in Wallis volgens die sensus van 2011]] Terwyl feitlik alle inwoners Engels magtig is, word Wallies of Cymraeg, 'n Keltiese taal, nog deur 'n halfmiljoen mense of 19 persent van die totale bevolking gepraat. Sy opvallendste kenmerk is die reëlmatige en volledig fonetiese spelling. Wallies is nou verwant aan Kornies en Bretons en word as een van die oudste lewende tale in Europa beskou. Sy huidige taalvorm het reeds in die 6de eeu n.C. ontwikkel. Wallies geniet in Wallis gelyke status met Engels, soos verskans in die Walliese Taalwet van 1993, die Wet oor die Regering van Wallis van 1998, en die Wet oor die Nasionale Vergadering van Wallis (amptelike tale) van 2012. Openbare liggame word verplig om 'n Walliese taalskema voor te berei en te implementeer. Wallies is 'n verpligte skoolvak vir alle leerders in Wallis tot ouderdom 16, en Walliesmediumskole raak steeds meer gewild. Plaaslike rade gebruik Wallies net soos die Walliese Regering as ampstaal, en alle amptelike dokumente is in Engels en Wallies beskikbaar. Dieselfde geld vir plekname op straatborde en padtekens. Een televisiekanaal, S4C, saai sy programme in Wallies uit, net soos die openbare radiostasie BBC Radio Cymru. Daarnaas verskaf BBC Wales as openbare uitsaaier enkele van sy programme in Wallies aan S4C. Alhoewel daar tans geen [[koerant|dagblad]] in Wallies uitgegee word nie, verskyn 'n nasionale weekblad net soos tydskrifte en maandelikse streekskoerante in Wallies. === Walliese familiename === Anders as in Engeland was familiename in Wallis nog tot in die 16de eeu feitlik onbekend. Terwyl baie Engelse vanne afgelei is van beroepe, soos Carpenter, Taylor, Carter, Smith, Butcher en ander, het Wallisers patronieme gebruik – 'n kind het dus sy eie voornaam gekry én dié van sy vader gedra, met die woord ''ab'' of ''ap'' (afgelei van die Walliese ''mab'' "seun") daartussen. 'n Tradisionele Walliese naam soos Rhys ap Thomas kan dus vertaal word as "Rhys, seun van Thomas". Eers vanaf die laat 15de en vroeë 16de eeu, toe die Walliese Huis van Tudor oor Engeland en Wallis regeer het, het statusbewuste Wallisers begin om hul patronieme volgens die Engelse voorbeeld te angliseer tot familiename wat vandag steeds in gebruik is. Patronieme soos ap Owen (seun van Owen) is gewysig tot Bowen; ab Evan tot Bevan. Ander weer het vanne volgens die Engelse styl aangeneem wat op Christelike voorname gegrond was. So dra 'n groot aantal Wallisers tans familiename soos Jones (afgelei van John), Evans, Edwards, Davies (David), Williams, Thomas, Griffiths, Rees, Jenkins en baie ander.<ref>{{en}} Terry Breverton: ''The Welsh: The Biography''. Stroud: Amberley Publishing 2012, bl. 216</ref> == Sport == [[Lêer:Wales national football team.jpg|duimnael|Die [[Walliese nasionale sokkerspan]] in 2011]] [[Lêer:Wales rugby team.jpg|duimnael|Die [[Walliese nasionale rugbyspan]] tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2008 op die [[Millennium-stadion]]]] Wallis beskik oor sy eie nasionale [[sport]]kompetisies en word tydens verskeie internasionale sportbyeenkomste soos [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]-toernooi, [[Rugbywêreldbeker]], [[UEFA Europa-beker]] en [[Statebondspele]] deur sy eie onderskeidelike nasionale spanne verteenwoordig.<ref>{{en}} Marc Keech: ''England and Wales.'' In: James Riordan, Arnd Krüger (uitgewer): ''European Cultures in Sport: Examining the Nations and Regions.'' Intellect, Bristol 2003, {{ISBN|1-84150-014-3}}, bl. 5–22.</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sport.wales/what-is-sport-wales/?lang=en& |title=NGB websites: About us: Sport Wales – Chwaraeon Cymru |publisher=Sport Wales |year=2010 |accessdate=10 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310074525/http://www.sportwales.org.uk/about-us/how-we-can-help/working-in-partnership/national-governing-bodies-of-sport/ngb-websites.aspx?lang=en& |archive-date=10 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende [[Olimpiese Spele]] maak Walliese atlete egter deel uit van Groot-Brittanje se span, saam met Engeland, Skotland en Noord-Ierland. Wallis het sy eie nasionale beheerliggame, soos die Walliese Voetbalassosiasie en die [[Walliese Rugbyunie]]. [[Rugby]] word as nasionale sport van Wallis beskou en is veral in Suid-Wallis gewild.<ref>{{en}} {{cite journal |url=http://spruce.flint.umich.edu/~ellisjs/Harris.pdf |journal=North American Journal of Welsh Studies |volume=6 |issue=2 |date=Summer 2006 |publisher=North American Association for the Study of Welsh Culture and History |title=(Re)Presenting Wales: National Identity and Celebrity in the Postmodern Rugby World |first=John |last=Harris |quote=rugby used to be the undisputed national sport of Wales […] Rugby Union's assumed position as "the national game" has often been questioned on the basis that it is predominantly a game played and followed in South Wales. |accessdate=10 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910040520/http://spruce.flint.umich.edu/~ellisjs/Harris.pdf |archive-date=10 September 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit word deur die [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) bestuur. Wallis is een van die min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Nieu-Seeland]], [[Samoa]] en [[Tonga]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teivovo.com/history/index.html |title=Rugby History in Fiji |publisher=Teivovo |accessdate=14 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/ |archive-date=14 November 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die [[Walliese nasionale rugbyspan]] ding tydens die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] en [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] mee en neem gereeld aan [[rugbywêreldbeker]]toernooie deel. Die [[Walliese nasionale vrouerugbyspan|vroue-eweknie]] neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-vrouetoernooi]] deel wat deur dieselfde rugbyunies bestuur word en hulle kwalifiseer ook gereeld vir [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie. Wallis het die [[Vrouerugbywêreldbeker 1991]] alleenlik aangebied en was ook een van die medegashere tydens beide die [[Rugbywêreldbeker 1991]] en die [[Rugbywêreldbeker 1999]], maar ook tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] is enkele wedstryde in Wallis beslis. Cardiff se [[Millennium-stadion]] is die grootste rugbystadion in Wallis en tuisstadion van die Walliese nasionale rugbyspan. Dit word as 'n groot prestasie beskou om saam met die [[Britse en Ierse Leeus]] na die [[Suidelike Halfrond]] te toer, waar hulle sowat al om die vier jaar teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] of die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionstour.com/ |title=British & Irish Lions |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=14 Februarie 2021}}</ref> Wallis word tydens die [[Verenigde Rugbykampioenskap]] deur die vier spanne [[Cardiff Blues]], [[Dragons (rugbyspan)|Dragons]], [[Ospreys]] en [[Scarlets]] verteenwoordig. [[Krieket]] is een van min sportsoorte waar Wallis nie oor sy eie nasionale span beskik nie en Walliese spelers mag vir die [[Engelse nasionale krieketspan]] speel wat deur die [[Engelse en Walliese Krieketraad]] (ECB) beheer word. Wallis het saam met Engeland die [[krieketwêreldbeker]]toernooie in [[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] en [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] gehuisves, en was een van die medegashere tydens die [[Krieketwêreldbeker 1999]]. Daarbenewens was Wallis medegasheer tydens twee [[Kampioenetrofee|Kampioenetrofeë]] (in [[Kampioenetrofee 2013|2013]] en [[Kampioenetrofee 2017|2017]]). Tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 1973]] is ook enkele wedstryde in Wallis beslis. [[Sokker]] is veral in Noord-Wallis gewild en sedert 1992 beskik Wallis oor sy eie sokkerliga, die [[Cymru Premier]], wat die hoogste vlak van Walliese sokker is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.welshpremier.co.uk/History.ink |title=A Brief History of the League |publisher=Welsh Premier League |author=Alun Evans |accessdate=12 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712072207/http://www.welshpremier.co.uk/History.ink |archive-date=12 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Europese Sokkerkampioenskap 2016]], die eerste deelname vir Wallis op 'n [[UEFA Europa-beker]] ooit, het die [[Walliese nasionale sokkerspan]] tot die halfeindrondte deurgedring, maar teen die gasheer en latere naaswenner [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] verloor. Tot dusver het Wallis net aan twee Sokker-Wêreldbeker deelgeneem: Tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958]] in [[Swede]] het hulle die kwarteindrondte gehaal, maar teen die latere kampioen [[Brasiliaanse nasionale sokkerspan|Brasilië]] verloor; tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022]] in [[Katar]] is hulle reeds in die groepfase uitgeskakel. Wallis het sedert 1930 aan elke Statebondspele deelgeneem en altesaam 306 medaljes ingepalm: 67 goud, 98 silwer en 141 brons. Walliese stede het dit al een keer gehuisves: Die Statebondspele van 1958 is in Cardiff aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thecgf.com/games/cardiff-1958 |title=1958 British Empire and Commonwealth Games |publisher=Commonwealth Games Federation |accessdate=5 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617162140/https://thecgf.com/games/cardiff-1958 |archive-date=17 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Verdere leesstof == * {{en}} {{cite book|last=Davies|first=John|title=A History of Wales| publisher=Penguin| year=1994| location=Londen|isbn = 978-0-14-014581-6}} * {{en}} {{cite book |editor1-first=John |editor1-last=Davies |editor2-first=Nigel |editor2-last=Jenkins |editor3-first=Menna |editor3-last=Baines|editor4-first=Peredur I. |editor4-last=Lynch|title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales |year=2008 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-1953-6 }} == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|Wales|Wallis}} {{Wikt-inlyn|Wallis}} * {{en}} {{Wikivoyage|Wales|Wallis}} ; Walliese regering ---- * {{cy}} {{en}} [https://gov.wales/ Amptelike webwerf van die Walliese regering] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Wales|title=Wales|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=5 Maart 2024}} ; Toerisme ---- * {{en}} [https://www.visitwales.com/ ''Visit Wales''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Wallis}} | Noord = [[Keltiese See]] • {{vlagland|Eiland Man}} • {{vlagland|Skotland}} | Noordoos = {{vlagland|Engeland}} | Oos = {{vlagland|Engeland}} | Suidoos = {{vlagland|Engeland}} | Suid = [[Kanaal van Bristol]] • {{vlagland|Engeland}} | Suidwes = [[Keltiese See]] | Wes = {{vlagland|Ierland}} • [[Sint-Georgekanaal]] | Noordwes = [[Noord-Ierland]] • [[Ierse See]] }} {{Navigasie indeling Verenigde Koninkryk}} {{Keltiese gebiede in Europa}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Wallis| ]] g939xno6rd1gzdazaosy06i6rgvdd4c 0 18840 2903595 2901081 2026-05-13T08:14:22Z Makenzis 94013 2903595 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Beiere.png|120px]]| klubnaam = FC Bayern München| vollenaam = Fußball-Club <br />Bayern München e.V.| bynaam = ''Die Bayern''<br />''Die Roten''<br />''FC Hollywood'' | stigting = {{Start date and age|df=yes|1900|2|27}}| stadion = Allianz-Arena, <br />[[München]] | kapasiteit = 75 024<ref>{{cite web |url=https://allianz-arena.com/en/arena/facts/general-information |title=Facts, figures & information about the Allianz Arena |website=allianz-arena.com |publisher=FC Bayern Munich |access-date=29 October 2024}}</ref> | liga = [[Bundesliga]] | seisoen = 2025/26 | posisie = 1. posisie (kampioene)| patroon_la1=_bayern1920h|patroon_b1=_bayern1920h|patroon_ra1=_bayern1920h| linkerarm1= D50000|liggaam1= D50000|regterarm1= D50000|broek1= D50000|kouse1= D50000| patroon_la2= _bayern1920a|patroon_b2=_bayern1920a|patroon_ra2= _bayern1920a| linkerarm2=FFFFFF|liggaam2=FFFFFF|regterarm2=FFFFFF|broek2=CCCCCC|kouse2=FFFFFF| |afrigter={{vlagikoon|België}} [[Vincent Kompany]]|president=Herbert Hainer|voorsitter=Jan-Christian Dreesen}} [[Lêer:Allianz Arena Pahu.jpg|200px|regs|duimnael|Die ''Allianz Arena'']] '''FC Bayern München''' is 'n [[sport]]klub uit [[München]], die [[hoofstad]] van die [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Beiere]] in [[Duitsland]], veral bekend vir sy [[sokker]]afdeling. Benewens sokker, het die klub ook onder meer afdelings vir [[basketbal]], [[handbal]], [[kegelbal]], [[skaak]], [[tafeltennis]] en [[gimnastiek]]. Bayern München is die bekendste en mees suksesvolle klub van Duitsland en is een van vier klubs wat al alle groot [[Europa|Europese]] kompetisies gewen het. Die klub is op [[27 Februarie]] [[1900]] gestig deur ontevrede sokkerspelers van die klub ''MTV 1879 München'' (hierdie klub se sokkerafdeling bestaan vandag nog met sy eerstespan wat in die ''Kreisliga'' op die 9de vlak van die Duitse sokkerstruktuur meeding). In [[1906]] het die klub vir finansiële redes na 'n samesmelting die sokkerafdeling van ''Münchner Sport Club'' geword. As deel van die ooreenkoms moes hulle [[swart]] opgee en ''MSC'' se [[rooi]] klubkleure aanvaar - die kleur wat vandag nog deur Bayern gebruik word. Na die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die klub in [[1919]] weggebreek vanaf ''Münchner Sport Club'' en by ''Turn- und Sportverein 1890 Jahn München'' aangesluit. ''MSC'' het sedertdien nie meer 'n sokkerafdeling nie en bestaan vandag steeds as 'n [[hokkie]]-, [[gholf]]- en [[tennis]]klub. In [[1923]] het Bayern ook ''Turn- und Sportverein 1890 Jahn München'' (vandag, na 'n samsmelting in [[1947]], as ''Turnerschaft Jahn München von 1887'' bekend) verlaat om die huidige onafhanklike klub te vorm. Die klub se president, ''Kurt Landauer'', 'n puik strateeg, het die [[afrigter]] ''William Townley'' as die span se eerste professionele afrigter aangestel (dieselfde afrigter wat die titel met [[Karlsruher FV]] in [[1910]] gewen het). Bayern het vinnig opgang gemaak en sy eerste groot sukses in [[1932]] behaal met die verowering van die Duitse kampioenskap. Die ontwikkeling van die klub het hierna 'n groot terugslag beleef met die oorname van die Duitse regering deur [[Adolf Hitler]]: beide die voorsitter en afrigter was [[Jood|Jode]] en hulle het kort daarna die land verlaat. Die klub het hierna in die [[Gauliga]] Beiere meegeding, maar gemiddelde resultate behaal. Toevallig was die laaste opgetekende wedstryd in die [[Derde Ryk]] die wedstryd tussen Bayern en [[TSV 1860 München]] op [[23 April]] [[1945]] (3-2 vir Bayern). Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die klub in die [[Oberliga Suid]] meegeding en as gevolg van beroerde finansies meestal gemiddelde resultate behaal. In [[1956]] is die klub selfs gerelegeer. Die klub het wel in [[1957]] daarin geslaag om die [[DFB-Pokal]] te wen. Die [[Bundesliga]] is die eerste keer in [[1965]] gehaal. Opvallend is dat die fenomenale opkoms van die klub hierna, tot op daardie stadium as minder belangrik as sy stadgenoot TSV 1860 München beskou, gelyk opleef met die opkoms van [[Franz Beckenbauer]]. Die klub se tuisveld was tot die somer van [[2005]] die Olimpiese stadion in [[München]], maar is verruil vir die ''Allianz Arena'' met 66 000 sitplekke. Voor [[1971]] was die ''Grünwalder Straße''-stadion die tuisveld. == Erelys == '''[[Duitse sokkerkampioen]]''' (32) : 1931/32, 1968/69, 1971/72, 1972/73, 1973/74, 1979/80, 1980/81, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1988/89, 1989/90, 1993/94, 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2004/05, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2021/22 '''[[DFB-Pokal]]''' (20) : 1957, 1966, 1967, 1969, 1971, 1982, 1984, 1986, 1998, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, 2016, 2019, 2020 '''[[UEFA Champions League|Europese beker I / UEFA Kampioeneliga]]''' (6) : 1974, 1975, 1976, 2001, 2013, 2020 '''[[UEFA Bekerwenner-beker|Europese beker II]]''' (1) : 1967 '''[[UEFA Europa League|UEFA-beker]]''' (1) : 1996 '''[[Interkontinentale beker]]''' (2) : 1976, 2001 == Onlangse ligaposisionering == {| |- | valign="top" | * 1963-64 (II) Regionalliga-Suid 2de * 1964-65 (II) Regionalliga-Suid 1ste * 1965-66 (I) Bundesliga 3de * 1966-67 (I) Bundesliga 6de * 1967-68 (I) Bundesliga 5de * 1968-69 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1969-70 (I) Bundesliga 2de * 1970-71 (I) Bundesliga 2de * 1971-72 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1972-73 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1973-74 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1974-75 (I) Bundesliga 10de * 1975-76 (I) Bundesliga 3de * 1976-77 (I) Bundesliga 7de * 1977-78 (I) Bundesliga 12de * 1978-79 (I) Bundesliga 4de * 1979-80 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1980-81 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1981-82 (I) Bundesliga 3de * 1982-83 (I) Bundesliga 4de * 1983-84 (I) Bundesliga 4de * 1984-85 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen | valign="top" | * 1985-86 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1986-87 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1987-88 (I) Bundesliga 2de * 1988-89 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1989-90 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1990-91 (I) Bundesliga 2de * 1991-92 (I) Bundesliga 10de * 1992-93 (I) Bundesliga 2de * 1993-94 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1994-95 (I) Bundesliga 6de * 1995-96 (I) Bundesliga 2de * 1996-97 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1997-98 (I) Bundesliga 2de : - Wenner DFB-beker * 1998-99 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1999-00 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - DFB-beker * 2000-01 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2001-02 (I) Bundesliga 3de * 2002-03 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen | valign="top" | * 2003-04 (I) Bundesliga 2de * 2004-05 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2005-06 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2006-07 (I) Bundesliga 4de * 2007-08 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2008-09 (I) Bundesliga 2de * 2009-10 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - Wenner DFB-beker * 2010-11 (I) Bundesliga 3de * 2011-12 (I) Bundesliga 2de * 2012-13 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - Wenner DFB-beker * 2013-14 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - Wenner DFB-beker * 2014-15 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2015-16 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - Wenner DFB-beker * 2016-17 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2017-18 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.fcbayern.de Amptelike klubwerf] * [http://www.abseits-soccer.com/clubs/bayern.html The Abseits Guide to German Soccer] {{Navigasie Bundesligaseisoen}} {{Normdata}} [[Kategorie:Duitse sokkerklubs|München]] [[Kategorie:München]] rnbow35nbx3zhjs90xklwqzjpe392zk 2903596 2903595 2026-05-13T08:14:45Z Makenzis 94013 /* Erelys */ 35 2903596 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Beiere.png|120px]]| klubnaam = FC Bayern München| vollenaam = Fußball-Club <br />Bayern München e.V.| bynaam = ''Die Bayern''<br />''Die Roten''<br />''FC Hollywood'' | stigting = {{Start date and age|df=yes|1900|2|27}}| stadion = Allianz-Arena, <br />[[München]] | kapasiteit = 75 024<ref>{{cite web |url=https://allianz-arena.com/en/arena/facts/general-information |title=Facts, figures & information about the Allianz Arena |website=allianz-arena.com |publisher=FC Bayern Munich |access-date=29 October 2024}}</ref> | liga = [[Bundesliga]] | seisoen = 2025/26 | posisie = 1. posisie (kampioene)| patroon_la1=_bayern1920h|patroon_b1=_bayern1920h|patroon_ra1=_bayern1920h| linkerarm1= D50000|liggaam1= D50000|regterarm1= D50000|broek1= D50000|kouse1= D50000| patroon_la2= _bayern1920a|patroon_b2=_bayern1920a|patroon_ra2= _bayern1920a| linkerarm2=FFFFFF|liggaam2=FFFFFF|regterarm2=FFFFFF|broek2=CCCCCC|kouse2=FFFFFF| |afrigter={{vlagikoon|België}} [[Vincent Kompany]]|president=Herbert Hainer|voorsitter=Jan-Christian Dreesen}} [[Lêer:Allianz Arena Pahu.jpg|200px|regs|duimnael|Die ''Allianz Arena'']] '''FC Bayern München''' is 'n [[sport]]klub uit [[München]], die [[hoofstad]] van die [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Beiere]] in [[Duitsland]], veral bekend vir sy [[sokker]]afdeling. Benewens sokker, het die klub ook onder meer afdelings vir [[basketbal]], [[handbal]], [[kegelbal]], [[skaak]], [[tafeltennis]] en [[gimnastiek]]. Bayern München is die bekendste en mees suksesvolle klub van Duitsland en is een van vier klubs wat al alle groot [[Europa|Europese]] kompetisies gewen het. Die klub is op [[27 Februarie]] [[1900]] gestig deur ontevrede sokkerspelers van die klub ''MTV 1879 München'' (hierdie klub se sokkerafdeling bestaan vandag nog met sy eerstespan wat in die ''Kreisliga'' op die 9de vlak van die Duitse sokkerstruktuur meeding). In [[1906]] het die klub vir finansiële redes na 'n samesmelting die sokkerafdeling van ''Münchner Sport Club'' geword. As deel van die ooreenkoms moes hulle [[swart]] opgee en ''MSC'' se [[rooi]] klubkleure aanvaar - die kleur wat vandag nog deur Bayern gebruik word. Na die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die klub in [[1919]] weggebreek vanaf ''Münchner Sport Club'' en by ''Turn- und Sportverein 1890 Jahn München'' aangesluit. ''MSC'' het sedertdien nie meer 'n sokkerafdeling nie en bestaan vandag steeds as 'n [[hokkie]]-, [[gholf]]- en [[tennis]]klub. In [[1923]] het Bayern ook ''Turn- und Sportverein 1890 Jahn München'' (vandag, na 'n samsmelting in [[1947]], as ''Turnerschaft Jahn München von 1887'' bekend) verlaat om die huidige onafhanklike klub te vorm. Die klub se president, ''Kurt Landauer'', 'n puik strateeg, het die [[afrigter]] ''William Townley'' as die span se eerste professionele afrigter aangestel (dieselfde afrigter wat die titel met [[Karlsruher FV]] in [[1910]] gewen het). Bayern het vinnig opgang gemaak en sy eerste groot sukses in [[1932]] behaal met die verowering van die Duitse kampioenskap. Die ontwikkeling van die klub het hierna 'n groot terugslag beleef met die oorname van die Duitse regering deur [[Adolf Hitler]]: beide die voorsitter en afrigter was [[Jood|Jode]] en hulle het kort daarna die land verlaat. Die klub het hierna in die [[Gauliga]] Beiere meegeding, maar gemiddelde resultate behaal. Toevallig was die laaste opgetekende wedstryd in die [[Derde Ryk]] die wedstryd tussen Bayern en [[TSV 1860 München]] op [[23 April]] [[1945]] (3-2 vir Bayern). Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die klub in die [[Oberliga Suid]] meegeding en as gevolg van beroerde finansies meestal gemiddelde resultate behaal. In [[1956]] is die klub selfs gerelegeer. Die klub het wel in [[1957]] daarin geslaag om die [[DFB-Pokal]] te wen. Die [[Bundesliga]] is die eerste keer in [[1965]] gehaal. Opvallend is dat die fenomenale opkoms van die klub hierna, tot op daardie stadium as minder belangrik as sy stadgenoot TSV 1860 München beskou, gelyk opleef met die opkoms van [[Franz Beckenbauer]]. Die klub se tuisveld was tot die somer van [[2005]] die Olimpiese stadion in [[München]], maar is verruil vir die ''Allianz Arena'' met 66 000 sitplekke. Voor [[1971]] was die ''Grünwalder Straße''-stadion die tuisveld. == Erelys == '''[[Duitse sokkerkampioen]]''' (35) : 1931/32, 1968/69, 1971/72, 1972/73, 1973/74, 1979/80, 1980/81, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1988/89, 1989/90, 1993/94, 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2004/05, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2024/25, 2025/26 '''[[DFB-Pokal]]''' (20) : 1957, 1966, 1967, 1969, 1971, 1982, 1984, 1986, 1998, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013, 2014, 2016, 2019, 2020 '''[[UEFA Champions League|Europese beker I / UEFA Kampioeneliga]]''' (6) : 1974, 1975, 1976, 2001, 2013, 2020 '''[[UEFA Bekerwenner-beker|Europese beker II]]''' (1) : 1967 '''[[UEFA Europa League|UEFA-beker]]''' (1) : 1996 '''[[Interkontinentale beker]]''' (2) : 1976, 2001 == Onlangse ligaposisionering == {| |- | valign="top" | * 1963-64 (II) Regionalliga-Suid 2de * 1964-65 (II) Regionalliga-Suid 1ste * 1965-66 (I) Bundesliga 3de * 1966-67 (I) Bundesliga 6de * 1967-68 (I) Bundesliga 5de * 1968-69 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1969-70 (I) Bundesliga 2de * 1970-71 (I) Bundesliga 2de * 1971-72 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1972-73 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1973-74 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1974-75 (I) Bundesliga 10de * 1975-76 (I) Bundesliga 3de * 1976-77 (I) Bundesliga 7de * 1977-78 (I) Bundesliga 12de * 1978-79 (I) Bundesliga 4de * 1979-80 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1980-81 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1981-82 (I) Bundesliga 3de * 1982-83 (I) Bundesliga 4de * 1983-84 (I) Bundesliga 4de * 1984-85 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen | valign="top" | * 1985-86 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1986-87 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1987-88 (I) Bundesliga 2de * 1988-89 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1989-90 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1990-91 (I) Bundesliga 2de * 1991-92 (I) Bundesliga 10de * 1992-93 (I) Bundesliga 2de * 1993-94 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1994-95 (I) Bundesliga 6de * 1995-96 (I) Bundesliga 2de * 1996-97 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1997-98 (I) Bundesliga 2de : - Wenner DFB-beker * 1998-99 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 1999-00 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - DFB-beker * 2000-01 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2001-02 (I) Bundesliga 3de * 2002-03 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen | valign="top" | * 2003-04 (I) Bundesliga 2de * 2004-05 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2005-06 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2006-07 (I) Bundesliga 4de * 2007-08 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2008-09 (I) Bundesliga 2de * 2009-10 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - Wenner DFB-beker * 2010-11 (I) Bundesliga 3de * 2011-12 (I) Bundesliga 2de * 2012-13 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - Wenner DFB-beker * 2013-14 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - Wenner DFB-beker * 2014-15 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2015-16 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen : - Wenner DFB-beker * 2016-17 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen * 2017-18 (I) Bundesliga 1ste : - Duitse kampioen |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.fcbayern.de Amptelike klubwerf] * [http://www.abseits-soccer.com/clubs/bayern.html The Abseits Guide to German Soccer] {{Navigasie Bundesligaseisoen}} {{Normdata}} [[Kategorie:Duitse sokkerklubs|München]] [[Kategorie:München]] dyyhkr5bvh96m5eucif8iqp0u836qvk 0 19468 2903637 2738959 2026-05-13T11:24:12Z Sobaka 328 skakel 2903637 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nuclear weapons states.svg|duimnael|links|Lande met kernwapens {{legend|#5B92E5|Kernlande binne die Kernwapensluitverdrag ([[Frankryk]], [[Rusland]], [[Verenigde Koninkryk]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Volksrepubliek China]])}} {{legend|#ff0000|Kernlande buite die Kernwapensluitverdrag ([[Indië]], [[Noord-Korea]], [[Pakistan]])}} {{legend|#d4aa00|Nie-amptelike kernlande buite die Kernwapensluitverdrag ([[Israel]])}} {{legend|#000000|Vermoede Kernwapenprogram ([[Iran]], [[Sirië]])}} {{legend|#00247D|Lidlande van die kerndeelname}} {{legend|#007C59|Voormalige kernlande}}]] [[Lêer:Nagasakibomb.jpg|duimnael|Die wolk van die atoombom wat op 9 Augustus 1945 op [[Nagasaki]] laat val is]] [[Lêer:NTS - Plumbob - Stokes test with Goodyear ZSG-3 blimp (cropped).jpg|duimnael|Nevada, 7 Augustus 1957. 'n Vryvlieënde lugskip word tydens 'n kerntoetsing deur die skokgolf ten gronde gestuur. Die lugskip was onbeman en meer as 8&nbsp;km vanaf die impaksgebied.]] [[Lêer:nwfz.svg|duimnael|links| {{legend|#0000FF|Kernwapenvrye sones}} {{legend|#FF0000|Kernlande}} {{legend|#FF8800|Kerndeelname}} {{legend|#dddd00|Lande binne die Nieverspreidingsverdrag}}]] 'n '''Kernwapen''' is 'n wapen wat sy vernietigende krag kry van [[kernreaksie]]s, wat weer verkry word deur die splitsing of samesmelting van [[Atoom|atome]] ([[kernfusie]]). Die gevolg is dat selfs 'n klein kernwapen wat 'n klein hoeveelheid [[energie]] afgee steeds merkwaardig sterker is as die grootste konvensionele plofstowwe en 'n enkele [[wapen]] is daartoe in staat om 'n hele [[stad]] te vernietig. Die eerste toets van 'n splitsingsbom het 'n hoeveelheid energie vrygestel wat ongeveer gelyk is aan 20 000 ton [[TNT-ekwivalent|TNT]] (84 TJ).<ref name="Magazines1945">{{cite magazine|title=Atomic Power for War and Peace|magazine=Popular Mechanics|url=https://books.google.com/books?id=hN8DAAAAMBAJ&pg=PA18|date=Oktober 1945|pages=18–19|df=mdy-all}}</ref> In die geskiedenis van [[oorlog]]voering is kernwapens nog net twee keer gebruik, tydens die laaste dae van die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Die eerste gebeurtenis het op die oggend van [[6 Augustus]] [[1945]] plaasgevind, toe die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] 'n [[uraan]]bom met die kodenaam ''[[Little Boy]]'' op die [[Japan]]nese stad [[Hirosjima]] laat val het. Die tweede gebeurtenis was drie dae later toe die Verenigde State 'n [[plutonium]]bom met die kodenaam ''[[Fat Man]]'' op die stad [[Nagasaki]] laat val het. Die resultaat van die gebruik van hierdie wapens was die onmiddellike dood van ongeveer 100&nbsp;000 tot 200&nbsp;000 mense (en selfs meer mettertyd).<ref>{{cite web |url=http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html |title=Frequently Asked Questions #1 |publisher=Radiation Effects Research Foundation |quote=total number of deaths is not known precisely ... acute (within two to four months) deaths ... Hiroshima ... 90,000–166,000 ... Nagasaki ... 60,000–80,000 |access-date=18 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180603101509/http://www.rerf.or.jp/general/qa_e/qa1.html |archive-date= 3 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die destydse gebruik van die wapens was en is nog steeds 'n kontroversiële kwessie – kritici oor die wêreld heen beweer dat dit onnodige massamoorde was, terwyl ander glo dat hulle die uiteindelike dodetal aan beide kante verminder het deur 'n vroegtydige einde aan die oorlog te bring. Sedert die Hirosjima- en Nagasaki-aanvalle is kernwapens tydens meer as tweeduisend geleenthede gedetoneer vir demonstrasie- en toetsdoeleindes. Die enigste lande bekend vir die detonering van sulke wapens is (in kronologiese volgorde): die Verenigde State, die [[Sowjetunie]], die [[Verenigde Koninkryk]], [[Frankryk]], die [[Volksrepubliek China]], [[Indië]], [[Pakistan]] en [[Noord-Korea]].<ref name="nuclearweapons1">{{cite web |url=https://fas.org/programs/ssp/nukes/nuclearweapons/nukestatus.html |title=Federation of American Scientists: Status of World Nuclear Forces |publisher=Fas.org |access-date=29 Desember 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011182802/http://www.fas.org/programs/ssp/nukes/nuclearweapons/nukestatus.html |archive-date=11 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fas.org/nuke/guide/israel/nuke/index.html |title=Nuclear Weapons – Israel |publisher=Fas.org |date=8 Januarie 2007 |access-date=15 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815114217/https://fas.org/nuke/guide/israel/nuke/index.html |archive-date=15 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Verskeie ander lande mag wel kernwapens besit en dit nooit erken nie, of hulle beweerde besit was nog nooit suksesvol, onafhanklik bepaal of nagegaan nie. [[Israel]] het byvoorbeeld moderne afleweringsvliegtuie en beskik oor 'n uitgebreide militêre kernprogram met honderde kernwapens wat deur [[missiele]] afgelewer kan word. Die land volg egter amptelik 'n beleid van "dubbelsinnigheid" waarvolgens die besit van kernwapens nie erken of ontken word nie. Volgens somminge beramings besit die land so veel as 200 kernwapenkoppe. [[Iran]] word tans deur die Verenigde State beskuldig dat dit probeer om 'n militêre kernvermoë te ontwikkel, maar Iran se regering beweer dat die erkende kernaktiwiteite, soos uraanverryking, vir vreedsame doeleindes is. [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging|Suid-Afrika]] het ook in die geheim 'n [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|klein kernarsenaal opgebou in die laat 1970–80's]], maar het dit na die einde van [[Apartheid]] in die vroeë 1990's ontbind en afgetakel.<ref name="Nuclear Threat Initiatives, South Africa (NTI South Africa)">{{cite web |last=Executive release |title=South African nuclear bomb |url=http://www.nti.org/country-profiles/south-africa/nuclear/ |website=Nuclear Threat Initiatives |publisher=Nuclear Threat Initiatives, South Africa (NTI South Africa) |access-date=13 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124000312/http://www.nti.org/country-profiles/south-africa/nuclear/ |archive-date=24 Januarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Behalwe vir hulle gebruik as wapens word kernplofstowwe ook getoets en gebruik vir verskeie nie-militêre doeleindes. Sintetiese elemente soos [[Einsteinium]], wat deur kernfusie geskep word, was tydens die nasleep van die eerste toets van 'n [[waterstofbom]] ontdek. Die Kernsperverdrag wat op Julie 1968 geteken is en op 5 Maart 1970 in werking getree het, het ten doel om die verspreiding van kernwapens te verminder, maar die doeltreffendheid daarvan is bevraagteken, en politieke spanning het in die 1970's en 1980's groot gebly. Die modernisering van wapens duur tot vandag toe voort.<ref>Ian Lowe, "Three minutes to midnight", ''Australasian Science'', Maart 2016, bl. 49.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Nuclear weapons}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Wapens]] 7333ow3s3rixl8daa4l0hyz7jnrvuob 0 21722 2903466 2883200 2026-05-12T18:57:15Z Almanbet Janışev 151124 Almanbet Janışev het bladsy [[Kirgisië]] na [[Kirgistan]] oor 'n aanstuur geskuif 2883200 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Kirgisiese Republiek |volle_naam = <small>Кыргыз Республикасы<br />''Qırğız Respublikası'' ([[Kirgisies]])<br />Кыргызская Республика<br />''Kyrgyzskaja Respublika'' ([[Russies]])</small> |algemene_naam = Kirgisië |beeld_vlag = Flag of Kyrgyzstan.svg |beeld_wapen = Emblem of Kyrgyzstan.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = [[Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни]]<br /><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni'')</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Kyrgyzstan.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Kirgisies]] (nasionale en amptelike taal)<br />[[Russies]] (amptelike taal)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |publisher=Constitute Project |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |hoofstad = [[Bisjkek]] {{Koördinate|42|52|N|74|36|O}} |latd = 42 |latm = 52 |latNS = N |longd = 74 |longm = 36 |longEW = O |grootste_stad = [[Bisjkek]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Sadir Djaparof]]<br />[[Adilbek Kasimalief]] |oppervlak_rang = 87^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 199&nbsp;951<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024|archive-date=19 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250419185252/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 77&nbsp;202 |persent_water = 3,6 |bevolking_skatting = 6&nbsp;172&nbsp;101<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 112^de |bevolking_sensus = 5&nbsp;362&nbsp;800 |bevolking_sensus_jaar = 2009 |bevolkingsdigtheid = 30,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 79,9 |bevolkingsdigtheidrang = 109^de |BBP_PPP = $55,010&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=917,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Kyrgyz Republic |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 129^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $7&nbsp;773<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 139^ste |BBP = $15,774&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 140^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $2&nbsp;229<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 152^ste |onafhanklikheidstipe = • Kara-Kirgisiese OR<br />• [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kirgisiese SSR]]<br />• Verklaar<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Sowjetunie]]<br />[[14 Oktober]] [[1924]]<br />[[5 Desember]] [[1936]]<br />[[31 Augustus]] [[1991]]<br />[[25 Desember]] [[1991]]<br />[[27 Junie]] [[2010]] |MOI = {{wins}} 0,701<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |MOI_rang = 87^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 26,4<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG |title=Gini index – Kyrgyz Republic |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Kirgisiese som|Som]] |geldeenheid_kode = KGS |land_kode = KG |tydsone = KGT |utc_afwyking = [[UTC+06:00|+6]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+06:00|+6]] |internet_domein = [[.kg]] |skakelkode = 996 |voetskrif = }} '''Kirgisië''' of '''Kirgistan''' ([[Kirgisies]]: Кыргызстан, ''Kırgızstan'', [qɯrʁɯsˈstɑn], {{Audio|LL-Q9255 (kir)-Almanbet Janışev-Кыргызстан.wav|luister}}; [[Russies]]: Киргизия), amptelik die '''Kirgiese Republiek''' (Kirgisies: Кыргыз Республикасы, ''Qırğız Respublikası''; Russies: Кыргызская Республика, ''Kyrgyzskaja Respublika''), is 'n [[landingeslote land]] in [[Sentraal-Asië]]. Dit grens aan [[Kasakstan]] in die noorde, [[Oesbekistan]] in die weste, [[Tadjikistan]] in die suidweste en die [[Volksrepubliek China]] in die suidooste. Kirgisië beteken die "Land van veertig stamme", waarop ook die 40 strale van die [[vlag van Kirgisië]] dui. [[Lêer:Kyrgyzstan satellite photo.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan.png|duimnael|links|Kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan provinces map.png|duimnael|links|Kirgisië se nege provinsies]] [[Lêer:Kyrgyzstan Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Kirgisië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Kirgisië beslaan 'n oppervlakte van 199&nbsp;951&nbsp;km² en het 'n bevolking van sowat 6,2 miljoen in 2024 gehad.<ref name="CIA" /> Omtrent 76&nbsp;persent van die bevolking is [[Moslem]]s en sowat 73&nbsp;persent is [[Kirgisiërs]], gevolg deur sowat 15% [[Oesbeke]] en 5% [[Russe]]. Kirgisië se geografie word veral deur groot bergreekse soos [[Pamir]] en [[Tiensjan]] gekenmerk; hier vloei ook die [[Sirdarja]]. Kirgisië het tot in 1991 as die [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] deel uitgemaak van die [[Sowjetunie]]. Kirgisië het nege provinsies (область). Die provinsies is: # [[Bisjkek]]* # [[Batken]] (Batken) # [[Chui]] (Chui-Tokmok) # [[Jalal-Abad]] (Jalal-Abad) # [[Naryn]] (Naryn) # [[Osj]] (Osj) # [[Talas]] (Talas) # [[Issyk-Kul]] (Karakol) # [[Osj]] (stad) <nowiki>*</nowiki> Bisjkek is die hoofstad van Kirgisië, maar het ook die status van 'n provinsie. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kyrgyzstan|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Desember 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Kyrgyzstan|Kirgisië}} {{Wikt-inlyn|Kirgisië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Kyrgyzstan|Kirgisië}} * {{ky}} {{ru}} [http://www.president.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese president] * {{ky}} {{ru}} [https://www.gov.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese regering] {{Lande van Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kirgisië| ]] hjgi35qvbseu2c6sa9s3wzdezz6fimc 2903470 2903466 2026-05-12T18:57:50Z Almanbet Janışev 151124 2903470 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Kirgisiese Republiek |volle_naam = <small>Кыргыз Республикасы<br />''Qırğız Respublikası'' ([[Kirgisies]])<br />Кыргызская Республика<br />''Kyrgyzskaja Respublika'' ([[Russies]])</small> |algemene_naam = Kirgisië |beeld_vlag = Flag of Kyrgyzstan.svg |beeld_wapen = Emblem of Kyrgyzstan.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = [[Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни]]<br /><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni'')</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Kyrgyzstan.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Kirgisies]] (nasionale en amptelike taal)<br />[[Russies]] (amptelike taal)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |publisher=Constitute Project |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |hoofstad = [[Bisjkek]] {{Koördinate|42|52|N|74|36|O}} |latd = 42 |latm = 52 |latNS = N |longd = 74 |longm = 36 |longEW = O |grootste_stad = [[Bisjkek]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Sadir Djaparof]]<br />[[Adilbek Kasimalief]] |oppervlak_rang = 87^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 199&nbsp;951<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024|archive-date=19 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250419185252/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 77&nbsp;202 |persent_water = 3,6 |bevolking_skatting = 6&nbsp;172&nbsp;101<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 112^de |bevolking_sensus = 5&nbsp;362&nbsp;800 |bevolking_sensus_jaar = 2009 |bevolkingsdigtheid = 30,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 79,9 |bevolkingsdigtheidrang = 109^de |BBP_PPP = $55,010&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=917,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Kyrgyz Republic |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 129^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $7&nbsp;773<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 139^ste |BBP = $15,774&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 140^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $2&nbsp;229<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 152^ste |onafhanklikheidstipe = • Kara-Kirgisiese OR<br />• [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kirgisiese SSR]]<br />• Verklaar<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Sowjetunie]]<br />[[14 Oktober]] [[1924]]<br />[[5 Desember]] [[1936]]<br />[[31 Augustus]] [[1991]]<br />[[25 Desember]] [[1991]]<br />[[27 Junie]] [[2010]] |MOI = {{wins}} 0,701<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |MOI_rang = 87^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 26,4<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG |title=Gini index – Kyrgyz Republic |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Kirgisiese som|Som]] |geldeenheid_kode = KGS |land_kode = KG |tydsone = KGT |utc_afwyking = [[UTC+06:00|+6]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+06:00|+6]] |internet_domein = [[.kg]] |skakelkode = 996 |voetskrif = }} '''Kirgistan''' of '''Kirgisië''' ([[Kirgisies]]: Кыргызстан, ''Kırgızstan'', [qɯrʁɯsˈstɑn], {{Audio|LL-Q9255 (kir)-Almanbet Janışev-Кыргызстан.wav|luister}}; [[Russies]]: Киргизия), amptelik die '''Kirgiese Republiek''' (Kirgisies: Кыргыз Республикасы, ''Qırğız Respublikası''; Russies: Кыргызская Республика, ''Kyrgyzskaja Respublika''), is 'n [[landingeslote land]] in [[Sentraal-Asië]]. Dit grens aan [[Kasakstan]] in die noorde, [[Oesbekistan]] in die weste, [[Tadjikistan]] in die suidweste en die [[Volksrepubliek China]] in die suidooste. Kirgisië beteken die "Land van veertig stamme", waarop ook die 40 strale van die [[vlag van Kirgisië]] dui. [[Lêer:Kyrgyzstan satellite photo.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan.png|duimnael|links|Kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan provinces map.png|duimnael|links|Kirgisië se nege provinsies]] [[Lêer:Kyrgyzstan Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Kirgisië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Kirgisië beslaan 'n oppervlakte van 199&nbsp;951&nbsp;km² en het 'n bevolking van sowat 6,2 miljoen in 2024 gehad.<ref name="CIA" /> Omtrent 76&nbsp;persent van die bevolking is [[Moslem]]s en sowat 73&nbsp;persent is [[Kirgisiërs]], gevolg deur sowat 15% [[Oesbeke]] en 5% [[Russe]]. Kirgisië se geografie word veral deur groot bergreekse soos [[Pamir]] en [[Tiensjan]] gekenmerk; hier vloei ook die [[Sirdarja]]. Kirgisië het tot in 1991 as die [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] deel uitgemaak van die [[Sowjetunie]]. Kirgisië het nege provinsies (область). Die provinsies is: # [[Bisjkek]]* # [[Batken]] (Batken) # [[Chui]] (Chui-Tokmok) # [[Jalal-Abad]] (Jalal-Abad) # [[Naryn]] (Naryn) # [[Osj]] (Osj) # [[Talas]] (Talas) # [[Issyk-Kul]] (Karakol) # [[Osj]] (stad) <nowiki>*</nowiki> Bisjkek is die hoofstad van Kirgisië, maar het ook die status van 'n provinsie. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kyrgyzstan|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Desember 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Kyrgyzstan|Kirgisië}} {{Wikt-inlyn|Kirgisië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Kyrgyzstan|Kirgisië}} * {{ky}} {{ru}} [http://www.president.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese president] * {{ky}} {{ru}} [https://www.gov.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese regering] {{Lande van Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kirgisië| ]] iuldbci5s5miaukzvxlyqpw5biz4z2w 2903475 2903470 2026-05-12T19:05:04Z SpesBona 2720 Wysigings deur [[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2883200 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Kirgisiese Republiek |volle_naam = <small>Кыргыз Республикасы<br />''Qırğız Respublikası'' ([[Kirgisies]])<br />Кыргызская Республика<br />''Kyrgyzskaja Respublika'' ([[Russies]])</small> |algemene_naam = Kirgisië |beeld_vlag = Flag of Kyrgyzstan.svg |beeld_wapen = Emblem of Kyrgyzstan.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = [[Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни]]<br /><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni'')</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Kyrgyzstan.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Kirgisies]] (nasionale en amptelike taal)<br />[[Russies]] (amptelike taal)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |publisher=Constitute Project |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |hoofstad = [[Bisjkek]] {{Koördinate|42|52|N|74|36|O}} |latd = 42 |latm = 52 |latNS = N |longd = 74 |longm = 36 |longEW = O |grootste_stad = [[Bisjkek]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Sadir Djaparof]]<br />[[Adilbek Kasimalief]] |oppervlak_rang = 87^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 199&nbsp;951<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024|archive-date=19 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250419185252/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 77&nbsp;202 |persent_water = 3,6 |bevolking_skatting = 6&nbsp;172&nbsp;101<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 112^de |bevolking_sensus = 5&nbsp;362&nbsp;800 |bevolking_sensus_jaar = 2009 |bevolkingsdigtheid = 30,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 79,9 |bevolkingsdigtheidrang = 109^de |BBP_PPP = $55,010&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=917,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Kyrgyz Republic |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 129^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $7&nbsp;773<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 139^ste |BBP = $15,774&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 140^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $2&nbsp;229<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 152^ste |onafhanklikheidstipe = • Kara-Kirgisiese OR<br />• [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kirgisiese SSR]]<br />• Verklaar<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Sowjetunie]]<br />[[14 Oktober]] [[1924]]<br />[[5 Desember]] [[1936]]<br />[[31 Augustus]] [[1991]]<br />[[25 Desember]] [[1991]]<br />[[27 Junie]] [[2010]] |MOI = {{wins}} 0,701<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |MOI_rang = 87^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 26,4<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG |title=Gini index – Kyrgyz Republic |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Kirgisiese som|Som]] |geldeenheid_kode = KGS |land_kode = KG |tydsone = KGT |utc_afwyking = [[UTC+06:00|+6]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+06:00|+6]] |internet_domein = [[.kg]] |skakelkode = 996 |voetskrif = }} '''Kirgisië''' of '''Kirgistan''' ([[Kirgisies]]: Кыргызстан, ''Kırgızstan'', [qɯrʁɯsˈstɑn], {{Audio|LL-Q9255 (kir)-Almanbet Janışev-Кыргызстан.wav|luister}}; [[Russies]]: Киргизия), amptelik die '''Kirgiese Republiek''' (Kirgisies: Кыргыз Республикасы, ''Qırğız Respublikası''; Russies: Кыргызская Республика, ''Kyrgyzskaja Respublika''), is 'n [[landingeslote land]] in [[Sentraal-Asië]]. Dit grens aan [[Kasakstan]] in die noorde, [[Oesbekistan]] in die weste, [[Tadjikistan]] in die suidweste en die [[Volksrepubliek China]] in die suidooste. Kirgisië beteken die "Land van veertig stamme", waarop ook die 40 strale van die [[vlag van Kirgisië]] dui. [[Lêer:Kyrgyzstan satellite photo.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan.png|duimnael|links|Kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan provinces map.png|duimnael|links|Kirgisië se nege provinsies]] [[Lêer:Kyrgyzstan Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Kirgisië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Kirgisië beslaan 'n oppervlakte van 199&nbsp;951&nbsp;km² en het 'n bevolking van sowat 6,2 miljoen in 2024 gehad.<ref name="CIA" /> Omtrent 76&nbsp;persent van die bevolking is [[Moslem]]s en sowat 73&nbsp;persent is [[Kirgisiërs]], gevolg deur sowat 15% [[Oesbeke]] en 5% [[Russe]]. Kirgisië se geografie word veral deur groot bergreekse soos [[Pamir]] en [[Tiensjan]] gekenmerk; hier vloei ook die [[Sirdarja]]. Kirgisië het tot in 1991 as die [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] deel uitgemaak van die [[Sowjetunie]]. Kirgisië het nege provinsies (область). Die provinsies is: # [[Bisjkek]]* # [[Batken]] (Batken) # [[Chui]] (Chui-Tokmok) # [[Jalal-Abad]] (Jalal-Abad) # [[Naryn]] (Naryn) # [[Osj]] (Osj) # [[Talas]] (Talas) # [[Issyk-Kul]] (Karakol) # [[Osj]] (stad) <nowiki>*</nowiki> Bisjkek is die hoofstad van Kirgisië, maar het ook die status van 'n provinsie. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kyrgyzstan|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Desember 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Kyrgyzstan|Kirgisië}} {{Wikt-inlyn|Kirgisië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Kyrgyzstan|Kirgisië}} * {{ky}} {{ru}} [http://www.president.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese president] * {{ky}} {{ru}} [https://www.gov.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese regering] {{Lande van Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kirgisië| ]] hjgi35qvbseu2c6sa9s3wzdezz6fimc 2903476 2903475 2026-05-12T19:05:28Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Kirgistan]] na [[Kirgisië]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: Geen rede verskaf nie 2883200 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Kirgisiese Republiek |volle_naam = <small>Кыргыз Республикасы<br />''Qırğız Respublikası'' ([[Kirgisies]])<br />Кыргызская Республика<br />''Kyrgyzskaja Respublika'' ([[Russies]])</small> |algemene_naam = Kirgisië |beeld_vlag = Flag of Kyrgyzstan.svg |beeld_wapen = Emblem of Kyrgyzstan.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = [[Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни]]<br /><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni'')</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Kyrgyzstan.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Kirgisies]] (nasionale en amptelike taal)<br />[[Russies]] (amptelike taal)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |publisher=Constitute Project |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |hoofstad = [[Bisjkek]] {{Koördinate|42|52|N|74|36|O}} |latd = 42 |latm = 52 |latNS = N |longd = 74 |longm = 36 |longEW = O |grootste_stad = [[Bisjkek]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Sadir Djaparof]]<br />[[Adilbek Kasimalief]] |oppervlak_rang = 87^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 199&nbsp;951<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024|archive-date=19 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250419185252/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 77&nbsp;202 |persent_water = 3,6 |bevolking_skatting = 6&nbsp;172&nbsp;101<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 112^de |bevolking_sensus = 5&nbsp;362&nbsp;800 |bevolking_sensus_jaar = 2009 |bevolkingsdigtheid = 30,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 79,9 |bevolkingsdigtheidrang = 109^de |BBP_PPP = $55,010&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=917,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Kyrgyz Republic |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 129^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $7&nbsp;773<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 139^ste |BBP = $15,774&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 140^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $2&nbsp;229<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 152^ste |onafhanklikheidstipe = • Kara-Kirgisiese OR<br />• [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kirgisiese SSR]]<br />• Verklaar<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Sowjetunie]]<br />[[14 Oktober]] [[1924]]<br />[[5 Desember]] [[1936]]<br />[[31 Augustus]] [[1991]]<br />[[25 Desember]] [[1991]]<br />[[27 Junie]] [[2010]] |MOI = {{wins}} 0,701<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |MOI_rang = 87^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 26,4<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG |title=Gini index – Kyrgyz Republic |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Kirgisiese som|Som]] |geldeenheid_kode = KGS |land_kode = KG |tydsone = KGT |utc_afwyking = [[UTC+06:00|+6]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+06:00|+6]] |internet_domein = [[.kg]] |skakelkode = 996 |voetskrif = }} '''Kirgisië''' of '''Kirgistan''' ([[Kirgisies]]: Кыргызстан, ''Kırgızstan'', [qɯrʁɯsˈstɑn], {{Audio|LL-Q9255 (kir)-Almanbet Janışev-Кыргызстан.wav|luister}}; [[Russies]]: Киргизия), amptelik die '''Kirgiese Republiek''' (Kirgisies: Кыргыз Республикасы, ''Qırğız Respublikası''; Russies: Кыргызская Республика, ''Kyrgyzskaja Respublika''), is 'n [[landingeslote land]] in [[Sentraal-Asië]]. Dit grens aan [[Kasakstan]] in die noorde, [[Oesbekistan]] in die weste, [[Tadjikistan]] in die suidweste en die [[Volksrepubliek China]] in die suidooste. Kirgisië beteken die "Land van veertig stamme", waarop ook die 40 strale van die [[vlag van Kirgisië]] dui. [[Lêer:Kyrgyzstan satellite photo.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan.png|duimnael|links|Kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan provinces map.png|duimnael|links|Kirgisië se nege provinsies]] [[Lêer:Kyrgyzstan Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Kirgisië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Kirgisië beslaan 'n oppervlakte van 199&nbsp;951&nbsp;km² en het 'n bevolking van sowat 6,2 miljoen in 2024 gehad.<ref name="CIA" /> Omtrent 76&nbsp;persent van die bevolking is [[Moslem]]s en sowat 73&nbsp;persent is [[Kirgisiërs]], gevolg deur sowat 15% [[Oesbeke]] en 5% [[Russe]]. Kirgisië se geografie word veral deur groot bergreekse soos [[Pamir]] en [[Tiensjan]] gekenmerk; hier vloei ook die [[Sirdarja]]. Kirgisië het tot in 1991 as die [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] deel uitgemaak van die [[Sowjetunie]]. Kirgisië het nege provinsies (область). Die provinsies is: # [[Bisjkek]]* # [[Batken]] (Batken) # [[Chui]] (Chui-Tokmok) # [[Jalal-Abad]] (Jalal-Abad) # [[Naryn]] (Naryn) # [[Osj]] (Osj) # [[Talas]] (Talas) # [[Issyk-Kul]] (Karakol) # [[Osj]] (stad) <nowiki>*</nowiki> Bisjkek is die hoofstad van Kirgisië, maar het ook die status van 'n provinsie. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kyrgyzstan|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Desember 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Kyrgyzstan|Kirgisië}} {{Wikt-inlyn|Kirgisië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Kyrgyzstan|Kirgisië}} * {{ky}} {{ru}} [http://www.president.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese president] * {{ky}} {{ru}} [https://www.gov.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese regering] {{Lande van Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kirgisië| ]] hjgi35qvbseu2c6sa9s3wzdezz6fimc 2903481 2903476 2026-05-12T19:05:49Z SpesBona 2720 Beskerm "[[Kirgisië]]": Vandalisme ([Wysig=Laat slegs outomaties bevestigde gebruikers toe] (verval op 12 Junie 2026 om 19:05 (UTC)) [Skuif=Laat slegs outomaties bevestigde gebruikers toe] (verval op 12 Junie 2026 om 19:05 (UTC))) 2883200 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Kirgisiese Republiek |volle_naam = <small>Кыргыз Республикасы<br />''Qırğız Respublikası'' ([[Kirgisies]])<br />Кыргызская Республика<br />''Kyrgyzskaja Respublika'' ([[Russies]])</small> |algemene_naam = Kirgisië |beeld_vlag = Flag of Kyrgyzstan.svg |beeld_wapen = Emblem of Kyrgyzstan.svg |simbool_tipe = Embleem |beeld_kaart = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = [[Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни]]<br /><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni'')</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Kyrgyzstan.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Kirgisies]] (nasionale en amptelike taal)<br />[[Russies]] (amptelike taal)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en |title=Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016 |publisher=Constitute Project |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |hoofstad = [[Bisjkek]] {{Koördinate|42|52|N|74|36|O}} |latd = 42 |latm = 52 |latNS = N |longd = 74 |longm = 36 |longEW = O |grootste_stad = [[Bisjkek]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Sadir Djaparof]]<br />[[Adilbek Kasimalief]] |oppervlak_rang = 87^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 199&nbsp;951<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024|archive-date=19 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250419185252/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 77&nbsp;202 |persent_water = 3,6 |bevolking_skatting = 6&nbsp;172&nbsp;101<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 112^de |bevolking_sensus = 5&nbsp;362&nbsp;800 |bevolking_sensus_jaar = 2009 |bevolkingsdigtheid = 30,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 79,9 |bevolkingsdigtheidrang = 109^de |BBP_PPP = $55,010&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=917,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Kyrgyz Republic |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 129^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $7&nbsp;773<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 139^ste |BBP = $15,774&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 140^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $2&nbsp;229<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 152^ste |onafhanklikheidstipe = • Kara-Kirgisiese OR<br />• [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kirgisiese SSR]]<br />• Verklaar<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Sowjetunie]]<br />[[14 Oktober]] [[1924]]<br />[[5 Desember]] [[1936]]<br />[[31 Augustus]] [[1991]]<br />[[25 Desember]] [[1991]]<br />[[27 Junie]] [[2010]] |MOI = {{wins}} 0,701<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |MOI_rang = 87^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 26,4<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG |title=Gini index – Kyrgyz Republic |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=29 Desember 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Kirgisiese som|Som]] |geldeenheid_kode = KGS |land_kode = KG |tydsone = KGT |utc_afwyking = [[UTC+06:00|+6]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+06:00|+6]] |internet_domein = [[.kg]] |skakelkode = 996 |voetskrif = }} '''Kirgisië''' of '''Kirgistan''' ([[Kirgisies]]: Кыргызстан, ''Kırgızstan'', [qɯrʁɯsˈstɑn], {{Audio|LL-Q9255 (kir)-Almanbet Janışev-Кыргызстан.wav|luister}}; [[Russies]]: Киргизия), amptelik die '''Kirgiese Republiek''' (Kirgisies: Кыргыз Республикасы, ''Qırğız Respublikası''; Russies: Кыргызская Республика, ''Kyrgyzskaja Respublika''), is 'n [[landingeslote land]] in [[Sentraal-Asië]]. Dit grens aan [[Kasakstan]] in die noorde, [[Oesbekistan]] in die weste, [[Tadjikistan]] in die suidweste en die [[Volksrepubliek China]] in die suidooste. Kirgisië beteken die "Land van veertig stamme", waarop ook die 40 strale van die [[vlag van Kirgisië]] dui. [[Lêer:Kyrgyzstan satellite photo.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan.png|duimnael|links|Kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan provinces map.png|duimnael|links|Kirgisië se nege provinsies]] [[Lêer:Kyrgyzstan Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Kirgisië]] [[Lêer:Kyrgyzstan map of Köppen climate classification.svg|duimnael|links|Klimaatsones in Kirgisië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Kirgisië beslaan 'n oppervlakte van 199&nbsp;951&nbsp;km² en het 'n bevolking van sowat 6,2 miljoen in 2024 gehad.<ref name="CIA" /> Omtrent 76&nbsp;persent van die bevolking is [[Moslem]]s en sowat 73&nbsp;persent is [[Kirgisiërs]], gevolg deur sowat 15% [[Oesbeke]] en 5% [[Russe]]. Kirgisië se geografie word veral deur groot bergreekse soos [[Pamir]] en [[Tiensjan]] gekenmerk; hier vloei ook die [[Sirdarja]]. Kirgisië het tot in 1991 as die [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] deel uitgemaak van die [[Sowjetunie]]. Kirgisië het nege provinsies (область). Die provinsies is: # [[Bisjkek]]* # [[Batken]] (Batken) # [[Chui]] (Chui-Tokmok) # [[Jalal-Abad]] (Jalal-Abad) # [[Naryn]] (Naryn) # [[Osj]] (Osj) # [[Talas]] (Talas) # [[Issyk-Kul]] (Karakol) # [[Osj]] (stad) <nowiki>*</nowiki> Bisjkek is die hoofstad van Kirgisië, maar het ook die status van 'n provinsie. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kyrgyzstan|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Desember 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/|title=Kyrgyzstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=29 Desember 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Kyrgyzstan|Kirgisië}} {{Wikt-inlyn|Kirgisië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Kyrgyzstan|Kirgisië}} * {{ky}} {{ru}} [http://www.president.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese president] * {{ky}} {{ru}} [https://www.gov.kg/ Amptelike webwerf van die Kirgisiese regering] {{Lande van Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kirgisië| ]] hjgi35qvbseu2c6sa9s3wzdezz6fimc 0 27770 2903514 2903177 2026-05-12T21:10:45Z SpesBona 2720 Jammer! 2903514 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Kiel'''<br /> [[Lêer:KielerInnenFoerdeLuftaufnahme.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Lage der kreisfreien Stadt Kiel in Deutschland.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Wappen Kiel.svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge der kreisfreien Stadt Kiel.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Schleswig-Holstein.svg|20px]] [[Sleeswyk-Holstein]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|54|20|N|10|08|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1223]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1242]]<br /> ''(Lübisches Stadtrecht)'' |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 118,6 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 5 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2011) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 242&nbsp;041<ref>{{de}} {{Cite web |url=http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/A_I_2_vj411_S.pdf |title=''www.statistik-nord.de: Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein am 31.12.2011'' |accessdate=22 September 2012 |archive-date=10 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010192059/http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/A_I_2_vj411_S.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;041/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde seeklimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 8,5&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 0,7 / 16,3&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 750 mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Samet Yilmaz ([[Alliansie 90/Die Groenes|Grüne]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.kiel.de ''kiel.de''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Kiel''' ([[Duits]]: [kiːl], {{Audio|De-Kiel.ogg|luister}}) is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van [[Duitsland]] se noordelikste [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Sleeswyk-Holstein]] met 'n oppervlakte van 118,6 vierkante kilometer en 'n bevolking van 242&nbsp;041 (soos op 31 Desember 2011). Kiel is sowat 90 kilometer noord van [[Hamburg]] aan die Kieler Förde geleë en 'n beduidende sentrum van die [[skeepsbou]], asook die setel van 'n [[universiteit]]. Die geskiedenis van Kiel is van begin af deur sy ligging aan die [[Oossee]] bepaal - selfs die naam verwys na die geografiese ligging en het sy oorsprong in die [[Nederduits]]e ''tom kyle'' of "aan die fjord" geleë. Reeds enkele dekades ná sy stigting het Kiel by die magtige [[Hanse]]verbond aangesluit, maar moes sy leidende rol as Oosseehawe ná 'n kort tydperk aan [[Lübeck]] afstaan. [[Lêer:Ayuntamiento, Kiel, Alemania, 2019-09-10, DD 51-53 HDR.jpg|duimnael|links|Die stadsaal van Kiel]] 'n Tweede belangrike hupstoot vir die ontwikkeling van Kiel was die stigting van die ''Christiania Albertina'' in [[1665]] - een van die eerste universiteite in die Oosseegebied. In [[1727]] het hertog Friedrich von Holstein-Gottorf sy regeringsetel in die stad gevestig. Die industrialisering in die [[19de eeu]] het van Kiel 'n eersterangse seehawe gemaak - so is belangrike uitvindings soos die eerste Duitse [[duikboot]], die girostatiese kompas en die eggoloot deur Kielse ingenieurs in plaaslike skeepswerwe ontwikkel. [[1871]] het Kiel ná sy inlywing by [[Pruise]] 'n militêre rol as [[hawe|vloothawe]] en hoofbasis van die Duitse Ryksvloot gespeel. Met die opening van die Keiser-Wilhelm-kanaal (later Noord-Oossee- of [[Kiel-kanaal]] genoem) in [[1895]] is Kiel se rol as strategies belangrike seehawe nog eens bevestig. Teen die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Kiel ook 'n sentrale rol in die politieke geskiedenis van Duitsland gespeel - die opstand van Kielse vlootmatrose was die beginpunt van die Duitse Novemberrewolusie in [[1918]] wat tot die omverwerping van die monargie en die proklamasie van 'n parlementêre demokrasie sou lei. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Kiel as vlootbasis aan meer as 90 geallieerde bomaanvalle blootgestel. Groot dele van die stadsgebied, insluitend die oustad, is vernietig en ná die oorlog deur moderne argitektuur vervang. Die stad fungeer nog steeds as seehawe en vlootbasis, terwyl die nuwe Oosseekaai, wat in [[2007]] ingewy is, groot passasierskepe en veerbote op die roetes na [[Skandinawië]] hanteer. Kiel het sedert [[1882]] as gasheerstad van die [[seilvaart]] ''Kieler Woche'' opgetree. Die seilwedvaarte tydens die [[Olimpiese Somerspele 1936|Olimpiese Somerspele van 1936]] en [[Olimpiese Somerspele 1972|1972]] is eweneens in Kiel gehou. == Geografie == Danksy sy ligging aan die Kieler Förde, 'n fjord en natuurlike diepseehawe, het Kiel tot 'n beduidende Oosseehawe ontwikkel. Die stadsgebied van Kiel het hoefystervormig rondom die fjord uitgebrei. Die waterskeiding tussen [[Noordsee|Noord-]] en [[Oossee]] loop deur Kiel; die Eiderrivier, wat deur die stadsgebied vloei, mond in die Noordsee uit, terwyl die Noord-Oosseekanaal, 'n beduidende waterweg, se oostelike eindpunt in die stadsbuurt Holtenau geleë is. Die omgewing van Kiel word deur moreneheuwels oorheers en gaan in die ooste van Kiel regstreeks in die landskap Holsteinische Schweiz oor. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Kiel}} * {{en}} {{Wikivoyage|Kiel}} * {{en}} [https://kiel.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kiel|title=Kiel|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kiel| ]] [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Nedersettings langs die Oossee]] hqu6pbvwtb4z4c1lctjm5haivugyych 3 28416 2903526 2902957 2026-05-12T22:08:47Z BurgertB 2401 /* Hetiete */ 2903526 wikitext text/x-wiki {{The Rosetta Barnstar|1=Omdat ek so vertaal en vertaal en vertaal :)}} {| class="infobox" style="float:right;" width=140px | |- !align="center"|[[Lêer:Dresser.svg|138px|Archive]]<br/>Argiewe: ---- |- | *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2008|Argief 2008]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2009|Argief 2009]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2010|Argief 2010]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2011|Argief 2011]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2012|Argief 2012]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2013|Argief 2013]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2014|Argief 2014]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2015|Argief 2015]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2016|Argief 2016]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2017|Argief 2017]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2018|Argief 2018]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2019|Argief 2019]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2020|Argief 2020]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2021|Argief 2021]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2022|Argief 2022]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2023|Argief 2023]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2024|Argief 2024]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2025|Argief 2025]] |} == [[101955 Benoe]] == Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ons eerste een vir 2026! Iets wat ek jou lankal wou gevra het, aangesien ons twee deesdae die meeste voorbladartikels benoem: Wat dink jy van my voorbladartikels? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 28 Desember 2025 (UTC) :{{ping|SpesBona}} Ek was eintlik bang jy vra my ooit, want soos jy weet, hou ek niks van sport nie. Om jou te kan antwoord, het ek egter [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] gaan lees, en ek is werklik beïndruk. Jou Afrikaans is beter as die meeste Afrikaanssprekendes s'n, en ek het vir jou artikel gaan stem. Doen so voort! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] {{stapel|[[Lêer:Editor_-_bufonite_star.jpg|duimnael|[[:en:Wikipedia:Service_awards#Master_Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Meesterredakteur III]]<br />(18 jaar, 74 000+)<br /><small>Toegeken deur Aliwal2012</small>]]}} :Baie dankie Burgert, hoe bly is ek nou om dit van jou te hoor! Dié vraag het lankal in my kop gedraai en ek het ook stemme begin tel (waarmee ek as 't ware slegs myself verneder het). Die T20I-vrouewêreldbeker 2024 wat tot dusver ook die moeilikste artikel in my reeks, aangesien dit een van die kleiner toernooie met redelik min spanne was. Ek nomineer toernooie slegs wanneer die artikel bo 100&nbsp;grepe is en dit meer as 'n 100 verwysings het. Tans is daar nie nuwe sportartikels vir ons voorblad beskikbaar nie, eers vanaf 2026 kan ek toekomstige toernooie tot voorbladartikels uitbrei. Só daar gaan nie meer baie nuwe sportvoorbladartikels wees nie. :) Afrikaans en Suid-Afrikaanse sport is die twee hoofredes hoekom ek Radio Sonder Grense bo enige Duitse radiostasie verkies en ek luister elke dag (ek verkies beide krieket en rugby bo sokker). Ek is ook 'n bietjie bang dat my Afrikaans agteruitgaan hier in Duitsland en volgens my gevoel is dit nie meer op die vlak soos enkele jaar gelede nie (soms ontbreek die een of ander woord). Maar ek probeer steeds my bes en om van jou artikels te lees help ook baie! Nogmaals baie dankie, opreg bedoel! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:30, 28 Desember 2025 (UTC) ::Geluk en dankie, Burgert! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 21:02, 28 Desember 2025 (UTC) :::Geluk! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:12, 9 Januarie 2026 (UTC) {{Gebruikervoorblad|101955 Benoe}} == [[Grootvorstedom Moskou]] == {{Gebruikervoorblad|Grootvorstedom Moskou}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. As ons nou hier is: Het jy nog 'n wenk vir die deur my benoemde [[Paraguay]]? :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 18 Januarie 2026 (UTC) :Nogmaals geluk Burgert! Jy rol hulle nou mooi uit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:08, 19 Januarie 2026 (UTC) == Taalvraag == Goeiemiddag Burgert, ek het 'n nuwe taalvraag. Aangesien dit [[Turkiese tale]] is, vermoed ek dat dit ook [[Turkiese volke]] is pleks van "Turkse volke". As dit wel die geval is, sal ek dit natuurlik aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 15:10, 30 Januarie 2026 (UTC) :{{ping|SpesBona}} Ek kry nie die woord "Turkies" of enige vertaling vir dié vorm van die woord in enige Afrikaanse woordeboek nie. Ek het "Turkische talen" as wisselvorm op die Nederlandse Wikipedia gekry en dit toe begin gebruik om dit te onderskei van die tale van Turkye. Maar as 'n mens aanneem dis reg, sou "Turkiese volke" seker verkieslik wees. Ek dink ons moet maar die woord skep, want dit het 'n breër betekenis as "van Turkye". [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:52, 30 Januarie 2026 (UTC) ::Dit sal net konsekwent wees en ja, die Turkiese volke in Sentraal-Asië is nie "van Turkye" nie. Lyk my my gevoel was korrek en ek sal die artikels aanpas. Baie dankie! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:15, 30 Januarie 2026 (UTC) == [[Helios]] == {{Gebruikervoorblad|Helios}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dit is altyd lekker om voorbladartikels oor die Griekse mitologie te plaas! :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:34, 1 Februarie 2026 (UTC) :Baie geluk Burgert! Ons reën sopnat hier in Limpopo! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 04:47, 2 Februarie 2026 (UTC) == [[Plesiosauria]] == {{Gebruikervoorblad|Plesiosauria}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dit pas mooi by jou vorige voorbladartikels [[Dinosourus]] en [[Pterosauria]]. Terloops, dit is ons 700ste voorbladartikel! Dalk stel jy ook belang in ons nuwe voorbladbeeld oor die Sh 2-113-newel in die sterrebeeld [[Swaan (sterrebeeld)|Swaan]]? :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 15 Februarie 2026 (UTC) :{{Ping|SpesBona}} Baie dankie! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:49, 15 Februarie 2026 (UTC) :: Geluk en dankie Burgert! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 21:13, 15 Februarie 2026 (UTC) == [[Iwan die Verskriklike]] == {{Gebruikervoorblad|Iwan die Verskriklike}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ná [[Pieter I van Rusland]] en [[Nikolaas II van Rusland]] nog 'n tsaar op ons voorblad. :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:36, 1 Maart 2026 (UTC) :Geluk en dankie! Groete![[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:53, 1 Maart 2026 (UTC) == [[Ruimtebotsing]] == {{Gebruikervoorblad|Ruimtebotsing}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Met elke nuwe voorbladpoging van my kant af verstaan ek al jou harde werk aan nuwe voorbladartikels al hoe beter! :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 15 Maart 2026 (UTC) == [[Speelkaart]] == {{Gebruikervoorblad|Speelkaart}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 22 Maart 2026 (UTC) == [[Rockwell B-1 Lancer]] is herroep? == Hi Burgert, by Oesjaar se artikel [[Rockwell B-1 Lancer]] staan daar (2de para.) "die program is deur die Reagan-administrasie '''herroep'''". Dis veronderstel om te meen Amerika het voortgegaan daarmee. Beteken '''herroep''' nie soos in ''Mbeki is herroep (afgedank) nie''? Jou mening asb! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:15, 1 April 2026 (UTC) :{{ping|Aliwal2012}} Ja, ek sou sê die program is hervat. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 10:48, 5 April 2026 (UTC) == [[Galileo Galilei]] == {{Gebruikervoorblad|Galileo Galilei}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. 'n Geseënde Paasfees vir jy en jou geliefdes! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 5 April 2026 (UTC) :: Dankie, goed gedoen! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:39, 5 April 2026 (UTC) == Epos == Hallo, ek wil net seker maak ek het jou regte epos? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 11:24, 16 April 2026 (UTC) :burgertt@mweb.co.za [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:34, 17 April 2026 (UTC) == [[Meryl Streep]] == {{Gebruikervoorblad|Meryl Streep}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dié week by uitsteek een dag vroeër, maar ek doen die voorbladplasing steeds. :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:39, 18 April 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == [[Hetiete]] == {{Gebruikervoorblad|Hetiete}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Die reeks mooi voorbladartikels oor Antieke onderwerpe groei! :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 10 Mei 2026 (UTC) gmwjarxq398lxm52a3aypmlmv1h31wm 0 29275 2903422 2877290 2026-05-12T15:40:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903422 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Beeld:World_literacy_map_UNHD_2007_2008.png|duimnael|regs|350px|Wêreldkaart van geletterheid volgens VN Menslike Ontwikkelingsverslag 2007/2008]] [[Beeld:Education_index_UN_HDR_2007_2008.PNG|duimnael|regs|350px|Wêreldkaart wat die Opvoedingsindeks volgens land aandui (VN Menslike Ontwikkelingsverslag 2007/2008)]] Hierdie artikel bestaan uit 'n '''lys van lande gerangskik volgens geletterdheidskoers''' soos gerapporteer deur die VN Menslike Onwtikkelingsverslag 2007/2008.<ref>[http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2007-2008/ VN Menslike Onwtikkelingsverslag 2007/2008]</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! Rang !! Land !! [[Geletterdheid]]skoers |- | 1 || {{vlag|Georgië}} || 100,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}}{{Verwysingetiket|v|v|2}} |- | 2 || {{vlag|Kuba}} || 99,8 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 2 || {{vlag|Estland}} || 99,8 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 2 || {{vlag|Brasilië}} || 99,8 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 2 || {{vlag|Pole}} || 99,8 {{Verwysingetiket|d|d|1}}<ref>j</ref> |- | 5 || {{vlag|Barbados}} || 99,7 {{Verwysingetiket|d|d|1}}{{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 5 || {{vlag|Letland}} || 99,7 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 5 || {{vlag|Slowenië}} || 99,7 {{Verwysingetiket|d|d|1}}{{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 8 || {{vlag|Litaue}} || 99,6 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 8 || {{vlag|Wit-Rusland}} || 99,6 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 10 || {{vlag|Kazakstan}} || 99,5 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 10 || {{vlag|Tadjikistan}} || 99,5 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 12 || {{vlag|Armenië}} || 99,4 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 12 || {{vlag|Hongarye}} || 99,4 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 12 || {{vlag|Oekraïne}} || 99,4 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 12 || {{vlag|Oesbekistan}} || 99,4 {{Verwysingetiket|d|d|1}}{{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 12 || {{vlag|Rusland}} || 99,4 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 17 || {{vlag|Moldawië}} || 99,1 {{Verwysingetiket|d|d|1}}{{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 18 || {{vlag|Australië}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|België}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Denemarke}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Duitsland}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Finland}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Frankryk}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Guyana}} || 99,0 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 18 || {{vlag|Ierland}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Japan}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Kanada}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Luxemburg}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Nederland}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Nieu-Seeland}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Noorweë}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Oostenryk}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Slowakye}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Spanje}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Suid-Korea}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Swede}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Switserland}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Tsjeggiese Republiek}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Verenigde Koninkryk}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Verenigde State van Amerika}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 18 || {{vlag|Ysland}} || 99,0 {{Verwysingetiket|d|d|1}} |- | 42 || {{vlag|Tonga}} || 98,9 |- | 43 || {{vlag|Azerbeidjan}} || 98,8 |- | 43 || {{vlag|Turkmenistan}} || 98,8 |- | 45 || {{vlag|Albanië}} || 98,7 |- | 45 || {{vlag|Kirgisië}} || 98,7 |- | 47 || {{vlag|Samoa}} || 98,6 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 48 || {{vlag|Italië}} || 98,4 |- | 48 || {{vlag|Trinidad en Tobago}} || 98,4 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 50 || {{vlag|Bulgarye}} || 98,2 |- | 51 || {{vlag|Kroasië}} || 98,1 |- | 52 || {{vlag|Mongolië}} || 97,8 |- | 52 || {{vlag|Sint Kitts en Nevis}} || 97,8 {{Verwysingetiket|k|k|5}} |- | 54 || {{vlag|Roemenië}}|| 97,3 |- | 55 || {{vlag|Argentinië}} || 97,2 |- | 56 || {{vlag|Israel}} || 97,1 {{Verwysingetiket|k|k|5}} |- | 57 || {{vlag|Ciprus}} || 96,8 |- | 57 || {{vlag|Uruguay}} || 96,8 |- | 59 || {{vlag|Bosnië-Herzegowina}} || 96,7 |- | 60 || {{vlag|Maldive-eilande}} || 96,3 |- | 61 || {{vlag|Noord-Masedonië}} || 96,1 |- | 62 || {{vlag|Grenada}} || 96,0 {{Verwysingetiket|q|q|6}} |- | 62 || {{vlag|Griekeland}} || 96,0 |- | 64 || {{vlag|Bahamas}} || 95,8 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 65 || {{vlag|Chili}} || 95,7 |- | 66 || {{vlag|Costa Rica}} || 94,9 |- | 67 || {{vlag|Sint Lucia}} || 94,8 |- | 68 || {{vlag|Hongkong}} van die [[Volksrepubliek China]] || 94,6 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 69 || {{vlag|Fidji}} || 94,4 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 70 || {{vlag|Portugal}} || 93,8 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 71 || {{vlag|Paraguay}} || 93,5 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 72 || {{vlag|Koeweit}} || 93,3 |- | 73 || {{vlag|Venezuela}} || 93,0 |- | 74 || {{vlag|Colombia}} || 92,8 |- | 75 || {{vlag|Malta}} || 92,8 |- | 76 || {{vlag|Broenei}} || 92,7 |- | 77 || {{vlag|Filippyne}} || 92,6 |- | 77 || {{vlag|Thailand}} || 92,6 |- | 79 || {{vlag|Singapoer}} || 92,5 |- | 80 || {{vlag|Palestynse gebiede}} || 92,4 |- | 81 || {{vlag|Panama}} || 91,9 |- | 82 || {{vlag|Seychelle-eilande}} || 91,8 |- | 83 || {{vlag|Meksiko}} || 91,6 |- | 84 || {{vlag|Jordanië}} || 91,1 |- | 85 || {{vlag|Ecuador}} || 91,0 |- | 86 || {{vlag|Volksrepubliek China}} (slegs vastelanddeel) || 90,9 |- | 87 || {{vlag|Sri Lanka}} || 90,7 {{Verwysingetiket|w|w|7}} |- | 88 || {{vlag|Indonesië}} || 90.4 |- | 89 || {{vlag|Viëtnam}} || 90,3 |- | 90 || {{vlag|Mianmar}} || 89,9 |- | 91 || {{vlag|Suriname}} || 89,6 |- | 92 || {{vlag|Zimbabwe}} || 89,4 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 93 || {{vlag|Katar}} || 89,0 |- | 94 || {{vlag|Maleisië}} || 88,7 |- | 94 || {{vlag|Verenigde Arabiese Emirate}} || 88,7 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 96 || {{vlag|Nauru}} || 88,6 |- | 97 || {{vlag|Libanon}} || 88,3 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 98 || {{vlag|Sint Vincent en die Grenadines}} || 88,1 {{Verwysingetiket|q|q|6}} |- | 99 || {{vlag|Dominika}} || 88,0 {{Verwysingetiket|q|q|5}} |- | 100 || {{vlag|Peru}} || 87,9 |- | 101 || {{vlag|Turkye}} || 87,4 |- | 102 || {{vlag|Dominikaanse Republiek}} || 87,0 |- | 102 || {{vlag|Ekwatoriaal-Guinee}} || 87,0 |- | 104 || {{vlag|Bolivia}} || 86,7 |- | 105 || {{vlag|Bahrein}} || 86,5 |- | 106 || {{vlag|Antigua en Barbuda}} || 85,8 {{Verwysingetiket|q|q|6}} |- | 107 || {{vlag|Namibië}} || 85,0 |- | 108 || {{vlag|Sao Tomé en Principe|naam=São Tomé en Principe}} || 84,9 |- | 109 || {{vlag|Republiek van die Kongo}} || 84,7 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 110 || {{vlag|Mauritius}} || 84,3 |- | 111 || {{vlag|Libië}} || 84,2 |- | 112 || {{vlag|Gaboen}} || 84,0 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 113 || {{vlag|Saoedi-Arabië}} || 82,9 |- | 114 || {{vlag|Iran}} || 82,4 |- | 114 || {{vlag|Suid-Afrika}} || 82,4 |- | 116 || {{vlag|Lesotho}} || 82,2 |- | 116 || {{vlag|Oman}} || 81,4 |- | 118 || {{vlag|Botswana}} || 81,2 |- | 118 || {{vlag|Kaap Verde}} || 81,2 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 120 || {{vlag|Sirië}} || 80,8 |- | 121 || {{vlag|El Salvador}} || 80,6 |- | 122 || {{vlag|Honduras}} || 80,0 |- | 123 || {{vlag|Jamaika}} || 79,9 |- | 124 || {{vlag|eSwatini}} || 79,6 |- | 125 || {{vlag|Nicaragua}} || 76,7 |- | 126 || {{vlag|Solomoneilande}} || 76,6 {{Verwysingetiket|k|k|5}} |- | 127 || {{vlag|Belize}} || 75,1 {{Verwysingetiket|q|q|6}} |- | 128 || {{vlag|Tunisië}} || 74,3 |- | 129 || {{vlag|Vanuatu}} || 74,0 |- | 130 || {{vlag|Kambodja}} || 73,6 |- | 131 || {{vlag|Kenia}} || 73,6 |- | 132 || {{vlag|Egipte}} || 71,4 |- | 133 || {{vlag|Madagaskar}} || 70,7 |- | 134 || {{vlag|Djiboeti}} || 70,3 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 135 || {{vlag|Algerië}} || 69,9 |- | 136 || {{vlag|Tanzanië}} || 69,4 |- | 137 || {{vlag|Guatemala}} || 69,1 |- | 137 || {{vlag|Nigerië}} || 69,1 |- | 139 || {{vlag|Laos}} || 68,7 |- | 140 || {{vlag|Zambië}} || 68,0 |- | 141 || {{vlag|Kameroen}} || 67,9 |- | 142 || {{vlag|Angola}} || 67,4 |- | 143 || {{vlag|Demokratiese Republiek van die Kongo}} || 67,2 |- | 144 || {{vlag|Uganda}} || 66,8 |- | 145 || {{vlag|Rwanda}} || 64,9 |- | 146 || {{vlag|Malawi}} || 64,1 |- | 147 || {{vlag|Indië}} || 61,0 |- | 148 || {{vlag|Soedan}} || 60,9 {{Verwysingetiket|aa|aa|8}} |- | 149 || {{vlag|Eritrea}} || 60,5 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 150 || {{vlag|Burundi}} || 59,3 |- | 151 || {{vlag|Ghana}} || 57,9 |- | 152 || {{vlag|Papoea-Nieu-Guinee}} || 57,3 |- | 153 || {{vlag|Comore}} || 56,8 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 154 || {{vlag|Haïti}} || 54,8 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 155 || {{vlag|Jemen}} || 54.1 {{Verwysingetiket|l|l|3}} |- | 156 || {{vlag|Togo}} || 53,2 |- | 157 || {{vlag|Marokko}} || 52,3 |- | 158 || {{vlag|Mauritanië}} || 51,2 |- | 159 || {{vlag|Oos-Timor|name=Timor-Leste}} || 50,1 {{Verwysingetiket|ab|ab|9}} |- | 160 || {{vlag|Pakistan}} || 49,9 |- | 161 || {{vlag|Ivoorkus}} || 48,7 |- | 162 || {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} || 48,6 |- | 162 || {{vlag|Nepal}} || 48,6 |- | 164 || {{vlag|Bhoetan}} || 47,0 {{Verwysingetiket|v|v|2}} |- | 164 || {{vlag|Bangladesj}} || 47,5 |- | 166 || {{vlag|Guinee-Bissau}} || 44,8 {{Verwysingetiket|j|j|4}} |- | 167 || {{vlag|Gambië}} || 42,5 |- | 168 || {{vlag|Senegal}} || 39,3 |- | 169 || {{vlag|Mosambiek}} || 38,7 |- | 170 || {{vlag|Ethiopië}} || 35,9 |- | 171 || {{vlag|Sierra Leone}} || 34,8 |- | 172 || {{vlag|Benin}} || 34,7 |- | 173 || {{vlag|Guinee}} || 29,5 |- | 174 || {{vlag|Niger}} ||28,7 |- | 175 || {{vlag|Tsjad}} || 25,7 |- | 176 || {{vlag|Mali}} || 24,0 |- | 177 || {{vlag|Burkina Faso}} || 23,6 |} == Geletterdheid gebaseer op geografie en ekonomie == {| class="wikitable" | Ontwikkelende lande || 76.6 |- | Mins ontwikkelde lande || 53.9 |- | Arabiese state || 70.3 |- | Oos-Asië en die Stille Oseaan || 90.7 |- | Latyns-Amerika en die Karibiese eilande || 90.3 |- | Suid-Asië || 59.5 |- | Afrika suid van die Sahara || 60.3 |- | Sentraal- en Oos-Europa en die ''CIS'' || 99.0 |- | -- |- | OECD || 99.0 |- | Hoë-inkomste OECD || 99.0 |- | Hoë menslike ontwikkeling || 99.0 |- | Medium menslike ontwikkeling || 78.0 |- | Lae menslike ontwikkeling || 54.4 |- | -- |- | Hoë inkomste || 99.0 |- | Middel inkomste || 89.9 |- | Lae inkomste || 60.2 |- | -- |- | Wêreld || 78.6 |} == Verwysings == * {{nota|0}} [[Verenigde Nasies Ontwikkelingsprogram]] [http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2007-2008/ Menslike ontwikkelingsverslag 2007/2008] Tabel 1. * {{nota|1}} Tabelle in sigbladformaat kan [http://hdr.undp.org/en/media/hdr_20072008_tables.zip hier] gevind word. * {{nota|b0|b|0}} Data verwys na nasionale geletterdheidberamings vanaf sensusse of ondersoeke gedoen tussen 1995 en 2005, tensy anders gespesifiseer. A.g.v verskille in [[metodologie]] en tydelikheid van onderliggende data, moet vergelykings oor tyd en tussen lande met versigtigheid aangepak word. Vir meer inligting sien [http://www.uis.unesco.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929090817/http://www.uis.unesco.org/ |date=29 September 2019 }}. * {{nota|d1|d|1}} Om die HDI te bepaal, is 'n waarde van 99,0% gebruik. * {{nota|v2|v|2}} UNICEF 2004. * {{nota|l3|l|3}} UNESCO Instituut vir statistiekberamings gebaseer op hulle Globale ouderdom-spesifieke model vir geletterdheidprojeksies, April 2007. * {{nota|j4|j|4}} By die afwesigheid van onlangse data, is beramings van UNESCO Instituut vir Statistieke 2003, gebaseer op verouderde sensus of ondersoekinligting, gebruik en behoort met versigtigheid geïnterpreteer te word: Bahamas 95,8, Barbados 99,7, Comoros 56,8, Djiboeti 70.3, Eritrea 60.5, Fidji 94,4, Gambia 42,5, Guinea-Bissau 44,8, Guyana 99,0, Haïti 54,8, Hongkong, China (SAR) 94.6, Hongarye 99,4, Libanon 88,3, Pole 99,8 en Oesbekistan 99,4. * {{nota|k5|k|5}} Data is vanaf nasionale bronne verkry. * {{nota|q6|q|6}} Data is vanaf Sekretariaat van die Karibiese Gemeenskap, gebaseer op nasionale bronne. * {{nota|w7|w|7}} Data verwys slegs na 18 van die 25 state van die land. * {{nota|aa8|aa|8}} Data verwys slegs na Noord-Soedan. * {{nota|ab9|ab|9}} VNOP 2006. {{Verwysings}} [[Kategorie:Lyste van lande|Geletterdheidskoers]] hmmrvi1ooal04sokircjnvir6agmjgy 0 31794 2903569 2549484 2026-05-13T05:56:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903569 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Nicosia'''<br />''Λευκωσία / Lefkosía'' ([[Grieks]])<br />''Lefkoşa'' ([[Turks]])<br /> [[Lêer:Nicosia Collage.png|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Nicosia Map.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:NicosiaCOA.gif|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of None.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Siprus}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|33|21|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 672 v.C. |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 111 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 149 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2005) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 309&nbsp;500 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 901/vk km |- |&nbsp;'''Etniese groepe:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Grieke | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 75% |- | &nbsp;- Turke | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 25% |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | OET ([[UTC]] +2) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | OEST ([[UTC]] +3) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Eleni Mavrou |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike Webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.nicosia.org.cy/ ''nicosia.org.cy''] |} '''Nicosia''' ([[Grieks]]: Λευκωσία, ''Lefkosía'', [lefkoˈsi.a]; [[Turks]]: ''Lefkoşa'', [lefˈkoʃa]) is die [[hoofstad]] en grootste stad van die [[Siprus|Republiek Siprus]] op die [[Siprus|gelyknamige eiland]] in die [[Middellandse See]]. Net noord sluit [[Noord-Nicosia]], die hoofstad van die nie-erkende [[Turkse Republiek van Noord-Siprus]], aan. Albei stede word deur 'n buffersone onder administrasie van die [[Verenigde Nasies]] van mekaar geskei. Nicosia is die mees suidoostelike hoofstad van alle lidlande van die [[Europese Unie]]. [[Lêer:Nicosia panoramic view Cyprus Tower 25 Jean Nouvel.jpg|duimnael|links|'n Uitsig oor Nicosia]] Volgens die [[Griekse mitologie]] was Nicosia (Lefkosia in Grieks) 'n sirene, een van die dogters van Acheloos en Melpomene en haar naam vertaal as "Wit Staat" of stad van Wit gode. Nicosia is die suidoostelikste van alle EU-lidlande se hoofstede. Dit word vir meer as 4 500 jaar voortdurend bewoon en is sedert die 10de eeu die hoofstad van Siprus. Die Grieks-Sipriotiese en Turks-Sipriotiese gemeenskappe van Nicosia het vroeg in 1964 onderskeidelik in die suide en noorde van die stad geskei, na die gevegte van die Siprus-krisis van 1963–64 wat in die stad uitgebreek het. Die hoofstad is daarna in 'n suidelike deel vir [[Grieke]] en 'n noordelike deel vir [[Turke]] verdeel. 'n [[Staatsgreep]] deur die Griekse militêre junta in 1974 om Siprus met [[Griekeland]] te verenig het tot die Turkse inval in Siprus gelei, waarvolgens die internasionale gemeenskap Noord-Siprus sedertdien as 'n deur [[Turkye]] besette gebied beskou. Afgesien van sy wetgewende en administratiewe funksies, het Nicosia homself gevestig as die eiland se finansiële hoofstad en sy belangrikste internasionale sakesentrum.<ref>{{cite book|last1=Kempen|first1=Ronald van|last2=Vermeulen|first2=Marcel|last3=Baan|first3=Ad|title=Urban Issues and Urban Policies in the New EU Countries|url=https://books.google.com/books?id=FHou6czhjqwC&pg=PA207|year=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-4511-5|page=207}}</ref> In 2018 was Nicosia die 32ste rykste stad ter wêreld in relatiewe koopkrag.<ref>{{cite web|url=https://www.ubs.com/microsites/prices-earnings/en/cities/nicosia/?year=2018|title=World's richest cities by purchasing power|date=2018|publisher=UBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803125832/https://www.ubs.com/microsites/prices-earnings/en/cities/nicosia/?year%3D2018|archive-date=2018-08-03|url-status=dead|access-date=30 Mei 2018}}</ref> ==Toponimie== Die vroegste vermelding van Nicosia is in die kleiprisma van die Assiriese koning [[Esarhaddon]] in 672 vC. Dit is 'n vermelding van die stadstaat Ledra wat op die terrein van Nicosia geleë is, en die stad word "Lidir" genoem. Die naam Ledra en variasies (soos Ledroi) het so laat as 392 nC in gebruik gebly, toe dit skriftelik deur [[Hieronimus van Stridon]] gebruik is. Daardie teks verwys egter ook na die stad as "Leucotheon", en vroeë Christelike bronne van hierdie tydperk is die eerste wat soortgelyke variasies van die naam Lefkosia (bv. Leuteonos) gebruik. <ref name="which is abut 58 secs long demetrios4">{{cite book |last1=Michaelides|first1=Demetrios|last2=Pilides|first2=Despina|editor1-last=Michaelides |editor1-first=D. |title=Historic Nicosia |date=2012 |publisher=Rimal Publications |location=Nicosia |pages=4–8|chapter=Nicosia from the Beginnings to the Roman Ledroi}}</ref> Die oorsprong van die naam "Lefkosia" word deur geleerdes as 'n " [[toponimie]] legkaart" beskou. Die naam word in die meeste Bisantynse bronne as "Leukousia" opgeteken, en dit word in die literatuur aanvaar dat die naam "heelwaarskynlik" afkomstig is van die Griekse frase "leuke ousia" ("wit landgoed").<ref>{{cite book |last1=Papacostas |first1=Tasos |editor1-last=Michaelides |editor1-first=D. |title=Historic Nicosia |date=2012 |publisher=Rimal Publications |location=Nicosia |pages=87–88|chapter=Byzantine Nicosia: 650–1191}}</ref> == Geskiedenis == Die sentrale deel van Siprus waar Nicosia geleë is, is ten minste sedert die vroeë Bronstydperk bewoon. Ongeveer 1200 jaar voor Christus is die stad gestig deur (waarskynlik Griekse) setlaars onder die naam Ledra. 'n Paar eeue later het die hele Siprus onder [[Assirië]] se heerskappy geval, insluitend die klein stadjie Ledra. Omstreeks 300 vC is die destydse verwoeste stad in opdrag van Lefkonas, seun van [[Ptolemeus I Soter]], herbou. Die stad het egter nie sterk groei ervaar soos die kusstede, wat voordeel getrek het uit handel met [[Anatolië]], die [[Levant]] en [[Egipte]] nie. In die vierde eeu is egter 'n Bisantynse biskop aangestel en 'n kasteel gebou. Dit was eers etlike eeue ná die vernietiging van die oostelike kusstad Salamis (tot toe die hoofstad van die eiland) deur die Arabiere in 647 dat Nicosia tot hoofstad verklaar is; omstreeks 965 nC. Die stad se sentrale ligging het dit makliker gemaak om teen aanvalle van buite te verdedig. Die laaste Bisantynse goewerneur van Siprus, Isaac Komnenos, het homself in 1183 tot keiser van die eiland verklaar, en regeer vanaf Nicosia tot 1191, toe die kruisvaarders onder leiding van [[Richard I van Engeland]] die stad beleër en ingeneem het. Richard het egter die eiland aan die [[Tempeliers]] verkoop, wat gepoog het om die eiland vanaf die kasteel in Nicosia te regeer. In die volgende jaar het die bevolking van die stad egter die Tempeliers verdryf en die kasteel is grootliks afgebreek. Die eiland en die stad het toe onder die beheer van die Kruisvaarderstate geval, totdat 1489 toe die Venesiërs die eiland ingeneem het. In 1570, na 40 dae van beleg, het die stad in die hande van die [[Ottomaanse Ryk]] geval. In 1878 is die eiland en die stad aan die Britse Ryk oorgegee. Die Britte het die eiland in 1925 geannekseer. Die Grieks-Sipriote het steeds na hereniging met Griekeland gestreef. Dit het gelei tot verskeie konflikte tussen Grieke, Turke en die Britte. In 1960 is uiteindelik besluit dat Siprus ná eeue van buitelandse heerskappy onafhanklik sou word. Sedert 1960 word Nicosia die hoofstad van die onafhanklike Republiek van Siprus. In Julie 1974 was daar 'n poging tot staatsgreep deur die weermag om hereniging met Griekeland te vergemaklik. Turkye het gereageer deur Siprus binne te val en die deel waar die Turkse Sipriote oorverteenwoordig was, beset om hul veiligheid te waarborg. Kort daarna is die onafhanklikheid van die Turkse deel van Siprus verklaar. Sedert 1975 is Nicosia ook die hoofstad van die de facto onafhanklike Turkse Republiek van Noord-Siprus en die stad is in twee verdeel. In 1989 is die eerste universiteit van die Griekse deel gestig, die Universiteit van Siprus. In die Turkse deel is die Nabye Oosterse Universiteit reeds in 1988 gestig. Op 3 April 2008 is Ledrastraat in die middel van Nicosia ná 34 jaar weer vir die publiek oopgestel. Dit is die eerste deurgang tussen Griekse en Turkse Siprus binne die stad Nicosia. == Sokker == Nicosia is ook die tuiste van die stadion van die Siprus nasionale sokkerspan, naamlik die Nuwe GSP-stadion. [[APOEL Nicosia]] FC is die plaaslike Sipriotiese sokkerspan in die stad. ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Nicosia}} * {{en}} {{Wikivoyage|Nicosia|Nicosia}} * {{gr}} {{tr}} [https://www.nicosia.org.cy/ Amptelike webwerf] {{Hoofstede in Asië}} {{Hoofstede in Europa}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Siprus]] m08b9c414xlfvatd6y8lq4t0j708l72 0 32960 2903507 2841530 2026-05-12T21:00:18Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903507 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Innsbruck'''<br /> [[Lêer:Blick vom Stadtturm des Alten Rathauses zum Innsbrucker Dom 1.JPG|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Map at innsbruck.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AUT Innsbruck COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Banner Innsbruck.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Tirol and Upper Austria.svg|23px]] [[Tirol]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|47|16|N|11|23|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting (eerste verwysing)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1187 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1187/1205 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 104,81 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 574 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2017) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 132&nbsp;236 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1262/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Johannes Anzengruber (JA) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.innsbruck.at/ ''innsbruck.at''] |} '''Innsbruck''' ([[Duits]]: [ˈɪnsbʁʊk], {{Audio|De-Innsbruck.ogg|luister}}; [[Beiers|Oostenryks]]: ''Innschbruck'', [ˈɪnʃprʊk]) is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] [[Tirol]] in die weste van [[Oostenryk]]. Dit lê in die [[Inn]]riviervallei waar die Wipptal-(Sill)rivier in die Innrivier vloei, en verskaf toegang tot die Brennerpas, ongeveer 20&nbsp;km suid van Innsbruck. Die stad word omring deur hoë berge, nl. die Nordkette (2&nbsp;334&nbsp;m) in die noorde, Patscherkofel (2&nbsp;246&nbsp;m) en Serles (2&nbsp;716&nbsp;m) in die suide. Innsbruck is 'n internasionaal bekende wintersportsentrum en het twee keer – in [[Olimpiese Winterspele 1964|1964]] en [[Olimpiese Winterspele 1976|1976]] – as gasheerstad van die [[Olimpiese Winterspele]] opgetree. Dit het ook die eerste Jeugwinterspele in 2012 aangebied. Die woord ''bruck'' kom van die Duitse woord ''Brücke'' wat brug beteken. Innsbruck beteken dus "Brug oor die Inn". == Geskiedenis == [[Lêer:IMG 9036-Innsbruck.JPG|duimnael|links|Stadsentrum]] Daar is aanduidings van menslike lewe uit die vroeë [[Steentydperk]]. Die feit dat die pre-Romeinse plekname oorleef het is 'n teken dat die streek reeds oor 'n lang tydperk deur mense bewoon word. In die vierde eeu het die Romeine die fort Veldidena (die naam oorleef vandag in die voorstad Wilten) by '''Oenipons''' (Innsbruck) opgerig, om die openbare pad tussen Verona, Brenner en [[Augsburg]] te beskerm omdat dit ekonomies belangrik was. Die eerste sprake van Innsbruck dateer terug na die naam ''Oeni Pontum'' of ''Oeni Pons'' wat Latyns is vir brug (pons) oor die Inn (Oenus), wat 'n belangrike oorsteekpunt van die Innrivier was. Die seël van die stad, asook die wapenskild bied 'n arendsblik van die Innbrug, 'n ontwerp wat sedert 1267 gebruik is. Die roete oor die Brennerpas was in daardie tyd 'n groot vervoer- en kommunikasieskakel tussen die noorde en die suide, en dit was die maklikste roete oor die [[Alpe]]. Die geld wat ingekom het d.m.v. 'n oorgangstasie het die stad in staat gestel om te bloei. In 1429 het Innsbruck die hoofstad van Tirol geword en in die vyftiende eeu het die stad die middelpunt van Europese politiek en kultuur geword aangesien keiser Maximilian I in Innsbruck gebly het in die 1490's. Die stad het voordeel getrek uit die keiser se teenwoordigheid soos duidelik blyk uit die ''Hofkirche'' ("hofkerk"). 'n Begrafnisstandbeeld is beplan en gedeeltelik hier opgerig deur sy opvolgers. Die ensemble met 'n senotaaf en die bronsstandbeelde van regte en mitiese voorvaders van die Habsburgse keiser is een van die hoofkunsmonumente in Innsbruck. In 1564 het die aartshertog van Oostenryk, Ferdinand II, die regering van Tirol oorgeneem en ander Oostenrykse besittings is vanaf Innsbruck beheer tot en met die 18de eeu. Ferdinand II het Schloss Ambras laat bou en sy unieke Renaissance-versamelings daar laat uitstal, wat deesdae deel uitmaak van [[Wenen]] se Kunshistoriese Museum. Tot en met 1665 het 'n stamvader van die Habsburgse vorstehuis oor Innsbruck regeer met 'n onafhanklike hof. In die 1620's is die eerste operahuis noord van die Alpe in Innsbruck (Dogona) gebou. Die Universiteit is in 1669 gestig. [[Leopold I, Heilige Romeinse Keiser|Leopold I]] het, as vergoeding vir die hof van keiser, weer van Wenen regeer nadat die regering van die Habsburgse vorstehuis en die Tirolse stamvaders geëindig het. Gedurende die [[Napoleontiese Oorloë]] is Tirol aan [[Beiere]] opgegee, 'n bondgenoot van [[Frankryk]]. Andreas Hofer het 'n Tiroolse landelike weermag gelei ná die oorwinning op die Berg Isel teen 'n saamgestelde weermag van Beierse en Franse magte, en het Innsbruck daarna die kern van sy bewind gemaak. Die saamgestelde weermag het later die Tiroolse burgermag omver gewerp en tot 1814 was Innsbruck deel van Beiere. Na die Weense Kongres is administrasie aan Oostenryk teruggegee. Die Tiroolse held, Andreas Hofer, is in Mantua tereggestel; sy oorskot is teruggestuur na Innsbruck in 1823 en in die Fransiskaanse kerk begrawe. In 1938 is Oostenryk de facto deur Nazi-Duitsland geannekseer. Na hierdie anneksasie word in Duits dikwels as die [[Anschluss]] verwys. Tussen 1943 en 1945 het Innsbruck 21 lugaanvalle ondergaan en is die stad erg beskadig. Die KZ Innsbruck-Reichenau, 'n [[konsentrasiekamp]] was hier geleë.<ref>{{en}} Christine O'Keefe. ''Concentration Camps.'' [http://www.tartanplace.com/tartanhistory/concentrationcamps.html]</ref> In 1929 is die eerste amptelike Oostenrykse Skaakkampioenskap is Innsbruck gehou. Die wenners was Erich Eliskases en Eduard Glass. == Demografie == {|class="wikitable" | cellpadding=6 !Jaar !1900 !1951 !1961 !1971 !1981 !1991 !2001 !2007 !2014 |- !Inwonertal<ref>{{de}} Statistiek Oostenryk [http://www.statistik.at/blickgem/blick1/g70101.pdf], City of Innsbruck Website [https://web.archive.org/web/20061031172438/http://www.innsbruck.at/io30/download/Dokumente/Zoom/Statistiken%20und%20Zahlen/bevmonat.pdf?disposition=inline]</ref> |49&nbsp;727 |95&nbsp;055 |100&nbsp;959 |116&nbsp;104 |117&nbsp;287 |118&nbsp;112 |113&nbsp;392 |117&nbsp;915 |124&nbsp;579 |} == Klimaat == [[Lêer:Klimadiagramm-deutsch-Innsbruck-Österreich.png|duimnael|Klimaatdiagram vir Innsbruck]] As gevolg van die hoogte bo seespieël en sy posisie in Sentraal-Europa (ver van die kus) het Innsbruck 'n hemiboreale (half-noordelike) klimaat. (Köppen-klimaatklassifikasie: Dfb). [[Winter]] is koud – kouer as in die meeste ander Europese stede – en dit sneeu. Winternagte kan ysig word met temperature tot so laag as -12°C. [[Lente]] duur nie lank nie; dae begin warmer word, soos tot meer as 15°C, maar nagte bly koud tot ysig. [[Somer]] is hoogs wisselvallig en onvoorspelbaar. Dae kan koel (17°C) en reënerig wees of sonnig en baie warm met temperature tot 34°C. In die somer, soos van 'n Alpynse klimaat verwag kan word, is die daaglikse temperatuurwisseling soms baie hoog, maar die nagte bly koel (12°C gemiddeld. maar daal soms tot 6°C). Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 9°C. {| class="wikitable" border="1" style="width: 75%; margin: 0 auto 0 auto;" |+ '''Klimaattabel''' |- ! &nbsp; !! Jan !! Feb !! Mar !! Apr !! Mei !! Jun !! Jul !! Aug !! Sep !! Okt !! Nov !! Des !! Jaar |- ! Gemiddelde daaglikse maksimum temperatuur ([[Celsius|°C]]) | 1 || 4 || 11 || 16 || 21 || 24 || 26 || 24 || 21 || 14 || 8 || 2 || 14.3 |- ! Gemiddelde daaglikse minimum temperatuur ([[Celsius|°C]]) | -7 || -4 || -1 || 4 || 8 || 11 || 13 || 12 || 9 || 4 || 0 || -4 || 3.8 |- ! Gemiddelde maandelikse reënval (mm) | 53 || 40 || 42 || 57 || 75 || 104 || 121 || 116 || 77 || 61 || 57 || 53 || |- | colspan="15" style="text-align: center;" | <small>'''Bron:''' [http://uk.weather.com/weather/climatology/AUXX0010 The Weather Channel]</small> |} == Hooftoeriste-aanloklikhede == === Geboue === [[Lêer:2682 - Innsbruck - Herzog-Friedrich-Strasse.JPG|duimnael|Die ouer voetgangergebied van Innsbruck met die bekende Goldenes Dachl (Goue Dak) en die Alpe in die agtergrond]] [[Lêer:Bergisel-N.jpg|duimnael|Skisprong stadion op die [[Bergisel]]]] [[Lêer:Hofburg Innsbruck Austria.jpg|duimnael|Kaiserliche Hofburg met 'n aansig van die Nordkette]] * Goue Dak * ''Kaiserliche Hofburg (Keiserlike Hof)'' * ''Hofkirche (Keiserlike Kerk)'' met die senotaaf van Maximilian I, Heilige Romeinse Keiser * Altes Landhaus (Ou federale staatsparlement) * Altstadt (historiese stadskern) * Annasäule * Helblinghaus * Maria-Theresien-Straße (Hoofstraat) * Tiroler Landestheater Innsbruck (Teater) * Triumphpforte * Bergiselschanze, ontwerp deur [[Zaha Hadid]]. * Nieu Hungerburgbahn, ontwerp deur Zaha Hadid. === Museums === * Riesenrundgemälde * Schloss Ambras (die Ambras Kasteel) * Tiroler Landesmuseum * Tiroler Volkskunstmuseum * Zeughaus * Tiroler Museumsbahnen * Kaiserjägermuseum === Kerke === * Ursulinenkirche * Dom zu St. Jakob (St. Jakobus-katedraal, soms verkeerdelik die ''St. Jacob's-katedraal'' genoem) * Hofkirche * Stift Wilten * Wiltener basilika * Spitalskirche * Liebfrauenkirche * Jesuïetekerk === Parke en tuine === * Alpenzoo (Alpynse Dieretuin) * Innsbruck Universiteit Botaniese Tuin * [[Hofgarten, Innsbruck|Hofgarten]] * Rapoldipark * Kasteelpark Ambras == Kulturele gebeurtenisse == Omdat Innsbruck 'n gewilde toeristebestemming is, word die volgende gebeurtenisse jaarliks geskeduleer: * ''Vierschanzentournee'' (die Vier Heuwels Toernooi) * Innsbrucker tanzsommer * Bergsilvester (Nuwejaarsgad) * Festwochen der Alten Musik (Weke van Antieke Musiek) * Christkindlmarkt (Kerskermis) === Sport === [[Lêer:1964 Winter Olympics USSR stamp.jpg|duimnael|Toekennings van die Sowjetse atlete tydens die [[Olimpiese Winterspele 1964|IXde Olimpiese Winterspele]] in Innsbruck. Sowjetse [[posseël]] uit 1964]] Weens Innsbruck se ligging tussen hoë berge dien dit as die ideale plek vir ski in die winter en bergklimmery in die somer. Daar is verskeie ski-oorde om Innsbruck met die Nordkette wat deur 'n sweefspoor bedien word asook adissionele hysstoele. Ander nabygeleë ski-oorde sluit in Axamer Lizum, Patscherkofel, Igls, Seefeld, Tulfes en Stubai Vallei. Die bevrore terrein in die laasgenoemde maak dit selfs in die somermaande moontlik om te ski. Die Olimpiese Winterspele is twee keer deur Innsbruck aangebied, eers in 1964 en toe weer in 1976 toe kiesers in Colorado 'n bindingsreferendum in 1972 verwerp het wat voorgestel het om die spele in Denver te borg. Die [[Olimpiese Winterspele 1976]] was die laaste wat gehou is in die Duitssprekende Alpe ([[Oostenryk]], [[Duitsland]] of [[Switserland]]). Saam met [[St. Moritz]], [[Switserland]] en [[Lake Placid]], [[New York (deelstaat)|New York]] in die [[Verenigde State]] is dit een van die plekke wat twee maal die Olimpiese Winterspele aangebied het. Dit het ook die [[Paralimpiese Winterspele 1984]] en [[Paralimpiese Winterspele 1988|1988]] aangebied. Op 12 Desember 2008 is Innsbruck gekies as gasheerstad vir die Olimpiese Jeugwinterspele 2012 wat van 13 Januarie tot 22 Januarie 2012 plaasgevind het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2890 |title=International Olympic Committee – News |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |accessdate=5 Mei 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205014613/http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2890 |archive-date=5 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander noemenswaardige gebeurtenisse in Innsbruck sluit die ''Air & Style'' Sneeuplank Wedstryd van 1994 tot 1999 en 2008 en die Yshokkie Wêreldkampioenskap in 2005. Tesame met die stad Seefeld het Innsbruck die Winter [[Universiade]] in 2005 aangebied. Innsbruck se Bergiselschanze is een van die heuwels vir die bekende ''Vierschanzentournee''. Innsbruck is die tuiste van die skooerklub FC Wacker Innsbruck, wat in die Oostenrykse Eerste Sokkerliga (tweede reeks) speel. FC Wacker Innsbruck se stadion, Tivoli Neu, is een van die agt stadions wat Euro 2008 aangebied het wat in Junie 2008 in Oostenryk en Switserland gespeel is. Die stad het ook 'n Amerikaanse Voetbal eindronde, die Eurobowl XXII, tussen die Swarco Raiders Tirol en die Raiffeisen Vikings Vienna, aangebied. == Ekonomie en onderwys == [[Lêer:Innsbruck tram system.jpg|regs|duimnael|Die stad het 'n hoogs ontwikkelde tremstelsel]] Innsbruck is die kulturele en ekonomiese sentrum van Wes-Oostenryk en is een van die bekendste toeristesentra, met meer as 'n miljoen oornag verblyffasiliteite. Dit is ook 'n Universiteitstad. In Innsbruck is daar ongeveer 78&nbsp;000 werknemers en omtrent 8&nbsp;000 werksplekke. 35&nbsp;000 mense pendel daagliks na Innsbruck. === Toerisme === Toerisme is die belangrikste bron van inkomste vir die stadsraad, hoofsaaklik weens Innsbruck se middestad met die historiese geboue, die vriendelike omgewing en die uitgebreide sportsfasiliteite in die winter en somer. === Vervoer === Innsbruck is geleë langs die A12/A13 deurgang wat toegang tot die deurpad na Verona, [[Italië]] en [[München]], Duitsland verskaf. Die A12 en A13 loop inmekaar naby Innsbruck, waar die A13 dan tot 'n einde kom. [[Lêer:Innsbruck Airport terminal.JPG|duimnael|Innsbruck Lughawe terminaal gebou]] [[Innsbruck Hauptbahnhof]], die belangrikste spoorwegstasie van Innsbruck en Tirol, is een van die besigste treinstasies in Oostenryk. Italië en suid-Duitsland word verbind deur die Oostenrykse oos-wes spoorweg wat die suid-wes roete deur die Brennerpas oorkruis. Die stad se tremnetwerk bestaan uit twee stadsbane en twee bane wat die omliggende gebied – die Innsbrucker Mittelgebirgsbahn – tot Igls en die Stubaitalbahn tot in die Stubaital tot en met Fulpmes – bedien. Die netwerk sal in die komende jare vergroot word om Hall in Tirol in die ooste en Völs in die weste te bereik. (Sodoende word 'n vorige trembaan wat in die laat 1960's gesluit is en Innsbruck en Solbad Hall (soos Hall in Tirol vroeër bekend was) verbind het, vervang. Die [[trolliebus]]diens sal afgeskaf word soos die tremnetwerk vergroot word. Verskeie busroetes bedien die binnestad en omliggende areas. Aan die einde van 2007 is die Hungerburgbahn — 'n kabelspoorwegdiens na die Hungerburgbuurt — ingewy. === Onderwys === Innsbruck is die tuiste van die oudste gimnasium in wes-Oostenryk, die "Akademisches Gymnasium Innsbruck". Die skool is gestig in 1562 deur die Jesuïete en was die voorloper van die Universiteit wat in 1669 gestig is. Innsbruck is die tuiste van verskeie Universiteite. Die bekendste is die [[Universiteit van Innsbruck]] (Leopold-Franzens-Universität), die Innsbruck Mediese Universiteit en die MCI Management Center Innsbruck. == Allerlei == * Die internasionale hoofkwartier van SOS Children's Villages, een van die wêreld se grootste liefdadigheidsorganisasies, is geleë in Innsbruck. * Die internasionaal aktiewe nie-regeringsorganisasie, Oostenrykse Diens in die Buiteland, is in Innsbruck gestig in 1992 deur Andreas Maislinger en Andreas Hörtnagl. Die sentrale kantoor is gelee by Hutterweg, Innsbruck. * Die Innsbruck Mediese Universiteit het een van [[Europa]] se vernaamste ski-beseringsklinieke. * Douglas Adams voer aan dat hy die idee vir sy roman ''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy'' gedirende 'n besoek aan Innsbruck in 1971 gekry het toe hy, nadat hy dagga gerook het, in 'n veld na die sterre gekyk het. * ''Künstlerhaus Büchsenhausen'', 'n internasionale gemeenskapsprogeam vir visuele en nuww media kunste, is in Innsbruck geleë. * Die internasionale hoofkwartier van MED-EL, een van die grootste vervaardigers van kogleêre inplantings, is in Innsbruck geleë. * Innsbruck spog met twee groot mere, Baggersee and Lansersee. Hierdie mere is gewilde kuierplekke vir plaaslike inwoners in die lente en somer. * In die TV-reeks [[Friends]] (Seisoen 1, "The One With the Stoned Guy"), beweer Chandler dat hy 'n kelner was gedurende die Olimpiese Spele in Innsbruck in 1976 (alhoewel hy 8 jaar oud sou wees op daardie tydstip). [[Lêer:Panorama Innsbruck 1.jpg|800px|duimnael|senter|Panoramiese oorsig na die weste]] == Susterstede == [[Lêer:Innsbruck Goldenes Dachl.jpg|duimnael|"Goue Dak"]] Innsbruck se Susterstede is: {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top;" | * [[Freiburg im Breisgau]] in [[Duitsland]] <small>''(sedert 1963)''</small> * [[Grenoble]] in [[Frankryk]] <small>''(sedert 1963)''</small> * [[Sarajevo]] in [[Bosnië en Herzegowina]] <small>''(sedert 1980)''</small> <ref name="Sarajevo">{{en}} {{cite web |url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 |title=Fraternity cities on Sarajevo Official Web Site |publisher=[[kopiereg|©]] City of Sarajevo 2001–2008 |accessdate=9 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416145836/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=147 |archive-date=16 April 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * [[Aalborg]] in [[Denemarke]] <small>''(sedert 1982)''</small> || || * [[Tbilisi]] in [[Georgië]] <small>''(sedert 1982)''</small> * [[New Orleans]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] <small>''(sedert 1995)''</small> * [[Krakau]] in [[Pole]] <small>''(sedert 1998)''</small> <ref name="Kraków">{{pl}} {{cite web |url=http://www.krakow.pl/miasto/miasta_partnerskie/ |title=Kraków Official Website – Partnership Cities |accessdate=23 Desember 2008 |publisher=Stad Krakau |archive-url=https://web.archive.org/web/20081225084047/http://www.krakow.pl/miasto/miasta_partnerskie/ |archive-date=25 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> * [[Izmir]] in [[Turkye]] <ref>{{tr}} {{cite web| url = http://www.izmir-yerelgundem21.org.tr/kardes.htm| title = Sister cities of İzmir (1/7) | accessdate = 16 Julie 2008| archive-date = 5 Januarie 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20090105165403/http://www.izmir-yerelgundem21.org.tr/kardes.htm| url-status = dead}}</ref> |} == Sien ook == * [[Lys van dorpe en stede in Oostenryk]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Innsbruck|title=Innsbruck|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=8 Maart 2019}} * {{de}} [http://www.innsbruck.at/ Innsbruck.at] – amptelike webblad * {{de}} [http://www.panoramatour.at/ Virtual tour Tirol/Innsbruck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412143810/http://www.panoramatour.at/ |date=12 April 2015 }} * {{en}} [http://www2.innsbruck.at/stadtplan/viewer.htm Map of Innsbruck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051223063527/http://www2.innsbruck.at/stadtplan/viewer.htm |date=23 Desember 2005 }} * {{de}} [http://www.flughafen-innsbruck.at/ Innsbruck Airport] * {{en}} [http://www.congress-innsbruck.at/ Congress (convention centre)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210622213019/http://www.congress-innsbruck.at/ |date=22 Junie 2021 }} * {{de}} [http://www.nordkette-austria.net/ Nordkette picture gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517161028/http://nordkette-austria.net/ |date=17 Mei 2014 }} * {{de}} [http://www.innsbruck.info/ Innsbruck.info] – Toerismeraad * {{de}} [http://www.fc-wacker-innsbruck.at/ FC Wacker Innsbruck] * {{en}} [http://www.ionbee.net/travel/ski-vacation/insbruck.php Innsbruck Photo gallery] * {{en}} [http://www.visitingaustria.com/innsbruck.htm Visiting Austrica.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504191956/http://visitingaustria.com/innsbruck.htm |date= 4 Mei 2009 }} – Toerismeblad vir Tirol * {{en}} [http://www.drokov.com/v/austria/innsbruck200802 Innsbruck Photos 2008] * {{en}} [http://www.jesuitenkirche-innsbruck.at/kirchenfuehrerENG.html Jesuit Church]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en}} [http://www.alpineskimaps.com/htm/austria/innsbruck/wintermap.htm Alpine Ski Maps.com] – Winterkaart van die Innsbruck area * {{en}} [http://www.alpineskimaps.com/htm/austria/innsbruck/summap.htm Alpine Ski Maps.com] – Somerkaart van die Innsbruck area {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Innsbruck| ]] cwf8iu14c389hfoo4xi038rqegmb7dh 0 32995 2903510 2199889 2026-05-12T21:00:20Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903510 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Salzburg'''<br />'''''Rome van die Noorde'''''<br /> [[Lêer:Salzburg (night) - Mirabellgarten.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Austria sbg capital.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AUT Salzburg (Stadt) COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge Salzburg (Stadt).svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg|border|20px]] [[Salzburg (deelstaat)|Salzburg]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|47|48|N|13|2|E}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 15 v.C. ''(Iuvavum)'' |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Voor 1120 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 65,678 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 424 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1 Januarie 2012) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 148&nbsp;521 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;261/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Bernhard Auinger ([[Sosiaal-Demokratiese Party van Oostenryk|SPÖ]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.stadt-salzburg.at/ ''stadt-salzburg.at''] |} '''Salzburg''' ([[Duits]]: [ˈzaltsbʊʁk], {{Audio|Salzburg.ogg|luister}}; [[Beiers|Oostenryks]]: [ˈsaltsbʊrɡ]) is die administratiewe [[hoofstad]] van die gelyknamige [[Oostenryk]]se [[Salzburg (deelstaat)|deelstaat]] en met 'n bevolking van 148&nbsp;521 die vierde grootste stad in die land ná [[Wene]], [[Graz]] en [[Linz]]. Die agglomerasie van Salzburg het sowat 210&nbsp;000 inwoners. Dikwels word na Salzburg as die "[[Mozart]]stad" verwys aangesien dit die geboortestad van die beroemde komponis is en ook die plek waar hy meer as die helfte van sy lewe deurgebring het. Danksy die verwysing na 'n aartsbiskoplike stadsregter in 'n historiese dokument uit die tydperk tussen 1120 en 1130 is Salzburg die oudste nedersetting met stadstatus in die gebied van die huidige Oostenryk. Die stad het sy naam en oorspronklik ook sy welvaart aan [[Sout (chemiese stof)|sout]], die "wit [[goud]]", te danke, terwyl die onafhanklike vorsbiskoppe, wat die stad tot in die vroeë 19de eeu geregeer het, aan die stad 'n sterk [[Italië|Italiaanse]] karakter gegee het sodat na Salzburg dikwels as die "Rome van die Noorde" verwys word. Die historiese stadskern – met sy kenmerkende stadshorison wat die vesting Hohensalzburg, die domkerk in die Barokstyl, die Fransiskane- en Universiteitskerk aan die voet van die Mönchsberg insluit – is in 1997 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. == Fotogalery == <gallery> Lêer:Salzburg - Panorama (nachts)2.jpg|Panoramiese uitsig Lêer:Salzburg Sunset by Horst Michael Lechner.jpg|Salzach-rivier Lêer:Sigmund-Haffner-Gasse1.jpg|Sigmund-Haffner-Gasse Lêer:Aussenansicht red bull hangar-7 nacht.jpg|Red Bull Hangar 7 Lêer:8 of 10 - Hohensalzburg Castle, AUSTRIA.jpg|Mirabellgarten </gallery> == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [https://www.stadt-salzburg.at/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Salzburg-Austria|title=Salzburg|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/784.htm Amptelike Unesco-bladsy] {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Nedersettings in Salzburg]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Oostenryk]] b3xw3vwlinunnt83zi4qask51zhpu54 0 33248 2903504 2426966 2026-05-12T21:00:15Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903504 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Bregenz'''<br /> [[Lêer:Bregenz pano 1.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Map at bregenz.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AUT Bregenz COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Bregenz.gif|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg|20px]] [[Vorarlberg]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Distrik''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Bregenz |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|47|30|N|09|45|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Omstreeks 500 v.C. |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 29,51 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 427 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f6f9ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1 Januarie 2017) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 29&nbsp;562 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1002/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Somertyd''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Michael Ritsch ([[Sosiaal-Demokratiese Party van Oostenryk|SPÖ]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.bregenz.at/ ''bregenz.at''] |} [[Lêer:Karte Bodensee V2.png|duimnael|links|Kaart van die Bodenmeer met Bregenz]] '''Bregenz''' ([[Duits|Standaardduits]]: [ˈbreːɡɛnt͡s], {{Audio|LL-Q188 (deu)-Frank C. Müller-Bregenz.wav|luister}}; [[Alemanniese Duits|Alemannies]]: [ˈbreaɡɐt͡s]) is die administratiewe [[hoofstad]] van [[Vorarlberg]], die westelikste [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] van [[Oostenryk]] langs die [[Bodenmeer]], en dié deelstaat se derde grootste stad na [[Dornbirn]] en [[Feldkirch]]. Die stad het 'n bevolking van 29&nbsp;562 op 1 Januarie 2017 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 29,51&nbsp;km². == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.bregenz.at/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bregenz|title=Bregenz|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Saadjie}} {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Nedersettings in Vorarlberg]] ceqpb17cnrpl0q679mxapnr2cczdt52 0 33259 2903505 2765660 2026-05-12T21:00:16Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903505 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Freistadt Eisenstadt'''<br /> [[Lêer:Leithagebirge.jpg|280px]] |- style="background:#CEDAF2; text-align:center; border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Map at eisenstadt.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AUT Eisenstadt COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Eisenstadt.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Burgenland.svg|20px]] [[Burgenland]] |- style="border-top:1px solid #999" | '''Distrik''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center" | Statutêre stad |- style="border-top:1px solid #999" | '''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center" | {{Koördinate|47|51|N|16|31|O}} |- style="border-top:1px solid #999" | '''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center" | Voor 1118 |- style="border-top:1px solid #999" | '''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff"| |- | - Totaal || style="background: #f7f8ff; text-align:center" | 42,88 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | '''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center" | 182 m |- style="border-top:1px solid #999" | '''Bevolking:''' | style="background: #f6f9ff"| |- | - Totaal (1 Januarie 2022) || style="background: #f7f8ff; text-align:center" | 15 240 |- | - Bevolkingsdigtheid || style="background: #f7f8ff; text-align:center" | 355/vk km |- | '''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999" | '''Somertyd''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center" | [[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999" | '''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center" | Thomas Steiner ([[Oostenrykse Volksparty|ÖVP]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.eisenstadt.gv.at/ ''eisenstadt.gv.at''] |} Die '''Freistadt Eisenstadt''' ([[Duits]]: [ˈaɪzn̩ʃtat], {{Audio|De-Eisenstadt.ogg|luister}}; [[Hongaars]]: ''Kismarton''; [[Kroaties]]: ''Željezno'') is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Oostenryk]]se [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] [[Burgenland]] (Kroaties: ''Gradišće''; Hongaars: ''Őrvidék'') en ook sy grootste nedersetting. In administratiewe opsig is Eisenstadt 'n statutêre of selfregerende stad. == Geografie == Eisenstadt lê op 'n terras aan die suidelike voet van die Leitha-gebergte wat geleidelik na die Wulka-vlakte daal. == Klimaat == Die gemiddelde jaarlikse temperatuur was in die tydperk tussen 1961 en 1990 10,4&nbsp;°C, terwyl die gemiddelde in 2007 11,8&nbsp;°C was. Die gemiddelde jaarlikse [[reën]]val in die periode tussen 1961 en 1990 was 589&nbsp;millimeter. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.eisenstadt.at/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Eisenstadt|title=Eisenstadt|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Saadjie}} {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Nedersettings in Burgenland]] p8rratu9cnnuuv0zfo8ai0f13e7rsel 0 37348 2903520 2655469 2026-05-12T21:34:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903520 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Mark Phillips 1980.jpg|duimnael|Mark Phillips in 1980.]] '''Mark Anthony Peter Phillips''' (gebore 22 September 1948) is ’n voormalige perderuiter en die houer van ’n goue [[Olimpiese Spele|Olimpiese]] medalje. Hy was getroud met [[Anne Mountbatten-Windsor|prinses Anne van die Verenigde Koninkryk]]. Hy is die seun van majoor Peter William Garside Phillips en Anne Patricia Phillips (gebore Tiarks). Hy skryf tans rubrieke vir die tydskrif Horse & Hound. Hy en prinses Anne is op 14 November 1973 in die [[Westminster-abdy]] getroud. Hulle het twee kinders, Peter en Zara. Die egpaar is in 1992 geskei. In Augustus 1985 het Phillips die pa geword van ’n dogter, Felicity, ná ’n buite-egtelike verhouding met ’n [[Nieu-Seeland]]se kunsonderwyseres, Heather Tonkin. In ’n vaderskapeis in 1991 is met ’n [[DNS]]-toets bewys dat Phillips wel die pa is.<ref name=MoS>[http://www.mailonsunday.co.uk/pages/galleries/index.html?in_gallery_id=4319&in_image_id=194256&in_page_id=1055 ''Mail on Sunday'']{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op 1 Februarie 1997 is hy getroud met Sandy Pflueger, ook ’n ruiter, en die egpaar het ’n dogter, Stephanie. == Verwysings == : ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Mark Phillips]]'' {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Phillips, Mark}} [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Huis van Windsor]] [[Kategorie:Lewende mense]] ruyt22f30v3ujrv4zijr1o73oou87lt 0 39177 2903450 2818690 2026-05-12T18:00:49Z SpesBona 2720 Opruim 2903450 wikitext text/x-wiki {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:Slavs mosaic.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Slawiërs | bevolking = 350 miljoen | plek = {{vlagland|Rusland}} 134 miljoen<br /> {{vlagland|Pole}} 60 miljoen<br /> {{vlagland|Oekraïne}} 59 miljoen<br /> {{vlagland|Tsjeggië}} 14 miljoen<br /> {{vlagland|Serwië}} 10 miljoen<br /> {{vlagland|Belarus}} 10 miljoen<br /> {{vlagland|Bulgarye}} 9 miljoen<br /> {{vlagland|Kroasië}} 8 miljoen<br /> {{vlagland|Slowakye}} 7 miljoen<br /> [[Lêer:Bosniak national flag.svg|20px]] [[Bosnië-Herzegowina]] 3 miljoen<br /> {{vlagland|Slowenië}} 2,5 miljoen<br /> {{vlagland|Noord-Masedonië}} 2,4 miljoen<br /> {{vlagland|Montenegro}} 460&nbsp;000<br /> | taal = [[Slawiese tale]] | geloof = '''Meerderheid:'''<br />[[Lêer:OrthodoxCrossblack.svg|15px]] [[Oosters-Ortodokse Kerk]]<br />[[Lêer:Christian cross.svg|15px]] [[Rooms-Katolieke Kerk]]<br />[[Lêer:Star and Crescent.svg|15px]] [[Islam]]<br /><br />'''Minderheid:'''<br />[[Lêer:Golden Christian Cross.svg|15px]] [[Protestantisme]]<br />[[Lêer:Red Rodnover kolovrat.svg|15px]] [[Neopaganisme]]<br />Spirituele Christendom<br />Ongebonde | verwante = [[Balte]] }} '''Slawiërs''' of '''Slawe''' verwys na ’n groep volke wat ’n [[Slawiese tale|Slawiese taal]] praat en veral in [[Sentraal-Europa|Sentraal]]- en [[Oos-Europa]] woon. Die Slawiese tale vorm naas die [[Germaanse tale|Germaanse]], [[Romaanse tale|Romaanse]], [[Kelties]]e en [[Baltiese tale]] een van die hoofgroepe binne die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]] in [[Europa]]. Lande met ’n oorwegend Slawiese bevolking is die [[Rusland|Russiese Federasie]], [[Oekraïne]], [[Pole]], [[Tsjeggië]], [[Belarus]], [[Slowakye]], [[Slowenië]], [[Kroasië]], [[Serwië]], [[Montenegro]], [[Bulgarye]], [[Noord-Masedonië]] en [[Bosnië-Herzegowina]]. Groot Slawiese minderhede word in [[Kasakstan]], [[Moldowa]] en die drie [[Baltiese lande]] [[Litaue]], [[Estland]] en [[Letland]] aangetref. Die Slawiese taalgebied het in die [[Middeleeue]] in die weste tot in die huidige [[Duitsland]] gestrek; beduidende Slawiese minderhede in die [[Duits]]e taalgebied is die Sorbe, ’n klein Wes-Slawiese volk in die gewes [[Lausitz]] (deelstate [[Brandenburg]] en [[Sakse]]), asook Kroatiese, Slowaakse en Sloweense minderhede in [[Oostenryk]]. Navorsers neem aan die Slawiërs het in die eeue v.C. nog oor ’n gemeenskaplike taal, [[Protoslawies]], beskik. Hierdie taal, waarvan geen geskrifte oorgebly het nie, was nou verwant aan die 10de-eeuse [[Oudslawies]] en [[Ou Kerkslawies]]. Die huidige Slawiese tale word volgens geografiese en fonetiese beginsels in drie groepe verdeel: [[Oos-Slawiese tale|Oos-Slawies]], [[Wes-Slawiese tale|Wes-Slawies]] en [[Suid-Slawiese tale|Suid-Slawies]]. == Etimologie van die term Slawiërs == [[Lêer:Slavic europe (Kosovo unshaded).svg|duimnael|links|Lande met ’n oorwegend Slawiessprekende bevolking: {{sleutel|#7cdc87|[[Wes-Slawiese tale|Wes-Slawiese volke]]}} {{sleutel|#008000|[[Oos-Slawiese tale|Oos-Slawiese volke]]}} {{sleutel|#004040|[[Suid-Slawiese tale|Suid-Slawiese volke]]}}]] Afgesien van [[Ptolemeus]] se onduidelike verwysing na stamme soos die ''Slavanoi'' en ''Soubenoi'', dateer die oudste skriftelike bronne oor die Slawiërs uit die 6de eeu n.C. Die woord verskyn in Bisantynse [[Grieks]] met spellings soos ''Sklabenoi'', ''Sklauenoi'' of ''Sklabinoi'', terwyl hulle in Latynse dokumente ''Sclaueni'', ''Sclauini'' of ''Sthlaueni'' genoem word. Die oudste bronne, wat in die 9de eeu in Oud-Kerkslawies geskryf is, verwys na die Slawiese bevolking in die omgewing van [[Thessaloniki]] as ''slověne''. Ander historiese bronne sluit Oud-Russiese tekste in wat na die ''slověně'' as ’n Oos-Slawiese bevolking naby [[Weliki Nowgorod]] verwys. Daarnaas kom dieselfde woordstam ook in riviername soos ''Slovutich'' (tans [[Dnjepr]], Rusland) en Slavonica (in Kroasië) voor. Die woordstam word gewoonlik verbind met Slawiese terme soos ''sláva'' ("glorie", "roem", "faam") of ''slovo'' ("woord", "praat") wat albei verwant is aan ''slušati'' en van die Indo-Europese wortel ''*ḱlew-'' afgelei is. Dus sou ''slověne'' vertaal kan word as "mense wat (dieselfde taal) praat" of "mense wat mekaar verstaan" – in teenstelling met die Slawiese woord vir vreemde volke, ''Němtsi'' wat "mompelende mense" beteken en van die Slawiese ''němъ'' – "mompel, doof" afgelei is.<ref>{{en}} Votruba, Martin: ''Slovak, Slavic, Slavonic...'', aanlyn beskikbaar: [http://www.pitt.edu/~votruba/qsonhist/slavicslovak.html – ''Slovak Studies Program, University of Pittsburgh''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602052000/http://www.pitt.edu/~votruba/qsonhist/slavicslovak.html |date=2 Junie 2010}}</ref> Dieselfde term word in die meeste Slawiese tale gebruik om na die Wes-Germaanse bure te verwys – soos die Poolse ''Niemcy'' wat "[[Duitsers]]" of "Duitsland" beteken. Navorsers het nogtans ook meer gevorderde alternatiewe teorieë oor die oorsprong van die naam ontwikkel. Bohdan Philip Łozinski voer aan dat die term ''sláva'' oorspronklik "aanbidder" beteken het en in hierdie samehang na die "aanhanger van ’n gemeenskaplike Slawiese godsdiens" verwys, en eers later tot ’n etoniem ontwikkel het.<ref>{{en}} Łozinski, Bohdan Philip: ''The Name SLAV. Essays in Russian History''. Archon Books 1964</ref> S.B. Bernstein stel voor die term is van ’n gerekonstrueerde Proto-Indo-Europese woord, ''*(s)lawos'', afgelei wat verwant is aan die Griekse ''laós'' ("bevolking, volk"). Vir die laasgenoemde Griekse term is daar nog geen algemeen aanvaarde etimologie ontwikkel nie.<ref>{{ru}} Bernstein S. B.: Очерк сравнительной грамматики славянских языков, vol. 1–2, Moskou 1961</ref> Max Vasmer en ander taalkundiges stel voor die term is oorspronklik van ’n riviernaam afgelei (vergelyk die etimologie van ''Volcae'' met verwante Latynse woorde soos ''cluere'' ("skoonmaak, reinig") – ’n wortel wat nie in Slawies behou is nie, alhoewel dit in ander tale steeds met soortgelyke betekenisse voorkom, byvoorbeeld in Grieks (''klyzein'' – "was"), Oud-Engels (''hlūtor'' – "skoon", "rein"), Oud-Noors (''hlér'' – "see"), [[Wallies]] (''clir'' – "skoon", "rein") en [[Litaus]] (''šlúoti'' – "wegvee", "uitvee"). == Vroegste historiese verwysings == [[Lêer:The origin and dispersion of Slavs in the 5-10th centuries.png|duimnael|Die uitbreiding van Slawiese groepe tussen die 5de en 10de eeu]] Die Slawiese wêreld – wat ’n derde van die huidige Europese bevolking verteenwoordig – het eeue lank geen belangstelling gewek nie. Antieke geskied- en aardrykskundiges het die destyds bekende wêreld in hul werke behandel en ’n verskeidenheid Germaanse en Keltiese stamme noukeurig beskryf. Maar tot in die tyd van die groot volksverhuisings is daar geen verslae oor die bestaan van Slawiese volke nie.<ref>{{de}} Váňa, Zdeněk: ''Die Welt der alten Slawen''. Praag: Artia 1983, bl. 9</ref> Navorsers noem ’n aantal redes hiervoor. Die Slawiese etnogenese het byvoorbeeld later as in die geval van dié van die [[Kelte]] en [[Germane]] plaasgevind. Dié proses het dan ook nog in ’n gebied afgespeel wat ver buite die antieke wêreld se belangesfeer geleë was – afgeleë streke van Oos-Europa wat selfs deur destydse avontuurlustige handelslui min besoek is. Kennis oor dié geweste was beperk tot die suidelike dele van die huidige (Europese) Rusland wat na volke soos [[Skitiërs]] of Sarmate genoem is. Al het Griekse koloniste hulle reeds in die 7de en 6de eeu v.C. aan die noordkus van die [[Swartsee]] gevestig en moontlik ook die riviere van dié streek as waterweë na binnelandse handelsgebiede bevaar, is daar met uitsondering van een fragment van Hekataios van Milet, wat ouer berigte oor die [[inheemse volke]] bevat, geen skriftelike oorlewerings in hierdie verband nie. [[Herodotos]], die vroegste bekende Griekse geskiedskrywer, het in die 5de eeu v.C. na Skitië gereis, en hoewel hy buiten die stad Olbia en die Dnjestr-monding geen ander plekke in die gebied besoek het nie, het hy in gesprekke met inheemse bewoners meer oor die bevolking van die noordwaarts geleë streke te wete gekom en hierdie kennis in die vierde boek van sy historiese werk ''[[Geskiedenisse van Herodotos]]'' versamel. Dié werk oor Skitië sou eeue lank die belangrikste antieke bron oor Oos-Europa vorm. Herodotos het al kennis van die steppe in die suidelike deel van dié gebied gehad, maar ook van die talle riviere en uitgestrekte bosgebiede in die noorde. Herodotos verwys daarnaas na ’n aantal stamme wat streke wes, noord en oos van Skitië bewoon het soos die Agathirsers in die weste (blykbaar ’n stam van [[Thracië|Thraciese]] afkoms wat in die gebied van die huidige [[Roemenië]] goud ontgin het); die Neurers (’n redelik onbekende volk verder noord tussen die bo- en middelloop van die Dnjestr-rivier wat spore in die toponimie van die huidige Oos-Pole gelaat het, soos in die riviere Nura, Nurzec en ander, en wat na bewering in ’n bepaalde seisoen in wolwe kon verander – een van die vroegste verwysings na die weerwolfmite van Oos-Europa); die wilde Androphagi of Mensvreters tussen die middelloop van die Dnjepr en [[Don]]; die nomadiese Melanchlaine-volk wat so genoem is na aanleiding van hul swart gewade en in dieselfde gebied as die Androphagi gewoon het; en die redelik onbekende Budine, ’n volk met blonde hare en blou oë wat as jagters bekend gestaan het en in huide geklee was – moontlik ’n Finse stam. Dit is nie bekend of een van hierdie stamme moontlik ’n etniese verbintenis met die Slawiërs gehad het nie. == Etnogenese en taalkundige onderverdeling == [[Lêer:Slav-7-8-obrez.png|duimnael|Slawiese volke en hul bure in die 7de en 8ste eeu; verspreiding wat ooreenstem met die primêre bronne van die tyd (soos die ''[[Primêre Kroniek]]''), maar in die 19de en 20ste eeu betwis as gevolg van [[Nasionalisme|nasionalistiese]] bronne.]] Die wetenskaplike debat oor die oorsprongsgebied van die Slawiërs word steeds gevoer. Die Slawiese etnogenese het moontlik in die uitgestrekte Pripjat-moerasgebiede (tans Wit-Rusland en Oekraïne) begin. Slawiese groepe het later ook na Pole uitgebrei. ’n Belangriker aspek van die Slawiese etnogenese is die kulturele kontak met verskillende buurvolke, waaronder Germane (veral [[Gote]]), [[Hunne]], [[Alane]] en [[Turkse volke]] wat kenmerkend van die vroeë Slawiese geskiedenis is en tot wedersydse voordeel gestrek het). Tydens hul uitbreiding tussen die 9de en 11de eeu het die afsonderlike historiese ontwikkeling en invloede van buurvolke tot die ontstaan van drie Slawiese hoofgroepe gelei: * Oos-Slawiërs ([[Russe|Groot-Russe]], [[Wit-Russe|Wit- of Klein-Russe]], [[Oekraïners]]), * Wes-Slawiërs ([[Pole (volk)|Pole]], Pomorane, [[Abodrite]], [[Tsjegge]], [[Slowake]], [[Sorbe]], [[Elbe]]- en [[Oossee]]-Slawiërs) en * [[Suid-Slawiërs]] ([[Bosniake]], [[Bulgare]], [[Kroate]], [[Masedoniërs]], [[Montenegryne]], [[Serwiërs]] en [[Slowene]]). Die eerste historiese verwysings na Slawiese volke kom in die werke van [[Plinius die ouere]], [[Tacitus]] en Ptolemeus voor; hierdie Romeinse en Griekse skrywers het na Slawiese stamme as ''Veneti'' of ''Venedi'' verwys (vergelyk die latere Duitse benaming ''Wenden''). Bisantynse geskiedskrywers soos Jordanes en Prokopios het vanaf die 6de eeu die term ''Sklavenoi'' gebruik om na Slawiese stamgroepe langs die benedeloop van die Donau-rivier en die oostelike [[Alpe]]gebied te verwys. In die tydperk van die groot volksverhuising het Slawiese groepe as gevolg van Germaanse migrasies in ’n westelike en suidelike rigting uitgebrei, dikwels ook na yl bevolkte Germaanse gebiede waar bewoners deur die Slawiërs in taalkundige en kulturele opsig opgeneem is. Omstreeks 600 het Slawiese groepe (Abodriete, Veneters, Sorbe en Pomorane) na Oos-Elbiese gebiede, wat deur Germane ontruim is, uitgebrei. Die eerste historiese verwysings na hierdie groepe dateer nogtans eers uit die Karolingiese tydperk – in 805 het Karel die Grote die sogenaamde ''Limes sorbicus'' as oostelike grenslyn tussen die Frankiese en Slawiese gebiede vasgelê. Die Duitse kolonisasie van die Donau-vallei, in die Oos-Alpegebied en in die streek oos van die Elbe-rivier, wat in die 9de eeu ná die vernietiging van die [[Aware]]ryk begin het en die immigrasie van Hongaarse stamme na die huidige Hongaarse Vlakte het ’n einde aan die geografiese en kulturele eenheid van die Slawiese wêreld gemaak – die Wes-Slawiërs in die noorde is van die Suid-Slawiese groepe afgesny. Die Duitse uitbreiding na Oos-Elbië het tot die kulturele en taalkundige assimilasie van Slawiese volke in hierdie gebied gelei, en slegs kleiner groepe soos die Wende het hul Slawiese moedertaal bewaar. == Kultuur en ekonomie == [[Lêer:Oldenburg Holstein Wallmuseum Slavenboot.jpg|duimnael|’n Slawiese handelskip in ’n Duitse museum]] Die vroeë Slawiese bevolking het uit familiegroepe bestaan wat gemeenskaplike nedersettings gestig het. Hierdie nedersettings is deur die oudstes bestuur. Geleidelik het hierdie groepe tot stamgroepe ontwikkel wat oor ’n gemeenskaplike militêre organisasie beskik en in godsdienstige opsig deur [[voorouerverering]] gekenmerk is. Leiers van stamgroepe het ’n maatskaplike bolaag gevorm waaruit ’n Slawiese adel ontwikkel het. Die opsplitsing in ’n groot aantal stamgroepe het die vorming van groter politieke eenhede of ’n gemeenskaplike ryk verhoed – heersertitels, wat in latere tydperke gebruik is, is uit vreemde tale ontleen – vergelyk ''kunedzi'' (vors, van Germaanse oorsprong, verwant aan "koning"), ''korlji'' (Tsjeggies ''kral'', gevorm uit Karel die Grote se voornaam) en [[tsaar]], afgelei van die Romeinse titel ''Caesar''. In hul uitgebreide tuisland het die Slawiërs ’n bestaan gemaak uit omvattende akkerbou, veeboerdery, jag, vissery en [[byeboerdery]]. Nogtans was daar in groter nedersettings ook gespesialiseerde ambagsmanne soos wewers, timmermanne, pottebakkers, leerlooiers en pelsmakers. Met groot riviere as waterweë is reeds vroeg handelsbande met ander gebiede gesmee. Onverwerkte handelsgoedere soos [[heuning]], [[byewas]] en huide is verruil vir tekstiele, wapens, gereedskap, juweliersware, [[goud]] en [[silwer]]. Aanvanklik was die handel in en met Slawiese gebiede in die hande van Joodse, Germaanse en Griekse koopmanne, tog het die Slawiërs hierdie monopolie geleidelik verbreek. Die vroeë Slawiese handelsentrums het tot stedelike nedersettings gegroei. In kulturele opsig – veral wat huise en nedersettings betref – toon die Oos-Slawiërs sterk Skandinawiese invloede wat uit die tydperk van die [[Warangiërs|Warangiër-]] of [[Wikings|Wiking]]-ryke (9de eeu) dateer. Betrekkinge met die [[Bisantynse Ryk]] het die Oos-Slawiese volke aan godsdienstige invloede uit die [[Oosters-Ortodokse Kerk|Oostelike kerke]] van die [[Christendom]] blootgestel, terwyl kulturele bande met Wes-Europa eers sedert die heerskappy van tsaar [[Pieter die Grote]] (omstreeks 1700) aangeknoop is. Met die kolonisasie van [[Siberië]] het die Oos-Slawiese Russe ook na die [[Verre-Ooste]] begin uitbrei. Aangesien die kerstening van die Wes-Slawiese volke uit Rome georganiseer is, het hierdie groepe aan die kulturele ontwikkeling van Wes-Europa deelgeneem. Kleiner groepe het met die Duitse volk versmelt. Die Suid-Slawiërs het vanaf die 6de eeu vermoedelik uit die [[Karpate]]-gebied na hul huidige gebied in Suid- en Suidoos-Europa geïmmigreer. Vanweë hul geografiese ligging tussen [[Rome]] en die [[Bisantynse Ryk]], die magsuitbreiding van die Turke en Duitse en Italiaanse invloede is hierdie deel van die Slawiese wêreld in nasionale, kulturele en kerklike opsig in verskillende groepe verdeel. Die Slawiese volkskultuur toon steeds groot ooreenkomste tussen die verskillende Slawiese groepe. == Godsdiens == {{Hoofartikel|Slawiese mitologie}} [[Lêer:Ukranenland13.jpg|duimnael|’n Gerekonstrueerde Slawiese tempel in Torgelow, Duitsland]] Vroeë bronne bevat besonderhede oor name en beelde van godhede, Wes-Slawiese tempels (soos dié van [[Kaap Arkona]] op die Duitse Oossee-eiland [[Rügen]], heiligdomme in [[Szczecin]] (Stettyn) wat aan die godheid [[Triglaf]] gewy is asook ’n heiligdom van die god Svarocic in Rethra), van boomkulte en orakels. Sekere tradisies soos die gebruik van amulette dui op kontak met [[Irannese volke|Iraniërs]] en Turkse volke. Bekende godhede sluit die god van weerlig en donder, [[Peroen]], in wat veral in Oos-Slawiese oorlewerings beskryf word en ooreenkomste met die Baltiese god Perkūnas toon. [[Swarog]] was die hemelsgod en god van donder wat deur alle Slawiërs vereer is, terwyl Slawiese groepe in die [[Havel]]gebied (tans Duitsland) die songod [[Dazjbog|Dazbag]] en die lentegod Jarowit aanbid het. Vrugbaarheidsgode soos Rod en Rozanicy is oorwegend in familieverband vereer. Net soos in die Baltiese godsdienste het natuurverering by alle Slawiese stamme ’n sentrale rol gespeel. Die Slawiese godsdiens het die hoop op ’n lewe ná die dood behels, die menslike siel (''dusza'') is as onsterflik beskou en het na die afsterwe van ’n mens na ’n paradys (''nav, ráj'') toe gegaan wat as ’n groot weiveld uitgebeeld is. Lykverbrandings het net soos teraardebestellings orals in die Slawiese wêreld voorgekom. == Kerstening == [[Lêer:West slavs 9th-10th c..png|duimnael|Wes-Slawiese stamme in die 9de en 10de eeu]] Die kerstening van Slawiese volke het met die uitbreiding van die Romeinse en Bisantynse kultuur in Oos- en Sentraal-Europa begin. In die 6de eeu het Christelike sendelinge die Kroate uit Aquileia in Noord-Italië tot die Christendom bekeer, terwyl [[Salzburg]] in die 8ste eeu die sentrum vir sendelinge in Sloweense stamgebiede was. Tydens die heerskappy van Karel die Grote is die kerstening van die Wende, Tsjegge (vanuit [[Regensburg]]), Abodriete en Elbiese Slawiërs (vanuit Verden an der Aller) georganiseer. Die Serwiërs het omstreeks 850 by die oostelike kerke aangesluit. Die Slawiese monnikebroers Cyrillus en Methodius het as sendelinge in die Groot-Morawiese Ryk gewerk en later by Rome aangesluit. Die meeste Slawiese gebiede het probeer om selfstandige kerke ([[Outokefaal|outokefale]] aartsbisdomme of patriargate) te stig; die eerste van hierdie groep oostelike kerke het met die kerstening van Bulgarye in 864/865 ontstaan. Die Makedoniese dialek is tot die basis van ’n gemeenskaplike Slawiese kerktaal uitgebou en is deur die Oos-Slawiërs en Slawiese volke op die [[Balkan]]skiereiland as skryftaal aanvaar. Met die Christelike godsdiens het die Slawiese wêreld by die Middeleeuse Europese beskawing aangesluit en ’n nuwe kulturele bloeitydperk beleef. Die gemeenskaplike geloof het daarnaas ook die vorming van heterogene volke en state bevorder, alhoewel die Slawiese volke in [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] (Wes-Slawiërs) en [[Grieks-Ortodokse Kerk|Grieks-Ortodokse]] (Oos-Slawiërs) verdeel was. Die Ortodokse Slawiërs het in teenstelling met die Wes-Slawiërs die [[Griekse alfabet]] saam met die [[Latynse alfabet]] aangeneem en by hul behoeftes aangepas. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Slavs}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Slav|title=Slav|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 April 2018}} {{Normdata}} [[Kategorie:Slawiërs| ]] n4yig6dzjfarsfz3m6l15m2v5h8f7a7 0 40009 2903544 2699823 2026-05-12T22:50:52Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903544 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nassau matriek 1960.jpg|duimnael|300px|Die matriekklas van die [[Hoërskool Nassau]], [[Mowbray]], 1960.]] '''Matriek''' is die finale jaar (graad 12) vir [[hoërskool]]leerlinge in [[Suid-Afrika]] en '''matrikulasie''' verwys na die slaag van matriek met universiteitsgoedkeuring, alhoewel die term algemeen gebruik word om ook subgoedkeuringslagings aan te dui. Die laaste eksamens in graad 12 word "matriekeksamens" of meer spesifiek "matriekeindeksamens" genoem en studente in matriek word "matrikulante" genoem. Die meeste Suid-Afrikaanse hoërskoolleerlinge wat die matriekjaar loop, lê die Senior Sertifikaat-eksamens af om 'n Senior Sertifikaat-kwalifikasie te ontvang. Die Senior Sertifikaat is 'n eksamen wat deur Suid-Afrika se Onderwysdepartement aan matrikulante voorgeskryf word, alhoewel studente ook deur middel van onafhanklike leerplanne (kurrikula) kan matrikuleer. Wanneer 'n student aan sekere voorgeskrewe kriteria voldoen met aflegging van die Senior Sertifikaat-eksamens (d.w.s. die matriekeindeksamens), ontvang die student matrikulasiegoedkeuring, wat die wettige minimum is vir toelating tot 'n B-graadprogram by 'n Suid-Afrikaanse universiteit. Buitelandse studente wat aansoek doen om studie by 'n Suid-Afrikaanse universiteit kan om matrikulasievrystelling aansoek doen om aan te dui dat hulle aan dieselfde standaarde voldoen. Daar is dus 'n dubbelsinnigheid by die konsep van matriek betrokke: 'n persoon wat gematrikuleer het kan die matriekeksamens geslaag het, maar hoef nie noodwendig matrikulasiegoedkeuring te hê om by 'n universiteit te gaan studeer nie. Suid-Afrikaanse universiteite stel nie hul eie toelatingsvereistes vas nie, alhoewel sommiges toegangstoetse aan voornemende studente voorgeskryf word om die stand van hul akademiese taal- en numeriese vaardighede te bepaal. Sedert die intree van die nuwe uitkomsgebaseerde onderwys is die huidige Suid-Afrikaanse matriekuitslae van sulke minderwaardige gehalte dat die [[Universiteit van Oxford]] dit nie eens wil aanvaar nie. Suid-Afrika is in hierdie opsig slegter af as die volgende Afrikalande, waar toegang wel vir die skranderste leerlinge op 'n manier moontlik is: [[Kameroen]], die [[Maldive]]-eilande, [[Mauritius]], [[Namibië]], [[Tanzanië]], [[Tunisië]], [[Uganda]] en [[Zimbabwe]]. Die voornemende voorgraadse student wat aan Oxford wil studeer moet eers sy/haar eerstejaar by 'n ander universiteit voltooi voordat aansoek gedoen mag word. Die ander alternatief is om die ''Cambridge Overseas Higher School Certificate'', wat internasionaal erken word, besonder goed te slaag.<ref>[http://www.ox.ac.uk/admissions/undergraduate/international-students/international-qualifications University of Oxford: International qualifications]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Soortgelyke reëls geld ook aan die [[Universiteit van Cambridge]].<ref>[http://www.study.cam.ac.uk/undergraduate/international/qualifications/southafrica.html Cambridge University: International Students – South Africa]</ref> == Geskiedenis == Die Suid-Afrikaanse matriekeksamen wat as akademiese eksamen vir toelating tot die universiteit dien, kom tot stand na die stigting van die Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop in 1873 (vandag, [[Unisa]]). Die eksamen is self deur die universiteit gelei en die leerplan asook die eksamens en eksaminatore is deur die universiteit bepaal. In wese was die ou matrikulasie-eksamen 'n universiteitseksamen, of beter gestel, 'n universiteitstoelatingseksamen. Die leeftydsgrens was minstens 16 jaar, die kandidaat moes 'n sertifikaat vir goeie gedrag hê en die leerplan voltooi het. 'n Eenvormige (en eensydig kolonialistiese) leerplan is vir die jaar '''1875''' voorgeskryf: Kandidate sou eksamineer word in: : I. Tale, Letterkunde en Geskiedenis: :: (1) Engels, (2) Engelse Geskiedenis, (3) Grieks en Latyn, (4) 'n Moderne taal: Hollands of Frans of Duits. (Enige jare later is Xhosa en Sotho bygevoeg tot die lys van alternatiewe moderne tale op matrikulasiepeil).<ref>Boucher, Maurice. 1973. ''Spes in Arduis: 'n geskiedenis van die Universiteit van Suid-Afrika''. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika, bl. 42</ref> : II. Wiskunde: :: (1) Rekenkunde, (2) Elementêre Algebra, (3) Vlak Meetkunde. : III. ’n Natuurwetenskap: Fisiese Aardrykskunde of Geologie of Chemie. Geen kandidaat sou vir die eksamen goedgekeur word nie, tensy hy in die volgende vakke voldoende kennis besit: : 1. Engelse Taal, Engelse Geskiedenis en Moderne Aardrykskunde, : 2. Latyn, : 3. Rekenkunde, 4. Algebra en 5. Meetkunde. Die verpligte vakke was dus: Engels, Engelse Geskiedenis, Aardrykskunde, Latyn en Wiskunde. Oor bogenoemde indeling was selfs die Engelssprekendes ontstoke: In Mei 1891 skryf die ''Argus'' dat dit nie reg is dat Hollands, wat so 'n belangrike rol in die land speel, op gelyke voet gestel word met Duits as bloot 'n vreemde taal nie.<ref>Boucher, Maurice. 1973. ''Spes in Arduis: 'n geskiedenis van die Universiteit van Suid-Afrika''. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika, bl. 83</ref> [[C.J. Langenhoven| Langenhoven]] skryf in sy outobiografie dat die standaard aan die Kaapkolonie destyds strawwer was as in Brittanje self. In die kolonie kon die kolonialis dus septer swaai, omrede hy op papier hoër gekwalifiseerd was. Dit het die gevolg gehad dat die Britse immigrante altyd poste kon kry, terwyl die Suid-Afrikaner, veral diegene wat nie Engels perfek magtig was of oorsee kon gaan studeer nie, slegs 'n minderwaardiger pos kon bedien. Verder sou 'n M.A.-graad bykans onmoontlik lyk om te behaal.<ref>Langenhoven, C.J. 1932 (1973-uitgawe). ''U dienswillige dienaar''. Kaapstad: Tafelberg-uitgewers, bl. 83-85: ''Die hoër onderwys van daardie dae, binne ystergrense gehou deur die eksamenvereistes van die destydse Kaapse Universiteit, was nog fyner daarop bereken as die laer stelsel onder die Opvoedingsdepartement om 'n eie kultuurgroei in Suid-Afrika te verhinder en selfs die behoud van wat daar oorspronklik was te vernietig; om die land te hou vir 'n winsgewés en afsetgebied en sy seuns uit die hoogste betrekkings van sy diens te weer.''<br /> ''Behalwe die mindereisende beroep van landmeter (ingenieur nie inbegryp nie), en die laer stande van die staatsdiens en onderwysamp, was daar, buitekant die kerk, maar een geleerde beroep waarvoor 'n student hier kon opgelei word – die van regsgeleerdheid; en vir die hoër tak daarvan, die advokaatskap, was die eise ontmoedigend swaar. Terwyl toelating tot die advokaatberoep deur die Inns of Court in Engeland beide wat betref voorafgaande algemene opleiding en spesiale vakopleiding, makliker te behaal was as die prokureurskap in Suid-Afrika, moes die aspirant-advokaat hier eers ten minste B.A. wees en vir sy vakbevoegdheid, die LL.B., vier regstelsels bestudeer – Engelse, Romeinse, Hollandse en daaruit ontwikkelde Suid-Afrikaanse, waar hy in Engeland, behoudens 'n bespotlik elementêre kennismaking met die Romeinse Reg, maar met een te doen had. Dus die Afrikaner-student wat nie in die vermoë was om in Engeland te gaan kwalifiseer nie, moes afgeskrik word sodat hy die veld ope laat vir die ingevoerde man – wat hier nog die geweldige voorkeur geniet het dat hy sy Engelse moedertaal in die Afrikaanse hof kon gebruik terwyl die Afrikaner met 'n aangeleerde moes sukkel. Waarlik dis 'n wondergetuienis vir ons Afrikaanse intellek dat ons hoegenaamd ooit nog kon wedywer.''<br /> ''Onderwysdiplomas is deur die Departement verstrek, maar tot die hoogste betrekkings van die beroep is daar ook gesorg geword om die toegang vir die Afrikaner te versper. Net soos in Brits-Indië waar dit die gebruik was – ek weet nie wat dit vandag is nie – om die Baboo Jabberjee aan te lok met die aas van 'n betreklik maklik bereikbare B.A.-geleerdheid om ondergeskikte klerkskappies vir hom oop te sit, maar hom sorgvuldig weg te hou uit die hoër stande van sy eie staatsdiens, so had ons in Suid-Afrika 'n goedkoop B.A.-titel vir die Afrikaner om mee te pronk, en hom vir die laer plekke te kwalifiseer, en 'n byna verbiedend-onmoontlike M.A. Dus die M.A.'s vir die beste eerste-klas-onderwysers-posisies, vir die van professore, skoolinspekteurs, superintendente van onderwys en so meer, moes ingevoer word met formele meerderwaardigheid van 'n essensieel min-beduidende M.A.-titel van Oxford, Cambridge, Edinburgh of Aberdeen. (Op twee daarvan het die M.A. vanself gekom, sonder verdere studie of toets, agter die B.A. aan. Op die ander het hy die B.A. vervang wat uitgeskakel was.)''<br /> ''Hierdie stelsel was doeltreffend-verderflik tot die volle uiterste van sy berekende bedoeling. Met voorwendsel van gelyke geleentheid is die landseun uit die verantwoordelikste werkkringe van die landsdiens uitgehou, vreemde parasitisme bestendig, en die opbloei van 'n eie nasionale bewustheid gedemp deur die middelpunte en uitgangspunte van kultuur en kennis voor te behou vir spesiaal daartoe ingevoerde apostels van ontrou. En die valse gevoel van minderwaardigheid het ons deursyg sodat ons gedronge en gedwonge moes wees om verheffing te soek by die vernedering van na-apery en oorlopery.''</ref> Met die stigting van die tradisionele universiteite, die [[Universiteit van Stellenbosch]] en die [[Universiteit van Kaapstad]], moes 'n nuwe wet, Wet No. 12 van '''1916''', intree: Die vakke van die eksamen was toe: : GROEP I. (1) Engels A of Hollands A, (2) Latyn, (3) Wiskunde. : GROEP II: ’n Natuurwetenskap. : GROEP III: Grieks of Geskiedenis en een uit ’n aantal moderne tale of Hebreeus. Om tot die eksamen toegelaat te word, moes die kandidaat welslae behaal het in elk van ses akademiese vakke met ’n minimum gemiddelde. In '''1950''' sien nuwe regulasies van die matriekeksamen daaruit: : (a) Verpligtend: Engels A of Afrikaans A, ’n tweede taal, Wiskunde of ’n natuurwetenskap en ’n derde taal. : (b) Verder ’n keuse van minstens twee vakke uit ’n baie uitgebreide lys van vakke, insluitende vakke soos Boekhou, Huishoudkunde of Musiek.<ref>[http://koersjournal.org.za/index.php/koers/article/download/1887/1979 Coetzee, J. C. 1956. Toelating tot die universiteit. ''Koers'', 23(5):229-237]</ref> == Sien ook == * [[Matriek Wiskunde (CAPS)]] == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Kwalifikasies]] [[Kategorie:Onderwys in Suid-Afrika]] m916ljkpnl0zrqe2umty29yledzs9ws 0 40638 2903449 2470921 2026-05-12T18:00:32Z SpesBona 2720 Opruim 2903449 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Litaus]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:Lietuviai.Lithuanians.png|300px]] | onderskrif = | groep = Litauers | bevolking = ca. 3,7<ref name="ltintheworld">{{lt}} {{cite web |title=Lietuviai Pasaulyje |url=https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/1704467/15_Lietuviai_pasaulyje.pdf |publisher=Lietuvos statistikos departamentas |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330010738/http://www.osp.stat.gov.lt/documents/10180/1704467/15_Lietuviai_pasaulyje.pdf |archive-date=30 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>–4,1 miljoen<ref>{{lt}} {{cite web |url=http://www.anglija.today/imigracija/lietuviai-lietuvoje-ir-uzsienyje-kur-ir-kiek-musu-yra |title=Lietuviai Lietuvoje ir užsienyje: kur ir kiek mūsų yra |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073543/http://www.anglija.today/imigracija/lietuviai-lietuvoje-ir-uzsienyje-kur-ir-kiek-musu-yra |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Litaue}} ~2,6 miljoen<ref>{{en}} {{cite web|title=M3010215: Population at the beginning of the year by ethnicity|url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14=|work=Data of 2011 Population Census|publisher=Lietuvos statistikos departamentas|accessdate=1 Januarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101225136/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14=|archive-date=1 Januarie 2016|url-status=dead}}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde State}} 680&nbsp;912<ref>{{en}} {{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_B04003&prodType=table|title=Total Ancestry Reported|publisher=Amerikaanse Sensuskantoor|date=2012|accessdate=27 April 2016}}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} 100&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |last=Pidd |first=Helen |title=Baltic exchange: meet the Lithuanians who have made Britain their home |url=http://www.theguardian.com/world/2013/jan/07/baltic-exchange-lithuanians-new-home-britain |publisher=[[The Guardian]] |date=7 Januarie 2013 |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508174206/https://www.theguardian.com/world/2013/jan/07/baltic-exchange-lithuanians-new-home-britain |archive-date=8 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 49&nbsp;130<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 |title=2011 National Household Survey: Data tables |author=Statistiek Kanada |accessdate=27 April 2016}}</ref><br /> {{vlagland|Duitsland}} 39&nbsp;000<ref>{{de}} {{cite web |url=http://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/ |title=Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland (Stand: 31. Dezember 2014) |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512070232/https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/ |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Ierland}} 36&nbsp;683<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.breakingnews.ie/ireland/number-of-foreign-nationals-living-in-ireland-up-30-in-last-five-years-569329.html |title=Number of foreign nationals living in Ireland up 30% in last five years |date=4 Oktober 2012 |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412180801/https://www.breakingnews.ie/ireland/number-of-foreign-nationals-living-in-ireland-up-30-in-last-five-years-569329.html |archive-date=12 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Rusland}} 31&nbsp;377<br /> {{vlagland|Noorweë}} 30&nbsp;540<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2013-04-25?fane=tabell&sort=nummer&tabell=109859 |title=Innvandrere og norskfødte med innvandrerforeldre, 1. januar 2013 |publisher=Statistiek Noorweë |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127074301/https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2013-04-25?fane=tabell |archive-date=27 Januarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Letland}} 24&nbsp;426<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/key-provisional-results-population-and-housing-census-2011-33306.html |title=On key provisional results of Population and Housing Census 2011 |date=18 Januarie 2012 |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706185754/http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/key-provisional-results-population-and-housing-census-2011-33306.html |archive-date=6 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 12&nbsp;317<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/free.nsf/Lookup/C41A78D7568811B9CA256E9D0077CA12/$File/20540_2001%20%28corrigendum%29.pdf|title=Australians' Ancestries|publisher=Australiese Statistiekkantoor|date=24 Mei 2004|accessdate=27 April 2016}}</ref><br /> {{vlagland|Spanje}} 12&nbsp;128<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf |title=Demografía |publisher=Nasionale Statistiekinstituut |access-date=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509141449/https://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Denemarke}} 10&nbsp;215<ref>{{da}} {{cite web |title=Statistics Denmark:FOLK2: Population 1. January by sex, age, ancestry, country of origin and citizenship |url=http://www.statistikbanken.dk/statbank5a/default.asp?w=1280 |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504235959/https://www.statistikbanken.dk/statbank5a/default.asp?w=1280 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Pole}} 8&nbsp;000<ref>{{pl}} {{cite web |url=http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf |title=2011 Census |publisher=Sentrale Statistiekkantoor |date=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815124814/https://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lud_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf |archive-date=15 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Oekraïne}} 7&nbsp;207<ref>{{uk}} {{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=50&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20&n_page=3|title=Розподіл населення за національністю та рідною мовою|accessdate=27 April 2016}}</ref><br /> {{vlagland|Wit-Rusland}} 5&nbsp;087<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Общая численность населения, его состав по возрасту, полу, состоянию в браке, уровню образования, национальностям, языку и источникам средств к существованию, Статистический бюллетень 2009 |accessdate=12 Februarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212130935/http://www.belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |archive-date=12 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Italië}} 4&nbsp;875<ref>{{it}} {{cite web |url=http://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/lituania/ |title=Lituani in Italia |publisher=ISTAT |date=1 Januarie 2015 |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214120138/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/lituania/ |archive-date=14 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Frankryk}} 4&nbsp;000<br /> {{vlagland|Estland}} 1&nbsp;757<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stat.ee/34278 |title=Population by ethnic nationality, 1 January, years |publisher=Statistiek Estland |date=10 Junie 2015 |accessdate=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220181109/https://www.stat.ee/34278 |archive-date=20 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Ysland}} 1&nbsp;300<br /> {{vlagland|Brasilië}} 632<ref>{{pt}} {{cite web |url=http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm |title=Um atalho para a Europa |work=Epoca |publisher=Editora Globo S.A |date=24 Junie 2002 |accessdate=21 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120821072841/http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm |archive-date=21 Augustus 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="ltintheworld" /><br /> {{vlagland|Colombia}} 300 | taal = [[Litaus]] | geloof = Hoofsaaklik [[Christendom]] ([[Rooms-Katolieke Kerk]] • [[Protestantisme]]); [[Romuva (godsdiens)|Romuva]] | verwante = Ander [[Balte|Baltiese volke]] soos [[Letlanders]]; [[Baltiese Duitsers]] }} Die '''Litauers''' ([[Litaus]]: ''lietuviai'', enkelvoud ''lietuvis''/''lietuvė'') vorm die inheemse [[Balte|Baltiese]] bevolking van [[Litaue]] wat tans sowat 2,6 miljoen mense beloop. 'n Verdere miljoen mense word by die Litause [[diaspora]] in [[Europa|Europese]] of oorsese lande gereken, terwyl 'n groter aantal mense in oorsese gebiede uitsluitlik of gedeeltelik van Litause afkoms is. [[Lêer:Etnoregionai.png|duimnael|links|Die vyf historiese etnografiese streke van Litaue: Žemaičiai, Suvalkiečiai, Aukštaičiai, Dzūkai en Prūsai<ref>{{lt}} {{cite web |url=http://samogitia.mch.mii.lt/KULTURA/Seminaras_etnine_kultura.htm |title=LIETUVIŲ ETNINĖ KULTŪRA – AKCENTAS DAUGIALYPĖJE EUROPOS KULTŪROJE |author=Angelė |year=2005 |accessdate=26 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022015528/http://samogitia.mch.mii.lt/KULTURA/Seminaras_etnine_kultura.htm |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>]] Die [[moedertaal]] van Litauers is Litaus, wat naas [[Lets]] die enigste oorlewende [[taal]] van die [[Baltiese tale|Baltiese taalfamilie]] is. Die meeste Litauers is aanhangers van die [[Rooms-Katolieke Kerk]], terwyl die Lietuvininkai, wat voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] die noordelike gedeelte van [[Oos-Pruise]] ("Pruisies-Litaue") bewoon het, oorwegend lede van die Evangelies-Lutherse Kerk was. Naas die inheemse Baltiese bevolking was daar steeds ook groot minderhede [[Slawiërs]] en [[Jode]] in Litaue. Daar word beraam dat 80 persent van [[Suid-Afrika]] se Joodse bevolking van 75&nbsp;000 van Litause afkoms is. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Lithuania}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Asië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Europa]] [[Kategorie:Etniese groepe in Noord-Amerika]] [[Kategorie:Etniese groepe in Oseanië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Suid-Amerika]] [[Kategorie:Litauers| ]] lwwmkod45udjpxa74cpg1eytz15k3cf 0 40828 2903515 2903182 2026-05-12T21:10:49Z SpesBona 2720 Jammer! 2903515 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Saarbrücken'''<br /> [[Lêer:SB-Rathaus.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Karte saarbruecken in deutschland.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Saarbruecken COA.svg|center|75px]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag City of Saarbrücken (Saarbrücken County, Saar, Germany).png|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Saarland.svg|20px]] [[Saarland]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|49|14|N|7|0|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting (eerste verwysing)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[999]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1342]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Oppervlakte]]:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 167,07 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 230 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2012) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 176&nbsp;996<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.saarland.de/dokumente/thema_statistik/staa_FB311212_nZ.pdf |title=''www.saarland.de'' |accessdate=18 Januarie 2014 |archive-date= 7 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207210546/http://www.saarland.de/dokumente/thema_statistik/staa_FB311212_nZ.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;059/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Uwe Conradt ([[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.saarbruecken.de ''saarbruecken.de''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Saarbrücken''' ([[Duits]]: [zaːɐ̯ˈbʁʏkn̩], {{Audio|De-Saarbrücken3.ogg|luister}}; [[Luxemburgs]]: ''Saarbrécken'', [zaːʁˈbʀekən], {{Audio|Lb-Saarbrécken.ogg|luister}}; [[Frans]]: ''Sarrebruck'', [saʁbʁyk]) is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Saarland]]. Die huidige stad het in 1909 met die samesmelting van drie stede - Saarbrücken, St. Johann en Malstatt-Burbach - ontstaan en is vandag die politieke, ekonomiese en kulturele sentrum van die Saarland en setel van 'n universiteit. == Etimologie == Die naam van Saarbrücken het niks te doen met die moderne Nieuhoogduitse woord ''Brücke'' ("brug") aangesien die eerste verwysings na die nedersetting en sy [[kasteel]] in dokumente voorkom wat 500 jaar voor die oprigting van die eerste brug oor die Saar-rivier (die sogenaamde ''Alte Brücke'' of "Ou Brug") ontstaan het. Die oudste oorgelewerde naam ''Sarabriga'' is van [[Kelte|Keltiese]] oorsprong - die eerste woorddeel ''sara'' beteken "rivier", die tweede (''briga'') word as "rots, groot steen" vertaal. Waarskynlik het die naam na die groot rots teenoor die Ou Brug verwys waarop die eerste kasteel opgerig is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.saarbruecken.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Saarbrucken|title=Saarbrucken|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Nedersettings in Saarland]] 8krgts1x399fxni5a4ml4d0f03wkdgh 0 43463 2903524 2643102 2026-05-12T22:01:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903524 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek die Marshalleilande |volle_naam = <small>''Republic of the Marshall Islands'' ([[Engels]])<br />''Aolepān Aorōkin M̧ajeļ'' ([[Marshallees]])</small> |algemene_naam = die Marshalleilande |beeld_vlag = Flag of the Marshall Islands.svg |beeld_wapen = Seal of the Marshall Islands.svg |simbool_tipe = Seël |beeld_kaart = Marshall Islands on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg |leuse = ''Jepilpilin ke ejukaan''<br /><small>''(Marshallees vir: "Prestasie deur middel van gesamentlike pogings")''</small> |volkslied = ''[[Forever Marshall Islands]]''<br /><small>''(Engels vir: "Marshalleilande vir ewig")''</small><br /><center>[[Lêer:National Anthem of Marshall Islands by US Navy Band.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]] en [[Marshallees]] |hoofstad = [[Majuro]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.mongabay.com/population/marshall-islands |title=The largest cities in Marshall Islands, ranked by population |publisher=population.mongabay.com |accessdate=14 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200118131320/https://population.mongabay.com/population/marshall-islands/ |archive-date=18 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Koördinate|7|7|N|171|4|O}} |latd = 7 |latm = 7 |latNS = N |longd = 171 |longm = 4 |longEW = O |grootste_stad = [[Majuro]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]] |leiername = [[Hilda Heine]] |oppervlak_rang = 189^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 181,43 |oppervlakmi² = 70,05 |persent_water = feitlik geen |bevolking_skatting = 58&nbsp;413<ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.un.org/wpp/ |title=World Population prospects – Population division |work=Verenigde Nasies se Departement van Ekonomiese en Maatskaplike Sake, Bevolkingsafdeling |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=14 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522060233/https://population.un.org/wpp/ |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |title=Overall total population – World Population Prospects: The 2019 Revision |type=custom data acquired via website |work=Verenigde Nasies se Departement van Ekonomiese en Maatskaplike Sake, Bevolkingsafdeling |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=14 Januarie 2020 |format=xslx |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2018 |bevolking_rang = 203^de |bevolking_sensus = 42&nbsp;418<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sdd.spc.int/news/2023/05/30/marshall-islands-2021-census-report-basic-tables |title=Republic of the Marshall Islands 2021 Census Report, Volume 1: Basic Tables and Administrative Report |date=30 Mei 2023 |publisher=Pacific Community (SPC): Statistics for Development Division |accessdate=7 Januarie 2024 |archive-date=20 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020115031/https://sdd.spc.int/news/2023/05/30/marshall-islands-2021-census-report-basic-tables |url-status=dead }}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2021 |bevolkingsdigtheid = 233 |bevolkingsdigtheidmi² = 603,5 |bevolkingsdigtheidrang = 47^ste |BBP_PPP = $277&nbsp;miljoen<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=867,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Marshall Islands |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2023 |accessdate=7 Januarie 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $6&nbsp;085<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = |BBP = $293&nbsp;miljoen<ref name=imf2 /> |BBP_rang = |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $6&nbsp;443<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = • Selfregering en grondwet<br />• Verdrag oor vrye assosiasie |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]<br />[[1 Mei]] [[1979]]<br />[[21 Oktober]] [[1986]] |MOI = {{wins}} 0,639<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |publisher=United Nations Development Programme |date=2021 |accessdate=7 Januarie 2024}}</ref> |MOI_rang = 131^ste |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 35,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MH |title=Gini index – Marshall Islands |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=7 Januarie 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2019 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Amerikaanse dollar]] ($) |geldeenheid_kode = USD |land_kode = MH |tydsone = MHT |utc_afwyking = [[UTC+12:00|+12]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+12:00|+12]] |internet_domein = [[.mh]] |skakelkode = 692 |voetskrif = }} Die '''Marshalleilande''' ([[Engels]]: ''Marshall Islands'', [ˈmɑːrʃəl ˈaɪləndz], {{Audio|En-us-Marshall Islands.ogg|luister}}; [[Marshallees]]: ''Aorōkin M̧ajeļ''), amptelik die '''Republiek die Marshalleilande''' (''Republic of the Marshall Islands'', kort ''RMI''; ''Aolepān Aorōkin M̧ajeļ'', [ɑ̯ɑ͡ɒɔ̯ɔ͡ɛlʲɛbʲænʲ ɑ̯ɑ͡ɒo̯o͡ɤrˠɤɡɯ͡inʲ mˠɑɑ̯zʲɛ͡ʌɫ]), is 'n [[eilandstaat]] in die [[Stille Oseaan]] en [[Oseanië]] net noord van die [[ewenaar]] en net wes van die [[Internasionale datumgrens]] met 'n oppervlakte van 181,43&nbsp;km² en 'n bevolking van 42&nbsp;418 in 2021. Die Marshalleilande bestaan uit sowat 1&nbsp;200 eilande. [[Lêer:Satellite image of Marshall Islands in March 1999.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van die Marshalleilande in Maart 1999]] [[Lêer:Marshall Islands-CIA WFB Map.png|duimnael|links|Kaart van die Marshalleilande]] [[Lêer:MH -map A.png|duimnael|links|Kaart van die Marshalleilande se atolle]] Die Marshalleilande is in die ooste van die [[Noordelike Mariana-eilande]], in die noordooste van die [[Gefedereerde State van Mikronesië]], in die suidooste van [[Japan]], in die weste van [[Hawaii]] en in die noordweste van [[Kiribati]] geleë. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Majuro]]. Die Marshalleilande is genoem ná die seekaptein [[John Marshall]] wat in 1788 saam met die seekaptein [[Thomas Gilbert]], ná wie Kiribati voorheen die "Gilberteilande" genoem is, beide Kiribati en die Marshalleilande vir [[Europa]] ontdek het.<ref>{{en}} {{cite news |url = https://books.google.de/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title = The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |journal= Life |date = 22 Mei 1944 |author = Samuel Eliot Morison |accessdate = 14 Januarie 2020 }}</ref> As gevolg van die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] is die [[argipel]] in 1899 deur [[Spanje]] aan die [[Duitse Keiserryk]] verkoop en by [[Duits-Nieu-Guinee]] ingelyf. Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] is dit deur die [[Japannese Keiserryk]] beset en het na dié oorlog 'n [[Volkebond]]mandaat geword. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is dit deur die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beset en het in 1947 'n trougebied van die [[Verenigde Nasies]] geword. Tussen 1946 en 1958 het die Verenigde State eksperimente met [[kernwapen]]s in die [[Bikini-atol]] uitgevoer en meer as 20 waterstof- en atoombomme oor die atol getoets, die grootste daarvan was [[Castle Bravo]] met 15 megaton. Op 1 Mei 1979 het die Marshalleilande sy eie regering verkry en status van selfregering ontvang. Die Marshalleilande het op 21 Oktober 1986 'n verdrag oor vrye assosiasie met die Verenigde State onderteken, waarmee dit 'n onafhanklike land geword het. Die Verenigde State is nog steeds vir die verdediging van die Marshalleilande verantwoordelik. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Marshall-Islands|title=Marshall Islands|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=7 Januarie 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/marshall-islands/|title=Marshall Islands|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=7 Januarie 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Marshall Islands|Marshalleilande}} * {{en}} {{Wikivoyage|Marshall_Islands|Marshalleilande}} {{Navigasie indeling Verenigde State}} {{Lande van Oseanië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Marshalleilande| ]] [[Kategorie:Voormalige Duitse kolonies]] [[Kategorie:Voormalige Japannese kolonies]] [[Kategorie:Voormalige Spaanse kolonies]] 30lp01c15qu30fdqbammvyc1r1a7c3l 2 43657 2903592 2885392 2026-05-13T07:54:45Z Aliwal2012 39067 /* Sjablone wat ek gebruik */ verwyder 'n krulhakie 2903592 wikitext text/x-wiki ==Galery== <nowiki>{{Galery</nowiki> <nowiki>|breedte=120</nowiki> <nowiki>|Red Rose Badge of Lancaster.svg|'n Roos</nowiki> <nowiki>|White Rose Badge of York.svg|Nog 'n roos</nowiki> <nowiki>|Tudor Rose.svg|En nog een</nowiki> <nowiki>}}</nowiki> '''(Hou lyne bo net so)''' {{Galery |breedte=150 |Red Rose Badge of Lancaster.svg|'n Roos |White Rose Badge of York.svg|Nog 'n roos |Tudor Rose.svg|En nog een }} ==Foto's bymekaar== Gebruik <nowiki>{{Stapel| }}</nowiki> om foto's langs kassie te sit. {{Multibeeld | align = right | direction = horizontal | background color = | voetskrif = ’n Soldaat met swaard en naakte gevangenes op die Nasiriyah-stele van Naram-Sin. | header=Nasiriyah-oorwinningstele van Naram-Sin | beeld1 = Nasiriyah_Victory_Stele_of_Naram-Sin._From_Mesopotamia,_Iraq,_c._2300_BCE._Iraq_Museum.jpg | width1 = 169 | onderskrif1 = | beeld2 = Nasiriyah Victory Stele of Naram-Sin, from Mesopotamia, Iraq, c. 2300 BCE. Iraq Museum.jpg | width2 = 260 | onderskrif2 = }} {{-}} '''Of so:''' {{beeldgroep2|perrow = 1 / 2|total_width=275|align=right |image1= PIA23465-PlanetJupiter-Aurorae-20191001.gif|caption1=Auroras op die noord- en suidpool (animasie). |image2= Hubble Captures Vivid Auroras in Jupiter's Atmosphere.jpg|caption2=Auroras op die noordpool (Hubble). |image3= PIA21033 Juno's View of Jupiter's Southern Lights.jpg|caption3=Infrarooi aansig van suiderligte. }} {{-}} '''Of so:''' {{beeldgroep2|perrow = 2 / 2|total_width=260|align=left |image1= Bobby Cannavale 2009.jpg|caption1=Bobby Cannavale. |image2= Naomi Watts at the 2024 New York Film Festival 2 (cropped).jpg|caption2=Naomi Watts. |image3= Margo Martindale MFF 2016.jpg|caption3=Margo Martindale. |image4= Joe Mantello at Wicked 10th Birthday 2016.jpg|caption4=Joe Mantello. }} {{-}} '''Of so:''' {{beeldgroep2|perrow = 1 / 1 / 1 |total_width=140 |align=right |image1=Rachel Weisz 2024 (cropped).jpg|caption1=[[Rachel Weisz]] |image2=Leo Woodall 2024 Emmys 05 (cropped).png|caption2=Leo Woodall |image3=|caption3=[[John Slattery]] }} {{-}} '''Of so:''' {{Kombi-beeld|Rachel Weisz 2024 (cropped).jpg|Leo Woodall 2024 Emmys 05 (cropped).png|Dsc8013 r4 copy.jpg| |align=right |width=140px |caption1=[[Rachel Weisz]] |caption2=Leo Woodall |caption3=[[John Slattery]] }} {{-}} '''Of so:''' {{Multibeeld | align = left | direction = horizontal | background color = lightgrey | voetskrif = Die La Silla-sterrewag: ’n groep teleskope op ’n hoogte van 2 400 m. | beeld1 = Observatorio la silla1.JPG | width1 = 260 | onderskrif1 = aaa | beeld2 = La Silla Aerial View.jpg | width2 = 178 | onderskrif2 = bbb }} <!-- Moenie Engelse woorde Afrikaans maak nie, want dan werk die sjabloon nie reg nie --> {{clear}} '''Of so:''' {||- bgcolor="white" style="float:left; border:1px solid white;" !| |- | [[File:Red Rose Badge of Lancaster.svg|thumb|top|100px|Die rooi roos van die [[Huis van Lancaster]]]]||[[File:White Rose Badge of York.svg|thumb|top|100px|Die wit <br>roos van die [[Huis van York]]]]||[[File:Tudor Rose.svg|thumb|top|100px|Die [[Huis van Tudor]] se wit-en-rooi roos]] |- |} {{clear}} '''Of so:''' {| bgcolor="#cccccc" style="float:right;" !| |- | [[File:Jan Czerski.jpg|thumb|center|112px|Iwan Tsjerski]]||[[File:VK Arsenyev.jpg|thumb|center|110px|Wladimir Arsenjef]] |- | [[File:Jan Czerski.jpg|thumb|center|112px|Iwan Tsjerski]]||[[File:VK Arsenyev.jpg|thumb|center|110px|Wladimir Arsenjef]] |- |} {{clear}} '''Of so:''' {{Kombi-beeld|Appel_Elstar.jpg|Appel_Zoete_Ermgaard.jpg|Sterappel.jpg| |align=left |caption1=Elstar |caption2=Soet Ermgaard |caption3=Sterappel }} {{clear}} '''Of so:'''{{Kombi-beeld|Appel_Elstar.jpg|Appel_Zoete_Ermgaard.jpg|Sterappel.jpg| |align=left |width=140px |caption1= |caption2= |caption3=Soorte appels }} {{clear}} '''Of so:''' {{Multibeeld | wydte = 120 | header= Met of sonder header | voetskrif = <center>Jupiter en die mane van Galilei, omstreeks 2007 tydens ’n verbyvlug afgeneem deur ''New Horizons'' (in grys).</center> | beeld1 = Jupiter taken by New Horizons probe (2007-01-08).jpg | onderskrif1 = Jupiter en Io. | beeld2 = NewHorizonsIo.jpg‎ | onderskrif2 = Io. | beeld3 = PIA09246 Europa.jpg | onderskrif3 = Europa. | beeld4 = PIA09245 Ganymede.jpg | onderskrif4 = Ganymede. | beeld5 = NewHorizonsCallisto.jpg | onderskrif5 = Callisto. }} {{clear}} '''Of so:''' {| border="0" | [[Lêer:Walk of Fame Category Motion Pictures.jpg|40px]] | Rolprente |- | [[Lêer:Walk of Fame Category Television.jpg|40px]] | Televisie |- | [[Lêer:Walk of Fame Category Recording.jpg|40px]] | Radio |- | [[Lêer:Walk of Fame Category Radio.jpg|40px]] | Musiek of klankopnames |- | [[Lêer:Walk of Fame Category Theater.jpg|40px]] | Teater |} {{clear}} '''Of so:''' {{dubbelbeeld|right|Bay of Fundy High Tide.jpg|200|Bay of Fundy Low Tide.jpg|200|Hoogwater by Alma, [[Nieu-Brunswyk]], 1972.|Laagwater in dieselfde hawe, ook 1972.}} {{clear}} '''Of so:''' {{multiple image2 | direction = horizontal | total_width = 900 | footer = | image1 = Podocarpus latifolius LeavesHabitusBark BotGard1205.JPG | alt1 = Geelhout | caption1 = [[Geelhout]] | image2 = Ngorongoro Acacia xanthophloea.jpg | alt2 = Koorsboom | caption2 = [[Koorsboom]] | image3 = Southafrica428yellowwood.jpg | alt3 = Outeniekwageelhout | caption3 = [[Outeniekwageelhout|Outeniekwa-geelhout]] | image4 = Acacia karroo0.jpg | alt4 = Soetdoring | caption4 = [[Soetdoring]] | image5 = Tarchonanthus littoralis - Cape Town 3.jpg | image5 = Olinia emarginata tree - South Africa 9.JPG | alt5 = Berghardepeer | caption5 = [[Berghardepeer]] | image6 = Cyathea dregei00.jpg | alt6 = Grasveldboomvaring | caption6 = [[Grasveldboomvaring|Grasveld-boomvaring]] | image7 = Cussonia paniculata, habitus, Phalandingwe, a.jpg | alt7 = Hoëveldkiepersol | caption7 = [[Hoëveldkiepersol]] }} {{-}} ==Kaarte== {| width=152 cellpadding=0 cellspacing=1 style="float:right" |- | [[Image:Topographic30deg_N60E60.png|100px|N60-90, E60-90]] | [[Image:Topographic30deg_N60E90.png|100px|N60-90, E90-120]] | [[Image:Topographic30deg_N60E120.png|100px|N60-90, E120-150]] |- | [[Image:Topographic30deg_N30E60.png|100px|N30-60, E60-90]] | [[Image:Topographic30deg_N30E90.png|100px|N30-60, E90-120]] | [[Image:Topographic30deg_N30E120.png|100px|N30-60, E120-150]] |- | colspan=4 align=center| <small>Noord-Asië (cellspacing 1)</small> |} {{clear}} {| width=152 cellpadding=0 cellspacing=0 style="float:right" |- | [[Lêer:Topographic30deg_N30W0.png|100px|N30-60, W0-30]] | [[Lêer:Topographic30deg_N30E0.png|100px|N30-60, O0-30]] | [[Lêer:Topographic30deg_N30E30.png|100px|N30-60, O30-60]] |- | [[Lêer:Topographic30deg_N0W0.png|100px|N0-30, W0-30]] | [[Lêer:Topographic30deg_N0E0.png|100px|N0-30, O0-30]] | [[Lêer:Topographic30deg_N0E30.png|100px|N0-30, O30-60]] |- | [[Lêer:Topographic30deg_S0W0.png|100px|S0-30, W0-30]] | [[Lêer:Topographic30deg_S0E0.png|100px|S0-30, O0-30]] | [[Lêer:Topographic30deg_S0E30.png|100px|S0-30, O30-60]] |- | [[Lêer:Topographic30deg_S30W0.png|100px|S30-60, W0-30]] | [[Lêer:Topographic30deg_S30E0.png|100px|S30-60, O0-30]] | [[Lêer:Topographic30deg_S30E30.png|100px|S30-60, O30-60]] |- | colspan=4 align=center| <small>Afrika (cellspacing 0)</small> |} {{clear}} ==Sketse met klikbare skakels== {{Beeld-inligting-uitwissing|float=left}} {{clear}} {{Beeld-inligting-tirannosourides|float=left}} {{clear}} ==Sjablone== ===Eenvoudige sjabloon=== {{Kinders van koningin Victoria}} <br> ===Meer ingewikkelde sjabloon=== {{katrasse}} <br> ===Aan die kant=== {{skrifte}} {{Inligtingskas Cyrilliese alfabet}} {{henvrou}} {{clear}} ===Sjablone met foto's=== {{sterre}} ==Sjabloon:Skaakdiagram== {{Skaakdiagram | tright | Bord voor die spel begin |= 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= 7 |pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|pd|= 6 | | | | | | | | |= 5 | | | | | | | | |= 4 | | | | | | | | |= 3 | | | | | | | | |= 2 |pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|pl|= 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= a b c d e f g h | }} Wit skuif eerste, gevolg deur swart, dan wit, dan swart: 1. f4 c5 2. b3 g6 ens. (Geen spasies, tensy die blokkie leeg is.) {{Skaakdiagram | tright | Dan lyk die bord so |= 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd|nd|rd|= 7 |pd|pd| |pd|pd|pd| |pd|= 6 | | | | | | |pd| |= 5 | | |pd| | | | | |= 4 | | | | | |pl| | |= 3 | |pl| | | | | | |= 2 |pl| |pl|pl|pl| |pl|pl|= 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl|= a b c d e f g h }} {{clear}} ==Mooi tabel== Kies kolombreedtes volgens persentasie. Kyk [[Lys van sterrekundige katalogusse]]. {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align:center;" ! style="width:7%;background:#E6E6B2;" | Afkorting ! style="width:12%;background:#E6E6B2;" | Naam ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Voorwerpe ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Getal ! style="width:16%;background:#E6E6B2;" | Opsteller(s) ! style="width:7%;background:#E6E6B2;" | Jaar ! style="width:26%;background:#E6E6B2;" | Beskrywing en voorbeeld ! style="width:16%;background:#E6E6B2;" | Bron |- | | Cr | | Collinder-katalogus | | [[Sterreswerm|Oop sterreswerms]] | nowrap | 471 | | Per Collinder | | 1931 | | Bv. Cr&nbsp;1 | | The Collinder Catalogue of Open Star Clusters |- | | GCl | | Star Clusters Associations II. Globular Clusters (Ruprecht+ 1981) | | [[Sterreswerm|Bolvormige sterreswerms]] | nowrap | 137 | | Alter G. , Ruprecht J., Vanysek V. | | 1970 | | Bv. [[Messier 15|GCl&nbsp;120]] | | VizierR |- | | Ha | | Haffner | | Oop swerms | nowrap | 26 | | Hans Haffner | | 1957 | | | |<small>(nie by VizieR)</small> |- | | Lund | | Observatorium Lund (oopswermdata) | | Sterreswerms | nowrap | 1 151 | | Gosta Lynga | | 1987 | | Bv. [[Messier 6|Lund&nbsp;769]] | | VizierR |- | | Mel | | Melotte | | Oop en bolswerms | nowrap | 245 | | Philibert Jacques Melotte | | 1915 | | <br/>Bv. Mel&nbsp;25 | |- | | OCISM | | Open Cluster InterStellar Matter | | Oop swerms | nowrap | 128 | | Leisawitz D. | | 1988 | | <br/>Bv. OCISM&nbsp;10 | | VizierR |- | | OCl | | Catalogue of star clusters and associations + supplements | | Oop swerms | nowrap | 1 112 | | Alter G. , Ruprecht J., Vanysek V. | | 1983 | | Bv. [[Plejades (sterreswerm)|OCL&nbsp;421]] | |VizierR |- | | Pal | | Palomar-Sternhaufen | | Bolswerms | nowrap | 15 | | | | | | Bv. Pal&nbsp;5 | | |- | | Raab | | Raab | | Oop swerms | nowrap | 152 | | Raab S. | | 1922 | | <br/>Bv. [[Messier 103|Raab&nbsp;4]] | | |- | | St | | Stock-katalogus | | Oop swerms | nowrap | 24 | | Jürgen Stock | | 1954 | | Die sterreswerms is op spektroskopiese opnames ontdek. Almal is binne 12° van die [[hemelewenaar]]. <br>Bv. St&nbsp;1 | | Stock-katalogus |- | | Tr | | Trumpler-Katalog | | Oop swerms | nowrap | 37 | | Robert Julius Trumpler | | 1930 | | Bv. Tr&nbsp;1 | | |- |} Jy kan hom ook kleiner maak deur 100% na bv. 60% te verander (maar die totaal van die kolomme is steeds 100%): {| class="wikitable" style="width: 60%; font-size: 85%; text-align:center;" ! style="width:7%;background:#E6E6B2;" | Afkorting ! style="width:22%;background:#E6E6B2;" | Naam ! style="width:18%;background:#E6E6B2;" | Voorwerpe ! style="width:8%;background:#E6E6B2;" | Getal ! style="width:6%;background:#E6E6B2;" | Opsteller(s) ! style="width:7%;background:#E6E6B2;" | Jaar ! style="width:16%;background:#E6E6B2;" | Beskrywing ! style="width:16%;background:#E6E6B2;" | Bron |- | | Cr | | Collinder-katalogus | | [[Sterreswerm|Oop sterreswerms]] | nowrap | 471 | | Per Collinder | | 1931 | | Bv. Cr&nbsp;1 | | The Collinder Catalogue of Open Star Clusters |- | | GCl | | Star Clusters Associations II. Globular Clusters (Ruprecht+ 1981) | | [[Sterreswerm|Bolvormige sterreswerms]] | nowrap | 137 | | Alter G. , Ruprecht J., Vanysek V. | | 1970 | | Bv. [[Messier 15|GCl&nbsp;120]] | | VizierR |- | | Ha | | Haffner | | Oop swerms | nowrap | 26 | | Hans Haffner | | 1957 | | | |<small>(nie by VizieR)</small> |- | | Lund | | Observatorium Lund (oopswermdata) | | Sterreswerms | nowrap | 1 151 | | Gosta Lynga | | 1987 | | Bv. [[Messier 6|Lund&nbsp;769]] | | VizierR |- | | Mel | | Melotte | | Oop en bolswerms | nowrap | 245 | | Philibert Jacques Melotte | | 1915 | | <br/>Bv. Mel&nbsp;25 | |- | | OCISM | | Open Cluster InterStellar Matter | | Oop swerms | nowrap | 128 | | Leisawitz D. | | 1988 | | <br/>Bv. OCISM&nbsp;10 | | VizierR |- | | OCl | | Catalogue of star clusters and associations + supplements | | Oop swerms | nowrap | 1 112 | | Alter G. , Ruprecht J., Vanysek V. | | 1983 | | Bv. [[Plejades (sterreswerm)|OCL&nbsp;421]] | |VizierR |- | | Pal | | Palomar-Sternhaufen | | Bolswerms | nowrap | 15 | | | | | | Bv. Pal&nbsp;5 | | |- | | Raab | | Raab | | Oop swerms | nowrap | 152 | | Raab S. | | 1922 | | <br/>Bv. [[Messier 103|Raab&nbsp;4]] | | |- | | St | | Stock-katalogus | | Oop swerms | nowrap | 24 | | Jürgen Stock | | 1954 | | Die sterreswerms is op spektroskopiese opnames ontdek. Almal is binne 12° van die [[hemelewenaar]]. <br>Bv. St&nbsp;1 | | Stock-katalogus |- | | Tr | | Trumpler-Katalog | | Oop swerms | nowrap | 37 | | Robert Julius Trumpler | | 1930 | | Bv. Tr&nbsp;1 | | |- |} ==Kleurtabelle== ===Kleur 1=== {| cellspacing="2" cellpadding="3" style="white-space:nowrap;" |----- bgcolor="#CCBBBB" valign="top" ! rowspan="2" | [[Sonnestelsel]] ! colspan="3" | Ekso-voorwerpe |----- bgcolor="#DDCCCC" ! Eenvoudige voorwerpe ! Saamgestelde voorwerpe ! Uitgebreide voorwerpe |----- bgcolor="#EEDDDD" valign="top" | * [[Son]] ** [[Planeet|Planete]] *** [[Mercurius (planeet)|Mercurius ]] *** [[Venus (planeet)|Venus]] *** [[Aarde]] *** [[Mars (planeet)|Mars]] *** [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] *** [[Saturnus (planeet)|Saturnus]] *** [[Uranus (planeet)|Uranus]] *** [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] **** [[Maan|Mane]] ** [[Dwergplaneet|Dwergplanete]] *** [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] | * [[Eksoplaneet|Eksoplanete]] * [[Bruin dwerg]]e * [[Ster]]re ** [[Sterreklassifikasie#Klas O|Klas O]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas B|Klas B]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas A|Klas A]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas F|Klas F]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas G|Klas G]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas K|Klas K]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas M|Klas M]] ** [[Hoofreeks|Dwergsterre]] ** [[Reusester]]re ** [[Hiperreus]]esterre | * Planetêre stelsels * Stergroepe ** [[ster|Enkelsterstelsels]] *** [[Sonnestelsel]] ** [[Dubbelster]]re ** [[Veelvoudige ster]]re ** [[Sterreswerm]]s *** Oop sterreswerms *** Bolvormige sterreswerms ** [[Sterrebeeld]]e ** [[Asterisme]]s * [[Sterrestelsel]]s ** [[Spiraalsterrestelsel]]s ** [[Elliptiese sterrestelsel]]s | * [[Akkresieskyf|Akkresieskywe]] * Steromringende materie ** Rommelskywe ** [[Protoplanetêre skyf|Protoplanetêre skywe]] * [[Interstellêre medium]] * [[Newel]]s ** [[Newel#Soorte newels|Emissienewels]] *** [[Planetêre newel]]s *** [[Supernova|Supernova-oorblyfsels]] *** [[H II-gebied]]e ** [[Newel#Soorte newels|Refleksienewels]] ** [[Newel#Soorte newels|Donker newels]] *** [[Molekulêre wolk]]e ** [[H I-gebied]]e </div> {{clear}} <br> |} ===Kleur 2=== {| cellspacing="2" cellpadding="3" style="white-space:nowrap;" |----- bgcolor="#F7D79C" valign="top" ! rowspan="2" | [[Sonnestelsel]] ! colspan="3" | Ekso-voorwerpe |----- bgcolor="#F5DEB3" ! Eenvoudige voorwerpe ! Saamgestelde voorwerpe ! Uitgebreide voorwerpe |----- bgcolor="#FFEFD5" valign="top" | * [[Son]] ** [[Planeet|Planete]] *** [[Mercurius (planeet)|Mercurius ]] *** [[Venus (planeet)|Venus]] *** [[Aarde]] *** [[Mars (planeet)|Mars]] *** [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] *** [[Saturnus (planeet)|Saturnus]] *** [[Uranus (planeet)|Uranus]] *** [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] **** [[Maan|Mane]] ** [[Dwergplaneet|Dwergplanete]] *** [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] | * [[Eksoplaneet|Eksoplanete]] * [[Bruin dwerg]]e * [[Ster]]re ** [[Sterreklassifikasie#Klas O|Klas O]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas B|Klas B]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas A|Klas A]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas F|Klas F]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas G|Klas G]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas K|Klas K]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas M|Klas M]] ** [[Hoofreeks|Dwergsterre]] ** [[Reusester]]re ** [[Hiperreus]]esterre | * Planetêre stelsels * Stergroepe ** [[ster|Enkelsterstelsels]] *** [[Sonnestelsel]] ** [[Dubbelster]]re ** [[Veelvoudige ster]]re ** [[Sterreswerm]]s *** Oop sterreswerms *** Bolvormige sterreswerms ** [[Sterrebeeld]]e ** [[Asterisme]]s * [[Sterrestelsel]]s ** [[Spiraalsterrestelsel]]s ** [[Elliptiese sterrestelsel]]s | * [[Akkresieskyf|Akkresieskywe]] * Steromringende materie ** Rommelskywe ** [[Protoplanetêre skyf|Protoplanetêre skywe]] * [[Interstellêre medium]] * [[Newel]]s ** [[Newel#Soorte newels|Emissienewels]] *** [[Planetêre newel]]s *** [[Supernova|Supernova-oorblyfsels]] *** [[H II-gebied]]e ** [[Newel#Soorte newels|Refleksienewels]] ** [[Newel#Soorte newels|Donker newels]] *** [[Molekulêre wolk]]e ** [[H I-gebied]]e </div> {{clear}} <br> |} ===Kleur 3=== {| cellspacing="2" cellpadding="3" style="white-space:nowrap;" |----- bgcolor="#E6B2B2" valign="top" ! rowspan="2" | [[Sonnestelsel]] ! colspan="3" | Ekso-voorwerpe |----- bgcolor="#F4C2C2" ! Eenvoudige voorwerpe ! Saamgestelde voorwerpe ! Uitgebreide voorwerpe |----- bgcolor="#FFE4E1" valign="top" | * [[Son]] ** [[Planeet|Planete]] *** [[Mercurius (planeet)|Mercurius ]] *** [[Venus (planeet)|Venus]] *** [[Aarde]] *** [[Mars (planeet)|Mars]] *** [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] *** [[Saturnus (planeet)|Saturnus]] *** [[Uranus (planeet)|Uranus]] *** [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] **** [[Maan|Mane]] ** [[Dwergplaneet|Dwergplanete]] *** [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] | * [[Eksoplaneet|Eksoplanete]] * [[Bruin dwerg]]e * [[Ster]]re ** [[Sterreklassifikasie#Klas O|Klas O]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas B|Klas B]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas A|Klas A]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas F|Klas F]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas G|Klas G]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas K|Klas K]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas M|Klas M]] ** [[Hoofreeks|Dwergsterre]] ** [[Reusester]]re ** [[Hiperreus]]esterre | * Planetêre stelsels * Stergroepe ** [[ster|Enkelsterstelsels]] *** [[Sonnestelsel]] ** [[Dubbelster]]re ** [[Veelvoudige ster]]re ** [[Sterreswerm]]s *** Oop sterreswerms *** Bolvormige sterreswerms ** [[Sterrebeeld]]e ** [[Asterisme]]s * [[Sterrestelsel]]s ** [[Spiraalsterrestelsel]]s ** [[Elliptiese sterrestelsel]]s | * [[Akkresieskyf|Akkresieskywe]] * Steromringende materie ** Rommelskywe ** [[Protoplanetêre skyf|Protoplanetêre skywe]] * [[Interstellêre medium]] * [[Newel]]s ** [[Newel#Soorte newels|Emissienewels]] *** [[Planetêre newel]]s *** [[Supernova|Supernova-oorblyfsels]] *** [[H II-gebied]]e ** [[Newel#Soorte newels|Refleksienewels]] ** [[Newel#Soorte newels|Donker newels]] *** [[Molekulêre wolk]]e ** [[H I-gebied]]e </div> </div> {{clear}} <br> |} ===Kleur 4=== {| cellspacing="2" cellpadding="3" style="white-space:nowrap;" |----- bgcolor="#87BBC8" valign="top" ! rowspan="2" | [[Sonnestelsel]] ! colspan="3" | Ekso-voorwerpe |----- bgcolor="#B0E0E6" ! Eenvoudige voorwerpe ! Saamgestelde voorwerpe ! Uitgebreide voorwerpe |----- bgcolor="#F0F8FF" valign="top" | * [[Son]] ** [[Planeet|Planete]] *** [[Mercurius (planeet)|Mercurius ]] *** [[Venus (planeet)|Venus]] *** [[Aarde]] *** [[Mars (planeet)|Mars]] *** [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] *** [[Saturnus (planeet)|Saturnus]] *** [[Uranus (planeet)|Uranus]] *** [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] **** [[Maan|Mane]] ** [[Dwergplaneet|Dwergplanete]] *** [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] | * [[Eksoplaneet|Eksoplanete]] * [[Bruin dwerg]]e * [[Ster]]re ** [[Sterreklassifikasie#Klas O|Klas O]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas B|Klas B]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas A|Klas A]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas F|Klas F]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas G|Klas G]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas K|Klas K]] ** [[Sterreklassifikasie#Klas M|Klas M]] ** [[Hoofreeks|Dwergsterre]] ** [[Reusester]]re ** [[Hiperreus]]esterre | * Planetêre stelsels * Stergroepe ** [[ster|Enkelsterstelsels]] *** [[Sonnestelsel]] ** [[Dubbelster]]re ** [[Veelvoudige ster]]re ** [[Sterreswerm]]s *** Oop sterreswerms *** Bolvormige sterreswerms ** [[Sterrebeeld]]e ** [[Asterisme]]s * [[Sterrestelsel]]s ** [[Spiraalsterrestelsel]]s ** [[Elliptiese sterrestelsel]]s | * [[Akkresieskyf|Akkresieskywe]] * Steromringende materie ** Rommelskywe ** [[Protoplanetêre skyf|Protoplanetêre skywe]] * [[Interstellêre medium]] * [[Newel]]s ** [[Newel#Soorte newels|Emissienewels]] *** [[Planetêre newel]]s *** [[Supernova|Supernova-oorblyfsels]] *** [[H II-gebied]]e ** [[Newel#Soorte newels|Refleksienewels]] ** [[Newel#Soorte newels|Donker newels]] *** [[Molekulêre wolk]]e ** [[H I-gebied]]e </div> {{clear}} <br> |} ==Sjablone wat ek gebruik== <nowiki>{{Hoofartikel|Aanspraakmakers op die troon van Rusland}}</nowiki> Hoofartikel: {{Hoofartikel|Aanspraakmakers op die troon van Rusland}} :''{{Dablink|LW: Abell 39 kan ook verwys na [[ACO 39]], die 39ste lid van die [[Abell-katalogus]] van sowat 4&nbsp;000 [[sterrestelselswerm]]s.}}'' <nowiki>’n</nowiki> {{val|35|e=7|ul=mson}} (val) {{val|35|ul=eV/c2}} (val) {{breuk|1|2}} (breuk) cm² of cm{{sup|2}} (sup) 70{{±|2.0|1.8}} (±) {{RK|15|34|57.1}} (RK) {{Dek|+23|30|11}} (dek) *{{Lug2|15|34|57.1|+|23|30|11|250000000}} *{{Lug|15|34|57.1|+|23|30|11|250000000}} *{{WikiSky|Coma Cluster|name=Coma-sterrestelswerm|z=9}} {{sj|WikiSky}} (sjabloon) {{Commons-kategorie inlyn|Petropavlovsk-Kamchatsky|Jabloko}} Oud: [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [http://en.wikipedia.org/wiki/Yabloko Engelse Wikipedia] Nuut: <nowiki>{{vertaaluit| taalafk = en| il = Star}}</nowiki>: {{vertaaluit| taalafk = en| il = Star}} {{Sterkleur|M}} (sterkleur) Kleuragtergrond in 'n tabel {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ '''Gemiddelde glukose-, insulien- en versadigheidstellings |- !Kos!!Soort!!Glukemiese telling!!Insulientelling !Versadigheidswaarde |- |All-Bran||Ontbytkos||{{Ja1|40}}||{{Nee|32}}||151 |- |Pap||Ontbytkos||{{Gedeeltelik|60}}||{{Ja1|40}}|||209 |} <nowiki>({{ja1|40}} - met 'n groen agtergrond; {{nee|40}} - met 'n rooi agtergrond; {{gedeeltelik|40}} - met 'n geel agtergrond)</nowiki> {{ru}}, {{tr}}, {{gr}}, {{en}} ens. [[:ru:ФОМ|Openbare Meningsfonds]] (na artikel in ander taal) {{afk|c.|omstreeks}} {{Kroon}} {{sj|vbreuk}} {{vbreuk|a|b|c}} (heelgetal, teller en noemer) {{vbreuk|a|b}} (teller en noemer) {{vbreuk|a}} (net noemer) {{sj|Unesco}} (binne-in ’n kassie) {{vlagland|Rusland}} <nowiki>77777&nbsp;77777</nowiki> <nowiki>{{Uitgevoer|Gedoen}}</nowiki> <nowiki>{{Nie gedoen nie}} </nowiki> <nowiki>{{eksoplaneetgetal|vol}}</nowiki> Kursiewe of snaakse artikelnaam: <nowiki>{{TITELAANSIG|''Spinosaurus''}}</nowiki> of <nowiki>{{Kursiewe titel}}</nowiki> <nowiki>{{TITELAANSIG|C₃-plant}}</nowiki> Begin artikel met kleinletter, soos iPod: <nowiki>{{Kleinletter}}</nowiki> <nowiki>{{Val|10|u=mson}} (mjup, maarde) 10 M☉</nowiki> <nowiki>~10<Sup>5</sup>{{val|u=mson}} - ~105 M☉</nowiki> <nowiki>Vir voetnote gebruik {{sj|refn}} (lees documentation)</nowiki> <nowiki>Vir vertaling: sien Template:Text-superimpose</nowiki> <nowiki>{{versteekte kategorie}}</nowiki> <nowiki>{{Hoofartikel|Xxx}}</nowiki> <nowiki>{{Audio|Vietnam.ogg|luister}}</nowiki> <nowiki>{{-}}</nowiki> Gooi kopie na onder bv. foto < nowiki >blablabla< /nowiki > (sonder spasies): <nowiki>blablabla</nowiki> <nowiki>{{lang-ru|Япония|Japonija}}</nowiki> Vir gedigte, rympies of liedjies: {{Quote| <poem> Vader Jakob, Vader Jakob, slaap jy nog? Slaap jy nog? Hoor hoe lui die kerkklok, hoor hoe lui die kerkklok: Tongelong! Tongelong! </poem> }} Vir 'n ander quote met 'n blou streep links: {{quote|text=Mans verteenwoordig nie twee afsonderlike bevolkings, heteroseksueel en homoseksueel, nie. Die wêreld kan nie in skape en bokke verdeel word nie. Nie alle dinge is óf swart óf wit nie . . . Die lewende wêreld is in elke opsig ’n kontinuum. Hoe gouer ons dit oor menselike seksuele gedrag leer, hoe gouer sal ons ’n deeglike begrip van die realiteite van seks kry. |sign=Kinsey et al. (1948) p. 639.}} Maak ’n aanstuur, maar na die aanstuurblad in plaas van die regte artikel. {{Softredirect|en:User:Winstonza}} <nowiki>{{afk|c.|omstreeks}}</nowiki> - afkorting: {{afk|c.|omstreeks}} <nowiki>&nbsp;</nowiki> - spasie n&nbsp;n <nowiki>&thinsp;</nowiki> - smal spasie: n&thinsp;n <nowiki>{{nobr|lengte: 1 240&thinsp;Mpk}}</nowiki> - geen breuk: {{nobr|lengte: 1 240&thinsp;Mpk}} <nowiki>{{nowrap|-02°30'}}</nowiki> - no wrap: {{nowrap|-02°30'}} {{nowrap|-50 ºC}} (nowrap) <nowiki>{{nts|60}}</nowiki> - {{nts|60}} Mpc <nowiki>D{{sub sup|5|3h}}</nowiki> - sup + sub: D{{sub sup|5|3h}} <nowiki>{{kleur|#090|baie hoog}}</nowiki> - plaas jou kopie in ’n spesifieke kleur: {{kleur|#090|baie hoog}} #fff is die liggrys agtergondkleur van kassies Om te wys watter IP-adres ongetekende kommentaar gelewer het: <nowiki>{{Ongeteken|102.65.7.158}}</nowiki> – direk agteraan ongetekende kommentaar, sonder enige spasie ná die laaste punt in die kommentaar. Om te wys watter geregistreerde gebruiker ongetekende kommentaar gelewer het: <nowiki>{{Ongeteken|Gebruikernaam}}</nowiki> <nowiki>{{vraag|Ja?}}</nowiki> - {{vraag|Ja?}} <nowiki>{{Begin datum en ouderdom|1918|1|8|df=yes}}</nowiki> – hou df in vir regte datumvorm! pyltjie <nowiki>→</nowiki> gee → ===Fisika en chemie=== {{Subatomiese deeltjie/simbool/elektron}} (Subatomiese deeltjie) {{Subatomiese deeltjie/skakel/elektron}} {{Element|koolstof}} (Element) {{Element|link=yes|Koolstof}} {{Chem|H|2|O}} of {{chem|link=water|H|2|O}} (Chem) {{Enkelnuklied|Koolstof|14}} (Enkelnuklied) {{Enkelnuklied|link=yes|Koolstof|14}} {{KomplekseNuklied|Chloor|37}} (KomplekseNuklied) {{KomplekseNuklied|link=yes|Chloor|37}} ==Verwysings na flieks== ===Flieks=== * {{imdb title|id=0082269|title=Diva}} * {{Rotten Tomatoes|id=1005973|label=Diva}} * {{metacritic rolprent|id=russian-ark|title=Russian Ark}} * {{AllMovie titel|14036|Diva}} * [http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080110/REVIEWS08/97993169/1023 2008-resensie] deur [[Roger Ebert]] * {{IAFD titel|deep+throat|1972|Deep Throat}} * {{IMDb-titel|0095953}} * {{mojo titel|rainman|Rain Man}} * {{Metacritic rolprent|rain-man}} ===Broadway=== * {{IBDB naam | 55157 | Jerry Orbach }} * {{IBDB titel | 7749 | The Seagull (1916-produksie) }} * {{IBDB toneelstuk | 2719 | Company }} * {{IBDB venue | 1369 | Gershwin-teater }} ===Akteurs=== * {{Imdb naam|602|Robert Redford}} * {{AllMovie naam|107758|Robert Redford}} * {{IAFD naam|id=francoissagat|gender=male|name=François Sagat}} ==Allerlei sjablone== ===Datums=== * {{GDEO|1990|2|28}} – gebore (GDEO) *{{Sterftedatum en ouderdom|1900|1|20|1999|12|31}} – oorlede (Sterftedatum en ouderdom) *{{OuVormDatum|15 Desember|1917|2 Desember}} (OuVormDatum) *{{Vir jaar maand dag|jaar=2008|maand=1|dag=24}} (Vir jaar maand dag) ===Stambome=== {{ahnentafel3 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; | 1= 1. '''Jan Karol Opaliński''' | 2= 2. Krzysztof Opaliński | 3= 3. Teresa Konstancya Czarnkowska | 4= 4. Piotr Opaliński | 5= 5. Zofia Kostka | 6= 6. Adam Sędziwój Czarnkowski | 7= 7. Katarzyna Leszczyńska }} <br> <center>{{ahnentafel-kompak5 |style=font-size: 110%; line-height: 170%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #E0ECF8; |boxstyle_2=background-color: #CEE3F6; |boxstyle_3=background-color: #A9D0F5; |boxstyle_4=background-color: #81BEF7; |boxstyle_5=background-color: #58ACFA; |1= Kartlos |2= Targamos |4= Gomer |8= Jafet |16= Noag }}</center> ===Inligting=== {{Moldowa-gebiede}} {{clear}} {{Grootste stede van Moldowa}} {{Staafgrafiek kas |sweef=regs |byskrif='''Godsdiens in Moldowa''' |wydte=200px |stawe = {{Staafgrafiek persent|[[Oosters-Ortodokse Kerk|Ortodoks]]|rooi|48.34}} {{Staafgrafiek persent|[[Protestantisme|Protestants]]|blou|10.89}} {{Staafgrafiek persent|[[Ougelowiges]]|groen|13.15}} {{Staafgrafiek persent|[[Rooms-Katolieke Kerk|Katoliek]]|geel|12.14}} {{Staafgrafiek persent|[[Jood]]s|blou|0.11}} {{Staafgrafiek persent|Ateïsties|oranje|10.38}} {{Staafgrafiek persent|Geen|rooi|0.98}} {{Staafgrafiek persent|Geen antwoord|grys|2.24}} {{Staafgrafiek persent|Ander|blou|0.88}} }} {{clear}} ===Panorama=== {{Panorama|Silvretta Panorama wiki mg-k.jpg|1300px|Silvretta bla bla bla.}} {{clear}} ===Geografie=== *{{Geografiese ligging}} *{{sj|Liggingkaart Rusland}} + al die deelgebiede *{{vlag|Rusland}} ===Vir kategorieë=== *{{Broodkrummels|Kategorie:Russiese skrywers}} *{{Broodkrummels|Kategorie:Honde|beeld=Airedale (PSF).png}} *{{Broodkrummels|Kategorie:Dinosourusse|beeld=Dinoproject-icon2.png}} ===Verwysings=== [[:Kategorie:Citation templates]] <br>'''Boeke:''' <br> {{cite book | last = Mumford | first = David | authorlink = David Mumford | title = The Red Book of Varieties and Schemes | publisher = Springer-Verlag | series = Lecture notes in mathematics 1358 | year = 1999 | doi = 10.1007/b62130 | isbn = 354063293X }} '''Web:''' <br> {{cite web | author=Doe, John | title=My Favorite Things Part II | publisher=Open Publishing | date=2005-04-30 | work=Encyclopedia of Things | url=http://www.example.com/ | accessdate=2005-07-06 }} '''Tydskrifartikel:''' <br> {{Citation | last = Hill | first = Marvin S. | title = Joseph Smith and the 1826 Trial: New Evidence and New Difficulties | journal = BYU Studies | volume = 12 | issue = 2 | year = 1976 | pages = 1–8 | url = https://byustudies.byu.edu/shop/PDFSRC/12.2Hill.pdf }} '''Koerantberig''': <br> {{Citation | last = Smith | first = Joseph III | author-link = Joseph Smith III ------ LAAT UIT | title = Last Testimony of Sister Emma | newspaper = The Saints' Herald | publication-place = Plano, IL | volume = 26 | issue = 19 | date = 1 Oktober 1879 | year = 1879 | month = Oktober | page = 289 | url = http://www.sidneyrigdon.com/dbroadhu/IL/sain1872.htm#100179 }} ==Nog tabelle, kolomme== '''Die maklikste kolomme; verander kolomme:''' {{div col|4}} * Makar Sankranti * Pongal * Thaipusam * Vasant Panchami * Maha Shivaratri * Shigmo * Holi * Gudi Padwa * Ugadi * Bihu * Vishu * Ram Navami * Kartik Purnima * Raksha Bandhan * Krishna Janmastami * Gowri Habba * Ganesh Chaturthi * Onam * Navaratri * Dussehra * Durga Puja * Divali of Tihar or Deepawali * Chhath * Bonalu {{div col end}} '''Of verander breedte volgens spasie beskikbaar:''' {{div col|colwidth=18em}} * Makar Sankranti * Pongal * Thaipusam * Vasant Panchami * Maha Shivaratri * Shigmo * Holi * Gudi Padwa * Ugadi * Bihu * Vishu * Ram Navami * Kartik Purnima * Raksha Bandhan * Krishna Janmastami * Gowri Habba * Ganesh Chaturthi * Onam * Navaratri * Dussehra * Durga Puja * Divali of Tihar or Deepawali * Chhath * Bonalu {{div col end}} TABEL 1 {| | A || B |- | C || D |} OF TABEL 2 Met raampies om {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Maaltafels |- ! x !! 1 !! 2 !! 3 |- ! 1 | 1 || 2 || 3 |- ! 2 | 2 || 4 || 6 |- ! 3 | 3 || 6 || 9 |- ! 4 | 4 || 8 || 12 |- ! 5 | 5 || 10 || 15 |} OF TABEL 3 {| |----- ! bgcolor="silver" | &nbsp;Jaar&nbsp; ! bgcolor="silver" | &nbsp;Naam&nbsp; ! bgcolor="silver" | Beskrywing |----- | bgcolor="silver" | 1901 || La | Lalala, ens., ens., ens. |----- | bgcolor="silver" | 1902 || Tra | Tralala, ens., ens., ens. |----- | bgcolor="silver" | 1903 || Fa | Falala, ens., ens., ens. |----- | bgcolor="silver" | 1904 || Wa | Walala, ens., ens., ens. |} '''Eenvoudige, sorteerbare kassie:''' {|class="wikitable sortable" |- ! Ethnic group !! Population !! Percent of total |- |[[Gagauz people|Gagauz]] ||align="right"|127,835 ||align="right"|82.1% |- |[[Bessarabian Bulgarians|Bulgarians]] ||align="right"|8,013 ||align="right"|5.1% |- |[[Moldovans]] ||align="right"|7,481 ||align="right"|4.8% |- |[[Russians]] ||align="right"|5,941 ||align="right"|3.8% |- |[[Ukrainians]] ||align="right"|4,919 ||align="right"|3.2% |- |[[Romanians]] ||align="right"|38 ||align="right"|0.0% |- |Others ||align="right"|1,409 ||align="right"|0.9% |} '''Mooi grys kassie met verskillende dubbelkolomme:''' {| class="wikitable"; border="1" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:0.5em 1em 0.5em 0; background:#D3D3D3; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse;" |- !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Naam</font> !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Gebore</font> !bgcolor="#708090" colspan="2" | <font color=f9f9f9>Getroud</font> !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Kinders</font> !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Geskei</font> |- | rowspan="2" | [[Charles, Prins van Wallis|Prins Charles, die Prins van Wallis]] || rowspan="2" | 14 November 1948 || 29 Julie 1981 || [[Diana, Prinses van Wallis|Lady Diana Spencer]] || [[Prins William van Wallis]]<br />[[Prins Henry van Wallis]] || 28 Augustus 1996 |- | 9 April 2005 || [[Camilla, Hertogin van Cornwallis|Camilla Parker-Bowles]] || || |- | rowspan="2" | [[Anne, kroonprinses|Prinses Anne, kroonprinses]] || rowspan="2" | 15 Augustus 1950 || 14 November 1973 || [[Mark Phillips]] || [[Peter Phillips]]<br />[[Zara Phillips]] || 28 April 1992 |- | 12 Desember 1992 || [[Timothy Laurence]] || || |- | [[Prins Andrew, Hertog van York|Prins Andrew, die Hertog van York]] || 19 Februarie 1960 || 23 Julie 1986 || [[Sarah, Hertogin van York|Sarah Ferguson]] || [[Prinses Beatrice van York]]<br />[[Prinses Eugenie van York]] || 30 Mei 1996 |- | [[Prins Edward, Graaf van Wessex|Prins Edward, die Graaf van Wessex]] || 10 Maart 1964 || 19 Junie 1999 || [[Sophie, Gravin van Wessex|Sophie Rhys-Jones]] || [[Lady Louise Windsor]]<br />[[James, burggraaf Severn|Burggraaf Severn]] |} '''Of so:''' {| class="wikitable"; border="1" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:0.5em 1em 0.5em 0; background:#D3D3D3; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse;" |- !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Naam</font> !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Gebore</font> !bgcolor="#708090" colspan="2" | <font color=f9f9f9>Getroud</font> HIER IS ’N WOORD OOR 2 KOLOMME !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Kinders</font> !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Geskei</font> |- | Prins Charles || 14 November 1948 || 29 Julie 1981 || Diana || Prins William || 28 Augustus 1996 |- | rowspan="2" | Prinses Anne || rowspan="2" | 15 Augustus 1950 || 14 November 1973 || Mark Phillips || Peter Phillips<br />Zara Phillips || 28 April 1992 |- | 12 Desember 1992 || Timothy Laurence || || HIER IS INLIGTING OOR 2 LYNE (soos wanneer iemand 2 keer getroud was) |- | Prins Andrew || 19 Februarie 1960 || 23 Julie 1986 || Sarah || Prinses Beatrice || 30 Mei 1996 |- | Prins Edward || 10 Maart 1964 || 19 Junie 1999 || Sophie || Lady Louise Windsor |} '''Of waar alles net enkelkolomme en enkellyne beslaan:''' {| class="wikitable"; border="1" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:0.5em 1em 0.5em 0; background:#D3D3D3; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse;" |- !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Naam</font> !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Gebore</font> !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Oorlede</font> !bgcolor="#708090" | <font color=f9f9f9>Notas</font> |- |[[Victoria, kroonprinses|Kroonprinses Victoria]]||21 November 1840||5 Augustus 1901||Getroud 1858, [[Frederick III, Duitse keiser|Friedrich III, Duitse keiser en koning van Pruise]]; kinders. |- |[[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Koning Edward VII]]||9 November 1841||6 Mei 1910||Getroud 1863, [[Alexandra van Denemarke|prinses Alexandra van Denemarke]]; kinders. |- |[[Alice van die Verenigde Koninkryk|Prinses Alice, Groothertogin van Hesse]]||25 April 1843||14 Desember 1878||Getroud 1862, [[Ludwig IV, Groothertog van Hesse en by Ryn]]; kinders. |- |[[Prins Alfred, Hertog van Sakse-Koburg en Gotha]]||6 Augustus 1844||31 Julie 1900||Getroud 1874, [[groothertogin Marie Aleksandrowna van Rusland]]; kinders. |- |[[Prinses Helena van die Verenigde Koninkryk|Helena, prinses Christiaan van Sleeswyk-Holstein]]||25 Mei 1846||9 Junie 1923||Getroud 1866, [[Prins Christian van Sleeswyk-Holstein|prins Christian van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg]]; kinders. |- |[[Prinses Louise, Hertogin van Argyll]]||18 Maart 1848||3 Desember 1939||Getroud 1871, [[John Douglas Sutherland Campbell, 9de Hertog van Argyll]]; geen kinders. |- |[[Prins Arthur, Hertog van Connaught en Strathearn]]||1 Mei 1850||16 Januarie 1942||Getroud 1879, [[prinses Louise Margaret van Pruise]]; kinders. |- |[[Prins Leopold, Hertog van Albany]]||7 April 1853||28 Maart 1884||Getroud 1882, [[prinses Helena van Waldeck en Pyrmont]]; kinders. |- |[[Prinses Beatrice van die Verenigde Koninkryk|Beatrice, prinses Henry van Battenberg]]||14 April 1857||26 Oktober 1944||Getroud 1885, [[prins Henry van Battenberg]]; kinders. |- |} '''Egiptekassie''' <center> {{Egiptekas}} ! scope=col width="15%" | [[Lêer:Pschent2.png|24px]] Farao ! scope=col width="20%" | [[Lêer:Due dee.png|24px]] Troonnaam ! scope=col width="19%" | [[Lêer:Renpout.png|24px]] Bewind ! scope=col width="16%" | [[Lêer:Egypte icon lieu.png|16px]] Hoofstad ! scope=col width="30%" | [[Lêer:Tombe2.png|24px]] Graftome |- | [[Djoser]] | Netjerichet | 2667-2648 v.C. | [[Memphis, Egipte|Memphis]] | [[Saqqara]] |- | Djoserty | [[Sechemchet]] | 2648-2640 v.C. | [[Memphis, Egipte|Memphis]] | [[Saqqara]] |- | Nebka | [[Sanacht]] | 2640-2631 v.C. | [[Memphis, Egipte|Memphis]] | [[Abydos]] ? |- | Teti | [[Chaba]] | 2631-2628 v.C. | [[Memphis, Egipte|Memphis]] | [[Egiptiese piramide#Zawjet el-Arjan|Zawjet el-Arjan]] |- | [[Hoeni]] | Qahedjet ? | 2628-2610 v.C. | [[Memphis, Egipte|Memphis]] | [[Egiptiese piramide#Meidoem|Meidoem]] ? |} </center> '''Tabel van mense met foto's by:''' '''[[Romanof-dinastie]]''' {|class="wikitable" |-- ! Portret ! Naam ! Gebore - Oorlede ! Tsaar van ! Tsaar tot |-- |[[Image:Peter der-Grosse 1838.jpg|80px]] || [[Pieter I van Rusland|Pieter I]] (die Grote) || [[1672]] - [[1725]] || [[2 November]] [[1721]] || [[8 Februarie]] [[1725]] |-- |[[Image:Empress Catherine I -c.1724 -2.jpg|80px]] || Katharina I || [[1684]] - [[1727]] || [[8 Februarie]] [[1725]] || [[17 Mei]] [[1727]] |-- |[[Image:Louis Caravaque, Portrait of Empress Anna Ioannovna (1730).jpg|80px]] || Anna Ioannowna || [[1693]] - [[1740]] || [[13 Februarie]] [[1730]] || [[28 Oktober]] [[1740]] |-- |[[Image:Ivan6russia1740.jpg|80px]] || Ivan VI || [[1740]] - [[1764]] || [[28 Oktober]] [[1740]] || [[6 Desember]] [[1741]] |-- |[[Image:Elizabeth empress.jpg|80px]] || Elisabeth || [[1709]] - [[1762]] || [[6 Desember]] [[1741]] || [[5 Januarie]] [[1762]] |-- |[[Image:Coronation portrait of Peter III of Russia -1761.JPG|80px]] || Peter III || [[1728]] - [[1762]] || [[5 Januarie]] [[1762]] || [[9 Julie]] [[1762]](vermoor) |-- |[[Image:Catherine_II_by_Alexey_Antropov_(18th_c,_Tver_gallery).jpg|80px]] || [[Katharina II van Rusland|Katharina II]] (die Grote) || [[1729]] - [[1796]] || [[9 Julie]] [[1762]] || [[17 November]] [[1796]] |-- |[[Image:Paul i russia.jpg|80px]] || Paul I || [[1754]] - [[1801]] || [[17 November]] [[1796]] || [[23 Maart]] [[1801]] (vermoor) |-- |[[Image:Tsar Alexander II -6.jpg|80px]] || [[Aleksander II van Rusland|Aleksander II]] (die Bevryder) || [[1818]] - [[1881]] || [[2 Maart]] [[1855]] || [[13 Maart]] [[1881]] (vermoor) |-- |[[Image:Kramskoy Alexander III.jpg|80px]] || [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]] (die Vredemaker) || [[1845]] - [[1894]] || [[13 Maart]] [[1881]] || [[1 November]] [[1894]] |-- |[[Image:Mihail II.jpg|80px]] || Groothertog Michail Aleksandrowitsj]] || [[1878]] - [[1918]] || [[15 Maart]] [[1917]] || [[16 Maart]] [[1917]] (abdikeer) |-- |} <br> '''Kolomme sonder rame:''' {{sj|Kolomme2}}, {{sj|Kolomme3}}, {{sj|Kolomme4}} {{Kolomme4 |Kolom1= aaa |Kolom2= bbb |Kolom3= ccc |Kolom4= ddd }} '''Of: {{sj|Col-begin}}, {{sj|Col-break}}, {{sj|Col-end}}''' of gebruik '''Col-begin|width=60%) {{Col-begin}} {{Col-break}} актёр (aktjor) – akteur<br> аптека (aptjeka) - apteek<br> балкон (balkon) - balkon<br> батат (batat) - patat<br> библиотека (bibliotjeka) – biblioteek<br> боцман (botsman) - bootsman<br> брюки (brjoeki – net mv.) - broek<br> бутерброд (boeterbrod) - toebroodjie<br> ватерпас (waterpas) - waterpas<br> галстук (galstoek = halsdoek) - das<br> герцог (gertsog) – hertog<br> кабельтов (kabeltof) – kabeltou<br> каюта (kajoeta) - kajuit<br> контора (kantora) - kantoor<br> кафе (kafe) - kafee<br> кофе (kofe) - koffie<br> {{Col-break}} мебель (mjebel) - meubels<br> мода (moda) - mode<br> музыкант (moezikant) - musikant<br> номер (nomer) - nommer<br> пассажир (passazjir) - passasier<br> результат (rezoeltat) - resultaat<br> роман (roman) - roman<br> спортзал (sportzal) - sportsaal<br> стадион (stadion) - stadion<br> стул (stoel) - stoel<br> табак (tabak) - tabak<br> театр (teatr) - teater<br> трап (trap) - leer<br> университет (oeniwersitjet) - universiteit<br> фабрика (fabrika) - fabriek<br> фейерверк (fejerwerk) - vuurwerk<br> {{Col-break}} флаг (flag) - vlag<br> флагшток (flagsjtok) – vlagpaal<br> шкипер (sjkiper) - skipper<br> школа (sjkola) – skool<br> штраф (sjtraf) - boete<br> норд (nord - skeepvaart) - noord<br> ост (ost - skeepvaart) - oos<br> зюйд (zjoed - skeepvaart) - suid<br> вест (west - skeepvaart) – wes<br> парикмахер (parikmacher = pruikmaker) - haarkapper<br> портрет (portret) - portret<br> студент (stoedent) - student<br> банкрот (bankrot) - bankrot<br> реклама (reklama) – reklame<br> рюкзак (rjoekzak) - rugsak<br> прейскурант (preiskoerant) - pryslys<br> {{col-end}} <br> ;{{sj|Columns}} {{columns |col1 = Dis die <br/>eenvoudigste<br/> |col2 = voorbeeld<br/> van die sjabloon }} <br> {{columns |bgcol=beige |width=8.5em |gap=3.25em |col1 = * Hierdie * kolomme * is * meer * ingewikkeld |col2 = Die<br/>agtergrond<br/>is<br/>beige |col3 = ; Elke : kolom ; is : 8.5 em ; breed |col4 = {{{!}} !colspan="2"{{!}} en {{!-}} {{!}} die {{!!}} spasie {{!-}} {{!}}colspan="2"{{!}} tussen {{!-}} {{!}} elkeen {{!!}} is {{!-}} !colspan="2" align="center"{{!}} 3.25 em {{!}}} }} <br> ==Geologie, biologie en ander -gieë== ===Periodekleure=== {| class="wikitable " |- ! Periode |- | style="background-color:{{period color|Turonian}};" | [[Turonium]] |} {| class="wikitable " |- ! Periode |- | style="background-color: rgb(191,227,93);" | [[Turonium]] |} {| class="wikitable " |- ! Periode |- | style="background-color: #CAD474;" | [[Turonium]] |} ===Wetenskaplike klassifikasie=== (Verouderd) {{Taksoboks2 | name = Coelophysoidea | other_names = '''Selofisoïde''' | fossil_range = [[Trias|Laat Trias]]-[[Jura|Vroeë Jura]] {{Fossil range|220|183}} | status = EX | trend = down | status_system = | status_ref = | image_width = 225px | image = Coelophysis-bauri head.jpg | image_caption = ’n Profiel van ''Coelophysis bauri''. | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | klade1 = [[Dinosauria]] | klade2 = [[Theropoda]] | klade3 = [[Neotheropoda]] | superfamilia = [[Coelophysoidea]] | superfamilia_authority = (Nopcsa, 1928) | binomial = ''Felis catus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | trinomial = ''Felis catus catus'' | trinomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Subgroepe | subdivision = * [[Halticosauridae]] | range_map = Wiki-Felis sylvestris.png | range_map_caption = Die vyf subspesies van ''Felis silvestris'' volgens ’n DNS-studie in 2007. | type_species = '''''Stegosaurus armatus''''' | type_species_authority = Marsh, 1877 | synonyms = * '''''Hypsirophus''''' <small>Cope, 1879</small> * '''''Diracodon''''' <small>Marsh, 1881</small> }} {{clear}} ==Sjablone oor teks== {{sj|Gaan taal na}} {{sj|Geen bronnelys}} {{sj|feit}} {{sj|skoonmaak|probleem=|datum=}} {{sj|Rekenaarvertaling}} - as dit swak vertaal is. ==Volgorde van verwysings, ens.== *Galery *Notas *Sien ook *Verwysings *Bibliografie / Bronne *Bykomende bronne *Nog leesstof *Skakels / Eksterne skakels *Reekksjablone *Normdata *Defaultsort *Kategorieë ==Temperatuur== Vir °C trek 272 af van kelvin 0 K = -272 °C 272 K = 0 °C ==Fotowenners== <gallery mode="packed" heights="150px"> Beeld:Incense in Vietnam.jpg|2023-wenner Beeld:Phalacrocorax carbo, Egretta garzetta and Mareca strepera in Taudha Lake.jpg|2022-wenner Beeld:Holy SURP Hovhannes Church.jpg|2021-wenner Beeld:Alcedo atthis - Riserve naturali e aree contigue della fascia fluviale del Po.jpg|2020-wenner Beeld:Mud_Cow_Racing_-_Pacu_Jawi_-_West_Sumatra,_Indonesia.jpg|<!--T:17--> 2019-wenner Beeld:Evolution of a Tornado.jpg|<!--T:18--> 2018-wenner Beeld:Perereca-macaco - Phyllomedusa rohdei.jpg|<!--T:19--> 2017-wenner Beeld:Jubilee and Munin, Ravens, Tower of London 2016-04-30.jpg|<!--T:20--> 2016-wenner Beeld:Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg|<!--T:21--> 2015-wenner Beeld:A butterfly feeding on the tears of a turtle in Ecuador.jpg|<!--T:22--> 2014-wenner Beeld:Glühwendel brennt durch.jpg|<!--T:23--> 2013-wenner Beeld:Pair of Merops apiaster feeding.jpg|<!--T:24--> 2012-wenner Beeld:Lake Bondhus Norway 2862.jpg|<!--T:25--> 2011-wenner Beeld:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|<!--T:26--> 2010-wenner Beeld:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|<!--T:27--> 2009-wenner Beeld:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|<!--T:28--> 2008-wenner Beeld:Broadway tower edit.jpg|<!--T:29--> 2007-wenner Beeld:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg|<!--T:30--> 2006-wenner </gallery> {{-}} ==Episodes vir TV-reekse== ==Episodes== {| |----- ! bgcolor="silver" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; ! bgcolor="silver" | &nbsp;Seisoen&nbsp; ! bgcolor="silver" | &nbsp;Episodes&nbsp; ! bgcolor="silver" | Uitgereik |----- | bgcolor=#5D8AA8 | || 1 || 8 | {{Begindatum|2018|10|5|df=y}} |----- | bgcolor=#E97451 | || 2 || 8 | {{Begindatum|2019|9|6|df=y}} |----- | bgcolor=#9FA91F | || 3 || 8 | {{Begindatum|2020|3|13|df=y}} |----- | bgcolor=#CD7F32 | || 4 || 8 | {{Begindatum|2021|6|18|df=y}} |----- | bgcolor=#99CC66 | || 5 || 8 | {{Begindatum|2022|4|8|df=y}} |----- | bgcolor=#FF6666 | || 6 || 8 | {{Begindatum|2022|11|18|df=y}} |----- | bgcolor=#9BDDFF| || 7 || 8 | {{Begindatum|2023|10|20|df=y}} |----- | bgcolor=#C08081 | || 8 || 8 | {{Begindatum|2024|7|26|df=y}} |} ==Episodes== ===Seisoen 1=== {| wikitable style="width: 100%; font-size: 95%; text-align:left;" ! scope=col width="7%" bgcolor =#5D8AA8 | {{kleur|white|&nbsp;Episode}} ! scope=col width="36%" bgcolor =#5D8AA8 | {{kleur|white|&nbsp;Titel}} ! scope=col width="13%" bgcolor =#5D8AA8 | {{kleur|white|&nbsp;Regisseur}} ! scope=col width="30%" bgcolor =#5D8AA8 | {{kleur|white|&nbsp;Skrywer}} ! scope=col width="14%" bgcolor =#5D8AA8 | {{kleur|white|&nbsp;Uitgereik}} |- | '''1''' | '''"Sugarwood"''' | '''[[Jason Bateman]]''' | '''Bill Dubuque, Mark Williams''' |'''{{Begindatum|2017|7|21|df=yes}}''' |- Bla bla bla |- | '''2''' | '''"Sugarwood"''' | '''[[Jason Bateman]]''' | '''Bill Dubuque, Mark Williams''' |'''{{Begindatum|2017|7|21|df=yes}}''' |} ===Seisoen 2=== {| wikitable style="width: 100%; font-size: 95%; text-align:left;" ! scope=col width="7%" bgcolor =#E97451 | {{kleur|white|&nbsp;Episode}} ! scope=col width="36%" bgcolor =#E97451 | {{kleur|white|&nbsp;Titel}} ! scope=col width="13%" bgcolor =#E97451 | {{kleur|white|&nbsp;Regisseur}} ! scope=col width="30%" bgcolor =#E97451 | {{kleur|white|&nbsp;Skrywer}} ! scope=col width="14%" bgcolor =#E97451 | {{kleur|white|&nbsp;Uitgereik}} |- | '''1''' | '''"Milkwood"''' | '''[[Jason Bateman]]''' | '''Bill Dubuque, Mark Williams''' |'''{{Begindatum|2017|7|21|df=yes}}''' |- | '''2''' | '''"Milkwood"''' | '''[[Jason Bateman]]''' | '''Bill Dubuque, Mark Williams''' |'''{{Begindatum|2017|7|21|df=yes}}''' |} == Episodes == === Seisoen 1 === {{Episodetabel|agtergrond=#5D8AA8 |algeheel=6|titel=58|uitsaaidatum=30|titelT=Titel, regisseur|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = '''1''' | RTitel = '''"Everybody's Been Burned", Piet Pompies''' <br>Op 1 November 2023 het wetenskaplikes berig oorblyfsels van Theia kan volgens rekenaarsimulasies steeds binne-in die Aarde sigbaar wees as twee reusagtige afwykings in die [[aardmantel]]. Op 1 November 2023 het wetenskaplikes berig oorblyfsels van Theia kan volgens rekenaarsimulasies steeds binne-in die Aarde sigbaar wees as twee reusagtige afwykings in die [[aardmantel]]. Op 1 November 2023 het wetenskaplikes berig oorblyfsels van Theia kan volgens rekenaarsimulasies steeds binne-in die Aarde sigbaar wees as twee reusagtige afwykings in die [[aardmantel]]. | OorspronklikeUitsaaiDatum = '''{{Begindatum|2018|7|10|df=y}}''' }} {{Episodelys | EpisodeNommer = '''2''' | RTitel = '''"The Hunter Gets Captured by the Game", Jan Pompies''' <br>Op 1 November 2023 het wetenskaplikes berig oorblyfsels van Theia kan volgens rekenaarsimulasies steeds binne-in die Aarde sigbaar wees as twee reusagtige afwykings in die [[aardmantel]]. Op 1 November 2023 het wetenskaplikes berig oorblyfsels van Theia kan volgens rekenaarsimulasies steeds binne-in die Aarde sigbaar wees as twee reusagtige afwykings in die [[aardmantel]]. Op 1 November 2023 het wetenskaplikes berig oorblyfsels van Theia kan volgens rekenaarsimulasies steeds binne-in die Aarde sigbaar wees as twee reusagtige afwykings in die [[aardmantel]]. | OorspronklikeUitsaaiDatum =''' {{Begindatum|2018|7|17|df=y}}''' }}}} === Seisoen 2 === {{Episodetabel|agtergrond=#E97451 |algeheel=6|titel=58|uitsaaidatum=30|titelT=Titel, regisseur|episodes={{Episodelys | EpisodeNommer = 1 | RTitel = "Everybody's Been Burned", Piet Pompies | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|7|10|df=y}} }} {{Episodelys | EpisodeNommer = 2 | RTitel = "The Hunter Gets Captured by the Game", Jan Pompies | OorspronklikeUitsaaiDatum = {{Begindatum|2018|7|17|df=y}} }}}} ==Babel-sjablone== <div style="float:left;border:solid #AAF0D1 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px; width:238px;background:#F0FFF0;"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#AAF0D1;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie gebruiker se '''[[:Kategorie:Gebruiker af-N|moedertaal]]''' is '''[[:Kategorie:Gebruiker af|Afrikaans]]'''.</td> </tr></table></div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #B0E0E6 1px;margin:1px"> {| cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#F0FFFF" | style="width:45px;height:45px;background:#B0E0E6;text-align:center;font-size:14pt" | '''[[:Afrikaans|af]]-4''' | style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em" | Hierdie gebruiker praat '''[[:Kategorie:Gebruiker af|Afrikaans]]''' op '''[[:Kategorie:Gebruiker af-4|moedertaalvlak]]'''. |}</div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #A1CAF1 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#DCF0FF"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#A1CAF1;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]-3'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie gebruiker het 'n '''[[:Kategorie:Gebruiker af-3|uitstekende]]''' begrip van '''[[:Kategorie:Gebruiker af|Afrikaans]]'''.</td> </tr></table></div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #BCB9EF 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#E9E5F9"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#BCB9EF;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]-2'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie gebruiker het 'n '''[[:Kategorie:Gebruiker af-2|gemiddelde]]''' begrip van '''[[:Kategorie:Gebruiker af|Afrikaans]]'''.</td> </tr></table></div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #E0C0E0 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#F3E0F3"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#E0C0E0;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]-1'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie gebruiker het 'n '''[[:Category:Gebruiker af-1|basiese]]''' begrip van '''[[:Category:Gebruiker af|Afrikaans]]'''.</td> </tr></table></div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #FFBBBB 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#FFEEEE"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#FFBBBB;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]-0'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie persoon '''[[:Category:Gebruiker af-0|verstaan nie]] [[:Category:Gebruiker af|Afrikaans]]''' nie (of verstaan dit met groot moeite).</td> </tr></table></div> {{clear}} ===Ou kassies=== <div style="float:left;border:solid #6ef7a7 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px; width:238px;background:#c5fcdc;"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#6ef7a7;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie gebruiker se '''[[:Kategorie:Gebruiker af-N|moedertaal]]''' is '''[[:Kategorie:Gebruiker af|Afrikaans]]'''.</td> </tr></table></div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #CCCC00 1px;margin:1px"> {| cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#FFFF99" | style="width:45px;height:45px;background:FFFF00;text-align:center;font-size:14pt" | '''[[:Afrikaans|af]]-4''' | style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em" | Hierdie gebruiker praat '''[[:Kategorie:Gebruiker af|Afrikaans]]''' op '''[[:Kategorie:Gebruiker af-4|moedertaalvlak]]'''. |}</div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #99B3FF 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#E0E8FF"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#99B3FF;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]-3'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie gebruiker het 'n '''[[:Kategorie:Gebruiker af-3|uitstekende]]''' begrip van '''[[:Kategorie:Gebruiker af|Afrikaans]]'''.</td> </tr></table></div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #77E0E8 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#D0F8FF"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#77E0E8;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]-2'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie gebruiker het 'n '''[[:Kategorie:Gebruiker af-2|gemiddelde]]''' begrip van '''[[:Kategorie:Gebruiker af|Afrikaans]]'''.</td> </tr></table></div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #C0C8FF 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#F0F8FF"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#C0C8FF;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]-1'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie gebruiker het 'n '''[[:Category:Gebruiker af-1|basiese]]''' begrip van '''[[:Category:Gebruiker af|Afrikaans]]'''.</td> </tr></table></div> {{clear}} <div style="float:left;border:solid #FFB3B3 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="margin-left:0px;width:238px;background:#FFE0E8"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#FFB3B3;text-align:center;font-size:14pt">'''[[:Afrikaans|af]]-0'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">Hierdie persoon '''[[:Category:Gebruiker af-0|verstaan nie]] [[:Category:Gebruiker af|Afrikaans]]''' nie (of verstaan dit met groot moeite).</td> </tr></table></div><includeonly> 5dozo67974fa0m1c4jdfgq31jc95cuf 0 43732 2903482 2868887 2026-05-12T19:06:03Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Almanbet Janışev|Almanbet Janışev]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Εὐθυμένης|Εὐθυμένης]] 2459246 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Bisjkek'''</span><br />‏Бишкек<br /> [[Lêer:Bischkek.jpg|270px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Kyrgyzstanmap.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Bishkek.png|90px|center|border]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlag|Kirgisië}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Bisjkek |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|42|52|N|74|34|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1825 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 127 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 800 |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2005) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 900&nbsp;000 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 7&nbsp;087/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +06:00 |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Nariman Tuleyev |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Bisjkek''' ([[Russies]]: ‏‏Бишкек) is die hoofstad en grootste stad van [[Kirgisië]]. Die stad het 'n bevolking van 900&nbsp;000 in 2009 gehad en 'n oppervlakte van 127 km². {{Saadjie}} {{Hoofstede in Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Kirgisië]] [[Kategorie:Hoofstede in Asië]] 4vxbw003l71a5nuqindu9cw4fdt8ur4 2903483 2903482 2026-05-12T19:13:30Z Almanbet Janışev 151124 Rol weergawe [[Special:Diff/2903482|2903482]] deur [[Special:Contributions/SpesBona|SpesBona]] ([[User talk:SpesBona|bespreek]]) terug. 2903483 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Bisjkek'''</span><br />‏Бишкек<br /> [[Lêer:Bischkek.jpg|270px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Kyrgyzstanmap.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Bishkek.png|90px|center|border]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlag|Kirgisië}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Bisjkek |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|42|52|N|74|34|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1825 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 127 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 800 |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2005) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 900&nbsp;000 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 7&nbsp;087/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +06:00 |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Nariman Tuleyev |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Bisjkek''' ([[Kirgisies]]: ‏‏Бишкек) is die hoofstad en grootste stad van [[Kirgisië]]. Die stad het 'n bevolking van 900&nbsp;000 in 2009 gehad en 'n oppervlakte van 127 km². {{Saadjie}} {{Hoofstede in Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Kirgisië]] [[Kategorie:Hoofstede in Asië]] td7k82we2mobflcdz94d28kw526daec 3 48810 2903488 2877914 2026-05-12T19:34:34Z Thermofan 22693 /* Skakels vir my eie verwysing: */ Louw Alberts 2903488 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;" | {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; background-color:#faf6ed; border:1px solid #faecc8;" |- | colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Hallo,&nbsp;gebruiker vanaf [[IP-adres]] {{BASEPAGENAME}} | Hallo&nbsp;{{PAGENAME}}}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartelik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> |- | colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van 'n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie. |- | colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers 'n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy mag dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om 'n bietjie houvas te kry voor mens in die diep kant in spring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud. |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}} | [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}} | [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek |- | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}} | width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br/>Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Sandbox.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}} | width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus |- | align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}} | [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps kcontrol.gif|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}} | [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? 'n opskrif? tabelle? |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}} | [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook 'n paar dinge wat ons nié hier doen nie | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}} | [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy jou kiekies wil oplaai |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}} | [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van 'n goeie artikel}} | [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van 'n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van 'n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles {{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van 'n rekening - sluit gerus by ons aan!| }} |- | colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" | Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm staan, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so 'n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te kliek: sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap voltooi is. Kliek dan as laaste op "Stoor bladsy" om enige bewerkings te stoor. |} |} ==Skakels vir my eie verwysing:== [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Thermofan| XTools] vir lys van gebruikersbydraes. <br> [http://toolserver.org/~nikola/articlesby.php?user=Thermofan&lang=af&wiki=wikipedia| Toolserver se Bladsye geskep] <br> [https://wayback-api.archive.org/| Argiveer 'n bestaande webblad] op die Internetargief.<br> [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Thermofan Global account information]<br> [[Gebruiker:Naudefj#Ongekontroleerde_anonieme_wysiging|Naudefj se "Ongekontroleerde anonieme wysigings"]]<br> [[Wikipedia:Algemene spelfoute]]<br> [https://meta.wikimedia.org/wiki/List%20of%20articles%20every%20Wikipedia%20should%20have List of articles every Wikipedia should have]<br> [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles Kernartikel Kwaliteitsranglys van Wikipedias] '''Wenslys''' [[Wikipedia:Agterstand]]<br> [[Dr. Louw Alberts]]<br> [[Gebruiker:Thermofan/Sandkas]]<br> [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles/Neglected Verwaarloosde "kernartikels"] == Die Voortrekkers (organisasie)‎ == Onthou die bronne! Dit is die groot probleem. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:34, 11 Maart 2024 (UTC) :Ja, bronne is maar 'n probleem, ek het nie baie fisiese boeke wat objektief is nie. Ek sien die [[Scouts (Padvinders)|Boy-Scouts]] bladsy op die Engelse Wiki gebruik ook maar vreeslik baie van die Scouts se eie bronne. Daar is darem 'n paar Maroela media verwysings vir Voortrekkers ook. Die styl van hierdie artikel is nog nie heeltemal na my sin nie, maar met drie jong kinders en my eie aandagafleibaarheid is die lewe vol afleidings. :(Hoe kry mens toegang tot Die Burger en ander koerantargiewe? Ek het wel media24 subskripsie.) [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 12:49, 11 Maart 2024 (UTC) == Anne-Marie Beukes == Haai daar! Is daar enige kans dat jy [[Anne-Marie Beukes]] volledig na Engels kan vertaal? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2024 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Ek sal met graagte. Vandag (Saterdag) is besig met kinders, maar sal môre aandag gee. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 06:48, 16 Maart 2024 (UTC) ::[[:en:Draft:Anne-Marie_Beukes|Draft:Anne-Marie Beukes - Wikipedia]] Konsep gepubliseer, Dit moet nou goedgekeur word. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 09:10, 18 Maart 2024 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], Ek weet nie of ek die Draft:Anne-Marie Beukes self na die En:mainspace moes skuif of vir 'n admin wag om dit te doen nie, maar ek het dit geskuif. https://en.wikipedia.org/wiki/Anne-Marie_Beukes [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 19:06, 24 Maart 2024 (UTC) == Dunbekwulp == Dankie vir die artikel, broodnodig. Een vraag, hoekom plaas jy dit in die [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]]? Die titel stel dit tog duidelk dat dit vir Suid-Afrikaanse voëls is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:10, 19 November 2024 (UTC) :Dit is 'n fout! Jammer. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 15:54, 19 November 2024 (UTC) == 2001: A Space Odyssey (rolprent) == As jy wil en tyd het kan jy miskien hierdie artikel vir ons uitbrei. Dis baie karig. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 16:30, 29 Oktober 2025 (UTC) :Ai, die tyd..! Goed, kom ons kyk. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 08:22, 30 Oktober 2025 (UTC) == Mariëtta Alberts == {{ping|Thermofan}}, dankie vir vertaling na Engels! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:44, 5 Februarie 2026 (UTC) quco7xeh7z047dy3eilcvmb1a90vwff 0 49025 2903443 2438579 2026-05-12T17:27:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903443 wikitext text/x-wiki {{Suid-Afrikaanse politiek}} Hierdie is 'n lys van '''[[munisipaliteit]]e van [[Suid-Afrika]]'''. == Grootste munisipaliteite == In 2007 was daar 6 munisipaliteite met meer as 1 miljoen inwoners<ref>{{Cite web |url=http://www.statssa.gov.za/timeseriesdata/pxweb2006/Dialog/varval.asp?ma=Language%20by%20municpality&ti=Table%3A+Census+2001+by+municipalities%2C+language%2C+population+group+and++gender.&path=..%2FDatabase%2FSouth%20Africa%2FPopulation%20Census%2FCensus%202001%20-%20NEW%20Demarcation%20boundaries%20as%20at%209%20December%202005%2FMunicipality%20level%20-%20Persons%2F&lang=1 |title=Table: Table: Census 2001 by municipalities, language, population group and gender<!-- Bot generated title --> |access-date=16 Augustus 2021 |archive-date=30 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061130125139/http://www.statssa.gov.za/timeseriesdata/pxweb2006/Dialog/varval.asp?ma=Language%20by%20municpality&ti=Table%3A+Census+2001+by+municipalities%2C+language%2C+population+group+and++gender.&path=..%2FDatabase%2FSouth%20Africa%2FPopulation%20Census%2FCensus%202001%20-%20NEW%20Demarcation%20boundaries%20as%20at%209%20December%202005%2FMunicipality%20level%20-%20Persons%2F&lang=1 |url-status=dead }}</ref> en 8 met tussen 500,000 en 1 miljoen inwoners (in 2001 was daar 6). Munisipaliteite in die lys sluit dikwels verskeie dorpe in, met sommige wat bestaan uit honderde klein nedersettings wat naby aan mekaar geleë is. Dit is gewoonlik munisipaliteite wat in die voormalige [[Bantoestan|tuislande]] geleë is (soos kaNgwane, QwaQwa en Transkei) waar verspreide nie-Westerse nedersettings geprakseer is. {{Grootste stede in Suid-Afrika}} == Gauteng == [[Gauteng]] is verdeel in drie metropolitaanse munisipaliteite en drie distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is onderverdeel in nege plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''EKU |'''[[Germiston]] |style="text-align:right"|'''1 924 |style="text-align:right"|'''2 724 229 |- |colspan="2"|'''[[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''JHB |'''[[Johannesburg]] |style="text-align:right"|'''1 645 |style="text-align:right"|'''3 888 180 |- |colspan="2"|'''[[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]]⁵ |'''TSH |'''[[Pretoria]] |style="text-align:right"|'''6 298 |style="text-align:right"|'''3 275 152 |- |colspan="2"|'''[[Sedibeng-distriksmunisipaliteit]] |'''DC42 |'''[[Vereeniging]] |style="text-align:right"|'''4 177 |style="text-align:right"|'''800 819 |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Emfuleni Plaaslike Munisipaliteit]] |GT421 |[[Vanderbijlpark]] |style="text-align:right"|966 |style="text-align:right"|650 867 |- |[[Midvaal Plaaslike Munisipaliteit]] |GT422 |[[Meyerton]] |style="text-align:right"|1 725 |style="text-align:right"|83 445 |- |[[Lesedi Plaaslike Munisipaliteit]] |GT423 |[[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] |style="text-align:right"|1 486 |style="text-align:right"|66 507 |- |colspan="2"|'''[[Wesrand-distriksmunisipaliteit]] |'''DC48 |'''[[Randfontein]]''' |style="text-align:right"|'''4 087 |style="text-align:right"|'''754 903 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Mogale City Plaaslike Munisipaliteit]] |GT481 |[[Krugersdorp]] |style="text-align:right"|1 099 |style="text-align:right"|319 641 |- |[[Randfontein Plaaslike Munisipaliteit]] |GT482 |[[Randfontein]] |style="text-align:right"|477 |style="text-align:right"|117 261 |- |[[Westonaria Plaaslike Munisipaliteit]] |GT483 |[[Westonaria]] |style="text-align:right"|638 |style="text-align:right"|99 218 |- |[[Merafong City Plaaslike Munisipaliteit]] |GT484 |[[Carletonville]] |style="text-align:right"|1 631 |style="text-align:right"|215 865 |} == KwaZulu-Natal == [[KwaZulu-Natal]] is verdeel in een metropolitaanse munisipaliteit en tien distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is onderverdeel in vyftig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''ETH |'''[[Durban]] |style="text-align:right"|'''2,292 |style="text-align:right"|'''3,468,086 |- |colspan="2"|'''[[Ugu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC21 |'''[[Port Shepstone]] |style="text-align:right"|'''5,047 |style="text-align:right"|'''709,918 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Vulamehlo Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN211 |[[Scottburgh]]⁶ |style="text-align:right"|973 |style="text-align:right"|74,017 |- |[[uMdoni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN212 |[[Scottburgh]] |style="text-align:right"|238 |style="text-align:right"|74,437 |- |[[Umzumbe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN213 |[[Mtwalume]] |style="text-align:right"|1,259 |style="text-align:right"|176,287 |- |[[uMuziwabantu Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN214 |[[Harding]] |style="text-align:right"|1,089 |style="text-align:right"|104,527 |- |[[Ezingoleni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN215 |[[Izingolweni]] |style="text-align:right"|648 |style="text-align:right"|56,369 |- |[[Hibiscuskus Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN216 |[[Port Shepstone]] |style="text-align:right"|839 |style="text-align:right"|224,281 |- |colspan="2"|'''[[uMgungundlovu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC22 |'''[[Pietermaritzburg]] |style="text-align:right"|'''8,934 |style="text-align:right"|'''988,837 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[uMshwathi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN221 |[[Wartburg]] |style="text-align:right"|1,818 |style="text-align:right"|113,054 |- |[[uMngeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN222 |[[Howick]] |style="text-align:right"|1,567 |style="text-align:right"|84,781 |- |[[Mpofana Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN223 |[[Mooirivier]] |style="text-align:right"|1,652 |style="text-align:right"|31,518 |- |[[Impendle Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN224 |[[Impendle]] |style="text-align:right"|949 |style="text-align:right"|39,401 |- |[[Msunduzi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN225 |[[Pietermaritzburg]] |style="text-align:right"|634 |style="text-align:right"|616,730 |- |[[Mkhambathini Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN226 |[[Camperdown]] |style="text-align:right"|915 |style="text-align:right"|46,570 |- |[[Richmond Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN227 |[[Richmond, KwaZulu-Natal|Richmond]] |style="text-align:right"|1,231 |style="text-align:right"|56,772 |- |colspan="2"|'''[[uThukela-distriksmunisipaliteit]] |'''DC23 |'''[[Ladysmith]] |style="text-align:right"|'''11,326 |style="text-align:right"|'''714,908 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Emnambithi/Ladysmith Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN232 |[[Ladysmith]] |style="text-align:right"|2,965 |style="text-align:right"|236,748 |- |[[Indaka Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN233 |[[Wasbank]] |style="text-align:right"|992 |style="text-align:right"|101,557 |- |[[Umtshezi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN234 |[[Estcourt]] |style="text-align:right"|2,130 |style="text-align:right"|83,906 |- |[[Okhahlamba Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN235 |[[Bergville]] |style="text-align:right"|3,475 |style="text-align:right"|151,441 |- |[[Imbabazane Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN236 |[[Ntabamhlophe]] |style="text-align:right"|827 |style="text-align:right"|140,745 |- |colspan="2"|'''[[uMzinyathi-distriksmunisipaliteit]] |'''DC24 |'''[[Dundee]] |style="text-align:right"|'''8,589 |style="text-align:right"|'''495,737 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Endumeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN241 |[[Dundee]] |style="text-align:right"|1,610 |style="text-align:right"|54,447 |- |[[Nquthu Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN242 |[[Nquthu]] |style="text-align:right"|1,962 |style="text-align:right"|164,887 |- |[[Msinga Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN244 |[[Tugela Ferry]] |style="text-align:right"|2,501 |style="text-align:right"|161,894 |- |[[Umvoti Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN245 |[[Greytown]] |style="text-align:right"|2,516 |style="text-align:right"|114,509 |- |colspan="2"|'''[[Amajuba-distriksmunisipaliteit]] |'''DC25 |'''[[Newcastle, KwaZulu-Natal|Newcastle]] |style="text-align:right"|'''6,911 |style="text-align:right"|'''442,266 |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Newcastle Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN252 |[[Newcastle, KwaZulu-Natal|Newcastle]] |style="text-align:right"|1,855 |style="text-align:right"|327,637 |- |[[eMadlangeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN253 |[[Utrecht]] |style="text-align:right"|3,539 |style="text-align:right"|23,263 |- |[[Dannhauser Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN254 |[[Dannhauser]] |style="text-align:right"|1,516 |style="text-align:right"|91,366 |- |colspan="2"|'''[[Zululand-distriksmunisipaliteit]] |'''DC26 |'''[[Ulundi]] |style="text-align:right"|'''14,799 |style="text-align:right"|'''902,890 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[eDumbe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN261 |[[Paulpietersburg]] |style="text-align:right"|1,943 |style="text-align:right"|75,096 |- |[[uPhongolo Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN262 |[[Pongola]] |style="text-align:right"|3,239 |style="text-align:right"|137,756 |- |[[Abaqulusi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN263 |[[Vryheid]] |style="text-align:right"|4,185 |style="text-align:right"|247,628 |- |[[Nongoma Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN265 |[[Nongoma]] |style="text-align:right"|2,182 |style="text-align:right"|244,501 |- |[[Ulundi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN266 |[[Ulundi]] |style="text-align:right"|3,251 |style="text-align:right"|197,908 |- |colspan="2"|'''[[Umkhanyakude-distriksmunisipaliteit]] |'''DC27 |'''[[Mkuze]] |style="text-align:right"|'''12,821 |style="text-align:right"|'''614,046 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[uMhlabuyalingana Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN271 |[[Kwangwanase]] |style="text-align:right"|3,619 |style="text-align:right"|163,694 |- |[[Jozini Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN272 |[[Jozini]] |style="text-align:right"|3,056 |style="text-align:right"|207,250 |- |[[Die Groot Vyf Valsbaai Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN273 |[[Hluhluwe]] |style="text-align:right"|1,061 |style="text-align:right"|34,991 |- |[[Hlabisa Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN274 |[[Hlabisa]] |style="text-align:right"|1,417 |style="text-align:right"|150,557 |- |[[Mtubatuba Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN275 |[[Mtubatuba]] |style="text-align:right"|496 |style="text-align:right"|46,596 |- |colspan="2"|'''[[uThungulu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC28 |'''[[Richardsbaai]] |style="text-align:right"|'''8,213 |style="text-align:right"|'''894,260 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Mbonambi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN281 |[[KwaMbonambi]] |style="text-align:right"|1,210 |style="text-align:right"|118,081 |- |[[uMhlathuze Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN282 |[[Richardsbaai]] |style="text-align:right"|793 |style="text-align:right"|332,156 |- |[[Ntambanana Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN283 |[[Empangeni]] |style="text-align:right"|1,083 |style="text-align:right"|94,190 |- |[[uMlalazi Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN284 |[[Eshowe]] |style="text-align:right"|2,214 |style="text-align:right"|175,372 |- |[[Mthonjaneni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN285 |[[Melmoth]] |style="text-align:right"|1,086 |style="text-align:right"|47,010 |- |[[Nkandla Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN286 |[[Nkandla]] |style="text-align:right"|1,828 |style="text-align:right"|127,451 |- |colspan="2"|'''[[iLembe-distriksmunisipaliteit]] |'''DC29 |'''[[KwaDukuza]] |style="text-align:right"|'''3,269 |style="text-align:right"|'''528,198 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Mandeni Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN291 |[[Mandeni]] |style="text-align:right"|582 |style="text-align:right"|122,665 |- |[[KwaDukuza Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN292 |[[KwaDukuza]] |style="text-align:right"|633 |style="text-align:right"|162,055 |- |[[Ndwedwe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN293 |[[Ndwedwe]] |style="text-align:right"|1,157 |style="text-align:right"|134,322 |- |[[Maphumulo Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN294 |[[Maphumulo]] |style="text-align:right"|896 |style="text-align:right"|109,157 |- |colspan="2"|'''[[Harry Gwala-distriksmunisipaliteit]] |'''DC43 |'''[[Ixopo]] |style="text-align:right"|'''11,127 |style="text-align:right"|'''500,082 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ingwe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN431 |[[Creighton]] |style="text-align:right"|1,991 |style="text-align:right"|114,116 |- |[[KwaSani Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN432 |[[Himeville]] |style="text-align:right"|1,213 |style="text-align:right"|14,281 |- |[[Groter Kokstad Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN433 |[[Kokstad]] |style="text-align:right"|2,680 |style="text-align:right"|46,724 |- |[[Ubuhlebezwe Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN434 |[[Ixopo]] |style="text-align:right"|1,604 |style="text-align:right"|80,905 |- |[[Umzimkhulu Plaaslike Munisipaliteit]] |KZN435 |[[Umzimkhulu]] |style="text-align:right"|2,435 |style="text-align:right"|243,242 |} == Limpopo == [[Limpopo]] is verdeel in vyf distriksmunisipaliteite wat verder onderverdeel is in vyf-en-twintig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Mopani-distriksmunisipaliteit]] |'''DC33 |'''[[Giyani]] |style="text-align:right"|'''24,489 |style="text-align:right"|'''1,092,507 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Groter Giyani Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM331 |[[Giyani]] |style="text-align:right"|4,172 |style="text-align:right"|256,127 |- |[[Groter Letaba Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM332 |[[Modjadjiskloof]] |style="text-align:right"|1,891 |style="text-align:right"|218,030 |- |[[Groter Tzaneen Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM333 |[[Tzaneen]] |style="text-align:right"|2,897 |style="text-align:right"|416,146 |- |[[Ba-Phalaborwa Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM334 |[[Phalaborwa]] |style="text-align:right"|7,489 |style="text-align:right"|168,937 |- |[[Maruleng Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM335 |[[Hoedspruit]] |style="text-align:right"|3,563 |style="text-align:right"|99,946 |- |colspan="2"|'''[[Vhembe-distriksmunisipaliteit]] |'''DC34 |'''[[Thohoyandou]] |style="text-align:right"|'''21,349 |style="text-align:right"|'''1,240,035 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Musina Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM341 |[[Musina]] |style="text-align:right"|7,577 |style="text-align:right"|57,195 |- |[[Mutale Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM342 |[[Mutale]] |style="text-align:right"|2,346 |style="text-align:right"|108,215 |- |[[Thulamela Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM343 |[[Thohoyandou]] |style="text-align:right"|2,899 |style="text-align:right"|602,819 |- |[[Makhado Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM344 |[[Louis Trichardt]] |style="text-align:right"|8,527 |style="text-align:right"|471,805 |- |colspan="2"|'''[[Capricorn-distriksmunisipaliteit]] |'''DC35 |'''[[Polokwane]] |style="text-align:right"|'''16,988 |style="text-align:right"|'''1,243,167 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Blouberg Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM351 |[[Senwabarwana]] |style="text-align:right"|4,541 |style="text-align:right"|194,119 |- |[[Aganang Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM352 |[[Koloti]] |style="text-align:right"|1,871 |style="text-align:right"|145,454 |- |[[Molemole Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM353 |[[Dendron|Mogwadi]] |style="text-align:right"|3,347 |style="text-align:right"|100,408 |- |[[Polokwane Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM354 |[[Polokwane]] |style="text-align:right"|3,766 |style="text-align:right"|561,772 |- |[[Lepelle-Nkumpi Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM355 |[[Chuniespoort]] |style="text-align:right"|3,463 |style="text-align:right"|241,414 |- |colspan="2"|'''[[Waterberg-distriksmunisipaliteit]] |'''DC36 |'''[[Modimolle]] |style="text-align:right"|'''49,504 |style="text-align:right"|'''596,092 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Thabazimbi Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM361 |[[Thabazimbi]] |style="text-align:right"|9,862 |style="text-align:right"|60,039 |- |[[Lephalale Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM362 |[[Lephalale]] |style="text-align:right"|19,601 |style="text-align:right"|80,141 |- |[[Mookgophong Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM364 |[[Mookgophong]] |style="text-align:right"|4,271 |style="text-align:right"|16,818 |- |[[Modimolle Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM365 |[[Modimolle]] |style="text-align:right"|6,228 |style="text-align:right"|52,602 |- |[[Bela-Bela Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM366 |[[Bela-Bela]] |style="text-align:right"|3,376 |style="text-align:right"|55,844 |- |[[Mogalakwena Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM367 |[[Mokopane]] |style="text-align:right"|6,166 |style="text-align:right"|330,649 |- |colspan="2"|'''[[Sekhukhune-distriksmunisipaliteit]] |'''DC47 |'''[[Groblersdal]] |style="text-align:right"|'''13,426 |style="text-align:right"|'''1,090,424 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ephraim Mogale Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM471 |[[Marble Hall]] |style="text-align:right"|1,910 |style="text-align:right"|124,510 |- |[[Elias Motsoaledi Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM472 |[[Groblersdal]] |style="text-align:right"|3,713 |style="text-align:right"|247,488 |- |[[Makhuduthamaga Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM473 |[[Jane Furse]] |style="text-align:right"|2,097 |style="text-align:right"|262,726 |- |[[Fetakgomo Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM474 |[[Apel, Limpopo|Apel]] |style="text-align:right"|1,107 |style="text-align:right"|112,232 |- |[[Groter Tubatse Plaaslike Munisipaliteit]] |LIM475 |[[Burgersfort]] |style="text-align:right"|4,599 |style="text-align:right"|343,468 |} == Mpumalanga == [[Mpumalanga]] is verdeel in drie distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in agtien plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Gert Sibande-distriksmunisipaliteit]] |'''DC30 |'''[[Secunda]] |style="text-align:right"|'''31,841 |style="text-align:right"|'''890,699 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[Albert Luthuli Plaaslike Munisipaliteit]] |MP301 |[[Carolina, Mpumalanga|Carolina]] |style="text-align:right"|5,559 |style="text-align:right"|194,083 |- |[[Msukaligwa Plaaslike Munisipaliteit]] |MP302 |[[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] |style="text-align:right"|6,016 |style="text-align:right"|126,268 |- |[[Mkhondo Plaaslike Munisipaliteit]] |MP303 |[[Piet Retief, Mpumalanga|Piet Retief]] |style="text-align:right"|4,882 |style="text-align:right"|106,452 |- |[[Pixley ka Seme Plaaslike Munisipaliteit]] |MP304 |[[Volksrust]] |style="text-align:right"|5,227 |style="text-align:right"|65,932 |- |[[Lekwa Plaaslike Munisipaliteit]] |MP305 |[[Standerton]] |style="text-align:right"|4,585 |style="text-align:right"|91,136 |- |[[Dipaleseng Plaaslike Munisipaliteit]] |MP306 |[[Balfour, Mpumalanga|Balfour]] |style="text-align:right"|2,617 |style="text-align:right"|37,873 |- |[[Govan Mbeki Plaaslike Munisipaliteit]] |MP307 |[[Secunda]] |style="text-align:right"|2,955 |style="text-align:right"|268,954 |- |colspan="2"|'''[[Nkangala-distriksmunisipaliteit]] |'''DC31 |'''[[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] |style="text-align:right"|'''16,758 |style="text-align:right"|'''1,226,500 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Victor Khanye Plaaslike Munisipaliteit]] |MP311 |[[Delmas]] |style="text-align:right"|1,568 |style="text-align:right"|50,455 |- |[[Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit, Mpumalanga|Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit]] |MP312 |[[Witbank]] |style="text-align:right"|2,678 |style="text-align:right"|435,217 |- |[[Steve Tshwete Plaaslike Munisipaliteit]] |MP313 |[[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] |style="text-align:right"|3,976 |style="text-align:right"|182,503 |- |[[Emakhazeni Plaaslike Munisipaliteit]] |MP314 |[[Belfast, Mpumalanga|Belfast]] |style="text-align:right"|4,736 |style="text-align:right"|32,840 |- |[[Thembisile Hani Plaaslike Munisipaliteit]] |MP315 |[[Kwaggafontein]] |style="text-align:right"|2,384 |style="text-align:right"|278,517 |- |[[Dr. J.S. Moroka Plaaslike Munisipaliteit]] |MP316 |[[Siyabuswa]] |style="text-align:right"|1,416 |style="text-align:right"|246,969 |- |colspan="2"|'''[[Ehlanzeni-distriksmunisipaliteit]] |'''DC32 |'''[[Nelspruit]] |style="text-align:right"|'''27,896 |style="text-align:right"|'''1,526,236 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Thaba Chweu Plaaslike Munisipaliteit]] |MP321 |[[Lydenburg]] |style="text-align:right"|5,719 |style="text-align:right"|87,545 |- |[[Mbombela Plaaslike Munisipaliteit]] |MP322 |[[Nelspruit]] |style="text-align:right"|3,412 |style="text-align:right"|527,203 |- |[[Umjindi Plaaslike Munisipaliteit]] |MP323 |[[Barberton, Mpumalanga|Barberton]] |style="text-align:right"|1,745 |style="text-align:right"|60,475 |- |[[Nkomazi Plaaslike Munisipaliteit]] |MP324 |[[Malalane]] |style="text-align:right"|3,240 |style="text-align:right"|338,095 |- |[[Bosbokrand Plaaslike Munisipaliteit]] |MP325 |[[Bosbokrand]] |style="text-align:right"|2,590 |style="text-align:right"|509,970 |} == Noord-Kaap == Die [[Noord-Kaap]] is verdeel in vyf distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in sewe-en-twintig plaaslike munisipaliteite in terme van die Wet op Munipale Strukture van 1998 en een verteenwoordigende raad in terme van die Oorgangswet op Plaaslike Regering van 1993. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Namakwa-distriksmunisipaliteit]] |'''DC6 |'''[[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] |style="text-align:right"|'''126,836 |style="text-align:right"|'''126,494 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Richtersveld Plaaslike Munisipaliteit]] |NC061 |[[Port Nolloth]] |style="text-align:right"|9,608 |style="text-align:right"|14,613 |- |[[Nama Khoi Plaaslike Munisipaliteit]] |NC062 |[[Springbok, Noord-Kaap|Springbok]] |style="text-align:right"|15,025 |style="text-align:right"|54,644 |- |[[Kamiesberg Plaaslike Munisipaliteit]] |NC064 |[[Garies]] |style="text-align:right"|11,742 |style="text-align:right"|12,117 |- |[[Hantam Plaaslike Munisipaliteit]] |NC065 |[[Calvinia]] |style="text-align:right"|27,968 |style="text-align:right"|21,234 |- |[[Karoo Hoogland Plaaslike Munisipaliteit]] |NC066 |[[Williston, Noord-Kaap|Williston]] |style="text-align:right"|29,397 |style="text-align:right"|10,420 |- |[[Khâi-Ma Plaaslike Munisipaliteit]] |NC067 |[[Pofadder, Noord-Kaap|Pofadder]] |style="text-align:right"|8,332 |style="text-align:right"|12,571 |- |colspan="2"|'''[[Pixley ka Seme-distriksmunisipaliteit]] |'''DC7 |'''[[De Aar]] |style="text-align:right"|'''102,727 |style="text-align:right"|'''166,849 |- |rowspan="9"|&nbsp; |[[Ubuntu Plaaslike Munisipaliteit]] |NC071 |[[Victoria-Wes]] |style="text-align:right"|20,389 |style="text-align:right"|16,153 |- |[[Umsobomvu Plaaslike Munisipaliteit]] |NC072 |[[Colesberg]] |style="text-align:right"|6,819 |style="text-align:right"|21,992 |- |[[Emthanjeni Plaaslike Munisipaliteit]] |NC073 |[[De Aar]] |style="text-align:right"|11,390 |style="text-align:right"|38,228 |- |[[Kareeberg Plaaslike Munisipaliteit]] |NC074 |[[Carnarvon, Noord-Kaap|Carnarvon]] |style="text-align:right"|17,702 |style="text-align:right"|9,866 |- |[[Orania Verteenwoordigende Raad]] |304 02013<ref>[https://apps.statssa.gov.za/census01/Census96/HTML/Metadata/10pctsample/TLC_TRCnc.html TLC and TRC code list]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistieke Suid-Afrika, Retrieved 9 June 2017.</ref> | [[Orania]] |style="text-align:right"| —{{note label|A|a}} |style="text-align:right"| —{{note label|A|a}} |- |[[Renosterberg Plaaslike Munisipaliteit]] |NC075 |[[Petrusville]] |style="text-align:right"|5,527 |style="text-align:right"|9,185 |- |[[Thembelihle Plaaslike Munisipaliteit]] |NC076 |[[Hopetown]] |style="text-align:right"|6,980 |style="text-align:right"|13,218 |- |[[Siyathemba Plaaslike Munisipaliteit]] |NC077 |[[Prieska]] |style="text-align:right"|8,209 |style="text-align:right"|20,120 |- |[[Siyancuma Plaaslike Munisipaliteit]] |NC078 |[[Douglas, Noord-Kaap|Douglas]] |style="text-align:right"|10,024 |style="text-align:right"|35,970 |- |colspan="2"|'''[[ZF Mgcawu-distriksmunisipaliteit]] |'''DC8 |'''[[Upington]] |style="text-align:right"|'''102,524 |style="text-align:right"|'''238,063 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Mier Plaaslike Munisipaliteit]] |NC081 |[[Rietfontein, Noord-Kaap|Rietfontein]] |style="text-align:right"|11,730 |style="text-align:right"|7,337 |- |[[Kai !Garib Plaaslike Munisipaliteit]] |NC082 |[[Kakamas]] |style="text-align:right"|7,446 |style="text-align:right"|56,501 |- |[[Khara Hais Plaaslike Munisipaliteit]] |NC083 |[[Upington]] |style="text-align:right"|3,444 |style="text-align:right"|100,920 |- |[[!Kheis Plaaslike Munisipaliteit]] |NC084 |[[Groblershoop]] |style="text-align:right"|6,436 |style="text-align:right"|18,920 |- |[[Tsantsabane Plaaslike Munisipaliteit]] |NC085 |[[Postmasburg]] |style="text-align:right"|5,887 |style="text-align:right"|28,005 |- |[[Kgatelopele Plaaslike Munisipaliteit]] |NC086 |[[Daniëlskuil]] |style="text-align:right"|2,478 |style="text-align:right"|21,498 |- |colspan="2"|'''[[Frances Baard-distriksmunisipaliteit]] |'''DC9 |'''[[Kimberley]] |style="text-align:right"|'''13,518 |style="text-align:right"|'''353,200 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Sol Plaatje Plaaslike Munisipaliteit]] |NC091 |[[Kimberley]] |style="text-align:right"|1,877 |style="text-align:right"|243,018 |- |[[Dikgatlong Plaaslike Munisipaliteit]] |NC092 |[[Barkly-Wes]] |style="text-align:right"|2,377 |style="text-align:right"|40,752 |- |[[Magareng Plaaslike Munisipaliteit]] |NC093 |[[Warrenton, Noord-Kaap|Warrenton]] |style="text-align:right"|1,542 |style="text-align:right"|20,433 |- |[[Phokwane Plaaslike Munisipaliteit]] |NC094 |[[Hartswater]] |style="text-align:right"|834 |style="text-align:right"|46,409 |- |colspan="2"|'''[[John Taolo Gaetsewe-distriksmunisipaliteit]] |'''DC45 |'''[[Kuruman]] |style="text-align:right"|'''27,283 |style="text-align:right"|'''173,454 |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Joe Morolong Plaaslike Munisipaliteit]] |NC451 |[[Mothibistad]] |style="text-align:right"|9,477 |style="text-align:right"|70,012 |- |[[Ga-Segonyana Plaaslike Munisipaliteit]] |NC452 |[[Kuruman]] |style="text-align:right"|4,492 |style="text-align:right"|69,791 |- |[[Gamagara Plaaslike Munisipaliteit]] |NC453 |[[Kathu]] |style="text-align:right"|2,619 |style="text-align:right"|28,054 |} ''Notas:'' * {{note label|A|a}} Die grondgebied van die Orania Verteenwoordigende Oorgangsraad is nie afgebaken nie. == Noordwes == [[Noordwes]] is verdeel in vier distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in twintig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Bojanala Platinum-distriksmunisipaliteit]] |'''DC37 |'''[[Rustenburg]] |style="text-align:right"|'''18,333 |style="text-align:right"|'''1,268,618 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Moretele Plaaslike Munisipaliteit]] |NW371 |[[Makapanstad]] |style="text-align:right"|1,379 |style="text-align:right"|182,414 |- |[[Madibeng Plaaslike Munisipaliteit]] |NW372 |[[Brits]] |style="text-align:right"|3,839 |style="text-align:right"|371,197 |- |[[Rustenburg Plaaslike Munisipaliteit]] |NW373 |[[Rustenburg]] |style="text-align:right"|3,423 |style="text-align:right"|449,776 |- |[[Kgetlengrivier Plaaslike Munisipaliteit]] |NW374 |[[Koster]] |style="text-align:right"|3,973 |style="text-align:right"|37,806 |- |[[Moses Kotane Plaaslike Munisipaliteit]] |NW375 |[[Mogwase]] |style="text-align:right"|5,719 |style="text-align:right"|227,426 |- |colspan="2"|'''[[Ngaka Modiri Molema-distriksmunisipaliteit]] |'''DC38 |'''[[Mafikeng]] |style="text-align:right"|'''27,889 |style="text-align:right"|'''798,783 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ratlou Plaaslike Munisipaliteit]] |NW381 |[[Stella]] |style="text-align:right"|4,566 |style="text-align:right"|98,104 |- |[[Tswaing Plaaslike Munisipaliteit]] |NW382 |[[Delareyville]] |style="text-align:right"|5,966 |style="text-align:right"|81,005 |- |[[Mafikeng Plaaslike Munisipaliteit]] |NW383 |[[Mafikeng]] |style="text-align:right"|3,698 |style="text-align:right"|290,229 |- |[[Ditsobotla Plaaslike Munisipaliteit]] |NW384 |[[Lichtenburg]] |style="text-align:right"|6,465 |style="text-align:right"|200,141 |- |[[Ramotshere Moiloa Plaaslike Munisipaliteit]] |NW385 |[[Zeerust]] |style="text-align:right"|7,193 |style="text-align:right"|129,304 |- |colspan="2"|'''[[Dr. Ruth Segomotsi Mompati-distriksmunisipaliteit]] |'''DC39 |'''[[Vryburg]] |style="text-align:right"|'''44,017 |style="text-align:right"|'''354,554 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Naledi Plaaslike Munisipaliteit, Noordwes|Naledi Plaaslike Munisipaliteit]] |NW392 |[[Vryburg]] |style="text-align:right"|7,259 |style="text-align:right"|57,934 |- |[[Mamusa Plaaslike Munisipaliteit]] |NW393 |[[Schweizer-Reneke]] |style="text-align:right"|3,615 |style="text-align:right"|36,533 |- |[[Groter Taung Plaaslike Munisipaliteit]] |NW394 |[[Taung]] |style="text-align:right"|5,635 |style="text-align:right"|144,817 |- |[[Lekwa-Teemane Plaaslike Munisipaliteit]] |NW396 |[[Christiana]] |style="text-align:right"|3,681 |style="text-align:right"|32,809 |- |[[Kagisano-Molopo Plaaslike Munisipaliteit]] ⁷ |NW397 |[[Ganyesa]] |style="text-align:right"|23,827 |style="text-align:right"|82,462 |- |colspan="2"|'''[[Dr. Kenneth Kaunda-distriksmunisipaliteit]] |'''DC40 |'''[[Klerksdorp]] |style="text-align:right"|'''14,642 |style="text-align:right"|'''634,127 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Ventersdorp Plaaslike Munisipaliteit]] |NW401 |[[Ventersdorp]] |style="text-align:right"|3,764 |style="text-align:right"|36,528 |- |[[Tlokwe Plaaslike Munisipaliteit]] |NW402 |[[Potchefstroom]] |style="text-align:right"|2,674 |style="text-align:right"|124,351 |- |[[Stad Matlosana Plaaslike Munisipaliteit]] |NW403 |[[Klerksdorp]] |style="text-align:right"|3,561 |style="text-align:right"|385,782 |- |[[Maquassi Hills Plaaslike Munisipaliteit]] |NW404 |[[Wolmaransstad]] |style="text-align:right"|4,643 |style="text-align:right"|87,465 |} == Oos-Kaap == Die [[Oos-Kaap]] is onderverdeel in twee metropolitaanse munisipaliteite en ses distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is verder onderverdeel in agt-en-dertig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''NMA |'''[[Port Elizabeth]] |style="text-align:right"|'''1,959 |style="text-align:right"|'''1,050,930 |- |colspan="2"|'''[[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit]] ² |'''BUF |'''[[Oos-Londen]] |style="text-align:right"|'''2,536 |style="text-align:right"|'''724,312 |- |colspan="2"|'''[[Sarah Baartman-distriksmunisipaliteit]] |'''DC10 |'''[[Port Elizabeth]]¹ |style="text-align:right"|'''58,194 |style="text-align:right"|'''363,496 |- |rowspan="9"|&nbsp; |[[Camdeboo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC101 |[[Graaff-Reinet]] |style="text-align:right"|7,230 |style="text-align:right"|41,758 |- |[[Bloukraanroete Plaaslike Munisipaliteit]] |EC102 |[[Somerset-Oos]] |style="text-align:right"|9,836 |style="text-align:right"|25,573 |- |[[Ikwezi Plaaslike Munisipaliteit]] |EC103 |[[Jansenville]] |style="text-align:right"|4,453 |style="text-align:right"|11,523 |- |[[Makana Plaaslike Munisipaliteit]] |EC104 |[[Grahamstad]] |style="text-align:right"|4,376 |style="text-align:right"|70,059 |- |[[Ndlambe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC105 |[[Port Alfred]] |style="text-align:right"|1,841 |style="text-align:right"|46,359 |- |[[Sondagsriviervallei Plaaslike Munisipaliteit]] |EC106 |[[Kirkwood]] |style="text-align:right"|3,508 |style="text-align:right"|34,935 |- |[[Baviaans Plaaslike Munisipaliteit]] |EC107 |[[Willowmore]] |style="text-align:right"|7,727 |style="text-align:right"|13,950 |- |[[Kouga Plaaslike Munisipaliteit]] |EC108 |[[Jeffreysbaai]] |style="text-align:right"|2,419 |style="text-align:right"|73,274 |- |[[Kou-Kamma Plaaslike Munisipaliteit]] |EC109 |[[Kareedouw]] |style="text-align:right"|3,574 |style="text-align:right"|40,780 |- |colspan="2"|'''[[Amathole-distriksmunisipaliteit]] |'''DC12 |'''[[Oos-Londen]] |style="text-align:right"|'''23,579 |style="text-align:right"|'''1,664,753 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[Mbhashe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC121 |[[Dutywa]] |style="text-align:right"|3,050 |style="text-align:right"|262,008 |- |[[Mnquma Plaaslike Munisipaliteit]] |EC122 |[[Butterworth]] |style="text-align:right"|3,300 |style="text-align:right"|297,663 |- |[[Groot Kei Plaaslike Munisipaliteit]] |EC123 |[[Komga]] |style="text-align:right"|1,736 |style="text-align:right"|33,382 |- |[[Amahlathi Plaaslike Munisipaliteit]] |EC124 |[[Stutterheim]] |style="text-align:right"|4,269 |style="text-align:right"|112,735 |- |[[Ngqushwa Plaaslike Munisipaliteit]] |EC126 |[[Peddie]] |style="text-align:right"|2,241 |style="text-align:right"|83,086 |- |[[Nkonkobe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC127 |[[Fort Beaufort]] |style="text-align:right"|3,724 |style="text-align:right"|130,100 |- |[[Nxuba Plaaslike Munisipaliteit]] |EC128 |[[Adelaide, Oos-Kaap|Adelaide]] |style="text-align:right"|2,732 |style="text-align:right"|21,467 |- |colspan="2"|'''[[Chris Hani-distriksmunisipaliteit]] |'''DC13 |'''[[Queenstown]] |style="text-align:right"|'''36,695 |style="text-align:right"|'''798,597 |- |rowspan="8"|&nbsp; |[[Inxuba Yethemba Plaaslike Munisipaliteit]] |EC131 |[[Cradock]] |style="text-align:right"|11,592 |style="text-align:right"|48,399 |- |[[Tsolwana Plaaslike Munisipaliteit]] |EC132 |[[Tarkastad]] |style="text-align:right"|6,025 |style="text-align:right"|27,660 |- |[[Inkwanca Plaaslike Munisipaliteit]] |EC133 |[[Molteno, Oos-Kaap|Molteno]] |style="text-align:right"|3,584 |style="text-align:right"|14,283 |- |[[Lukhanji Plaaslike Munisipaliteit]] |EC134 |[[Queenstown]] |style="text-align:right"|4,260 |style="text-align:right"|208,081 |- |[[Intsika Yethu Plaaslike Munisipaliteit]] |EC135 |[[Cofimvaba]] |style="text-align:right"|3,041 |style="text-align:right"|185,342 |- |[[Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit, Oos-Kaap|Emalahleni Plaaslike Munisipaliteit]] |EC136 |[[Cacadu]] (Lady Frere) |style="text-align:right"|3,551 |style="text-align:right"|125,293 |- |[[Engcobo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC137 |[[Ngcobo]] |style="text-align:right"|2,259 |style="text-align:right"|135,979 |- |[[Sakhisizwe Plaaslike Munisipaliteit]] |EC138 |[[Kala]] |style="text-align:right"|2,251 |style="text-align:right"|53,472 |- |colspan="2"|'''[[Joe Gqabi-distriksmunisipaliteit]] |'''DC14 |'''[[Barkly-Oos]] |style="text-align:right"|'''25,663 |style="text-align:right"|'''308,365 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Elundini Plaaslike Munisipaliteit]] |EC141 |[[Maclear]] |style="text-align:right"|5,064 |style="text-align:right"|123,636 |- |[[Senqu Plaaslike Munisipaliteit]] |EC142 |[[Lady Grey]] |style="text-align:right"|7,330 |style="text-align:right"|118,177 |- |[[Maletswai Plaaslike Munisipaliteit]] |EC143 |[[Aliwal-Noord]] |style="text-align:right"|4,358 |style="text-align:right"|42,843 |- |[[Gariep Plaaslike Munisipaliteit]] |EC144 |[[Burgersdorp]] |style="text-align:right"|8,911 |style="text-align:right"|23,708 |- |colspan="2"|'''[[O.R. Tambo-distriksmunisipaliteit]] |'''DC15 |'''[[Mthatha]] |style="text-align:right"|'''15,968 |style="text-align:right"|'''1,862,218 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Ngquza Hill Plaaslike Munisipaliteit]] |EC153 |[[Flagstaff]] |style="text-align:right"|2,477 |style="text-align:right"|279,795 |- |[[Port St Johns Plaaslike Munisipaliteit]] |EC154 |[[Port St Johns]] |style="text-align:right"|1,291 |style="text-align:right"|165,084 |- |[[Nyandeni Plaaslike Munisipaliteit]] |EC155 |[[Libode]] |style="text-align:right"|2,474 |style="text-align:right"|314,273 |- |[[Mhlontlo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC156 |[[Qumbu]] |style="text-align:right"|2,826 |style="text-align:right"|237,138 |- |[[Koning Sabata Dalindyebo Plaaslike Munisipaliteit]] |EC157 |[[Mthatha]] |style="text-align:right"|3,027 |style="text-align:right"|444,830 |- |colspan="2"|'''[[Alfred Nzo-distriksmunisipaliteit]] |'''DC44 |'''[[Mount Ayliff]] |style="text-align:right"|'''6,859 |style="text-align:right"|'''479,390 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Matatiele Plaaslike Munisipaliteit]] |EC441 |[[Matatiele]] |style="text-align:right"|4,352 |style="text-align:right"|258,758 |- |[[Umzimvubu Plaaslike Munisipaliteit]] |EC442 |[[Mount Frere]] |style="text-align:right"|2,506 |style="text-align:right"|220,631 |- |[[Mbizana Plaaslike Munisipaliteit]] ³ |EC443 |[[Bizana]] |style="text-align:right"|2,417 |style="text-align:right"|279,739 |- |[[Ntabankulu Plaaslike Munisipaliteit]] ³ |EC444 |[[Tabankulu]] |style="text-align:right"|1,456 |style="text-align:right"|141,358 |} == Vrystaat == Die [[Vrystaat]] is verdeel in vyf distriksmunisipaliteite wat onderverdeel is in twintig plaaslike munisipaliteite {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit]] ⁴ |'''MAN |'''[[Bloemfontein]] |style="text-align:right"|'''6,284 |style="text-align:right"|'''752,906 |- |colspan="2"|'''[[Xhariep-distriksmunisipaliteit]] |'''DC16 |'''[[Trompsburg]] |style="text-align:right"|'''34,250 |style="text-align:right"|'''127,627 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Letsemeng Plaaslike Munisipaliteit]] |FS161 |[[Koffiefontein]] |style="text-align:right"|10,225 |style="text-align:right"|36,337 |- |[[Kopanong Plaaslike Munisipaliteit]] |FS162 |[[Trompsburg]] |style="text-align:right"|15,248 |style="text-align:right"|49,422 |- |[[Mohokare Plaaslike Munisipaliteit]] |FS163 |[[Zastron]] |style="text-align:right"|8,776 |style="text-align:right"|41,867 |- |[[Naledi Plaaslike Munisipaliteit, Vrystaat|Naledi Plaaslike Munisipaliteit]] ⁴ |FS164 |[[Dewetsdorp]] |style="text-align:right"|3,424 |style="text-align:right"|25,442 |- |colspan="2"|'''[[Lejweleputswa-distriksmunisipaliteit]] |'''DC18 |'''[[Welkom]] |style="text-align:right"|'''31,930 |style="text-align:right"|'''639,651 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Masilonyana Plaaslike Munisipaliteit]] |FS181 |[[Theunissen]] |style="text-align:right"|6,796 |style="text-align:right"|80,094 |- |[[Tokologo Plaaslike Munisipaliteit]] |FS182 |[[Boshof]] |style="text-align:right"|9,326 |style="text-align:right"|21,323 |- |[[Tswelopele Plaaslike Munisipaliteit]] |FS183 |[[Bultfontein]] |style="text-align:right"|6,524 |style="text-align:right"|40,617 |- |[[Matjhabeng Plaaslike Munisipaliteit]] |FS184 |[[Welkom]] |style="text-align:right"|5,155 |style="text-align:right"|405,031 |- |[[Nala Plaaslike Munisipaliteit]] |FS185 |[[Bothaville]] |style="text-align:right"|4,129 |style="text-align:right"|92,586 |- |colspan="2"|'''[[Thabo Mofutsanyane-distriksmunisipaliteit]] |'''DC19 |'''[[Phuthaditjhaba]] |style="text-align:right"|'''28,346 |style="text-align:right"|'''694,316 |- |rowspan="6"|&nbsp; |[[Setsoto Plaaslike Munisipaliteit]] |FS191 |[[Ficksburg]] |style="text-align:right"|5,966 |style="text-align:right"|102,826 |- |[[Dihlabeng Plaaslike Munisipaliteit]] |FS192 |[[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]] |style="text-align:right"|4,739 |style="text-align:right"|108,449 |- |[[Nketoana Plaaslike Munisipaliteit]] |FS193 |[[Reitz]] |style="text-align:right"|5,611 |style="text-align:right"|62,367 |- |[[Maluti-a-Phofung Plaaslike Munisipaliteit]] |FS194 |[[Phuthaditjhaba]] |style="text-align:right"|4,418 |style="text-align:right"|385,413 |- |[[Phumelela Plaaslike Munisipaliteit]] |FS195 |[[Vrede]] |style="text-align:right"|7,550 |style="text-align:right"|35,090 |- |[[Mantsopa Plaaslike Munisipaliteit]] ⁴ |FS196 |[[Ladybrand]] |style="text-align:right"|4,291 |style="text-align:right"|59,028 |- |colspan="2"|'''[[Fezile Dabi-distriksmunisipaliteit]] |'''DC20 |'''[[Sasolburg]] |style="text-align:right"|'''21,301 |style="text-align:right"|'''474,089 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Moqhaka Plaaslike Munisipaliteit]] |FS201 |[[Kroonstad]] |style="text-align:right"|7,925 |style="text-align:right"|170,522 |- |[[Ngwathe Plaaslike Munisipaliteit]] |FS203 |[[Parys, Vrystaat]] |style="text-align:right"|7,055 |style="text-align:right"|95,187 |- |[[Metsimaholo Plaaslike Munisipaliteit]] |FS204 |[[Sasolburg]] |style="text-align:right"|1,717 |style="text-align:right"|154,658 |- |[[Mafube Plaaslike Munisipaliteit]] |FS205 |[[Frankfort]] |style="text-align:right"|4,604 |style="text-align:right"|53,722 |} == Wes-Kaap == Die [[Wes-Kaap]] is verdeel in een metropolitaanse munisipaliteit en vyf distriksmunisipaliteite. Die distriksmunisipaliteite is onderverdeel in vier-en-twintig plaaslike munisipaliteite. {|class="wikitable" |- !colspan="2"|Naam !Kode !Setel !Area (km²) !Bevolking (2007) |- |colspan="2"|'''[[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit]] |'''CPT |'''[[Kaapstad]] |style="text-align:right"|'''2,460 |style="text-align:right"|'''3,497,097 |- |colspan="2"|'''[[Weskus-distriksmunisipaliteit]] |'''DC1 |'''[[Moorreesburg]] |style="text-align:right"|'''31,104 |style="text-align:right"|'''286,751 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Matzikama Plaaslike Munisipaliteit]] |WC011 |[[Vredendal]] |style="text-align:right"|5,549 |style="text-align:right"|46,362 |- |[[Cederberg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC012 |[[Clanwilliam, Wes-Kaap|Clanwilliam]] |style="text-align:right"|7,339 |style="text-align:right"|31,942 |- |[[Bergrivier Plaaslike Munisipaliteit]] |WC013 |[[Piketberg]] |style="text-align:right"|4,407 |style="text-align:right"|44,741 |- |[[Saldanhabaai Plaaslike Munisipaliteit]] |WC014 |[[Vredenburg]] |style="text-align:right"|1,766 |style="text-align:right"|78,982 |- |[[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] |WC015 |[[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] |style="text-align:right"|3,692 |style="text-align:right"|77,524 |- |colspan="2"|'''[[Kaapse Wynlande-distriksmunisipaliteit]] |'''DC2 |'''[[Worcester]] |style="text-align:right"|'''22,309 |style="text-align:right"|'''712,413 |- |rowspan="5"|&nbsp; |[[Witzenberg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC022 |[[Ceres]] |style="text-align:right"|2,851 |style="text-align:right"|75,148 |- |[[Drakenstein Plaaslike Munisipaliteit]] |WC023 |[[Paarl]] |style="text-align:right"|1,538 |style="text-align:right"|217,089 |- |[[Stellenbosch Plaaslike Munisipaliteit]] |WC024 |[[Stellenbosch]] |style="text-align:right"|831 |style="text-align:right"|200,524 |- |[[Breedevallei Plaaslike Munisipaliteit]] |WC025 |[[Worcester]] |style="text-align:right"|2,994 |style="text-align:right"|134,271 |- |[[Langeberg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC026 |[[Ashton]] |style="text-align:right"|3,332 |style="text-align:right"|80,121 |- |colspan="2"|'''[[Overberg-distriksmunisipaliteit]] |'''DC3 |'''[[Bredasdorp]] |style="text-align:right"|'''11,405 |style="text-align:right"|'''212,787 |- |rowspan="4"|&nbsp; |[[Theewaterskloof Plaaslike Munisipaliteit]] |WC031 |[[Caledon]] |style="text-align:right"|3,248 |style="text-align:right"|86,719 |- |[[Overstrand Plaaslike Munisipaliteit]] |WC032 |[[Hermanus]] |style="text-align:right"|1,708 |style="text-align:right"|74,547 |- |[[Kaap Agulhas Plaaslike Munisipaliteit]] |WC033 |[[Bredasdorp]] |style="text-align:right"|2,841 |style="text-align:right"|28,444 |- |[[Swellendam Plaaslike Munisipaliteit]] |WC034 |[[Swellendam]] |style="text-align:right"|2,999 |style="text-align:right"|22,833 |- |colspan="2"|'''[[Eden-distriksmunisipaliteit]] |'''DC4 |'''[[George]] |style="text-align:right"|'''23,331 |style="text-align:right"|'''513,307 |- |rowspan="7"|&nbsp; |[[Kannaland Plaaslike Munisipaliteit]] |WC041 |[[Ladismith]] |style="text-align:right"|4,758 |style="text-align:right"|24,715 |- |[[Hessequa Plaaslike Munisipaliteit]] |WC042 |[[Riversdal]] |style="text-align:right"|5,734 |style="text-align:right"|39,081 |- |[[Mosselbaai Plaaslike Munisipaliteit]] |WC043 |[[Mosselbaai]] |style="text-align:right"|2,011 |style="text-align:right"|117,838 |- |[[George Plaaslike Munisipaliteit]] |WC044 |[[George]] |style="text-align:right"|1,072 |style="text-align:right"|136,542 |- |[[Oudtshoorn Plaaslike Munisipaliteit]] |WC045 |[[Oudtshoorn]] |style="text-align:right"|3,537 |style="text-align:right"|79,606 |- |[[Bitou Plaaslike Munisipaliteit]] |WC047 |[[Plettenbergbaai]] |style="text-align:right"|992 |style="text-align:right"|39,002 |- |[[Knysna Plaaslike Munisipaliteit]] |WC048 |[[Knysna]] |style="text-align:right"|1,059 |style="text-align:right"|65,045 |- |colspan="2"|'''[[Sentraal Karoo-distriksmunisipaliteit]]''' |'''DC5''' |'''[[Beaufort-Wes]]''' |style="text-align:right"|'''38,854''' |style="text-align:right"|'''56,230''' |- |rowspan="3"|&nbsp; |[[Laingsburg Plaaslike Munisipaliteit]] |WC051 |[[Laingsburg]] |style="text-align:right"|8,784 |style="text-align:right"|5,156 |- |[[Prins Albert Plaaslike Munisipaliteit]] |WC052 |[[Prins Albert]] |style="text-align:right"|8,153 |style="text-align:right"|8,374 |- |[[Beaufort-Wes Plaaslike Munisipaliteit]] |WC053 |[[Beaufort-Wes]] |style="text-align:right"|16,330 |style="text-align:right"|37,090 |} == Notas == {{Verwysings|group=Nota}} ¹ Die setel van die Sarah Baartman-distriksmunisipaliteit is geleë buite die gebied, in die Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit.<br /> ² Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Buffalo City Plaaslike Munisipaliteit]] uitgesny van die Amathole-distriksmunisipaliteit en het dit 'n metropolitaanse munisipaliteit geword.<br /> ³ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is [[Mbizana Plaaslike Munisipaliteit|Mbizana]] en [[Ntabankulu Plaaslike Munisipaliteit]]e na onderskeidelik die [[O.R. Tambo-distriksmunisipaliteit|O.R. Tambo]] na [[Alfred Nzo-distriksmunisipaliteit]]e oorgedra.<br /> ⁴ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Motheo-distriksmunisipaliteit]] ontbind en [[Mangaung Plaaslike Munisipaliteit]] is opgegradeer na 'n metropolitaanse munisipaliteit. Die [[Naledi Plaaslike Munisipaliteit, Vrystaat|Naledi]] en [[Mantsopa Plaaslike Munisipaliteit]]e is onderskeidelik na die [[Xhariep-distriksmunisipaliteit|Xhariep-]] en [[Thabo Mofutsanyana-distriksmunisipaliteit|Thabo Mofutsanyane-distriksmunisipaliteite]] oorgeplaas.<br /> ⁵ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Metsweding-distriksmunisipaliteit]] en die plaaslike munisipaliteite daaronder ontbind en by Stad Tshwane ingelyf.<br /> ⁶ Die setel van die Vulamehlo Plaaslike Munisipaliteit is buite die gebied geleë, in die Umdoni Plaaslike Munisipaliteit.<br /> ⁷ Na afloop van die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2011]] is die [[Kagisano Plaaslike Munisipaliteit|Kagisano]] en [[Molopo Plaaslike Munisipaliteit]]e saamgesmelt met die kode NW397. 'n Naam moet nog vasgestel word. == Sien ook == * [[Distrikte van Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} {{cite web|url=http://www.demarcation.org.za/Contacts/new_munic_names.aspx| title=Nuwe Munisipale Name | accessdate=2009-03-08 | publisher=Munisipale Afbakeningsraad}} {{Distrikte van Suid-Afrika}} [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Munisipaliteite]] [[Kategorie:Lyste van nedersettings|Suid-Afrika, munisipaliteite]] [[Kategorie:Munisipaliteite]] 5bxua17j42lj1t1ubuv4p1u2omtp0n0 0 50456 2903509 2665062 2026-05-12T21:00:20Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903509 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Linz'''<br /> [[Lêer:Blick über Linz von der Franz-Josefs-Warte.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Map at linz.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Wappen Linz.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Linz.gif|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Oberösterreich.svg|raam|23px]] [[Opper-Oostenryk]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|48|18|N|14|17|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting (eerste verwysing)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[799]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 95,99 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 266 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1 Januarie 2016) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 200&nbsp;841 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;092/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Dietmar Prammer ([[Sosiaal-Demokratiese Party van Oostenryk|SPÖ]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.linz.at/ ''linz.at''] |} '''Linz''' ([[Duits]]: [lɪnts], {{Audio|De-Linz.ogg|luister}}; [[Tsjeggies]]: ''Linec'', [ˈlɪnɛt͡s]) is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Oostenryk]]se [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] [[Opper-Oostenryk]] en met 'n bevolking van 212&nbsp;538 (2024) die derde grootste stad in die land ná [[Wene]] en [[Graz]]. Die agglomerasie van Linz het sowat 271&nbsp;000 inwoners. <gallery> Lêer:Linz Hauptplatz-01.jpg|hoof plein Lêer:Linz Landstraße Taubenmarkt.jpg|sentrum </gallery> == Susterstede == <div style="-moz-column-count: 3"> * {{vlagikoon|Portugal}} [[Albufeira]], [[Portugal]].<ref name="Susterstede">{{de}} {{cite web|url=http://www.linz.at/politik_verwaltung/6264.asp|title=Partnerstädte rund um die Welt|publisher=Linz.at|accessdate=2 Julie 2016|archive-date= 7 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907110926/http://www.linz.at/politik_verwaltung/6264.asp|url-status=dead}}</ref> * {{vlagikoon|Roemenië}} [[Braşov]], [[Roemenië]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Berlin-Charlottenburg]], [[Duitsland]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Tsjeggië}} [[České Budějovice]] (Budweis), [[Tsjeggië]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|China}} [[Chengdu]], [[Volksrepubliek China|China]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Turkye}} [[Eskişehir]], [[Turkye]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Tunisië}} [[Gabès]], [[Tunisië]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Suid-Korea}} [[Gwangyang]], [[Suid-Korea]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Halle, Sakse-Anhalt|Halle]], [[Duitsland]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Kansas City]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Swede}} [[Linköping]], [[Swede]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Linz am Rhein]], [[Duitsland]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Italië}} [[Modena]], [[Italië]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Japan}} [[Nasushiobara]], [[Japan]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Rusland}} [[Nizjni Nowgorod]], [[Rusland]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Swede}} [[Norrköping]], [[Swede]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Nicaragua}} [[San Carlos]], [[Nicaragua]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Zaporozhje]], [[Oekraïne]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Finland}} [[Tampere]], [[Finland]].<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Bosnië-Herzegowina}} [[Tuzla]], [[Bosnië en Herzegowina]].<ref name="Susterstede" /> </div> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.linz.at/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Linz|title=Linz|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Nedersettings in Opper-Oostenryk]] a7ecvhtjkid8qe02ee0nyajycug1d18 0 50476 2903511 2185511 2026-05-12T21:00:21Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903511 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''St. Pölten'''<br /> [[Lêer:Sankt Poelten.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Map at sankt pölten.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AUT Sankt Poelten COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Banner Sankt Poelten.svg|90px|border|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Niederösterreich.svg|border|20px]] [[Neder-Oostenryk]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|48|12|17|N|15|37|36|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1050]] <span style="font-size:7pt">(Markregte)</span> |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 108,48 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 267 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1 Januarie 2019) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 55&nbsp;044 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 507,4/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Matthias Stadler ([[Sosiaal-Demokratiese Party van Oostenryk|SPÖ]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.st-poelten.gv.at/ ''st-poelten.gv.at''] |} '''St. Pölten''' (amptelike naam, dikwels ook '''Sankt Pölten'''; [[Duits]]: [saŋkt ˈpœltn̩]; [[Beiers|Oostenryks]]: ''Sankt Pödn'', {{Audio|De-at St Pölten.ogg|luister}}) is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van die [[Oostenryk]]se [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] [[Neder-Oostenryk]]. Die stad het 'n bevolking van sowat 55&nbsp;000 (2019) en 'n oppervlakte van 108&nbsp;km². St. Pölten lê langs die [[Traisen]]-rivier en in die uitlopers van die [[Alpe]]-bergreeks. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.st-poelten.gv.at/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Sankt-Polten|title=Sankt Pölten|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Saadjie}} {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Nedersettings in Neder-Oostenryk]] 9glk4j7q4y8tnhddpm1ncdfbusa5ffx 0 50510 2903508 2676192 2026-05-12T21:00:19Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903508 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Klagenfurt am Wörthersee'''<br /> [[Lêer:Klagenfurt vom Schrottbauer gesehen 09092008 63.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Map at klagenfurt.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:AUT Klagenfurt COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Klagenfurt.gif|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Oostenryk}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Oostenryk|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Kärnten.svg|border|20px]] [[Karintië]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|46|37|04|N|14|18|20|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1252]] <span style="font-size:7pt">(stadsregte)</span> |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 120,11 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 446 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1 Januarie 2010) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 93&nbsp;949 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 782/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Christian Scheider (FSP) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.klagenfurt.at/ ''klagenfurt.at''] |} [[Lêer:Klagenfurt map ca 1735.jpg|duimnael|links|Klagenfurt in 1735]] '''Klagenfurt am Wörthersee''' ([[Duits]]: [ˌklaːɡn̩fʊʁt ʔam ˈvœʁtɐzeː], {{Audio|De-Klagenfurt am Wörthersee.ogg|luister}}; [[Beiers|Oostenryks]]: ''Klognfuat''; [[Sloweens]]: ''Celovec ob Vrbskem jezeru'') is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van die [[Oostenryk]]se [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] [[Karintië]]. Die stad het 'n bevolking van sowat 94&nbsp;000 (2010) en 'n oppervlakte van 120&nbsp;km². Klagenfurt lê in die oostelike [[Alpe]]-bergreeks en aan die oostelike oewer van die Wörthermeer. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Klagenfurt}} * {{en}} {{Wikivoyage|Klagenfurt}} * {{de}} [http://www.klagenfurt.at/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Klagenfurt|title=Klagenfurt|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=12 Mei 2026}} {{Saadjie}} {{Deelstaathoofstede van Oostenryk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Oostenryk]] [[Kategorie:Nedersettings in Karintië]] 56ifff5qqge86oq7mppfvz69b8th1kl 0 51461 2903571 2493343 2026-05-13T05:58:14Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903571 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Sneeze.JPG|duimnael|300px|Nies kan siektes versprei deur kieme in die lug in te blaas.]] 'n '''Nies''' is 'n semi-outonome, krampagtige uitstoot van lug uit die [[long]]e deur die [[neus]] en [[mond]], gewoonlik veroorsaak deur vreemde deeltjies wat die neusslymvlies irriteer. 'n Nies stoot lug met geweld uit die mond en neus uit in 'n plofbare, krampagtige onwillekeurige aksie. Hierdie aksie laat slym toe om deur die neusholte te ontsnap. Nies word moontlik gekoppel aan 'n skielike blootstelling aan helder lig, skielike verlaging in temperatuur, briesie koue lug, 'n besonder vol [[maag]], blootstelling aan allergene, of virale [[infeksie]]. Omdat nies siektes deur aansteeklike aërosoldruppels kan versprei, word dit aanbeveel dat mens jou mond en neus met die voorarm, binnekant van die elmboog, 'n sneesdoekie of 'n sakdoek bedek, terwyl jy nies. Benewens die dekking van die mond, word dit ook aanbeveel om af te kyk om die rigting van die druppels wat versprei word te verander en 'n hoë konsentrasie daarvan in die menslike asemhalingshoogtes te vermy. == Trivia == Hoekom sê 'n mens '''gesondheid''' as 'n mens nies? # As mens genies het in die [[18de eeu]] was die kanse goed dat jy [[verkoue]] gekry het en dan vatbaar sal wees vir die [[Swart Dood]]. Hulle het "bless you" gesê soos in "bless your soul"! Die kinder rympie "Ring a ring a rosies pocket full of posies, hush hush we all fall down." verwys hierna. Die "hush hush" verwys na "athishoe, athishoe". Die rympie verwys verder na die swartdood, 'n griep soos varkgriep, wat daardie tyd uitgebreek het en as jy genies het, het almal gedink jy gaan dood dan het hulle jou siel "ge-bless" sodat jou siel jou nie moet verlaat nie. # Hulle het "bless you" gesê omdat hul geglo het: wanneer 'n mens nies, is jy besig om 'n duiwel uit te proes in Europa het dit toe ontwikkel in wat jy gesê het. # Die werklike antwoord lê êrens tussen die twee redes hier bo. Lank gelede het die duiwel "Ring a ring a rosy" gespeel en genies en geval en toe vervloek hy alle mense wat nie '''gesondheid''' sê as ander mense nies nie.<br /> ''* Rede waarom hulle dit nie sê as 'n mense hoes nie, is omdat die duiwel nie gehoes het toe hy "Ring a ring a rosy" gespeel het nie.'' == Sien ook == * [[Neus]] [[Kategorie:Fisiologie]] 0619jhayerrbrff6rupvqwq99chiif4 1 51464 2903468 1750436 2026-05-12T18:57:15Z Almanbet Janışev 151124 Almanbet Janışev het bladsy [[Bespreking:Kirgisië]] na [[Bespreking:Kirgistan]] geskuif 1750436 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Naam == Die boek "Goed om te weet" van Hans Büttner en George Claassen (2010) praat van Kirgistan. Enige idees? [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] ([[Gebruikerbespreking:Puvircho|kontak]]) 20:39, 2 Desember 2010 (UTC) :Volgens die Duitse Wikipedia is daar meer as een variant van die landsnaam - ''Kirgistan'' is afgelei van die inheemse ''Kyrgysstan'', terwyl ''Kirgisië'' 'n variant van die Russiese ''Kirgisija'' is. Ek stel voor ons gee voorkeur aan die inheemse naam. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:04, 2 Desember 2010 (UTC) :: Ek hou van die voorstel van die inheemse naam (of dan die verafrikaansing daarvan). [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] ([[Gebruikerbespreking:Puvircho|kontak]]) 21:33, 2 Desember 2010 (UTC) rd6mwo2ce48g5s05u895lft94pvtkwj 2903478 2903468 2026-05-12T19:05:28Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Bespreking:Kirgistan]] na [[Bespreking:Kirgisië]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: Geen rede verskaf nie 1750436 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Naam == Die boek "Goed om te weet" van Hans Büttner en George Claassen (2010) praat van Kirgistan. Enige idees? [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] ([[Gebruikerbespreking:Puvircho|kontak]]) 20:39, 2 Desember 2010 (UTC) :Volgens die Duitse Wikipedia is daar meer as een variant van die landsnaam - ''Kirgistan'' is afgelei van die inheemse ''Kyrgysstan'', terwyl ''Kirgisië'' 'n variant van die Russiese ''Kirgisija'' is. Ek stel voor ons gee voorkeur aan die inheemse naam. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:04, 2 Desember 2010 (UTC) :: Ek hou van die voorstel van die inheemse naam (of dan die verafrikaansing daarvan). [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] ([[Gebruikerbespreking:Puvircho|kontak]]) 21:33, 2 Desember 2010 (UTC) rd6mwo2ce48g5s05u895lft94pvtkwj 0 53404 2903427 2299079 2026-05-12T15:43:13Z Trauenbaum 58938 Schelde => Skelde (bron: Marius Valkhoff, Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal, 9(3), Februarie 1953, pp. 1–12, spesifiek p. 5.) Sien ook Bespreking 2903427 wikitext text/x-wiki {{Rivier | rivier_naam = {{nl}} Schelde - {{fr}} Escaut | beeld_naam = Schelde Antwerpen.jpg | byskrif = Die Schelde-rivier langs die Belgiese stad [[Antwerpen]]. | kaart = Locatiemaas2.GIF | kaartbyskrif = Die stroomgebied van die Schelde. | oorsprong = [[Frankryk]] | monding = [[Vlissingen]] ([[Nederland]])<br />[[Noordsee]] | stroomgebied_lande = [[Frankryk]], [[België]], [[Nederland]] | lengte = 350 km (217 myl) | hoogte = 95 m (312 voet) | monding_hoogte = 0 m | afloop = 120 m³/s (4&nbsp;238 ft³/s) | stroomgebied = 21&nbsp;860 km² (8&nbsp;440 myl²) | kaart_beeld = Schelde Relief (de).png | kaart_byskrif = Kaart van die Schelde-bekken in Europa. }} Die '''Skelde''' ([[Nederlands]]: ''Schelde'', [[Frans]]: ''Escaut'', [[Engels]]: ''Scheldt'') is 'n Wes-[[Europa|Europese]] [[rivier]], wat sy oorsprong vind in [[Frankryk]] en deur [[België]] na [[Nederland]] vloei, waar die Skelde se monding is, in die nabyheid van [[Breskens]] en [[Vlissingen]], en waar die rivier in die [[Noordsee]] uitmond. [[Sytak|Syriviere]] van die Skelde sluit [[Leie]], [[Dender]], [[Durme]] en [[Rupel]] in. Syriviere van die Rupel sluit Nete, Zenne en [[Dyle]] in. Die uitgestrekte [[hawe]] van [[Antwerpen]] vorm 'n belangrike handelsentrum. Die stad is die grootste nedersetting langs die Skelde. By die Nederlandse grens, was die Skelde oorspronklik vertak in 'n westelike loop (die [[Westerschelde]]) en 'n oostelike loop (die [[Oosterschelde]]). Teenswoordig gaan die Skelde aan die grens slegs oor in die Westerschelde en is die Oosterschelde nie meer verbind met die Skelde-rivier nie. == Stede en munisipaliteite langs die Skelde == * [[Cambrai]] (Frankryk) * [[Valenciennes]] (Frankryk) * [[Doornik]] (België) * [[Oudenaarde]] (België) * [[Gent]] (België) * [[Berlare]] (België) * [[Dendermonde]] (België) * [[Hamme]] * [[Antwerpen]] (België) * [[Vlissingen]] (Nederland) * [[Breskens]] (Nederland) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Scheldt|Skelde}} * [http://vnsc.eu/ Webwerf in Vlaandere en Nederland] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Antwerpen (provinsie)]] [[Kategorie:Hainaut]] [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] [[Kategorie:Oos-Vlaandere]] [[Kategorie:Riviere in België]] [[Kategorie:Riviere in Frankryk]] [[Kategorie:Riviere in Nederland]] [[Kategorie:Zeeland]] mmucjkbf0ufg7xtot6nl757scu0rmlo 2903545 2903427 2026-05-12T22:51:10Z BurgertB 2401 Taal 2903545 wikitext text/x-wiki {{Rivier | rivier_naam = Skelde | beeld_naam = Schelde Antwerpen.jpg | byskrif = Die Skelderivier langs die Belgiese stad [[Antwerpen]]. | kaart = Locatiemaas2.GIF | kaartbyskrif = Die stroomgebied van die Skelde. | oorsprong = [[Frankryk]] | monding = [[Vlissingen]] ([[Nederland]])<br />[[Noordsee]] | stroomgebied_lande = [[Frankryk]], [[België]], [[Nederland]] | lengte = 350 km (217 myl) | hoogte = 95 m (312 voet) | monding_hoogte = 0 m | afloop = 120 m³/s (4&nbsp;238 ft³/s) | stroomgebied = 21&nbsp;860 km² (8&nbsp;440 myl²) | kaart_beeld = Schelde Relief (de).png | kaart_byskrif = Kaart van die Skeldebekken in Europa. }} Die '''Skelde''' ([[Nederlands]]: ''Schelde'', [[Frans]]: ''Escaut'', [[Engels]]: ''Scheldt'') is 'n Wes-[[Europa|Europese]] [[rivier]].Sy oorsprong is in [[Frankryk]], en van daar af vloei dit deur [[België]] na [[Nederland]], waar die rivier se monding is, in die nabyheid van [[Breskens]] en [[Vlissingen]], en waar dit in die [[Noordsee]] uitmond. [[Sytak|Syriviere]] van die Skelde sluit die [[Leie]], [[Dender]], Durme en [[Rupel]] in. Syriviere van die Rupel sluit die Nete, Zenne en [[Dyle]] in. Die uitgestrekte [[hawe]] van [[Antwerpen]] vorm 'n belangrike handelsentrum. Die stad is die grootste nedersetting aan die Skelde. By die Nederlandse grens was die Skelde oorspronklik in 'n westelike loop (die Westerskelde) en 'n oostelike loop (die Oosterskelde) vertak. Teenswoordig gaan die Skelde aan die grens slegs oor in die Westerskelde en is die Oosterskelde nie meer met die Skelderivier verbind nie. == Stede en munisipaliteite aan die Skelde == * [[Cambrai]] (Frankryk) * [[Valenciennes]] (Frankryk) * [[Doornik]] (België) * [[Oudenaarde]] (België) * [[Gent]] (België) * [[Berlare]] (België) * [[Dendermonde]] (België) * [[Hamme]] * [[Antwerpen]] (België) * [[Vlissingen]] (Nederland) * [[Breskens]] (Nederland) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Scheldt|Skelde}} * [http://vnsc.eu/ Webwerf in Vlaandere en Nederland] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Antwerpen (provinsie)]] [[Kategorie:Hainaut]] [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] [[Kategorie:Oos-Vlaandere]] [[Kategorie:Riviere in België]] [[Kategorie:Riviere in Frankryk]] [[Kategorie:Riviere in Nederland]] [[Kategorie:Zeeland]] siaqykzg86h7dvtkuuey287d7e5mf1f 2903546 2903545 2026-05-12T22:52:32Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Schelde]] na [[Skelde]] oor 'n aanstuur geskuif: Afrikaanse spelling 2903545 wikitext text/x-wiki {{Rivier | rivier_naam = Skelde | beeld_naam = Schelde Antwerpen.jpg | byskrif = Die Skelderivier langs die Belgiese stad [[Antwerpen]]. | kaart = Locatiemaas2.GIF | kaartbyskrif = Die stroomgebied van die Skelde. | oorsprong = [[Frankryk]] | monding = [[Vlissingen]] ([[Nederland]])<br />[[Noordsee]] | stroomgebied_lande = [[Frankryk]], [[België]], [[Nederland]] | lengte = 350 km (217 myl) | hoogte = 95 m (312 voet) | monding_hoogte = 0 m | afloop = 120 m³/s (4&nbsp;238 ft³/s) | stroomgebied = 21&nbsp;860 km² (8&nbsp;440 myl²) | kaart_beeld = Schelde Relief (de).png | kaart_byskrif = Kaart van die Skeldebekken in Europa. }} Die '''Skelde''' ([[Nederlands]]: ''Schelde'', [[Frans]]: ''Escaut'', [[Engels]]: ''Scheldt'') is 'n Wes-[[Europa|Europese]] [[rivier]].Sy oorsprong is in [[Frankryk]], en van daar af vloei dit deur [[België]] na [[Nederland]], waar die rivier se monding is, in die nabyheid van [[Breskens]] en [[Vlissingen]], en waar dit in die [[Noordsee]] uitmond. [[Sytak|Syriviere]] van die Skelde sluit die [[Leie]], [[Dender]], Durme en [[Rupel]] in. Syriviere van die Rupel sluit die Nete, Zenne en [[Dyle]] in. Die uitgestrekte [[hawe]] van [[Antwerpen]] vorm 'n belangrike handelsentrum. Die stad is die grootste nedersetting aan die Skelde. By die Nederlandse grens was die Skelde oorspronklik in 'n westelike loop (die Westerskelde) en 'n oostelike loop (die Oosterskelde) vertak. Teenswoordig gaan die Skelde aan die grens slegs oor in die Westerskelde en is die Oosterskelde nie meer met die Skelderivier verbind nie. == Stede en munisipaliteite aan die Skelde == * [[Cambrai]] (Frankryk) * [[Valenciennes]] (Frankryk) * [[Doornik]] (België) * [[Oudenaarde]] (België) * [[Gent]] (België) * [[Berlare]] (België) * [[Dendermonde]] (België) * [[Hamme]] * [[Antwerpen]] (België) * [[Vlissingen]] (Nederland) * [[Breskens]] (Nederland) == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Scheldt|Skelde}} * [http://vnsc.eu/ Webwerf in Vlaandere en Nederland] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Antwerpen (provinsie)]] [[Kategorie:Hainaut]] [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] [[Kategorie:Oos-Vlaandere]] [[Kategorie:Riviere in België]] [[Kategorie:Riviere in Frankryk]] [[Kategorie:Riviere in Nederland]] [[Kategorie:Zeeland]] siaqykzg86h7dvtkuuey287d7e5mf1f 1 53795 2903420 2072677 2026-05-12T15:38:12Z Trauenbaum 58938 /* */ Antwoord 2903420 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Daar is geen Afrikaanse bronne wat die spelling ''Skelde'' bevestig nie - ek stel voor dat ons gerus die Nederlandse naam gebruik, net soos Afrikaanse koerante doen. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:09, 7 April 2011 (UTC) :Die argument dat geen Afrikaanse bronne die spelling Skelde bevestig nie, stem volgens my nie heeltemal met die beskikbare bronne ooreen nie. Ek het wel 'n akademiese Afrikaanse bron uit 1953 gevind waarin Skelde gebruik word: :* "''Hy volg bv. stukkies van die riviere die Leie, die Skelde, die Maas...''" - Marius Valkhoff, Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal, 9(3), Februarie 1953, pp. 1–12, spesifiek p. 5. :Dit wys dat Skelde wel in 'n formele Afrikaanse konteks gebruik is. Dat hedendaagse koerante meestal die Nederlandse vorm verkies, beteken nie noodwendig dat daar nie ook 'n Afrikaanse vorm bestaan het nie. :Dit lyk my dus nuttig om minstens te vermeld dat Skelde wel in betroubare Afrikaanse bronne voorkom. - [[Gebruiker:Trauenbaum|Trauenbaum]] ([[Gebruikerbespreking:Trauenbaum|kontak]]) 15:38, 12 Mei 2026 (UTC) 4zqkl2uhqhdtk7nqfpb4mtgtuvayo6p 2903465 2903420 2026-05-12T18:55:49Z Oesjaar 7467 Mening... 2903465 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Daar is geen Afrikaanse bronne wat die spelling ''Skelde'' bevestig nie - ek stel voor dat ons gerus die Nederlandse naam gebruik, net soos Afrikaanse koerante doen. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:09, 7 April 2011 (UTC) :Die argument dat geen Afrikaanse bronne die spelling Skelde bevestig nie, stem volgens my nie heeltemal met die beskikbare bronne ooreen nie. Ek het wel 'n akademiese Afrikaanse bron uit 1953 gevind waarin Skelde gebruik word: :* "''Hy volg bv. stukkies van die riviere die Leie, die Skelde, die Maas...''" - Marius Valkhoff, Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal, 9(3), Februarie 1953, pp. 1–12, spesifiek p. 5. :Dit wys dat Skelde wel in 'n formele Afrikaanse konteks gebruik is. Dat hedendaagse koerante meestal die Nederlandse vorm verkies, beteken nie noodwendig dat daar nie ook 'n Afrikaanse vorm bestaan het nie. :Dit lyk my dus nuttig om minstens te vermeld dat Skelde wel in betroubare Afrikaanse bronne voorkom. - [[Gebruiker:Trauenbaum|Trauenbaum]] ([[Gebruikerbespreking:Trauenbaum|kontak]]) 15:38, 12 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|BurgertB}}, ek hoor graag wat jou mening hieroor is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:55, 12 Mei 2026 (UTC) 6tguvoeodsrngkzfukc510qn2b1ekon 2903523 2903465 2026-05-12T22:00:15Z BurgertB 2401 2903523 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Daar is geen Afrikaanse bronne wat die spelling ''Skelde'' bevestig nie - ek stel voor dat ons gerus die Nederlandse naam gebruik, net soos Afrikaanse koerante doen. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:09, 7 April 2011 (UTC) :Die argument dat geen Afrikaanse bronne die spelling Skelde bevestig nie, stem volgens my nie heeltemal met die beskikbare bronne ooreen nie. Ek het wel 'n akademiese Afrikaanse bron uit 1953 gevind waarin Skelde gebruik word: :* "''Hy volg bv. stukkies van die riviere die Leie, die Skelde, die Maas...''" - Marius Valkhoff, Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal, 9(3), Februarie 1953, pp. 1–12, spesifiek p. 5. :Dit wys dat Skelde wel in 'n formele Afrikaanse konteks gebruik is. Dat hedendaagse koerante meestal die Nederlandse vorm verkies, beteken nie noodwendig dat daar nie ook 'n Afrikaanse vorm bestaan het nie. :Dit lyk my dus nuttig om minstens te vermeld dat Skelde wel in betroubare Afrikaanse bronne voorkom. - [[Gebruiker:Trauenbaum|Trauenbaum]] ([[Gebruikerbespreking:Trauenbaum|kontak]]) 15:38, 12 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|BurgertB}}, ek hoor graag wat jou mening hieroor is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:55, 12 Mei 2026 (UTC) :::Pharos gee ook Skelde aan. Schelde is vir my 'n onaanvaarbare, Nederlandse spelling. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:59, 12 Mei 2026 (UTC) hidtwzb5xfoytbq1iqc8ya10edobluu 2903548 2903523 2026-05-12T22:52:33Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Schelde]] na [[Bespreking:Skelde]] oor 'n aanstuur geskuif: Afrikaanse spelling 2903523 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Daar is geen Afrikaanse bronne wat die spelling ''Skelde'' bevestig nie - ek stel voor dat ons gerus die Nederlandse naam gebruik, net soos Afrikaanse koerante doen. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:09, 7 April 2011 (UTC) :Die argument dat geen Afrikaanse bronne die spelling Skelde bevestig nie, stem volgens my nie heeltemal met die beskikbare bronne ooreen nie. Ek het wel 'n akademiese Afrikaanse bron uit 1953 gevind waarin Skelde gebruik word: :* "''Hy volg bv. stukkies van die riviere die Leie, die Skelde, die Maas...''" - Marius Valkhoff, Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal, 9(3), Februarie 1953, pp. 1–12, spesifiek p. 5. :Dit wys dat Skelde wel in 'n formele Afrikaanse konteks gebruik is. Dat hedendaagse koerante meestal die Nederlandse vorm verkies, beteken nie noodwendig dat daar nie ook 'n Afrikaanse vorm bestaan het nie. :Dit lyk my dus nuttig om minstens te vermeld dat Skelde wel in betroubare Afrikaanse bronne voorkom. - [[Gebruiker:Trauenbaum|Trauenbaum]] ([[Gebruikerbespreking:Trauenbaum|kontak]]) 15:38, 12 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|BurgertB}}, ek hoor graag wat jou mening hieroor is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:55, 12 Mei 2026 (UTC) :::Pharos gee ook Skelde aan. Schelde is vir my 'n onaanvaarbare, Nederlandse spelling. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:59, 12 Mei 2026 (UTC) hidtwzb5xfoytbq1iqc8ya10edobluu 2903562 2903548 2026-05-13T05:37:10Z Oesjaar 7467 Dankie BurgertB! 2903562 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Daar is geen Afrikaanse bronne wat die spelling ''Skelde'' bevestig nie - ek stel voor dat ons gerus die Nederlandse naam gebruik, net soos Afrikaanse koerante doen. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:09, 7 April 2011 (UTC) :Die argument dat geen Afrikaanse bronne die spelling Skelde bevestig nie, stem volgens my nie heeltemal met die beskikbare bronne ooreen nie. Ek het wel 'n akademiese Afrikaanse bron uit 1953 gevind waarin Skelde gebruik word: :* "''Hy volg bv. stukkies van die riviere die Leie, die Skelde, die Maas...''" - Marius Valkhoff, Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal, 9(3), Februarie 1953, pp. 1–12, spesifiek p. 5. :Dit wys dat Skelde wel in 'n formele Afrikaanse konteks gebruik is. Dat hedendaagse koerante meestal die Nederlandse vorm verkies, beteken nie noodwendig dat daar nie ook 'n Afrikaanse vorm bestaan het nie. :Dit lyk my dus nuttig om minstens te vermeld dat Skelde wel in betroubare Afrikaanse bronne voorkom. - [[Gebruiker:Trauenbaum|Trauenbaum]] ([[Gebruikerbespreking:Trauenbaum|kontak]]) 15:38, 12 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|BurgertB}}, ek hoor graag wat jou mening hieroor is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:55, 12 Mei 2026 (UTC) :::Pharos gee ook Skelde aan. Schelde is vir my 'n onaanvaarbare, Nederlandse spelling. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:59, 12 Mei 2026 (UTC) :::: Dankie vir jou werk hier. Groete! [[Gebruiker|BurgertB]] dbce5rlxmmgpl6v384jfmgdcw5xbtw5 2903563 2903562 2026-05-13T05:37:37Z Oesjaar 7467 Ai! 2903563 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Daar is geen Afrikaanse bronne wat die spelling ''Skelde'' bevestig nie - ek stel voor dat ons gerus die Nederlandse naam gebruik, net soos Afrikaanse koerante doen. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:09, 7 April 2011 (UTC) :Die argument dat geen Afrikaanse bronne die spelling Skelde bevestig nie, stem volgens my nie heeltemal met die beskikbare bronne ooreen nie. Ek het wel 'n akademiese Afrikaanse bron uit 1953 gevind waarin Skelde gebruik word: :* "''Hy volg bv. stukkies van die riviere die Leie, die Skelde, die Maas...''" - Marius Valkhoff, Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal, 9(3), Februarie 1953, pp. 1–12, spesifiek p. 5. :Dit wys dat Skelde wel in 'n formele Afrikaanse konteks gebruik is. Dat hedendaagse koerante meestal die Nederlandse vorm verkies, beteken nie noodwendig dat daar nie ook 'n Afrikaanse vorm bestaan het nie. :Dit lyk my dus nuttig om minstens te vermeld dat Skelde wel in betroubare Afrikaanse bronne voorkom. - [[Gebruiker:Trauenbaum|Trauenbaum]] ([[Gebruikerbespreking:Trauenbaum|kontak]]) 15:38, 12 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|BurgertB}}, ek hoor graag wat jou mening hieroor is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:55, 12 Mei 2026 (UTC) :::Pharos gee ook Skelde aan. Schelde is vir my 'n onaanvaarbare, Nederlandse spelling. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:59, 12 Mei 2026 (UTC) :::: Dankie vir jou werk hier. Groete! [[Gebruiker:BurgertB]] l3yueiawssu8rqhv3z08u0oz27xgonz 2903564 2903563 2026-05-13T05:41:15Z Oesjaar 7467 Ai! 2903564 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Daar is geen Afrikaanse bronne wat die spelling ''Skelde'' bevestig nie - ek stel voor dat ons gerus die Nederlandse naam gebruik, net soos Afrikaanse koerante doen. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:09, 7 April 2011 (UTC) :Die argument dat geen Afrikaanse bronne die spelling Skelde bevestig nie, stem volgens my nie heeltemal met die beskikbare bronne ooreen nie. Ek het wel 'n akademiese Afrikaanse bron uit 1953 gevind waarin Skelde gebruik word: :* "''Hy volg bv. stukkies van die riviere die Leie, die Skelde, die Maas...''" - Marius Valkhoff, Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal, 9(3), Februarie 1953, pp. 1–12, spesifiek p. 5. :Dit wys dat Skelde wel in 'n formele Afrikaanse konteks gebruik is. Dat hedendaagse koerante meestal die Nederlandse vorm verkies, beteken nie noodwendig dat daar nie ook 'n Afrikaanse vorm bestaan het nie. :Dit lyk my dus nuttig om minstens te vermeld dat Skelde wel in betroubare Afrikaanse bronne voorkom. - [[Gebruiker:Trauenbaum|Trauenbaum]] ([[Gebruikerbespreking:Trauenbaum|kontak]]) 15:38, 12 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|BurgertB}}, ek hoor graag wat jou mening hieroor is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:55, 12 Mei 2026 (UTC) :::Pharos gee ook Skelde aan. Schelde is vir my 'n onaanvaarbare, Nederlandse spelling. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:59, 12 Mei 2026 (UTC) :::: Dankie vir jou werk hier [Gebruiker:BurgertB]]! . Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:41, 13 Mei 2026 (UTC) 7axh7f91ow7x5rfi3qi7vujkpzrn3i1 2903565 2903564 2026-05-13T05:41:38Z Oesjaar 7467 Ai! 2903565 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Daar is geen Afrikaanse bronne wat die spelling ''Skelde'' bevestig nie - ek stel voor dat ons gerus die Nederlandse naam gebruik, net soos Afrikaanse koerante doen. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:09, 7 April 2011 (UTC) :Die argument dat geen Afrikaanse bronne die spelling Skelde bevestig nie, stem volgens my nie heeltemal met die beskikbare bronne ooreen nie. Ek het wel 'n akademiese Afrikaanse bron uit 1953 gevind waarin Skelde gebruik word: :* "''Hy volg bv. stukkies van die riviere die Leie, die Skelde, die Maas...''" - Marius Valkhoff, Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal, 9(3), Februarie 1953, pp. 1–12, spesifiek p. 5. :Dit wys dat Skelde wel in 'n formele Afrikaanse konteks gebruik is. Dat hedendaagse koerante meestal die Nederlandse vorm verkies, beteken nie noodwendig dat daar nie ook 'n Afrikaanse vorm bestaan het nie. :Dit lyk my dus nuttig om minstens te vermeld dat Skelde wel in betroubare Afrikaanse bronne voorkom. - [[Gebruiker:Trauenbaum|Trauenbaum]] ([[Gebruikerbespreking:Trauenbaum|kontak]]) 15:38, 12 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|BurgertB}}, ek hoor graag wat jou mening hieroor is. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:55, 12 Mei 2026 (UTC) :::Pharos gee ook Skelde aan. Schelde is vir my 'n onaanvaarbare, Nederlandse spelling. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:59, 12 Mei 2026 (UTC) :::: Dankie vir jou werk hier [[Gebruiker:BurgertB]]! . Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:41, 13 Mei 2026 (UTC) stl6ftrn5fgiem0cwcgkigics5795e5 0 57382 2903441 2888715 2026-05-12T16:14:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903441 wikitext text/x-wiki '''Lizette Rabe''' (gebore 14 Februarie 1957) is 'n Suid-Afrikaanse joernalis en skrywer. Sy is 'n afgetrede professor in [[Joernalis|joernalistiek]] aan die [[Universiteit van Stellenbosch]]. == Lewensloop == Rabe is gebore op 14 Februarie 1957. Sy matrikuleer aan die [[Hoër Meisieskool La Rochelle]] in die [[Paarl]]. Aan die Universiteit van Stellenbosch behaal sy die grade BA, BA Honneurs (cum laude), B.Joernalistiek Honneurs (cum laude) en in 1994 ‘n DPhil. Sy is getroud met Anton Hörstmann. Beide is vyfdegeslag-afstammelinge van die Philippi-Duitsers. Van 1979 tot 1982 was Rabe joernalis by ''[[Die Burger]]''. In 1983 begin sy by die vrouetydskrif ''[[Sarie]]'', waarvan sy in 1988 die assistentredakteur en in 1994 die redakteur word. Vanaf Januarie 2001 is sy professor. == Bibliografie == Rabe is die skrywer van: *Wat bababoeke jou nie vertel nie. Kaapstad: Femina/HAUM, 1987 *Bete und Arbeite – The Philippi Germans and their story. Kaapstad: Mzansi Media, 2010 *Rykie: ‘n Lewe met Woorde. Kaapstad: Tafelberg, 2011 (‘n boek oor die lewe van die joernalis [[Rykie van Reenen]]) *Rabe was redakteur en mede-skrywer van verskeie ander publikasies *101 Merkwaardige Suid-Afrikaanse Vroue 2026 == Bronne == * www.StellenboschWriters.com <!-- volledige skakel asb. --> * La Vita, Murray: Oor hoop en ‘n lewe met woorde. Die Burger, Vrydag 26 Augustus 2011 {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rabe, Lizette}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1957]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Alumni van Hoër Meisieskool La Rochelle]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Stellenbosch]] j9ieaa74ih4eks3esgb1hpyh475pzkh 0 62572 2903528 2903008 2026-05-12T22:19:18Z BurgertB 2401 /* Geografie */ 2903528 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |gewone_lang_naam = Hetitiese Ryk |gewone_naam = Hetiete |kontinent =Asië |gebied =Nabye Ooste |era =[[Bronstydperk]] |jaar_begin =1600&nbsp;v.C. |jaar_einde =1178&nbsp;v.C. |flag_p1 = |p1 = |flag_s1 = |s1= Fenisië‎ |gebeurtenis1 = Stigting |datum_gebeurtenis1 = 1600&nbsp;v.C. |gebeurtenis2 = Ontbinding |datum_gebeurtenis4 = 1178&nbsp;v.C. |beeld_kaart =AlterOrient2.png |beeld_kaart_byskrif =Die Hetiete omstreeks 1400&nbsp;v.C. in blou |algemene_tale =[[Hetities]], Loewies |hoofstad =Hattoesa |regeringstipe =Monargie |titel_leier =Koning |leier1 =[[Labarna&nbsp;I]] <small>(eerste)</small> |jaar_leier1 = |leier2 =Soeppiloelioema&nbsp;II <small>(laaste)</small> |jaar_leier2 = }} Die '''Hetiete''' of '''Hittiete''' was 'n [[Anatolië|Anatoliese]] [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]] volk wat in die [[Bronstydperk]] een van die eerste groot beskawings in [[Wes-Asië]] gevorm het. Hulle het waarskynlik van oorkant die [[Swartsee]] gekom<ref>{{Cite encyclopedia |date=2023-10-01 |title=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |access-date=2023-10-20 |language=en}}</ref> en hulle in die vroeë 2de millennium&nbsp;v.C. in die hedendaagse [[Turkye]] gevestig. Hulle het 'n reeks state in Noordsentraal-Anatolië gevestig, insluitende die koninkryk Koessara (voor 1750&nbsp;v.C.), die Kanesj- of Nesja-koninkryk (omstreeks 1750-1650&nbsp;v.C.) en 'n ryk wat om Hattoesa gesentreer was (omstreeks 1650&nbsp;v.C.).{{sfn|Kloekhorst|Waal|2019}}{{sfn|Kloekhorst|2020}} Dit was in die moderne tyd as die '''Hetitiese Ryk''' of '''Hittitiese Ryk''' bekend. Dit het in die middel 4de&nbsp;eeu&nbsp;v.C. 'n hoogtepunt bereik onder [[Soeppiloelioema&nbsp;I]], toe dit die grootste deel van Anatolië en dele van die Noord-[[Levant]] en Bo-[[Mesopotamië]] beslaan het. [[Lêer:Hattusa reconstructed wall.JPG|duimnael|links|240px|Die gerekonstrueerde stadsmuur van Hattoesa.]] Tussen die 15de en 13de eeu&nbsp;v.C. was die Hetiete een van die oorheersende magte in die [[Antieke Nabye Ooste|Naby Ooste]] en het hulle gebots met die [[Nuwe Ryk van Egipte]], die [[Middel-Assiriese Ryk]] en die ryk [[Mitanni]]. Teen die 12de eeu&nbsp;v.C. was 'n groot deel van die Hetitiese Ryk deur die Assiriese Middelryk geannekseer, en die res is geplunder deur [[Frigië|Frigiese]] nuwe aankomelinge in die streek. Van die laat 12de eeu&nbsp;v.C. af, tydens die [[verval van die Bronstydperk]], het die Hetiete versplinter in verskeie klein onafhanklike state. Van hulle het tot die 8ste eeu&nbsp;v.C. bly bestaan voordat hulle voor die [[Nieu-Assiriese Ryk]] geswig het. Hulle afstammelinge het versplinter en is eindelik in die moderne bevolkings van die Levant en Mesopotamië opgeneem.<ref>[https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ "Sea Peoples"]. ''Ancient History Encyclopedia''. September 2009. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618203237/https://www.ancient.eu/Sea_Peoples/|date=18 June 2018}}</ref> [[Hetities]] (onder sy sprekers bekend as ''Nesjili'', "die taal van Nesja") was 'n verlangse lid van die Anatoliese tak van die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]]. Saam met die nabyverwante Loewies is dit sover bekend die oudste Indo-Europese taal.<ref>{{cite web|url= http://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm|title=The peaks and troughs of Hittite|date=7 July 2004 |access-date=19 December 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20170203061604/http://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm |archive-date=3 February 2017|url-status=live}}</ref> Die geskiedenis van die Hetitiese beskawing is hoofsaaklik bekend uit tekste in [[wigskrif]] wat in voormalige Hetitiese gebiede ontdek is, en uit diplomatieke en kommersiële korrespondensie uit verskeie argiewe van [[Assirië]], [[Babilonië]], [[Egipte]] en die breër [[Midde-Ooste]]. Die ontsyfering van dié tekste was 'n belangrike gebeurtenis in die geskiedenis van Indo-Europese studies. Kultuurbande met die prehistoriese [[Skandinawië]] is ook al voorgestel.<ref>{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=9780521843638 |pages=342–343 |access-date=21 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |archive-date=29 March 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="The Rise of Bronze Age Society">{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=9780521843638 |pages=249 |access-date=21 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |archive-date=29 March 2023 |url-status=live}}</ref> Moderne belangstelling in die Hetiete het toegeneem met die stigting van die [[Turkye|Republiek Turkye]] in 1923. Die Hetiete het die aandag getrek van bekende Turkse [[Argeoloog|argeoloë]]. In dié tyd het die nuwe veld Hetitologie ook die benamings van Turkse instelling beïnvloed, soos ''Etibank'' ("Hetitiese Bank") in staatsbesit,<ref name="Erimtan">{{cite journal |last=Erimtan |first=Can |year=2008 |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |jstor=20455417 |title=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922104515/https://www.jstor.org/stable/20455417 |archive-date=22 September 2018 |journal=Anatolian Studies |volume=58 |pages=141–171|doi=10.1017/S0066154600008711 }}</ref> en gelei tot die stigting van die [[Museum van Anatoliese Beskawings]] in [[Ankara]], wat 200&nbsp;km wes van die Hetitiese hoofstad, Hattoesa, gebou is en die wêreld se omvattendste uitstalling van Hetitiese kuns en artefakte bevat. ==Etimologie== Die Hetiete het hulle koninkryk Hattoesa (''Hatti'' in [[Akkadies]]) genoem. Dié naam is afgelei van die Hattiërs, 'n vroeëre volk wat Sentraal-Anatolië tot aan die begin van die 2de millennium&nbsp;v.C. bewoon en regeer het, en 'n onverwante taal, Hatties, gepraat het.<ref>Ardzinba, Vladislav. (1974): Some Notes on the Typological Affinity Between Hattian and Northwest Caucasian (Abkhazo-Adygian) Languages. In: "Internationale Tagung der Keilschriftforscher der sozialistischen Länder", Budapest, 23–25. April 1974. Zusammenfassung der Vorträge (Assyriologica 1), pp. 10–15.</ref> Die moderne konvensionele naam "Hetiete" kom van die aanvanklike identifikasie van die volk van Hattoesa deur 19de-eeuse argeoloë met die [[Bybelse Hetiete]]. Die Hetiete sou hulleself eerder iets soos "Nesjiete" genoem het, na hulle stad Nesja, wat sowat 200 jaar lank floreer het totdat 'n koning met die naam Labarna homself omstreeks 1650&nbsp;v.C. tot [[Hattoesili&nbsp;I]] ("die man van Hattoesa") hernoem en Hattoesa sy hoofstad gemaak het.<ref>{{cite book |last=Cline |first=Eric H. |title=1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed |publisher=Princeton University Press |year=2021 |isbn=9780691208015 |page=32 |chapter=Of Arms and the Man}}</ref> ==Argeologiese ontdekkings== [[Beeld:AlacaStandarte.jpg|thumb|160px|'n Bronsvoorwerp uit 'n pre-Hetitiese grafkelder van die 3de millennium&nbsp;v.C. ([[Museum van Anatoliese Beskawings]], [[Ankara]]).]] [[Beeld:Furniture support- female sphinx with Hathor-style curls MET DP110464.jpg|thumb|160px|'n Hetitiese [[ivoor]][[sfinks]], 18de eeu&nbsp;v.C.]] ===Bybelse agtergrond=== Voor die argeologiese ontdekkings wat die Hetitiese beskawing onthul het, was die enigste inligtingsbron oor hulle die [[Hebreeuse Bybel]]. Francis William Newman het die mening uitgespreek, wat algemeen in die vroeë 19de eeu geglo is, dat "geen Hetitiese koning in mag kon vergelyk met die koning van [[Koninkryk Juda|Juda]] nie..."<ref>{{cite book |author=Francis William Newman |date=1853 |title=A history of the Hebrew monarchy: from the administration of Samuel to the Babylonish Captivity |edition=2nd |publisher=John Chapman |location=Londen |page=179 note 2}}</ref> Namate die ontdekkings in die tweede helfte van die 19de eeu die skaal van die Hetitiese koninkryk ontbloot het, het Archibald Sayce gemeen die Anatoliese beskawing was, eerder as om dit met Juda te vergelyk, "waardig om met die verdeelde Koninkryk Egipte" vergelyk te word, en dat dit "veel magtiger as Juda was".<ref>The Hittites: the story of a forgotten empire By Archibald Henry Sayce Queen's College, Oxford. Oktober 1888. Introduction</ref> Sayce en ander geleerdes het ook opgemerk Juda en die Hetiete was in die Hebreeuse tekste nooit vyande nie; in [[2 Konings]] verskaf hulle sederhout, strydwaens en perde aan die Israeliete, en in [[Genesis]] was hulle vriende en bondgenote van [[Abraham]]. Urija die Hetiet was in [[Dawid]] se weermag en het getel onder een van sy "dapper manne" in [[1 Kronieke]] (11:41). ===Aanvanklike ontdekkings=== Die Franse geleerde Charles Texier het die eerste Hetitiese ruïnes in 1834 ontdek, maar het hulle nie as sulks geïdentifiseer nie.<ref name=Erimtan/><ref>{{cite journal |last1=Texier |first1=Charles |title=Rapport lu, le 15 mai 1835, à l'Académie royale des Inscriptions et Belles-lettres de l'Institut, sur un envoi fait par M. Texier, et contenant les dessins de bas-reliefs découverts par lui près du village de Bogaz-Keui, dans l'Asie mineure |journal=Journal des Savants |date=1835 |pages=368–376 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |trans-title=Report read on 15 May 1835 to the Royal Academy of Inscriptions and Belle-lettres of the Institute, on a dispatch made by Mr. Texier and containing drawings of bas-reliefs discovered by him near the village of Bogaz-Keui in Asia Minor |language=fr |access-date=10 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428022424/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |archive-date=28 April 2019 |url-status=live }}</ref> Die eerste argeologiese bewyse van die Hetiete verskyn in tablette wat by die handelspos Kanesj (nou Kültepe in Turkye) ontdek is. Dit bevat rekords van handel tusen Assiriese handelaars en 'n sekere "land ''Hatti''". Sommige name op die tabelle was nie Hatties of Assiries nie, maar duidelik Indo-Europees.{{sfn|Kloekhorst|2014}} [[Beeld:Hattusa_Yerkapi_rampant.JPG|thumb|200px|links|'n Skuinste by Hattoesa.]] [[Beeld:Drinking_cup_in_the_shape_of_a_fist,_MFA,_Boston_(11244059164).jpg|thumb|200px|links|'n Drinkbeker in die vorm van 'n vuis; 1400-1380 v.C., Museum van Beeldende Kuns, [[Boston]].]] Die teks op 'n monument by Boğazkale deur 'n "volk van Hattoesas" wat die sendeling William Wright in 1884 ontdek het, het ooreengestem met [[Hiërogliewe|hiëroglief]]tekste van [[Aleppo]] en [[Hama]] in Noord-[[Sirië]]. In 1887 het uitgrawings by [[Amarna]] in Egipte die diplomatieke korrespondensie ontbloot van farao [[Amenhotep III]] en sy seun, [[Achenaten]]. Twee briewe van 'n "koninkryk van Cheta" – wat skynbaar in dieselfde algemene gebied gevind is as die verwysing na die "land ''Hatti''" – is in Akkadiese standaardwigskrif geskryf, maar in 'n onbekende taal. Kort hierna het Sayce voorgestel dat ''Hatti'' of ''Chatti'' in Anatolies identies is met die "koninkryk ''Cheta''" wat in dié Egiptiese tekste voorkom, sowel as met die Bybelse Hetiete. Sy identifikasie is in die loop van die 20ste eeu algemeen aanvaar en die naam "Hetiete" het verbind geraak met die beskawing wat by Boğazköy ontbloot is.<ref>{{Cite web |title=Rediscovery of the Hittites |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |access-date=2022-03-28 |website=www.hethport.uni-wuerzburg.de}}</ref> Tydens sporadiese uitgrawings by Boğazköy (Hattoesa) wat in 1906 begin het, het die argeoloog Hugo Winckler 'n koninklike argief met 10&nbsp;000 tablette ontdek. Daarop was Akkadiese wigskrif in dieselfde onbekende taal as die Egiptiese letters van ''Cheta'', en dit het die identiteit van die twee name bevestig. Hy het ook bewys die ruïnes by Boğazköy was die oorblyfsels van die hoofstad wat in 'n stadium Noord-Sirië beheer het.<ref>{{cite book |last1=Güterbock |first1=Hans Gustav |title=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |date=1 January 2002 |publisher=Eisenbrauns |isbn=978-1-57506-053-8 |page=101 |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria |access-date=18 February 2022 |language=en}}</ref> Onder toesig van die Duitse Argeologiese Instituut duur uitgrawings by Hattoesa voort sedert 1907, met onderbrekings gedurende die twee wêreldoorloë. Kültepe is suksesvol deur professor Tahsin Özgüç uitgegrawe, van 1948 tot met sy dood in 2005. Uitgrawings op kleiner skaal is ook in die omgewing van Hattoesa gedoen, insluitende die rotsheiligdom Yazılıkaya, wat verskeie rotsreliëfs bevat wat die Hetitiese heersers en die gode van die Hetitiese [[panteon]] uitbeeld.<ref>{{cite journal |last1=Hatır |first1=Ergün |last2=Korkanç |first2=Mustafa |last3=Schachner |first3=Andreas |last4=İnce |first4=İsmail |title=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |journal=Journal of Cultural Heritage |date=1 September 2021 |volume=51 |pages=38–39 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1296207421001096 |access-date=18 February 2022 |language=en |issn=1296-2074|url-access=subscription}}</ref> ===Geskrifte=== Die Hetiete het 'n vorm van wigskrif gebruik bekend as "Hetitiese wigskrif". Tydens argeologiese ekspedisies na Hattoesa is hele stelle koninklike argiewe op wigskriftablette ontdek. Dit is in óf [[Akkadies]], die diplomatieke taal van die tyd, óf die verskeie dialekte van die Hetitiese konfederasie geskryf.<ref>''The Hittite Empire''. Chapter V. Vahan Kurkjian</ref> [[Beeld:Museum_of_Anatolian_Civilizations052_kopie1.jpg|thumb|160px|Seremoniële houers in die vorm van die heilige bulle ''Hurri'' ("Dag") en ''Seri'' ("Nag"), ontdek by Hattoesa (16de eeu&nbsp;v.C.). (Museum van Anatoliese Beskawings.]] ==Geografie== Die Hetitiese koninkryk was gesentreer om die grondgebied om Hattoesa en Nesja (Kültepe), bekend as die "land ''Hatti''". Nadat Hattoesa die hoofstad geword het, is die gebied wat deur die draai in die Kızılırmakrivier omring word, beskou as die kerngebied van die ryk, en sommige Hetitiese wette maak 'n onderskeid tussen "hierdie kant van die rivier" en "daardie kant van die rivier". Wes en suid van die kerngebied het die streek gelê wat in die vroegste Hetitiese tekste as "Loewija" bekend was. Dié naam is met die opkoms van die koninkryke Arzawa en Kizzoewatna met dié name vervang.<ref>John Marangozis (2003) ''A Short Grammar of Hieroglyphic Luwian''</ref> Tog het die Hetiete die taal wat in dié gebiede ontstaan het "Loewies" bly noem. In die noorde het die bergvolk bekend as die Kaskiërs gewoon en in die suidooste was die [[Horiete|Horitiese]] ryk [[Mitanni]]. Op sy hoogtepunt, tydens die bewind van Moersili II, het die Hetitiese ryk gestrek van Arzawa in die weste tot Mitanni in die ooste, en het dit baie van die Kaskiese gebiede in die noorde ingesluit tot so ver as Hajasa-Azzi in die verre noordooste en in die suide tot by [[Kanaän]] naby die suidelike grens met [[Libanon]]. ==Geskiedenis== ===Oorsprong=== Die voorouers van die Hetiete het tussen 4400&nbsp;v.C. en 4100&nbsp;v.C. na [[Anatolië]] gekom, toe die Anatoliese taalfamilie weggebreek het van (Proto)-Indo-Europees.<ref>Kloekhorst, Alwin, (2022). [https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf "Anatolian"], in: Thomas Olander (red.), The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, Cambridge University Press, p. 78: </ref> Volgens onlangse [[Genetika|genetiese]] en argeologiese navorsing het Proto-Anatoliessprekers iewers tussen 5000&nbsp;v.C. en 3000&nbsp;v.C. in die streek aangekom.<ref>Lazaridis, Iosif, et al., (2022). [https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf], in: Science, 26 Augustus 2022, Vol 377, Issue 6609, [Research Article Summary, p. 1]</ref> Proto-Hetities het omstreeks 2100&nbsp;v.C. ontwikkel<ref>Kloekhorst, Alwin, (2022). [https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf "Anatolian"], in: Thomas Olander (ed.), The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, Cambridge University Press, p. 75</ref> en Hetities self was waarskynlik tussen die 20ste en 12de eeu&nbsp;v.C.in Sentraal-Anatolië in gebruik.<ref>Kroonen, Guus, et al., (2018). [https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU "Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian"], in ''Zenodo 2018'', p. 3</ref> [[Lêer:Hittite Empire.png|duimnael|links|220px|Die Hetitiese Ryk. Rooi: uitbreiding omstreeks 1590&nbsp;v.C.; oranje: uitbreiding omstreeks 1300&nbsp;v.C. Die Egiptiese invloedsfeer is groen.]] Hetiete het gedurende die Bronstydperk in Anatolië saam met die Hattiërs en Horiete gewoon, óf deur verowering óf deur geleidelike assimilasie.<ref>{{Cite journal |last1=Puhvel |first1=J. |year=1994 |title=Anatolian: Autochton or Interloper |journal=Journal of Indo-European Studies |volume=22 |issue=3 & 4 |pages=251–264 }}.</ref><ref name = "cvhjei">{{Cite journal |last1=Steiner |first1=G. |year=1990 |title=The Immigration of the First Indo-Europeans into Anatolia Reconsidered |journal=Journal of Indo-European Studies |volume=18 |issue=1 & 2 |pages=185–214 }}.</ref> Volgens ontledings deur David W. Anthony in 2007 het veewagters van die [[steppe]] wat argaïese Indo-Europees gepraat het, omstreeks 4200 tot 4000&nbsp;v.C. na die laer [[Donau]]vallei versprei. Hulle het die verval van Ou Europa óf uitgebuit óf veroorsaak.{{sfn|Anthony|2007|p=133}} Anthony het gedink hulle tale "het moontlik argaïese Proto-Indo-Europese dialekte ingesluit, van die soort wat later gedeeltelik in Anatolië bewaar gebly het,"{{sfn|Anthony|2007|p=229}} en dat hulle afstammelinge later op 'n onbekende tyd na Anatolië getrek het, maar waarskynlik in 3000&nbsp;v.C.{{sfn|Anthony|2007|p=262}} J.P. Mallory het ook gedink dit is waarskynlik dat die Anatoliërs die [[Nabye Ooste]] in die 3de millennium&nbsp;v.C. uit die noorde bereik het, óf deur die [[Balkan]] óf deur die [[Kaukasus]].{{sfn|Mallory|Adams|1997|pp=12–16}} Volgens Parpola het die verskyning van Indo-Europeessprekendes uit Europa in Anatolië, en die verskyning van die Hetiete, verband gehou met die latere migrasies van Proto-Indo-Europeessprekendes van die Jamnaja-kultuur na die Donauvallei omstreeks 2800&nbsp;v.C.,{{sfn|Parpola|2015|pp=37–38}}{{sfn|Anthony|2007|pp=345, 361–367}} wat ooreenstem met die tradisionele aanvaarding dat die Anatoliese Indo-Europese taal iewers in die 3de millennium&nbsp;v.C. in Anatolië bekend gestel is.<ref>{{cite web |title=Anatolian languages |website=[[Encyclopædia Britannica]] Online |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |access-date=1 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316002105/https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |archive-date=16 March 2016 |url-status=live }}</ref> Petra Goedegebuure het egter gewys Hetities het baie woorde wat met landbou verband hou, geleen van kulture aan hulle oostelike grens, wat 'n bewys is dat hulle 'n roete oor die Kaukasus gebruik het.<ref>{{Citation|title=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh (Marija Gimbutas Memorial Lecture)|date=5 February 2020 |publisher=Oriental Institute, University of Chicago|url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw|language=en|access-date=2021-11-23}}</ref> David Reich, Iosif Lazaridis, Songül Alpaslan-Roodenberg et al. het gedemonstreer dat die Hetitiese roete wel oor die Kaukasus moes gewees het en nie die Balkan nie, aangesien die Jamnaja-uitbreiding na die Balkan 'n komponent van Oostelike jagter-versamelaarsafkoms behels het wat in geen antieke Anatoliese [[DNS]]-monsters voorkom nie. Dit dui ook daarop dat die Hetiete en hulle neefs van die Proto-Indo-Europeërs afgesplits het voor die vorming van die Jamnaja, wat met Oostelike jagter-versamelaars verbaster het.<ref>https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf</ref> Dit het 'n tyd geduur voordat die Hetiete hulleself gevestig het ná die val van die [[Oud-Assiriese Ryk]] in die middel 18de eeu&nbsp;v.C. Aparte Hetitiese groepe het 'n paar eeue lank bestaan en was gewoonlik in verskeie stede gesentreer. Sterk leiers met hulle sentrum in Hattoesa het egter toe die groepe byeengebring en groot dele van Sentraal-Anatolië verower om die Hetitiese koninkryk te vestig.<ref>{{cite web |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |title=Hittite Online |first1=Winfred P. |last1=Lehmann |first2=Jonathan |last2=Slocum |work=Linguistics Research Center |publisher=University of Texas at Austin: College of Liberal Arts |access-date=12 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412083827/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |archive-date=12 April 2010 |url-status=dead }}</ref> ===Vroeë tydperk=== [[Beeld:Sphinx_Gate,_Alaca_Höyük_03.jpg|thumb|links|240px|Die Sfinkspoort (Alaca Höyük, Çorum, [[Turkye]]).]] [[Beeld:Hattusa reliefs1.jpg|thumb|220px|Reliëfs en hiërogliewe in kamer 2 by Hattoesa wat deur Soeppiloelioema II, die laaste koning van die Hetiete, laat bou en versier is.]] [[Beeld:Hittite Chariot.jpg|thumb|220px|'n Hetitiese strydwa, van 'n Egiptiese reliëf.]] Die Hetitiese staat is tydens die Middel-Bronstydperk (omstreeks 1900-1650&nbsp;v.C.) gestig uit baie klein state in Noordsentraal-Anatolië, aan die oewers van die Kızılırmakrivier.<ref>Matessi, Alvise, (2021). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X in: Journal of Anthropological Archaeology, Volume 62, Junie 2021</ref> Die vroeë geskiedenis van die Hetitiese koninkryk is bekend van vier kussingvormige tablette (geklassifiseer as KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 en KBo 22.2). Dit is nie in Hattoesa geskep nie, maar waarskynlik in Koessara, Nesja, of op 'n ander terrein in Anatolië. Dit kon in die 18de eeu&nbsp;v.C. geskryf gewees het,{{sfn|Kloekhorst|Waal|2019|p=189}}{{sfn|Kloekhorst|2020}} in Oud-Hetities, en drie van hulle gebruik die sogenaamde "Ou Skrif" (OS).<ref>Kloekhorst, Alwin en Willemijn Waal, (2019). [https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/{{Dooie skakel|date=Maart 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in: Zeitschrift Für Assyriologie Und Vorderasiatische Archäologie, 109(2), '''p. 190'''</ref> Die meeste van die oorblywende tablette het net bewaar gebly as Akkadiese afskrifte wat in die 14de en 13de eeu&nbsp;v.C geskep is. Dit onthul 'n mededinging in twee takke van die koninklike familie tot in die Middelkoninkryk; 'n noordelike tak wat eers in Zalpoewa en daarna in Hattoesa gebaseer was, en 'n suidelike tak wat gebaseer was in Koessara (wat steeds nie gevind is nie) en die voormalige Assiriese kolonie Kanesj. Hulle word deur hulle name onderskei: die noordelike tak het Hattiese name behou, en die suidelike tak het Hetitiese en Loewiese name aangeneem.{{sfn|Forlanini|2010|pp=115–135}} Zalpoewa het Kanesj in 1833&nbsp;v.C. onder Oehna die eerste keer aangeval.{{sfn|Forlanini|2010|p=121}} In dié tyd van die handelaarspos, toe die handelaarskolonie van die Oud-Assiriese Ryk nog op die terrein floreer het, en voor die verowering van Pithana, het die volgende konings oor Kanesj regeer: Hoermili (voor 1790&nbsp;v.C.), Pahanoe (vir 'n kort tyd in 1790&nbsp;v.C.), Inar (omstreeks 1790-'75&nbsp;v.C.) en Warsama (omstreeks 1775-'50&nbsp;v.C.).<ref>Kloekhorst, Alwin, (2021). [https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ "A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Huzzija I, Labarna I, and Hattušili I"], in ''Journal of the American Oriental Society, Vol.141, No. 3'', p. 564.</ref> Een stel tablette, saam bekend as die Anittateks, begin deur te vertel hoe Pithana, die koning van Koessara, die naburige Nesja (Kanesj) omstreeks 1750&nbsp;v.C. aangeval en verower het.<ref name="Kuhrt-1995">{{cite book |last1=Kuhrt |first1=Amélie |date=1995 |title=The Ancient Near East, Volume I |location=London and New York |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/226 226–27] |isbn=978-0-415-16763-5 |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/226 }}</ref><ref>Kloekhorst, Alwin, (2021). [https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ "A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I"], in ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 141, No. 3, p. 564: "...Around 1750 BCE, Pitḫāna, king of Kuššara, conquered Nēša and took over power. He was succeeded by his son Anitta..."</ref> Die ware onderwerp van die tabblette is egter Pithana se seun, Anitta (bewind: 1745-'20&nbsp;v.C.).{{sfn|Forlanini|2010|p=122}} Hy het sy pa se werk voortgesit en verskeie noordelike stede verower, insluitende Hattoesa, wat hy vervloek het, en Zalpoewa. Dit was waaarskynlik propaganda vir die suidelike tak van die koninklike familie teen die noordelike tak, met Hattoesa as hoofstad.{{sfn|Forlanini|2010|p=130}} Nog 'n stel, die Verhaal van Zalpoewa, steun Zalpoewa en skeld die latere Hattoesili&nbsp;I kwyt van die aanklag dat hy Kanesj verwoes het.{{sfn|Forlanini|2010|p=130}} Anitta is opgevolg deur Zoezzoe (bewind: 1720-'10&nbsp;v.C.,{{sfn|Forlanini|2010|p=122}} maar iewers in 1710-'05&nbsp;v.C. is Kanesj verwoes, en daarmee saam die lang bestaande Assiriese handelstelsel.{{sfn|Forlanini|2010|p=121}} 'n Edelfamilie van Koessara het oorleef om die Zalpoewa/Hattoesa-familie teen te staan, maar dit is onseker of hulle direkte afstammelinge van Anitta was.{{sfn|Bryce|2005|p=}} Ook die lords van Zalpa het bly leef. Hoezzija I, 'n afstammeling van Hoezzija van Zalpa, het Hatti oorgeneem. Sy skoonseun, Labarna, 'n lid van die suidelike Hoerma, het die troon gesteel, maar het Hoezzija se kleinseun Hattoesili as sy eie seun en erfenaam aangeneem. Die ligging van Hoerma is moontlik in die berge suid van Koessara.<ref>Joost Blasweiler (2020), [https://www.academia.edu/42931706/ The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattoesili. Part I.] academia.edu</ref> ===Ou Ryk=== [[Beeld:Hattusa.rampart.jpg|thumb|180px|links|'n Skuinste by Hattoesa.]] Die stigting van die Hetitiese koninkryk word toegeskryf aan óf [[Labarna&nbsp;I]] óf [[Hattoesili&nbsp;I]] (laasgenoemde se persoonlike naam kon ook Labarna gewees het),{{sfn|Forlanini|2010|p=119}} wat die gebied suid en noord van Hattoesa verower het. Hattoesili&nbsp;I het veldtogte gevoer tot by die Semitiese [[Amoriete|Amoritiese]] koninkryk Jamchad in [[Sirië]], waar hy die hoofstad, [[Aleppo]], aangeval maar nie ingeneem het, nie. Hattoesili I het Hattoesa eindelik verower en kry die eer vir die stigting van die Hetitiese ryk. <blockquote>"Hattoesili was koning en sy seuns, broers, skoonfamilie, familie en troepe was almal verenig. Wanneer hy op 'n veldtog gegaan het, het hy die vyand se land met dwang beheer. Hy het die lande die een ná die ander verwoes, hulle mag weggeneem en hulle die grense van die see gemaak. Wanneer hy van 'n veldtog teruggekeer het, het elk van sy seuns iewers na 'n land gegaan, en in sy hand het die groot stede floreer. Maar toe die prinse se diensknegte later korrup raak, het hulle begin om die eiendomme te verniel, permanent teen hulle meesters saam te sweer en hulle bloed te vergiet." </blockquote> Dié uittreksel uit ''Die Edik van Telepinoe'' van die 16de eeu&nbsp;v.C. is bedoel om die vereniging, groei en vooruitgang van die Hetiete onder Hattoesili se bewind te illustreer. Dit illustreer ook die korrupsie van "die prinse", wat vermoedelik sy seuns was. Die gebrek aan bronne maak dit onseker oor hoe die korrupsie opgelos is. Op Hattoesili&nbsp;I se sterfbed het hy sy kleinseun [[Moersili&nbsp;I]] (of Moersjilisj&nbsp;I), as sy erfgenaam gekies.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.worldhistory.org/hittite/|title=The Hittites|last1=Mark|first1=Joshua|date=28 April 2011|access-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413083436/https://www.worldhistory.org/hittite/|archive-date=13 April 2021|encyclopedia=World History Encyclopedia|url-status=live}}</ref> [[Beeld:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|160px|Die İnandık-vaas, 'n groot Hetitiese [[terracotta]]vaas met vier handvatsels en reliëftonele van 'n heilige huwelikseremonie (middel 17de eeu&nbsp;v.C., Museum van Anatoliese Beskawings.]] Moersili het die verowerings van Hattoesili&nbsp;I voortgesit. In 1595 of 1587&nbsp;v.C. het hy 'n groot strooptog met die [[Eufraat]]rivier af gevoer. Hy het by Assirië verbygegaan en Mari en [[Babilon]] geplunder en die Amoritiese heersers van die [[Eerste Babiloniese dinastie|Ou Babiloniese Ryk]] afgesit. Eerder as om Babilonië by die Hetitiese grondgebied in te lyf, het hy beheer van Babilonië blykbaar aan sy Kassitiese bondgenote oorhandig, wat dit vir die volgende vier eeue regeer het. Weens vrees vir opstande tuis, het hy nie lank in Babilon vertoef nie. Dié lang veldtog het die hulpbronne van Hatti ooreis en die hoofstad in 'n toestand van byna-anargie gelaat. Moersili is deur sy swaer [[Hantili&nbsp;I]] in 'n sluipmoordaanval vermoor tydens sy reis terug na Hattoesa of kort ná sy terugkeer, en die Hetitiese koninkryk is in chaos gedompel. Hantili het die troon oorgeneem. Hy het verskeie moordpogings op hom oorleef, maar sy gesin nie. Sy vrou en hulle seun is vermoor. Ook ander lede van die koninklike familie is vermoor deur [[Zidanta&nbsp;I]], wat toe self deur sy eie seun, [[Ammoena]], vermoor is. Al die interne onrus in die koninklike familie het tot 'n afname in mag gelei. Die Horiete, 'n volk wat in die bergstreek van die Bo-[[Tigris]] en die Eufraat in die moderne Suidoos-Turkye gewoon het, het die situasie uitgebuit en Aleppo en die omringende streek verower, sowel as die kusstreek van Adanija, wat hulle tot Kizzoewatna (later Silisië) hernoem het. Deur die hele oorblywende deel van die 16de eeu&nbsp;v.C. het binnelandse rusies en oorlog met die Horiete die Hetitiese konings tuis gehou. Die Horiete het die sentrum van mag in Anatolië geword.{{sfn|Roebuck|1966|p=93}}<ref>{{Cite web|url=http://www.periclespress.net/Hittites_resources.html|title=The Hittites – Resources of Ancient Anatolia|date=May 2017|website=Pericles Press|access-date=5 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306132041/http://www.periclespress.net/Hittites_resources.html|archive-date=6 March 2017|url-status=live}}</ref> Die Hetiete het 'n swak fase binnegaan van obskure rekords, onbelangrike leiers en kleiner domeine. Dié patroon van uitbreiding onder sterk konings, afgewissel deur krimping onder swakkes, het homself oor en oor herhaal in die Hetitiese koninkryk se 500-jarige geskiedenis. Dit maak dit moeilik om laasgenoemde tydperke te rekonstrueer. Die volgende noemenswaardige koning ná Moersili&nbsp;I was [[Telepinoe]] (omstreeks 1500&nbsp;v.C.), wat 'n paar oorwinnings in die suidweste behaal het deur hom blykbaar by een Horitiese staat (Kizzoewatna) te skaar teen 'n ander (Mitanni). Telepinoe het ook probeer om die linies van opvolging vas te stel.{{sfn|Forlanini|2010|pp=115–116}} ===Middelryk=== [[Beeld:Yazilikaya_B_12erGruppe.jpg|240px|thumb|links|Twaalf Hetitiese gode van die onderwêreld in Yazılıkaya, 'n heiligdom van Hattoesa.]] Die laaste monarg van die Ou Ryk, Telepinoe, het tot omstreeks 1500&nbsp;v.C. regeer. Sy bewind was die einde van die "Ou Ryk" en die begin van die tydperk bekend as die "Middelryk".{{sfn|Gurney|1966|p=25}} Die tydperk van die 15de eeu&nbsp;v.C. is grootliks onbekend, met min rekords wat behoue gebly het.{{sfn|Gurney|1966|pp=25–26}} Deel van die rede vir beide die swakheid en onbekendheid is dat die Hetiete voortdurend aangeval is, hoofsaaklik deur die Kaskiërs, 'n nie-Proto-Indo-Europese volk wat hulle aan die kuslyn van die Swartsee gevestig het. Die hoofstad is weer eens verskuif, eers na Sapinoewa en toe na Samoeha. Daar is 'n argief in Sapinoewa, maar dit is nog nie behoorlik vertaal nie. Dié tydperk het gelei tot die ware Hetitiese Ryk, vanaf die bewind van [[Toedhalija I]] van omstreeks 1430&nbsp;v.C. af. Een innovasie wat tot die eer van die vroeë Hetitiese heersers strek, is hulle vermoë om verbonde met naburige state te sluit. Die Hetiete was van die eerste bekende pioniers in die kuns van internasionale politiek en diplomasie. Dit is ook in dié tyd dat die Hetitiese godsdiens verskeie gode en rituele van die Horiete aangeneem het. ===Nuwe Ryk=== Met die bewind van Toedhalija&nbsp;I (wat dalk nie die eerste koning met dié naam was nie) het die Hetitiese koninkryk weer eens herrys uit die stof van onbekendheid en het dit die tydperk van die "Hetitiese Ryk" binnegegaan. In dié tyd was daar baie veranderings, waarvan een van die belangrikstes 'n versterking van die koningskap was. Die vestiging van die Hetiete het voortgeduur.{{sfn|Roebuck|1966|p=94}} Die Hetiete het egter geneig om hulle in die ouer lande van Suid-Anatolië te vestig in plaas van in lande aan die [[Egeïese See]]. Namate dié vestiging gevorder het, is bondgenootskappe gesluit met naburige volke.{{sfn|Roebuck|1966|p=94}} [[Beeld:Hattusa,_capital_of_the_Hittite_Empire_38.jpg|thumb|220px|Toedhalija IV ('n reliëf in Hattoesa).]] In dié tydperk het die titel koning oorerflik geword. Die koning het 'n "bonatuurlike aura" aangeneem en hy is deur die Hetiete as "My Son" aangespreek. Die konings van dié tydperk het begin dien as hoëpriesters vir die hele koninkryk. Hulle het elke jaar deur die Hetitiese heilige stede getoer, feeste hanter en 'n oog gehou oor die versorging van die heiligdomme.{{sfn|Roebuck|1966|p=94}} Tydens sy bewind (omstreeks 1400&nbsp;v.C.) het koning Toedhalija&nbsp;I weer 'n bondgenootskap met Kizzoewatna gesluit, toe die Horitiese state Aleppo en Mitanni oorwin en na die weste uitgebrei ten koste van Arzawa ('n Loewiese staat). [[Beeld:Ankara_Muzeum_B19-45.jpg|thumb|links|160px|'n Presiese replika van 'n Hetitiese monument, omstreeks 1300&nbsp;v.C. (Museum van Anatoliese Beskawings).]] Nog 'n swak fase het ná Toedhalija&nbsp;I gevolg, en die vyande het van alle kante gekom en selfs Hattoesa verwoes. Onder [[Soeppiloelioema&nbsp;I]] (omstreeks 1350&nbsp;v.C.) het die ryk weer sy voormalige glorie herwin, en Aleppo is weer verower. Met sy seuns in beheer van al sy nuwe verowerde stede, en Babilonië nog in die hande van sy Kassitiese bondgenoot, was Soepiloelioema die grootste makelaar van mag in die bekende wêreld, saam met Assirië en Egipte. Dit was nie lank voordat Egipte 'n bondgenootskap gesoek het nie deur 'n huwelik tussen 'n seun van hom en die weduwee van [[Toetankamen]]. Dié seun is egter vermoor voordat hy hom in 'n huwelik kon begeef. Die [[Middel-Assiriese Ryk|Assiriese Middelryk]] (1365-1050&nbsp;v.C.) se mag het weer begin groei met die troonbestyging van Assoer-oeballit I in 1365&nbsp;v.C. Hy het Mattiwaza aangeval en die koning van Mitanni verslaan ondanks die pogings van die Hetitiese koning Soeppiloelioema&nbsp;I, wat nou die groeiende Assiriese mag gevrees het, om sy troon met militêre steun te red. Assirië het Mitanni en die land van die Horiete oorgeneem en dit het hom in staat gestel om die grense te oorskry van Hetitiese grondgebied in oostelike [[Klein-Asië]]. Adad-nirari&nbsp;I het ook Karkemisj en Noordoos-Sirië, wat onder beheer van die Hetiete was, geannekseer.<ref name=Roux>{{cite book |first1=Georges |last1=Roux |title=Ancient Iraq|year=1993 |publisher=Penguin (Non-Classics) |isbn=978-0140125238 |url=https://archive.org/details/ancientiraq00roux |url-access=registration }}</ref> Tydens Soeppiloelioema I se bewind is die Hetitiese Ryk getref deur 'n [[epidemie]] van tularemie (knaagdierpes). Dit het die Hetiete dekades lank aangetas en die dood van Soeppiloelioema&nbsp;I en sy opvolger, Arnoewanda&nbsp;II, gekos.<ref>{{cite book |last1=Zuckerman |first1=Molly K. |last2=Martin |first2=Debra L. |title=New directions in biocultural anthropology |date=2016 |publisher=Wiley-Blackwell |location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-1118962961 |page=297 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=J4DODAAAQBAJ&dq=hittite+plague&pg=PA297}}</ref> Ná Soeppiloelioema se dood en die kort bewind van sy oudste seun, Arnoewanda&nbsp;II, het 'n ander seun, Moersili&nbsp;II, koning geword (omstreeks 1330&nbsp;v.C.). Hy het 'n sterk posisie in die ooste geërf en het hom tot die weste gewend, waar hy Arzawa aangeval het. Op 'n punt toe die Hetiete deur die tularemie-epidemie verswak was, het Arzawa hulle aangeval. Die Hetiete het die aanval afgeweer deur besmette ramme na die aanvallers te stuur. Dit was die eerste aangetekende gebruik van [[biologiese oorlogvoering]].<ref>{{cite journal | url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17499936/ | pmid=17499936 | year=2007 | last1=Trevisanato | first1=S. I. | title=The 'Hittite plague', an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare | journal=Medical Hypotheses | volume=69 | issue=6 | pages=1371–1374 | doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 }}</ref><ref>{{cite book|last1=Windle|first1=Joachim Latacz|title=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery|year=2004|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926308-0|url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC|pages=121–122|access-date=2 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227092043/https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC|archive-date=27 February 2017|url-status=live}}</ref> [[Beeld:Ramses II besieging the Cheta people in Dapur.jpg|thumb|240px|links|Die Egiptiese farao [[Ramses II]] bestorm die Hetitiese fort van Dapoer.]] ====Slag van Kadesj==== Hetitiese vooruitgang was hoofsaaklik afhanklik van beheer oor die handelsroetes en metaalbronne. Vanweë Noord-Sirië se belangrikheid vir die belangrike roetes wat die Silisiese poorte met Mesopotamië verbind het, was verdediging van dié gebied van die uiterste belang. Dit is gou getoets deur die uitbreiding van Egipte onder [[Ramses&nbsp;II]], wat gelei het tot die Slag van Kadesj tussen Egipte en die Hetiete. Die resultaat van die Slag van Kadesj is onseker, maar dit lyk of die tydige aankoms van Egiptiese versterkings 'n algehele oorwinning deur die Hetiete voorkom het.{{sfn|Gurney|1966|p=110}} Die Egiptenare het die Hetiete gedwing om skuiling in die fort van Kadesj te soek, maar hulle eie verliese het voorkom dat hulle 'n beleg van die fort kon volhou. Dié slag het in die 5de jaar van Ramses (omstreeks 1274&nbsp;v.C.) plaasgevind. ====Val van die Hetiete==== [[Beeld:Treaty of Kadesh.jpg|thumb|links|160px|Hetities-Egiptiese vredesverdrag (omstreeks 1258&nbsp;v.C.) tussen Hattoesili&nbsp;III en Ramses&nbsp;II. Dit is die oudste bekende vredesverdrag wat bewaar gebly het (Istanboelse Argeologiese Museum).]] Hierna het die mag van beide Egipte en die Hetitiese Ryk weer afgeneem vanweë die mag van Assirië.{{sfn|Gurney|1966|p=36}} Die Assiriese koning Salmaneser&nbsp;I het van die geleentheid gebruik gemaak om die Horiete en Mitanni te verower en sy land uit te brei tot by die bopunt van die Eufraat, terwyl die Hetitiese koning Moewatalli deur die Egiptenare besig gehou is. Die Hetiete het vergeefs probeer om Mitanni met militêre steun te behou.<ref name=Roux /> Assirië was nou net so 'n groot bedreiging vir Hetitiese handelsroetes as wat Egipte ooit was. Moewatalli se seun, Oerhi-Tesjoeb, het die troon bestyg en was sewe jaar lank koning Moersili&nbsp;III voordat hy ná 'n kort burgeroorlog deur sy oom, Hattoesili&nbsp;III, afgesit is. In antwoord op toenemende Assiriese besettings van Hetitiese grondgebied, het hy vrede met Ramses&nbsp;II (wat ook vir Assirië bang was) gesluit en 'n bondgenootskap met hom aangegaan deur vir hom sy dogter as vrou te gee.{{sfn|Gurney|1966|p=36}} Die Verdrag van Kadesj, een van die oudste volledige verdrae in die geskiedenis wat bewaar gebly het, het hulle grense in Suid-Kanaän bepaal en is in die 21ste jaar van Ramses (omstreeks 1258&nbsp;v.C.) onderteken. Die bepalings van die verdrag sluit die huwelik van 'n Hetitiese prinses met Ramses in.{{sfn|Gurney|1966|p=36}}<ref>{{cite web |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |title=The peace treaty between Ramses II and Hattusili III |work=Ancient Egypt: an introduction to the history and culture |date=December 2006 |access-date=27 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608080809/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |archive-date=8 June 2011 |url-status=live }}</ref> [[Beeld:Museum_of_Anatolian_Civilizations080.jpg|thumb|220px|'n [[Chimera]] met 'n menslike kop en leeu se lyf; laat Hetitiese tydperk (Museum van Anatoliese Beskawings).]] Hattoesili se seun Toedhalija IV was die laaste sterk Hetitiese koning wat daarin geslaag het om Assirië uit die Hetitiese hartland te hou, minstens in 'n mate, hoewel ook hy grondgebied aan hulle afgestaan het. Hy het die eiland [[Siprus]] tydelik geannekseer voordat dit ook in Assiriese hande beland het. Die laaste koning, Soeppiloelioema II, het ook 'n paar oorwinnings behaal.<ref name="naval">Horst Nowacki, Wolfgang Lefèvre ''Creating Shapes in Civil and Naval Architecture: A Cross-Disciplinary Comparison'' Brill, 2009 {{ISBN|9004173455}}</ref> Bryce beskou die koninkryk se val as 'n geleidelike agteruitgang, met Hattoesili se dood as die begin.<ref>{{cite book|last=Bryce|first=Trevor|year=2024|title= Hattusili: The Hittite Prince who stole an Empire|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-3503-4182-1|pages=182–183}}</ref> Die [[Seevolke]] het reeds teen die [[Middellandse See]] begin afbeweeg; hulle het by die Egeïese See begin en tot in Kanaän gevorder. Hulle het die staat Filistia gestig, en Silisië en Siprus van die Hetiete afgeneem. In die proses het hulle hulle handelsroetes afgesny. Dit het die Hetitiese tuislande kwesbaar vir aanvalle uit alle rigtings gelaat, en Hattoesa is omstreeks 1180&nbsp;v.C. tot op die grond afgebrand in 'n nuwe vlaag aanvalle, onder andere deur die Kaskiërs en Frigiërs. So het die Hetitiese Ryk uit die historiese rekords verdwyn en 'n groot deel van die grondgebied is deur die Assiriërs oorgeneem.{{sfn|Gurney|1966|p=39}} Hierbenewens het baie interne kwessies ook gelei tot die einde van die Hetitiese Ryk, wat deel van die groter [[verval van die Bronstydperk]] was.<ref>{{Cite book |title=Western Civilization |last1=Spielvolgel |first1=Jackson |publisher=Wadsworth Cengage Learning |year=2011 |isbn=978-1111342142 |location=Boston, MA |page=30}}</ref> ===Tydperk ná die Hetitiese Ryk=== Hoewel die Hetiete hierna uit Anatolië verdwyn het, het daar 'n paar sogenaamde Siries-Hetitiese state verskyn in Anatolië en Noord-Sirië. Hulle was die opvolgerstate van die Hetitiese Ryk. Die noemenswaardgiste Siries-Hetitiese state was dié by Karkemisj en Melid, met die regerende familie in Karkemisj wat vemoedelik 'n kadettak van die ou regerende Hetitiese linie was. Die Siries-Hetitiese state het geleidelik onder beheer van die Nieu-Assiriese Ryk gekom (911-608&nbsp;v.C.). Karkemisj en Melid is [[vasal]]state van Assirië gemaak onder Salmaneser&nbsp;III (858-'23&nbsp;v.C.), en ten volle in Sirië opgeneem tydens die bewind van [[Sargon&nbsp;II]] (722-'05&nbsp;v.C.). ==Regering== [[Beeld:AlacaStandarte_Hirsch%26Stiere.jpg|thumb|220px|Hetitiese bronsfigure van diere (Museum van Anatoliese Beskawings).]] Die vroegste bekende konstitusionele [[monargie]] is deur die Hetiete ontwikkel.<ref>{{citation |date=12 September 2008 |title=The Hittites |work=smie.co |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |access-date=1 September 2020 |archive-date=20 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead |archivedate=20 Oktober 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml }}</ref>{{sfn|Akurgal|2001|p=118}} Die hoof van die staat was die koning, gevolg deur sy regmatige erfgenaam. Die koning was die opperste heerser van die land; hy was 'n militêre bevelvoerder, regsgesag en 'n hoëpriester.<ref>{{Cite web|url=http://www.allaboutturkey.com/hitit.htm|title=The Hittites|date=5 May 2017|website=all about turkey|access-date=5 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513052831/http://allaboutturkey.com/hitit.htm|archive-date=13 May 2017|url-status=live}}</ref> 'n Paar amptenare het egter onafhanklike gesag uitgeoefen oor verskeie takke van die regering. Een van die belangrikste van dié ampte was dié van die ''gal mesedi'' (hoof van koninklike lyfwagte), wat gewoonlik 'n lid van die koninklike familie was.{{sfn|Bryce|2002|p=22}} Dit is vervang deur die ''gal gestin'' (hoof van wynkelders), ook 'n lid van die familie. Die hoof van die koninkryk se burokrasie was die ''gal dubsar'' (hoof van die skribas). ==Bevolking== Bryce, wat in sy boek 'n vorige raming van die bevolking van 9&nbsp;000 tot 15&nbsp;000 vir Hattoesa aanhaal, sê onlangse navorsing deur Jürgen Seeher dui daarop dat die bevolking nader aan 2&nbsp;300 tot 4&nbsp;600 was, met 'n maksimum van hoogstens 5&nbsp;000 tydens spesiale geleenthede. Vir die hele koninkryk gee Zsolt Simon 'n syfer van 140&nbsp;000 tot 150&nbsp;000, en Bryce self 200&nbsp;000+. Hy merk op dat Hatti 47&nbsp;500 troepe vir Kadesj kon bymekaarmaak en altesaam ~100&nbsp;000 vir militêre diens tydens oorloë en veldtogte (hoewel almal nie noodwendig geveg het nie). Die boek bespreek die bevolking tydens die bewind van Hattoesili&nbsp;III, en hoewel Bryce nie spesifieke datums gee nie, word verstaan dat die getalle vir dié bewind geld.<ref>{{cite book|last=Bryce|first=Trevor|year=2024|title= Hattusili: The Hittite Prince who stole an Empire|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-3503-4182-1|pages=130–134}}</ref> ==Taal== [[Beeld:IndoEuropeanTree.svg|thumb|220px|'n Stamboom van die Indo-Europese tale, in volgorde van eerste tot laaste bevestiging. [[Hetities]] behoort tot die familie Anatoliese tale en is die oudste geskrewe Indo-Europese taal.]] Die Hetiete se taal is sedert omstreeks die 19de eeu&nbsp;v.C. op rekord – tot omstreeks 1100&nbsp;v.C. Hetities is die eerste bevestigde lid van die Anatoliese tak van die Indo-Europese taalfamilie. Geïsoleerde Hetitiese [[leenwoord]]e en talle voorname verskyn van so vroeg as die 20ste eeu&nbsp;v.C. in [[Akkadies]]. Die taal van die Hattoesa-tablette is eindelik ontsyfer deur 'n [[Tsjeggië|Tsjeggiese]] linguis, Bedřich Hrozný (1879-1952), wat sy resultate op 24 November 1915 in [[Berlyn]] aangekondig het. Sy boek oor die ontdekking is in 1917 gepubliseer met die titel ''Die Taal van die Hetiete; sy Struktuur en Lidmaatskap in die Indo-Europese Taalfamilie''.<ref>Hrozný, Bedřich, ''Die Sprache der Hethiter: ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm: ein Entzifferungsversuch'' (Leipzig, Duitsland: J.C. Hinrichs, 1917).</ref> Die ontsyfering het gelei tot die bevestiging van die [[laringaalteorie]] in Indo-Europese linguistiek, wat dekades tevore voorspel is. Vanweë sy struktuur en [[fonologie]] het somige vroeë [[Filologie|filoloë]], veral Warren Cowgill, voorgestel dit moet as 'n sustertaal van Indo-Europese tale (Indo-Hetities) geklassifiseer word, eerder as 'n dogtertaal. Teen die einde van die Hetitiese Ryk het Hetities 'n skryftaal van administrasie en diplomatieke korrespondensie geword. Die bevolking van die grootste deel van die Hetitiese Ryk het in dié tyd Loewies gepraat: nog 'n Indo-Europese taal van die Anatoliese familie wat wes van die Hetitiese streek ontstaan het.<ref name="Hawkins 1986">{{cite journal |last1=Hawkins |first1=David |title=Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems |journal=World Archaeology |date=Feb 1986 |volume=17 |issue=3 |pages=363–376 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976 |jstor=124701 }}</ref> In Hetities is baie leenwoorde, veral [[godsdiens]]tige woorde, van die nie-Indo-Europese Horities en Hatties. Laasgenoemde was die taal van die Hattiërs, die plaaslike bewoners van die land Hatti voordat hulle deur die Hetiete opgeneem of verplaas is. Heilige en magiese tekste van Hattoesa is dikwels in Hatties, Horities en Loewies geskryf, selfs nadat Hetities die norm vir ander skryfwerk geword het. [[Beeld:Museum_of_Anatolian_Civilizations027.jpg|thumb|links|140px|'n Hert simboliseer 'n manlike god.]] ==Godsdiens en mitologie== Hetitiese godsdiens en mitologie word sterk beïnvloed deur hulle Hattiese, [[Mesopotamiese mitologie|Mesopotamiese]], [[Kanaän]]itiese en Horitiese eweknieë. In vroeëre tye kon Indo-Europese elemente steeds duidelik onderskei word. Stormgode was prominent in die Hetitiese [[panteon]]. Na Tarhoent (die Horitiese Tesjoeb) is verwys as "Die Veroweraar", "Koning van die Hemele" en "Heer van die land Hatti". Hy was die hoofgod en sy simbool was die bul. As Tesjoeb is hy uitgebeeld as 'n bebaarde man wat oor twee berge staan en 'n welpie vashou. Hy was die god van gevegte en oorwinning, veral oor 'n buitelandse mag.<ref>{{cite web|url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html|author=Siren, Christopher B.|title='Hittite/Hurrian Mythology REF 1.2', ''Myths and Legends''|website=Comcast.net|access-date=8 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20040706151443/http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html|archive-date=6 July 2004|url-status=live}}</ref> Tesjoeb was ook bekend vir sy stryd teen die [[slang]] Illoejanka.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32|title=A Brief Guide to the Greek Myths|last1=Kershaw|first1=Stephen P.|year=2013 |publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-1472107541|language=en}}</ref> Die Hetitiese gode is vereer met feeste soos die Poeroeli in die lente, die ''noentarrijasjas''-fees in die [[herfs]] en die KI.LAM-fees van die poorthuis, waar beelde van die Stormgod en tot 30 ander idole deur die strate geparadeer is.{{sfn|Bryce|2002|p=135}} {{-}} ==Bybelse Hetiete== Die [[Bybel]] verwys in verskeie verse na die Hetiete. Dit is onduidelik wat die verhouding tussen dié volk en die Hetiete van die [[Bronstydperk]] is. In sommige verse lyk dit of die Bybelse Hetiete hulle eie koninkryke gehad het wat skynbaar buite die geografiese Kanaän geleë was, en magtig genoeg was om 'n Siriese leër te laat vlug. Dit lyk of die Bybelse Hetiete in dié verse na die [[#Tydperk ná die Hetitiese Ryk|Siries-Hetitiese state]] van die [[Ystertydperk]] verwys. In die meeste gevalle waar hulle genoem word, woon hulle egter skynbaar tussen die Israeliete – [[Abraham]] koop 'n stuk grond by die Hetiet Efron om 'n begraafplek te hê ([[Genesis]] 49:30), en Urija die Hetiet was een van die dapper manne in [[Dawid]] se weermag ([[1 Kronieke]] 11:41). Die aard van dié etniese groep is onduidelik, maar is al vertolk as 'n plaaslike Kanaänitiese stam wat die Hetitiese kultuurinvloed geërf het by die Siries-Hetitiese koninkryke in die noorde.{{sfn|Bryce|2005|pp=355–356}}<ref name="Woudstra1981">{{cite book|last1=Woudstra|first1=Marten|title=The Book of Joshua|url=https://books.google.com/books?id=BfG1svPVYyQC&pg=PA60|year=1981|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0802825254|page=60|access-date=19 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516073138/https://books.google.com/books?id=BfG1svPVYyQC&pg=PA60|archive-date=16 May 2016|url-status=live}}</ref> Ander Bybelse geleerdes meen die Hetiete van die Bronstydperk word in die [[Hebreeuse Bybel]] en die [[Apokriewe boeke]] die "Kittiërs" genoem, volgens die Afrikaanse Bybel 'n volk uit [[Griekeland]] en afstammelinge van Jafet (Genesis 10:4).<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/HittitesMittanisAryansIndoAryanSuperstrateInMitanniInternet/Hittites,%20Mittanis%20&%20Aryans%20Indo%20Aryan%20superstrate%20in%20Mitanni%20Internet_djvu.txt|title=Full text of "Hittites, Mittanis & Aryans Indo Aryan Superstrate in Mitanni Internet"|website=archive.org|language=en|access-date=2018-08-14}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ===Bronne=== {{Refbegin|3}} * {{Cite book|last=Akurgal|first=Ekrem|title=The Hattian and Hittite Civilizations|year=2001|location=Ankara|publisher=Ministry of Culture|isbn=9789751727565|url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}} * {{cite book |last1=Anthony |first1=David W. |title=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |date=2010 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J. Woodstock |isbn=978-0-691-14818-2 |url=https://books.google.com/books?id=0FDqf415wqgC&printsec=frontcover}} * {{Cite book|last=Bryce|first=Trevor R.|title=Life and Society in the Hittite World|year=2002|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199241705|url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}} * {{Cite book|last=Bryce|first=Trevor R.|title=The Kingdom of the Hittites|year=2005|orig-year=1998|edition=2nd|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199279081|url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ}} * {{Cite book|last1=Forlanini|first1=Massimo|chapter=An Attempt at Reconstructing the Branches of the Hittite Royal Family of the Early Kingdom Period|title=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer|year=2010|location=Wiesbaden|publisher=Harrassowitz Verlag|pages=115–135|isbn=9783447061193|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C}} * {{cite book |last=Gurney |first=O.R. |year=1966 |title=The Hittites |publisher=Penguin |isbn=0-14-020259-5}} * {{cite conference |last=Kloekhorst |first=Alwin |date=19 June 2014 |title=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |conference=Farewell symposium Michiel de Vaan |location=Leiden |url=https://www.academia.edu/9794131 }} * {{Cite journal|last1=Kloekhorst|first1=Alwin |last2=Waal|first2=Willemijn |year=2019 |title=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |journal=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |volume=109 |issue=2 |pages=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014|hdl=1887/3199128 |s2cid=208141226|hdl-access=free }} * {{Cite journal|last=Kloekhorst|first=Alwin|year=2020|title=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |journal=Journal of Cuneiform Studies|volume=72|pages=143–155 |doi=10.1086/709313 |s2cid=224830641}} * {{cite book |last1=Parpola |first1=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |date=2015 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=9780190226909 |url=https://archive.org/details/rootsofhinduisme0000parp}} {{doi|10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001}} * {{cite book|last=Roebuck|first=Carl|year=1966|title=The World of Ancient Times |publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York |url=https://archive.org/details/worldofancientti00carl}} {{refend}} ==Nog leesstof== * {{en}}{{cite book |last1=Bilgin |first1=Tayfun |title=Officials and administration in the Hittite world |date=2018 |publisher=de Gruyter |location=Berlyn |isbn=9781501516627}} * {{fr}}Jacques Freu et Michel Mazoyer, Des origines à la fin de l'ancien royaume hittite, Les Hittites et leur histoire Tome 1, Collection Kubaba, L'Harmattan, Parys, 2007 * {{fr}}Jacques Freu et Michel Mazoyer, Les débuts du nouvel empire hittite, Les Hittites et leur histoire Tome 2, Collection Kubaba, L'Harmattan, Parys, 2007 * {{en}}{{cite book |editor1-last=de Martino |editor1-first=Stefan |title=Handbook of Hittite Empire |date=2022 |publisher=De Gruyter Oldenbourg |isbn=978-3-11-066178-1 |language=en}} * {{en}}Stone, Damien. The Hittites: Lost Civilizations. VK, Reaktion Books, 2023. ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Hittites}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Hittites}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geskiedenis van Turkye]] [[Kategorie:Hetiete| ]] 0wfpk0t5v6n268wie8cftq1q1r9ykwf 2903533 2903528 2026-05-12T22:29:46Z BurgertB 2401 /* Vroeë tydperk */ 2903533 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |gewone_lang_naam = Hetitiese Ryk |gewone_naam = Hetiete |kontinent =Asië |gebied =Nabye Ooste |era =[[Bronstydperk]] |jaar_begin =1600&nbsp;v.C. |jaar_einde =1178&nbsp;v.C. |flag_p1 = |p1 = |flag_s1 = |s1= Fenisië‎ |gebeurtenis1 = Stigting |datum_gebeurtenis1 = 1600&nbsp;v.C. |gebeurtenis2 = Ontbinding |datum_gebeurtenis4 = 1178&nbsp;v.C. |beeld_kaart =AlterOrient2.png |beeld_kaart_byskrif =Die Hetiete omstreeks 1400&nbsp;v.C. in blou |algemene_tale =[[Hetities]], Loewies |hoofstad =Hattoesa |regeringstipe =Monargie |titel_leier =Koning |leier1 =[[Labarna&nbsp;I]] <small>(eerste)</small> |jaar_leier1 = |leier2 =Soeppiloelioema&nbsp;II <small>(laaste)</small> |jaar_leier2 = }} Die '''Hetiete''' of '''Hittiete''' was 'n [[Anatolië|Anatoliese]] [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]] volk wat in die [[Bronstydperk]] een van die eerste groot beskawings in [[Wes-Asië]] gevorm het. Hulle het waarskynlik van oorkant die [[Swartsee]] gekom<ref>{{Cite encyclopedia |date=2023-10-01 |title=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |access-date=2023-10-20 |language=en}}</ref> en hulle in die vroeë 2de millennium&nbsp;v.C. in die hedendaagse [[Turkye]] gevestig. Hulle het 'n reeks state in Noordsentraal-Anatolië gevestig, insluitende die koninkryk Koessara (voor 1750&nbsp;v.C.), die Kanesj- of Nesja-koninkryk (omstreeks 1750-1650&nbsp;v.C.) en 'n ryk wat om Hattoesa gesentreer was (omstreeks 1650&nbsp;v.C.).{{sfn|Kloekhorst|Waal|2019}}{{sfn|Kloekhorst|2020}} Dit was in die moderne tyd as die '''Hetitiese Ryk''' of '''Hittitiese Ryk''' bekend. Dit het in die middel 4de&nbsp;eeu&nbsp;v.C. 'n hoogtepunt bereik onder [[Soeppiloelioema&nbsp;I]], toe dit die grootste deel van Anatolië en dele van die Noord-[[Levant]] en Bo-[[Mesopotamië]] beslaan het. [[Lêer:Hattusa reconstructed wall.JPG|duimnael|links|240px|Die gerekonstrueerde stadsmuur van Hattoesa.]] Tussen die 15de en 13de eeu&nbsp;v.C. was die Hetiete een van die oorheersende magte in die [[Antieke Nabye Ooste|Naby Ooste]] en het hulle gebots met die [[Nuwe Ryk van Egipte]], die [[Middel-Assiriese Ryk]] en die ryk [[Mitanni]]. Teen die 12de eeu&nbsp;v.C. was 'n groot deel van die Hetitiese Ryk deur die Assiriese Middelryk geannekseer, en die res is geplunder deur [[Frigië|Frigiese]] nuwe aankomelinge in die streek. Van die laat 12de eeu&nbsp;v.C. af, tydens die [[verval van die Bronstydperk]], het die Hetiete versplinter in verskeie klein onafhanklike state. Van hulle het tot die 8ste eeu&nbsp;v.C. bly bestaan voordat hulle voor die [[Nieu-Assiriese Ryk]] geswig het. Hulle afstammelinge het versplinter en is eindelik in die moderne bevolkings van die Levant en Mesopotamië opgeneem.<ref>[https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ "Sea Peoples"]. ''Ancient History Encyclopedia''. September 2009. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618203237/https://www.ancient.eu/Sea_Peoples/|date=18 June 2018}}</ref> [[Hetities]] (onder sy sprekers bekend as ''Nesjili'', "die taal van Nesja") was 'n verlangse lid van die Anatoliese tak van die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]]. Saam met die nabyverwante Loewies is dit sover bekend die oudste Indo-Europese taal.<ref>{{cite web|url= http://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm|title=The peaks and troughs of Hittite|date=7 July 2004 |access-date=19 December 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20170203061604/http://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm |archive-date=3 February 2017|url-status=live}}</ref> Die geskiedenis van die Hetitiese beskawing is hoofsaaklik bekend uit tekste in [[wigskrif]] wat in voormalige Hetitiese gebiede ontdek is, en uit diplomatieke en kommersiële korrespondensie uit verskeie argiewe van [[Assirië]], [[Babilonië]], [[Egipte]] en die breër [[Midde-Ooste]]. Die ontsyfering van dié tekste was 'n belangrike gebeurtenis in die geskiedenis van Indo-Europese studies. Kultuurbande met die prehistoriese [[Skandinawië]] is ook al voorgestel.<ref>{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=9780521843638 |pages=342–343 |access-date=21 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |archive-date=29 March 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="The Rise of Bronze Age Society">{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=9780521843638 |pages=249 |access-date=21 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |archive-date=29 March 2023 |url-status=live}}</ref> Moderne belangstelling in die Hetiete het toegeneem met die stigting van die [[Turkye|Republiek Turkye]] in 1923. Die Hetiete het die aandag getrek van bekende Turkse [[Argeoloog|argeoloë]]. In dié tyd het die nuwe veld Hetitologie ook die benamings van Turkse instelling beïnvloed, soos ''Etibank'' ("Hetitiese Bank") in staatsbesit,<ref name="Erimtan">{{cite journal |last=Erimtan |first=Can |year=2008 |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |jstor=20455417 |title=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922104515/https://www.jstor.org/stable/20455417 |archive-date=22 September 2018 |journal=Anatolian Studies |volume=58 |pages=141–171|doi=10.1017/S0066154600008711 }}</ref> en gelei tot die stigting van die [[Museum van Anatoliese Beskawings]] in [[Ankara]], wat 200&nbsp;km wes van die Hetitiese hoofstad, Hattoesa, gebou is en die wêreld se omvattendste uitstalling van Hetitiese kuns en artefakte bevat. ==Etimologie== Die Hetiete het hulle koninkryk Hattoesa (''Hatti'' in [[Akkadies]]) genoem. Dié naam is afgelei van die Hattiërs, 'n vroeëre volk wat Sentraal-Anatolië tot aan die begin van die 2de millennium&nbsp;v.C. bewoon en regeer het, en 'n onverwante taal, Hatties, gepraat het.<ref>Ardzinba, Vladislav. (1974): Some Notes on the Typological Affinity Between Hattian and Northwest Caucasian (Abkhazo-Adygian) Languages. In: "Internationale Tagung der Keilschriftforscher der sozialistischen Länder", Budapest, 23–25. April 1974. Zusammenfassung der Vorträge (Assyriologica 1), pp. 10–15.</ref> Die moderne konvensionele naam "Hetiete" kom van die aanvanklike identifikasie van die volk van Hattoesa deur 19de-eeuse argeoloë met die [[Bybelse Hetiete]]. Die Hetiete sou hulleself eerder iets soos "Nesjiete" genoem het, na hulle stad Nesja, wat sowat 200 jaar lank floreer het totdat 'n koning met die naam Labarna homself omstreeks 1650&nbsp;v.C. tot [[Hattoesili&nbsp;I]] ("die man van Hattoesa") hernoem en Hattoesa sy hoofstad gemaak het.<ref>{{cite book |last=Cline |first=Eric H. |title=1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed |publisher=Princeton University Press |year=2021 |isbn=9780691208015 |page=32 |chapter=Of Arms and the Man}}</ref> ==Argeologiese ontdekkings== [[Beeld:AlacaStandarte.jpg|thumb|160px|'n Bronsvoorwerp uit 'n pre-Hetitiese grafkelder van die 3de millennium&nbsp;v.C. ([[Museum van Anatoliese Beskawings]], [[Ankara]]).]] [[Beeld:Furniture support- female sphinx with Hathor-style curls MET DP110464.jpg|thumb|160px|'n Hetitiese [[ivoor]][[sfinks]], 18de eeu&nbsp;v.C.]] ===Bybelse agtergrond=== Voor die argeologiese ontdekkings wat die Hetitiese beskawing onthul het, was die enigste inligtingsbron oor hulle die [[Hebreeuse Bybel]]. Francis William Newman het die mening uitgespreek, wat algemeen in die vroeë 19de eeu geglo is, dat "geen Hetitiese koning in mag kon vergelyk met die koning van [[Koninkryk Juda|Juda]] nie..."<ref>{{cite book |author=Francis William Newman |date=1853 |title=A history of the Hebrew monarchy: from the administration of Samuel to the Babylonish Captivity |edition=2nd |publisher=John Chapman |location=Londen |page=179 note 2}}</ref> Namate die ontdekkings in die tweede helfte van die 19de eeu die skaal van die Hetitiese koninkryk ontbloot het, het Archibald Sayce gemeen die Anatoliese beskawing was, eerder as om dit met Juda te vergelyk, "waardig om met die verdeelde Koninkryk Egipte" vergelyk te word, en dat dit "veel magtiger as Juda was".<ref>The Hittites: the story of a forgotten empire By Archibald Henry Sayce Queen's College, Oxford. Oktober 1888. Introduction</ref> Sayce en ander geleerdes het ook opgemerk Juda en die Hetiete was in die Hebreeuse tekste nooit vyande nie; in [[2 Konings]] verskaf hulle sederhout, strydwaens en perde aan die Israeliete, en in [[Genesis]] was hulle vriende en bondgenote van [[Abraham]]. Urija die Hetiet was in [[Dawid]] se weermag en het getel onder een van sy "dapper manne" in [[1 Kronieke]] (11:41). ===Aanvanklike ontdekkings=== Die Franse geleerde Charles Texier het die eerste Hetitiese ruïnes in 1834 ontdek, maar het hulle nie as sulks geïdentifiseer nie.<ref name=Erimtan/><ref>{{cite journal |last1=Texier |first1=Charles |title=Rapport lu, le 15 mai 1835, à l'Académie royale des Inscriptions et Belles-lettres de l'Institut, sur un envoi fait par M. Texier, et contenant les dessins de bas-reliefs découverts par lui près du village de Bogaz-Keui, dans l'Asie mineure |journal=Journal des Savants |date=1835 |pages=368–376 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |trans-title=Report read on 15 May 1835 to the Royal Academy of Inscriptions and Belle-lettres of the Institute, on a dispatch made by Mr. Texier and containing drawings of bas-reliefs discovered by him near the village of Bogaz-Keui in Asia Minor |language=fr |access-date=10 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428022424/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |archive-date=28 April 2019 |url-status=live }}</ref> Die eerste argeologiese bewyse van die Hetiete verskyn in tablette wat by die handelspos Kanesj (nou Kültepe in Turkye) ontdek is. Dit bevat rekords van handel tusen Assiriese handelaars en 'n sekere "land ''Hatti''". Sommige name op die tabelle was nie Hatties of Assiries nie, maar duidelik Indo-Europees.{{sfn|Kloekhorst|2014}} [[Beeld:Hattusa_Yerkapi_rampant.JPG|thumb|200px|links|'n Skuinste by Hattoesa.]] [[Beeld:Drinking_cup_in_the_shape_of_a_fist,_MFA,_Boston_(11244059164).jpg|thumb|200px|links|'n Drinkbeker in die vorm van 'n vuis; 1400-1380 v.C., Museum van Beeldende Kuns, [[Boston]].]] Die teks op 'n monument by Boğazkale deur 'n "volk van Hattoesas" wat die sendeling William Wright in 1884 ontdek het, het ooreengestem met [[Hiërogliewe|hiëroglief]]tekste van [[Aleppo]] en [[Hama]] in Noord-[[Sirië]]. In 1887 het uitgrawings by [[Amarna]] in Egipte die diplomatieke korrespondensie ontbloot van farao [[Amenhotep III]] en sy seun, [[Achenaten]]. Twee briewe van 'n "koninkryk van Cheta" – wat skynbaar in dieselfde algemene gebied gevind is as die verwysing na die "land ''Hatti''" – is in Akkadiese standaardwigskrif geskryf, maar in 'n onbekende taal. Kort hierna het Sayce voorgestel dat ''Hatti'' of ''Chatti'' in Anatolies identies is met die "koninkryk ''Cheta''" wat in dié Egiptiese tekste voorkom, sowel as met die Bybelse Hetiete. Sy identifikasie is in die loop van die 20ste eeu algemeen aanvaar en die naam "Hetiete" het verbind geraak met die beskawing wat by Boğazköy ontbloot is.<ref>{{Cite web |title=Rediscovery of the Hittites |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |access-date=2022-03-28 |website=www.hethport.uni-wuerzburg.de}}</ref> Tydens sporadiese uitgrawings by Boğazköy (Hattoesa) wat in 1906 begin het, het die argeoloog Hugo Winckler 'n koninklike argief met 10&nbsp;000 tablette ontdek. Daarop was Akkadiese wigskrif in dieselfde onbekende taal as die Egiptiese letters van ''Cheta'', en dit het die identiteit van die twee name bevestig. Hy het ook bewys die ruïnes by Boğazköy was die oorblyfsels van die hoofstad wat in 'n stadium Noord-Sirië beheer het.<ref>{{cite book |last1=Güterbock |first1=Hans Gustav |title=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |date=1 January 2002 |publisher=Eisenbrauns |isbn=978-1-57506-053-8 |page=101 |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria |access-date=18 February 2022 |language=en}}</ref> Onder toesig van die Duitse Argeologiese Instituut duur uitgrawings by Hattoesa voort sedert 1907, met onderbrekings gedurende die twee wêreldoorloë. Kültepe is suksesvol deur professor Tahsin Özgüç uitgegrawe, van 1948 tot met sy dood in 2005. Uitgrawings op kleiner skaal is ook in die omgewing van Hattoesa gedoen, insluitende die rotsheiligdom Yazılıkaya, wat verskeie rotsreliëfs bevat wat die Hetitiese heersers en die gode van die Hetitiese [[panteon]] uitbeeld.<ref>{{cite journal |last1=Hatır |first1=Ergün |last2=Korkanç |first2=Mustafa |last3=Schachner |first3=Andreas |last4=İnce |first4=İsmail |title=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |journal=Journal of Cultural Heritage |date=1 September 2021 |volume=51 |pages=38–39 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1296207421001096 |access-date=18 February 2022 |language=en |issn=1296-2074|url-access=subscription}}</ref> ===Geskrifte=== Die Hetiete het 'n vorm van wigskrif gebruik bekend as "Hetitiese wigskrif". Tydens argeologiese ekspedisies na Hattoesa is hele stelle koninklike argiewe op wigskriftablette ontdek. Dit is in óf [[Akkadies]], die diplomatieke taal van die tyd, óf die verskeie dialekte van die Hetitiese konfederasie geskryf.<ref>''The Hittite Empire''. Chapter V. Vahan Kurkjian</ref> [[Beeld:Museum_of_Anatolian_Civilizations052_kopie1.jpg|thumb|160px|Seremoniële houers in die vorm van die heilige bulle ''Hurri'' ("Dag") en ''Seri'' ("Nag"), ontdek by Hattoesa (16de eeu&nbsp;v.C.). (Museum van Anatoliese Beskawings.]] ==Geografie== Die Hetitiese koninkryk was gesentreer om die grondgebied om Hattoesa en Nesja (Kültepe), bekend as die "land ''Hatti''". Nadat Hattoesa die hoofstad geword het, is die gebied wat deur die draai in die Kızılırmakrivier omring word, beskou as die kerngebied van die ryk, en sommige Hetitiese wette maak 'n onderskeid tussen "hierdie kant van die rivier" en "daardie kant van die rivier". Wes en suid van die kerngebied het die streek gelê wat in die vroegste Hetitiese tekste as "Loewija" bekend was. Dié naam is met die opkoms van die koninkryke Arzawa en Kizzoewatna met dié name vervang.<ref>John Marangozis (2003) ''A Short Grammar of Hieroglyphic Luwian''</ref> Tog het die Hetiete die taal wat in dié gebiede ontstaan het "Loewies" bly noem. In die noorde het die bergvolk bekend as die Kaskiërs gewoon en in die suidooste was die [[Horiete|Horitiese]] ryk [[Mitanni]]. Op sy hoogtepunt, tydens die bewind van Moersili II, het die Hetitiese ryk gestrek van Arzawa in die weste tot Mitanni in die ooste, en het dit baie van die Kaskiese gebiede in die noorde ingesluit tot so ver as Hajasa-Azzi in die verre noordooste en in die suide tot by [[Kanaän]] naby die suidelike grens met [[Libanon]]. ==Geskiedenis== ===Oorsprong=== Die voorouers van die Hetiete het tussen 4400&nbsp;v.C. en 4100&nbsp;v.C. na [[Anatolië]] gekom, toe die Anatoliese taalfamilie weggebreek het van (Proto)-Indo-Europees.<ref>Kloekhorst, Alwin, (2022). [https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf "Anatolian"], in: Thomas Olander (red.), The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, Cambridge University Press, p. 78: </ref> Volgens onlangse [[Genetika|genetiese]] en argeologiese navorsing het Proto-Anatoliessprekers iewers tussen 5000&nbsp;v.C. en 3000&nbsp;v.C. in die streek aangekom.<ref>Lazaridis, Iosif, et al., (2022). [https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf], in: Science, 26 Augustus 2022, Vol 377, Issue 6609, [Research Article Summary, p. 1]</ref> Proto-Hetities het omstreeks 2100&nbsp;v.C. ontwikkel<ref>Kloekhorst, Alwin, (2022). [https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf "Anatolian"], in: Thomas Olander (ed.), The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, Cambridge University Press, p. 75</ref> en Hetities self was waarskynlik tussen die 20ste en 12de eeu&nbsp;v.C.in Sentraal-Anatolië in gebruik.<ref>Kroonen, Guus, et al., (2018). [https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU "Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian"], in ''Zenodo 2018'', p. 3</ref> [[Lêer:Hittite Empire.png|duimnael|links|220px|Die Hetitiese Ryk. Rooi: uitbreiding omstreeks 1590&nbsp;v.C.; oranje: uitbreiding omstreeks 1300&nbsp;v.C. Die Egiptiese invloedsfeer is groen.]] Hetiete het gedurende die Bronstydperk in Anatolië saam met die Hattiërs en Horiete gewoon, óf deur verowering óf deur geleidelike assimilasie.<ref>{{Cite journal |last1=Puhvel |first1=J. |year=1994 |title=Anatolian: Autochton or Interloper |journal=Journal of Indo-European Studies |volume=22 |issue=3 & 4 |pages=251–264 }}.</ref><ref name = "cvhjei">{{Cite journal |last1=Steiner |first1=G. |year=1990 |title=The Immigration of the First Indo-Europeans into Anatolia Reconsidered |journal=Journal of Indo-European Studies |volume=18 |issue=1 & 2 |pages=185–214 }}.</ref> Volgens ontledings deur David W. Anthony in 2007 het veewagters van die [[steppe]] wat argaïese Indo-Europees gepraat het, omstreeks 4200 tot 4000&nbsp;v.C. na die laer [[Donau]]vallei versprei. Hulle het die verval van Ou Europa óf uitgebuit óf veroorsaak.{{sfn|Anthony|2007|p=133}} Anthony het gedink hulle tale "het moontlik argaïese Proto-Indo-Europese dialekte ingesluit, van die soort wat later gedeeltelik in Anatolië bewaar gebly het,"{{sfn|Anthony|2007|p=229}} en dat hulle afstammelinge later op 'n onbekende tyd na Anatolië getrek het, maar waarskynlik in 3000&nbsp;v.C.{{sfn|Anthony|2007|p=262}} J.P. Mallory het ook gedink dit is waarskynlik dat die Anatoliërs die [[Nabye Ooste]] in die 3de millennium&nbsp;v.C. uit die noorde bereik het, óf deur die [[Balkan]] óf deur die [[Kaukasus]].{{sfn|Mallory|Adams|1997|pp=12–16}} Volgens Parpola het die verskyning van Indo-Europeessprekendes uit Europa in Anatolië, en die verskyning van die Hetiete, verband gehou met die latere migrasies van Proto-Indo-Europeessprekendes van die Jamnaja-kultuur na die Donauvallei omstreeks 2800&nbsp;v.C.,{{sfn|Parpola|2015|pp=37–38}}{{sfn|Anthony|2007|pp=345, 361–367}} wat ooreenstem met die tradisionele aanvaarding dat die Anatoliese Indo-Europese taal iewers in die 3de millennium&nbsp;v.C. in Anatolië bekend gestel is.<ref>{{cite web |title=Anatolian languages |website=[[Encyclopædia Britannica]] Online |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |access-date=1 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316002105/https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |archive-date=16 March 2016 |url-status=live }}</ref> Petra Goedegebuure het egter gewys Hetities het baie woorde wat met landbou verband hou, geleen van kulture aan hulle oostelike grens, wat 'n bewys is dat hulle 'n roete oor die Kaukasus gebruik het.<ref>{{Citation|title=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh (Marija Gimbutas Memorial Lecture)|date=5 February 2020 |publisher=Oriental Institute, University of Chicago|url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw|language=en|access-date=2021-11-23}}</ref> David Reich, Iosif Lazaridis, Songül Alpaslan-Roodenberg et al. het gedemonstreer dat die Hetitiese roete wel oor die Kaukasus moes gewees het en nie die Balkan nie, aangesien die Jamnaja-uitbreiding na die Balkan 'n komponent van Oostelike jagter-versamelaarsafkoms behels het wat in geen antieke Anatoliese [[DNS]]-monsters voorkom nie. Dit dui ook daarop dat die Hetiete en hulle neefs van die Proto-Indo-Europeërs afgesplits het voor die vorming van die Jamnaja, wat met Oostelike jagter-versamelaars verbaster het.<ref>https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf</ref> Dit het 'n tyd geduur voordat die Hetiete hulleself gevestig het ná die val van die [[Oud-Assiriese Ryk]] in die middel 18de eeu&nbsp;v.C. Aparte Hetitiese groepe het 'n paar eeue lank bestaan en was gewoonlik in verskeie stede gesentreer. Sterk leiers met hulle sentrum in Hattoesa het egter toe die groepe byeengebring en groot dele van Sentraal-Anatolië verower om die Hetitiese koninkryk te vestig.<ref>{{cite web |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |title=Hittite Online |first1=Winfred P. |last1=Lehmann |first2=Jonathan |last2=Slocum |work=Linguistics Research Center |publisher=University of Texas at Austin: College of Liberal Arts |access-date=12 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412083827/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |archive-date=12 April 2010 |url-status=dead }}</ref> ===Vroeë tydperk=== [[Beeld:Sphinx_Gate,_Alaca_Höyük_03.jpg|thumb|links|240px|Die Sfinkspoort (Alaca Höyük, Çorum, [[Turkye]]).]] [[Beeld:Hattusa reliefs1.jpg|thumb|220px|Reliëfs en hiërogliewe in kamer 2 by Hattoesa wat deur [[Soeppiloelioema II]], die laaste koning van die Hetiete, laat bou en versier is.]] [[Beeld:Hittite Chariot.jpg|thumb|220px|'n Hetitiese strydwa, van 'n Egiptiese reliëf.]] Die Hetitiese staat is tydens die Middel-Bronstydperk (omstreeks 1900-1650&nbsp;v.C.) gestig uit baie klein state in Noordsentraal-Anatolië, aan die oewers van die Kızılırmakrivier.<ref>Matessi, Alvise, (2021). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X in: Journal of Anthropological Archaeology, Volume 62, Junie 2021</ref> Die vroeë geskiedenis van die Hetitiese koninkryk is bekend van vier kussingvormige tablette (geklassifiseer as KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 en KBo 22.2). Dit is nie in Hattoesa geskep nie, maar waarskynlik in Koessara, Nesja, of op 'n ander terrein in Anatolië. Dit kon in die 18de eeu&nbsp;v.C. geskryf gewees het,{{sfn|Kloekhorst|Waal|2019|p=189}}{{sfn|Kloekhorst|2020}} in Oud-Hetities, en drie van hulle gebruik die sogenaamde "Ou Skrif" (OS).<ref>Kloekhorst, Alwin en Willemijn Waal, (2019). [https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/{{Dooie skakel|date=Maart 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in: Zeitschrift Für Assyriologie Und Vorderasiatische Archäologie, 109(2), '''p. 190'''</ref> Die meeste van die oorblywende tablette het net bewaar gebly as Akkadiese afskrifte wat in die 14de en 13de eeu&nbsp;v.C geskep is. Dit onthul 'n mededinging in twee takke van die koninklike familie tot in die Middelkoninkryk; 'n noordelike tak wat eers in Zalpoewa en daarna in Hattoesa gebaseer was, en 'n suidelike tak wat gebaseer was in Koessara (wat steeds nie gevind is nie) en die voormalige Assiriese kolonie Kanesj. Hulle word deur hulle name onderskei: die noordelike tak het Hattiese name behou, en die suidelike tak het Hetitiese en Loewiese name aangeneem.{{sfn|Forlanini|2010|pp=115–135}} Zalpoewa het Kanesj in 1833&nbsp;v.C. onder Oehna die eerste keer aangeval.{{sfn|Forlanini|2010|p=121}} In dié tyd van die handelaarspos, toe die handelaarskolonie van die Oud-Assiriese Ryk nog op die terrein floreer het, en voor die verowering van Pithana, het die volgende konings oor Kanesj regeer: Hoermili (voor 1790&nbsp;v.C.), Pahanoe (vir 'n kort tyd in 1790&nbsp;v.C.), Inar (omstreeks 1790-'75&nbsp;v.C.) en Warsama (omstreeks 1775-'50&nbsp;v.C.).<ref>Kloekhorst, Alwin, (2021). [https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ "A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Huzzija I, Labarna I, and Hattušili I"], in ''Journal of the American Oriental Society, Vol.141, No. 3'', p. 564.</ref> Een stel tablette, saam bekend as die Anittateks, begin deur te vertel hoe Pithana, die koning van Koessara, die naburige Nesja (Kanesj) omstreeks 1750&nbsp;v.C. aangeval en verower het.<ref name="Kuhrt-1995">{{cite book |last1=Kuhrt |first1=Amélie |date=1995 |title=The Ancient Near East, Volume I |location=London and New York |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/226 226–27] |isbn=978-0-415-16763-5 |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/226 }}</ref><ref>Kloekhorst, Alwin, (2021). [https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ "A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I"], in ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 141, No. 3, p. 564: "...Around 1750 BCE, Pitḫāna, king of Kuššara, conquered Nēša and took over power. He was succeeded by his son Anitta..."</ref> Die ware onderwerp van die tabblette is egter Pithana se seun, Anitta (bewind: 1745-'20&nbsp;v.C.).{{sfn|Forlanini|2010|p=122}} Hy het sy pa se werk voortgesit en verskeie noordelike stede verower, insluitende Hattoesa, wat hy vervloek het, en Zalpoewa. Dit was waaarskynlik propaganda vir die suidelike tak van die koninklike familie teen die noordelike tak, met Hattoesa as hoofstad.{{sfn|Forlanini|2010|p=130}} Nog 'n stel, die Verhaal van Zalpoewa, steun Zalpoewa en skeld die latere Hattoesili&nbsp;I kwyt van die aanklag dat hy Kanesj verwoes het.{{sfn|Forlanini|2010|p=130}} Anitta is opgevolg deur Zoezzoe (bewind: 1720-'10&nbsp;v.C.,{{sfn|Forlanini|2010|p=122}} maar iewers in 1710-'05&nbsp;v.C. is Kanesj verwoes, en daarmee saam die lang bestaande Assiriese handelstelsel.{{sfn|Forlanini|2010|p=121}} 'n Edelfamilie van Koessara het oorleef om die Zalpoewa/Hattoesa-familie teen te staan, maar dit is onseker of hulle direkte afstammelinge van Anitta was.{{sfn|Bryce|2005|p=}} Ook die lords van Zalpa het bly leef. Hoezzija I, 'n afstammeling van Hoezzija van Zalpa, het Hatti oorgeneem. Sy skoonseun, Labarna, 'n lid van die suidelike Hoerma, het die troon gesteel, maar het Hoezzija se kleinseun Hattoesili as sy eie seun en erfgenaam aangeneem. Die ligging van Hoerma is moontlik in die berge suid van Koessara.<ref>Joost Blasweiler (2020), [https://www.academia.edu/42931706/ The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattoesili. Part I.] academia.edu</ref> ===Ou Ryk=== [[Beeld:Hattusa.rampart.jpg|thumb|180px|links|'n Skuinste by Hattoesa.]] Die stigting van die Hetitiese koninkryk word toegeskryf aan óf [[Labarna&nbsp;I]] óf [[Hattoesili&nbsp;I]] (laasgenoemde se persoonlike naam kon ook Labarna gewees het),{{sfn|Forlanini|2010|p=119}} wat die gebied suid en noord van Hattoesa verower het. Hattoesili&nbsp;I het veldtogte gevoer tot by die Semitiese [[Amoriete|Amoritiese]] koninkryk Jamchad in [[Sirië]], waar hy die hoofstad, [[Aleppo]], aangeval maar nie ingeneem het, nie. Hattoesili I het Hattoesa eindelik verower en kry die eer vir die stigting van die Hetitiese ryk. <blockquote>"Hattoesili was koning en sy seuns, broers, skoonfamilie, familie en troepe was almal verenig. Wanneer hy op 'n veldtog gegaan het, het hy die vyand se land met dwang beheer. Hy het die lande die een ná die ander verwoes, hulle mag weggeneem en hulle die grense van die see gemaak. Wanneer hy van 'n veldtog teruggekeer het, het elk van sy seuns iewers na 'n land gegaan, en in sy hand het die groot stede floreer. Maar toe die prinse se diensknegte later korrup raak, het hulle begin om die eiendomme te verniel, permanent teen hulle meesters saam te sweer en hulle bloed te vergiet." </blockquote> Dié uittreksel uit ''Die Edik van Telepinoe'' van die 16de eeu&nbsp;v.C. is bedoel om die vereniging, groei en vooruitgang van die Hetiete onder Hattoesili se bewind te illustreer. Dit illustreer ook die korrupsie van "die prinse", wat vermoedelik sy seuns was. Die gebrek aan bronne maak dit onseker oor hoe die korrupsie opgelos is. Op Hattoesili&nbsp;I se sterfbed het hy sy kleinseun [[Moersili&nbsp;I]] (of Moersjilisj&nbsp;I), as sy erfgenaam gekies.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.worldhistory.org/hittite/|title=The Hittites|last1=Mark|first1=Joshua|date=28 April 2011|access-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413083436/https://www.worldhistory.org/hittite/|archive-date=13 April 2021|encyclopedia=World History Encyclopedia|url-status=live}}</ref> [[Beeld:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|160px|Die İnandık-vaas, 'n groot Hetitiese [[terracotta]]vaas met vier handvatsels en reliëftonele van 'n heilige huwelikseremonie (middel 17de eeu&nbsp;v.C., Museum van Anatoliese Beskawings.]] Moersili het die verowerings van Hattoesili&nbsp;I voortgesit. In 1595 of 1587&nbsp;v.C. het hy 'n groot strooptog met die [[Eufraat]]rivier af gevoer. Hy het by Assirië verbygegaan en Mari en [[Babilon]] geplunder en die Amoritiese heersers van die [[Eerste Babiloniese dinastie|Ou Babiloniese Ryk]] afgesit. Eerder as om Babilonië by die Hetitiese grondgebied in te lyf, het hy beheer van Babilonië blykbaar aan sy Kassitiese bondgenote oorhandig, wat dit vir die volgende vier eeue regeer het. Weens vrees vir opstande tuis, het hy nie lank in Babilon vertoef nie. Dié lang veldtog het die hulpbronne van Hatti ooreis en die hoofstad in 'n toestand van byna-anargie gelaat. Moersili is deur sy swaer [[Hantili&nbsp;I]] in 'n sluipmoordaanval vermoor tydens sy reis terug na Hattoesa of kort ná sy terugkeer, en die Hetitiese koninkryk is in chaos gedompel. Hantili het die troon oorgeneem. Hy het verskeie moordpogings op hom oorleef, maar sy gesin nie. Sy vrou en hulle seun is vermoor. Ook ander lede van die koninklike familie is vermoor deur [[Zidanta&nbsp;I]], wat toe self deur sy eie seun, [[Ammoena]], vermoor is. Al die interne onrus in die koninklike familie het tot 'n afname in mag gelei. Die Horiete, 'n volk wat in die bergstreek van die Bo-[[Tigris]] en die Eufraat in die moderne Suidoos-Turkye gewoon het, het die situasie uitgebuit en Aleppo en die omringende streek verower, sowel as die kusstreek van Adanija, wat hulle tot Kizzoewatna (later Silisië) hernoem het. Deur die hele oorblywende deel van die 16de eeu&nbsp;v.C. het binnelandse rusies en oorlog met die Horiete die Hetitiese konings tuis gehou. Die Horiete het die sentrum van mag in Anatolië geword.{{sfn|Roebuck|1966|p=93}}<ref>{{Cite web|url=http://www.periclespress.net/Hittites_resources.html|title=The Hittites – Resources of Ancient Anatolia|date=May 2017|website=Pericles Press|access-date=5 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306132041/http://www.periclespress.net/Hittites_resources.html|archive-date=6 March 2017|url-status=live}}</ref> Die Hetiete het 'n swak fase binnegaan van obskure rekords, onbelangrike leiers en kleiner domeine. Dié patroon van uitbreiding onder sterk konings, afgewissel deur krimping onder swakkes, het homself oor en oor herhaal in die Hetitiese koninkryk se 500-jarige geskiedenis. Dit maak dit moeilik om laasgenoemde tydperke te rekonstrueer. Die volgende noemenswaardige koning ná Moersili&nbsp;I was [[Telepinoe]] (omstreeks 1500&nbsp;v.C.), wat 'n paar oorwinnings in die suidweste behaal het deur hom blykbaar by een Horitiese staat (Kizzoewatna) te skaar teen 'n ander (Mitanni). Telepinoe het ook probeer om die linies van opvolging vas te stel.{{sfn|Forlanini|2010|pp=115–116}} ===Middelryk=== [[Beeld:Yazilikaya_B_12erGruppe.jpg|240px|thumb|links|Twaalf Hetitiese gode van die onderwêreld in Yazılıkaya, 'n heiligdom van Hattoesa.]] Die laaste monarg van die Ou Ryk, Telepinoe, het tot omstreeks 1500&nbsp;v.C. regeer. Sy bewind was die einde van die "Ou Ryk" en die begin van die tydperk bekend as die "Middelryk".{{sfn|Gurney|1966|p=25}} Die tydperk van die 15de eeu&nbsp;v.C. is grootliks onbekend, met min rekords wat behoue gebly het.{{sfn|Gurney|1966|pp=25–26}} Deel van die rede vir beide die swakheid en onbekendheid is dat die Hetiete voortdurend aangeval is, hoofsaaklik deur die Kaskiërs, 'n nie-Proto-Indo-Europese volk wat hulle aan die kuslyn van die Swartsee gevestig het. Die hoofstad is weer eens verskuif, eers na Sapinoewa en toe na Samoeha. Daar is 'n argief in Sapinoewa, maar dit is nog nie behoorlik vertaal nie. Dié tydperk het gelei tot die ware Hetitiese Ryk, vanaf die bewind van [[Toedhalija I]] van omstreeks 1430&nbsp;v.C. af. Een innovasie wat tot die eer van die vroeë Hetitiese heersers strek, is hulle vermoë om verbonde met naburige state te sluit. Die Hetiete was van die eerste bekende pioniers in die kuns van internasionale politiek en diplomasie. Dit is ook in dié tyd dat die Hetitiese godsdiens verskeie gode en rituele van die Horiete aangeneem het. ===Nuwe Ryk=== Met die bewind van Toedhalija&nbsp;I (wat dalk nie die eerste koning met dié naam was nie) het die Hetitiese koninkryk weer eens herrys uit die stof van onbekendheid en het dit die tydperk van die "Hetitiese Ryk" binnegegaan. In dié tyd was daar baie veranderings, waarvan een van die belangrikstes 'n versterking van die koningskap was. Die vestiging van die Hetiete het voortgeduur.{{sfn|Roebuck|1966|p=94}} Die Hetiete het egter geneig om hulle in die ouer lande van Suid-Anatolië te vestig in plaas van in lande aan die [[Egeïese See]]. Namate dié vestiging gevorder het, is bondgenootskappe gesluit met naburige volke.{{sfn|Roebuck|1966|p=94}} [[Beeld:Hattusa,_capital_of_the_Hittite_Empire_38.jpg|thumb|220px|Toedhalija IV ('n reliëf in Hattoesa).]] In dié tydperk het die titel koning oorerflik geword. Die koning het 'n "bonatuurlike aura" aangeneem en hy is deur die Hetiete as "My Son" aangespreek. Die konings van dié tydperk het begin dien as hoëpriesters vir die hele koninkryk. Hulle het elke jaar deur die Hetitiese heilige stede getoer, feeste hanter en 'n oog gehou oor die versorging van die heiligdomme.{{sfn|Roebuck|1966|p=94}} Tydens sy bewind (omstreeks 1400&nbsp;v.C.) het koning Toedhalija&nbsp;I weer 'n bondgenootskap met Kizzoewatna gesluit, toe die Horitiese state Aleppo en Mitanni oorwin en na die weste uitgebrei ten koste van Arzawa ('n Loewiese staat). [[Beeld:Ankara_Muzeum_B19-45.jpg|thumb|links|160px|'n Presiese replika van 'n Hetitiese monument, omstreeks 1300&nbsp;v.C. (Museum van Anatoliese Beskawings).]] Nog 'n swak fase het ná Toedhalija&nbsp;I gevolg, en die vyande het van alle kante gekom en selfs Hattoesa verwoes. Onder [[Soeppiloelioema&nbsp;I]] (omstreeks 1350&nbsp;v.C.) het die ryk weer sy voormalige glorie herwin, en Aleppo is weer verower. Met sy seuns in beheer van al sy nuwe verowerde stede, en Babilonië nog in die hande van sy Kassitiese bondgenoot, was Soepiloelioema die grootste makelaar van mag in die bekende wêreld, saam met Assirië en Egipte. Dit was nie lank voordat Egipte 'n bondgenootskap gesoek het nie deur 'n huwelik tussen 'n seun van hom en die weduwee van [[Toetankamen]]. Dié seun is egter vermoor voordat hy hom in 'n huwelik kon begeef. Die [[Middel-Assiriese Ryk|Assiriese Middelryk]] (1365-1050&nbsp;v.C.) se mag het weer begin groei met die troonbestyging van Assoer-oeballit I in 1365&nbsp;v.C. Hy het Mattiwaza aangeval en die koning van Mitanni verslaan ondanks die pogings van die Hetitiese koning Soeppiloelioema&nbsp;I, wat nou die groeiende Assiriese mag gevrees het, om sy troon met militêre steun te red. Assirië het Mitanni en die land van die Horiete oorgeneem en dit het hom in staat gestel om die grense te oorskry van Hetitiese grondgebied in oostelike [[Klein-Asië]]. Adad-nirari&nbsp;I het ook Karkemisj en Noordoos-Sirië, wat onder beheer van die Hetiete was, geannekseer.<ref name=Roux>{{cite book |first1=Georges |last1=Roux |title=Ancient Iraq|year=1993 |publisher=Penguin (Non-Classics) |isbn=978-0140125238 |url=https://archive.org/details/ancientiraq00roux |url-access=registration }}</ref> Tydens Soeppiloelioema I se bewind is die Hetitiese Ryk getref deur 'n [[epidemie]] van tularemie (knaagdierpes). Dit het die Hetiete dekades lank aangetas en die dood van Soeppiloelioema&nbsp;I en sy opvolger, Arnoewanda&nbsp;II, gekos.<ref>{{cite book |last1=Zuckerman |first1=Molly K. |last2=Martin |first2=Debra L. |title=New directions in biocultural anthropology |date=2016 |publisher=Wiley-Blackwell |location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-1118962961 |page=297 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=J4DODAAAQBAJ&dq=hittite+plague&pg=PA297}}</ref> Ná Soeppiloelioema se dood en die kort bewind van sy oudste seun, Arnoewanda&nbsp;II, het 'n ander seun, Moersili&nbsp;II, koning geword (omstreeks 1330&nbsp;v.C.). Hy het 'n sterk posisie in die ooste geërf en het hom tot die weste gewend, waar hy Arzawa aangeval het. Op 'n punt toe die Hetiete deur die tularemie-epidemie verswak was, het Arzawa hulle aangeval. Die Hetiete het die aanval afgeweer deur besmette ramme na die aanvallers te stuur. Dit was die eerste aangetekende gebruik van [[biologiese oorlogvoering]].<ref>{{cite journal | url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17499936/ | pmid=17499936 | year=2007 | last1=Trevisanato | first1=S. I. | title=The 'Hittite plague', an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare | journal=Medical Hypotheses | volume=69 | issue=6 | pages=1371–1374 | doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 }}</ref><ref>{{cite book|last1=Windle|first1=Joachim Latacz|title=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery|year=2004|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926308-0|url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC|pages=121–122|access-date=2 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227092043/https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC|archive-date=27 February 2017|url-status=live}}</ref> [[Beeld:Ramses II besieging the Cheta people in Dapur.jpg|thumb|240px|links|Die Egiptiese farao [[Ramses II]] bestorm die Hetitiese fort van Dapoer.]] ====Slag van Kadesj==== Hetitiese vooruitgang was hoofsaaklik afhanklik van beheer oor die handelsroetes en metaalbronne. Vanweë Noord-Sirië se belangrikheid vir die belangrike roetes wat die Silisiese poorte met Mesopotamië verbind het, was verdediging van dié gebied van die uiterste belang. Dit is gou getoets deur die uitbreiding van Egipte onder [[Ramses&nbsp;II]], wat gelei het tot die Slag van Kadesj tussen Egipte en die Hetiete. Die resultaat van die Slag van Kadesj is onseker, maar dit lyk of die tydige aankoms van Egiptiese versterkings 'n algehele oorwinning deur die Hetiete voorkom het.{{sfn|Gurney|1966|p=110}} Die Egiptenare het die Hetiete gedwing om skuiling in die fort van Kadesj te soek, maar hulle eie verliese het voorkom dat hulle 'n beleg van die fort kon volhou. Dié slag het in die 5de jaar van Ramses (omstreeks 1274&nbsp;v.C.) plaasgevind. ====Val van die Hetiete==== [[Beeld:Treaty of Kadesh.jpg|thumb|links|160px|Hetities-Egiptiese vredesverdrag (omstreeks 1258&nbsp;v.C.) tussen Hattoesili&nbsp;III en Ramses&nbsp;II. Dit is die oudste bekende vredesverdrag wat bewaar gebly het (Istanboelse Argeologiese Museum).]] Hierna het die mag van beide Egipte en die Hetitiese Ryk weer afgeneem vanweë die mag van Assirië.{{sfn|Gurney|1966|p=36}} Die Assiriese koning Salmaneser&nbsp;I het van die geleentheid gebruik gemaak om die Horiete en Mitanni te verower en sy land uit te brei tot by die bopunt van die Eufraat, terwyl die Hetitiese koning Moewatalli deur die Egiptenare besig gehou is. Die Hetiete het vergeefs probeer om Mitanni met militêre steun te behou.<ref name=Roux /> Assirië was nou net so 'n groot bedreiging vir Hetitiese handelsroetes as wat Egipte ooit was. Moewatalli se seun, Oerhi-Tesjoeb, het die troon bestyg en was sewe jaar lank koning Moersili&nbsp;III voordat hy ná 'n kort burgeroorlog deur sy oom, Hattoesili&nbsp;III, afgesit is. In antwoord op toenemende Assiriese besettings van Hetitiese grondgebied, het hy vrede met Ramses&nbsp;II (wat ook vir Assirië bang was) gesluit en 'n bondgenootskap met hom aangegaan deur vir hom sy dogter as vrou te gee.{{sfn|Gurney|1966|p=36}} Die Verdrag van Kadesj, een van die oudste volledige verdrae in die geskiedenis wat bewaar gebly het, het hulle grense in Suid-Kanaän bepaal en is in die 21ste jaar van Ramses (omstreeks 1258&nbsp;v.C.) onderteken. Die bepalings van die verdrag sluit die huwelik van 'n Hetitiese prinses met Ramses in.{{sfn|Gurney|1966|p=36}}<ref>{{cite web |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |title=The peace treaty between Ramses II and Hattusili III |work=Ancient Egypt: an introduction to the history and culture |date=December 2006 |access-date=27 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608080809/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |archive-date=8 June 2011 |url-status=live }}</ref> [[Beeld:Museum_of_Anatolian_Civilizations080.jpg|thumb|220px|'n [[Chimera]] met 'n menslike kop en leeu se lyf; laat Hetitiese tydperk (Museum van Anatoliese Beskawings).]] Hattoesili se seun Toedhalija IV was die laaste sterk Hetitiese koning wat daarin geslaag het om Assirië uit die Hetitiese hartland te hou, minstens in 'n mate, hoewel ook hy grondgebied aan hulle afgestaan het. Hy het die eiland [[Siprus]] tydelik geannekseer voordat dit ook in Assiriese hande beland het. Die laaste koning, Soeppiloelioema II, het ook 'n paar oorwinnings behaal.<ref name="naval">Horst Nowacki, Wolfgang Lefèvre ''Creating Shapes in Civil and Naval Architecture: A Cross-Disciplinary Comparison'' Brill, 2009 {{ISBN|9004173455}}</ref> Bryce beskou die koninkryk se val as 'n geleidelike agteruitgang, met Hattoesili se dood as die begin.<ref>{{cite book|last=Bryce|first=Trevor|year=2024|title= Hattusili: The Hittite Prince who stole an Empire|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-3503-4182-1|pages=182–183}}</ref> Die [[Seevolke]] het reeds teen die [[Middellandse See]] begin afbeweeg; hulle het by die Egeïese See begin en tot in Kanaän gevorder. Hulle het die staat Filistia gestig, en Silisië en Siprus van die Hetiete afgeneem. In die proses het hulle hulle handelsroetes afgesny. Dit het die Hetitiese tuislande kwesbaar vir aanvalle uit alle rigtings gelaat, en Hattoesa is omstreeks 1180&nbsp;v.C. tot op die grond afgebrand in 'n nuwe vlaag aanvalle, onder andere deur die Kaskiërs en Frigiërs. So het die Hetitiese Ryk uit die historiese rekords verdwyn en 'n groot deel van die grondgebied is deur die Assiriërs oorgeneem.{{sfn|Gurney|1966|p=39}} Hierbenewens het baie interne kwessies ook gelei tot die einde van die Hetitiese Ryk, wat deel van die groter [[verval van die Bronstydperk]] was.<ref>{{Cite book |title=Western Civilization |last1=Spielvolgel |first1=Jackson |publisher=Wadsworth Cengage Learning |year=2011 |isbn=978-1111342142 |location=Boston, MA |page=30}}</ref> ===Tydperk ná die Hetitiese Ryk=== Hoewel die Hetiete hierna uit Anatolië verdwyn het, het daar 'n paar sogenaamde Siries-Hetitiese state verskyn in Anatolië en Noord-Sirië. Hulle was die opvolgerstate van die Hetitiese Ryk. Die noemenswaardgiste Siries-Hetitiese state was dié by Karkemisj en Melid, met die regerende familie in Karkemisj wat vemoedelik 'n kadettak van die ou regerende Hetitiese linie was. Die Siries-Hetitiese state het geleidelik onder beheer van die Nieu-Assiriese Ryk gekom (911-608&nbsp;v.C.). Karkemisj en Melid is [[vasal]]state van Assirië gemaak onder Salmaneser&nbsp;III (858-'23&nbsp;v.C.), en ten volle in Sirië opgeneem tydens die bewind van [[Sargon&nbsp;II]] (722-'05&nbsp;v.C.). ==Regering== [[Beeld:AlacaStandarte_Hirsch%26Stiere.jpg|thumb|220px|Hetitiese bronsfigure van diere (Museum van Anatoliese Beskawings).]] Die vroegste bekende konstitusionele [[monargie]] is deur die Hetiete ontwikkel.<ref>{{citation |date=12 September 2008 |title=The Hittites |work=smie.co |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |access-date=1 September 2020 |archive-date=20 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead |archivedate=20 Oktober 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml }}</ref>{{sfn|Akurgal|2001|p=118}} Die hoof van die staat was die koning, gevolg deur sy regmatige erfgenaam. Die koning was die opperste heerser van die land; hy was 'n militêre bevelvoerder, regsgesag en 'n hoëpriester.<ref>{{Cite web|url=http://www.allaboutturkey.com/hitit.htm|title=The Hittites|date=5 May 2017|website=all about turkey|access-date=5 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513052831/http://allaboutturkey.com/hitit.htm|archive-date=13 May 2017|url-status=live}}</ref> 'n Paar amptenare het egter onafhanklike gesag uitgeoefen oor verskeie takke van die regering. Een van die belangrikste van dié ampte was dié van die ''gal mesedi'' (hoof van koninklike lyfwagte), wat gewoonlik 'n lid van die koninklike familie was.{{sfn|Bryce|2002|p=22}} Dit is vervang deur die ''gal gestin'' (hoof van wynkelders), ook 'n lid van die familie. Die hoof van die koninkryk se burokrasie was die ''gal dubsar'' (hoof van die skribas). ==Bevolking== Bryce, wat in sy boek 'n vorige raming van die bevolking van 9&nbsp;000 tot 15&nbsp;000 vir Hattoesa aanhaal, sê onlangse navorsing deur Jürgen Seeher dui daarop dat die bevolking nader aan 2&nbsp;300 tot 4&nbsp;600 was, met 'n maksimum van hoogstens 5&nbsp;000 tydens spesiale geleenthede. Vir die hele koninkryk gee Zsolt Simon 'n syfer van 140&nbsp;000 tot 150&nbsp;000, en Bryce self 200&nbsp;000+. Hy merk op dat Hatti 47&nbsp;500 troepe vir Kadesj kon bymekaarmaak en altesaam ~100&nbsp;000 vir militêre diens tydens oorloë en veldtogte (hoewel almal nie noodwendig geveg het nie). Die boek bespreek die bevolking tydens die bewind van Hattoesili&nbsp;III, en hoewel Bryce nie spesifieke datums gee nie, word verstaan dat die getalle vir dié bewind geld.<ref>{{cite book|last=Bryce|first=Trevor|year=2024|title= Hattusili: The Hittite Prince who stole an Empire|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-3503-4182-1|pages=130–134}}</ref> ==Taal== [[Beeld:IndoEuropeanTree.svg|thumb|220px|'n Stamboom van die Indo-Europese tale, in volgorde van eerste tot laaste bevestiging. [[Hetities]] behoort tot die familie Anatoliese tale en is die oudste geskrewe Indo-Europese taal.]] Die Hetiete se taal is sedert omstreeks die 19de eeu&nbsp;v.C. op rekord – tot omstreeks 1100&nbsp;v.C. Hetities is die eerste bevestigde lid van die Anatoliese tak van die Indo-Europese taalfamilie. Geïsoleerde Hetitiese [[leenwoord]]e en talle voorname verskyn van so vroeg as die 20ste eeu&nbsp;v.C. in [[Akkadies]]. Die taal van die Hattoesa-tablette is eindelik ontsyfer deur 'n [[Tsjeggië|Tsjeggiese]] linguis, Bedřich Hrozný (1879-1952), wat sy resultate op 24 November 1915 in [[Berlyn]] aangekondig het. Sy boek oor die ontdekking is in 1917 gepubliseer met die titel ''Die Taal van die Hetiete; sy Struktuur en Lidmaatskap in die Indo-Europese Taalfamilie''.<ref>Hrozný, Bedřich, ''Die Sprache der Hethiter: ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm: ein Entzifferungsversuch'' (Leipzig, Duitsland: J.C. Hinrichs, 1917).</ref> Die ontsyfering het gelei tot die bevestiging van die [[laringaalteorie]] in Indo-Europese linguistiek, wat dekades tevore voorspel is. Vanweë sy struktuur en [[fonologie]] het somige vroeë [[Filologie|filoloë]], veral Warren Cowgill, voorgestel dit moet as 'n sustertaal van Indo-Europese tale (Indo-Hetities) geklassifiseer word, eerder as 'n dogtertaal. Teen die einde van die Hetitiese Ryk het Hetities 'n skryftaal van administrasie en diplomatieke korrespondensie geword. Die bevolking van die grootste deel van die Hetitiese Ryk het in dié tyd Loewies gepraat: nog 'n Indo-Europese taal van die Anatoliese familie wat wes van die Hetitiese streek ontstaan het.<ref name="Hawkins 1986">{{cite journal |last1=Hawkins |first1=David |title=Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems |journal=World Archaeology |date=Feb 1986 |volume=17 |issue=3 |pages=363–376 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976 |jstor=124701 }}</ref> In Hetities is baie leenwoorde, veral [[godsdiens]]tige woorde, van die nie-Indo-Europese Horities en Hatties. Laasgenoemde was die taal van die Hattiërs, die plaaslike bewoners van die land Hatti voordat hulle deur die Hetiete opgeneem of verplaas is. Heilige en magiese tekste van Hattoesa is dikwels in Hatties, Horities en Loewies geskryf, selfs nadat Hetities die norm vir ander skryfwerk geword het. [[Beeld:Museum_of_Anatolian_Civilizations027.jpg|thumb|links|140px|'n Hert simboliseer 'n manlike god.]] ==Godsdiens en mitologie== Hetitiese godsdiens en mitologie word sterk beïnvloed deur hulle Hattiese, [[Mesopotamiese mitologie|Mesopotamiese]], [[Kanaän]]itiese en Horitiese eweknieë. In vroeëre tye kon Indo-Europese elemente steeds duidelik onderskei word. Stormgode was prominent in die Hetitiese [[panteon]]. Na Tarhoent (die Horitiese Tesjoeb) is verwys as "Die Veroweraar", "Koning van die Hemele" en "Heer van die land Hatti". Hy was die hoofgod en sy simbool was die bul. As Tesjoeb is hy uitgebeeld as 'n bebaarde man wat oor twee berge staan en 'n welpie vashou. Hy was die god van gevegte en oorwinning, veral oor 'n buitelandse mag.<ref>{{cite web|url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html|author=Siren, Christopher B.|title='Hittite/Hurrian Mythology REF 1.2', ''Myths and Legends''|website=Comcast.net|access-date=8 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20040706151443/http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html|archive-date=6 July 2004|url-status=live}}</ref> Tesjoeb was ook bekend vir sy stryd teen die [[slang]] Illoejanka.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32|title=A Brief Guide to the Greek Myths|last1=Kershaw|first1=Stephen P.|year=2013 |publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-1472107541|language=en}}</ref> Die Hetitiese gode is vereer met feeste soos die Poeroeli in die lente, die ''noentarrijasjas''-fees in die [[herfs]] en die KI.LAM-fees van die poorthuis, waar beelde van die Stormgod en tot 30 ander idole deur die strate geparadeer is.{{sfn|Bryce|2002|p=135}} {{-}} ==Bybelse Hetiete== Die [[Bybel]] verwys in verskeie verse na die Hetiete. Dit is onduidelik wat die verhouding tussen dié volk en die Hetiete van die [[Bronstydperk]] is. In sommige verse lyk dit of die Bybelse Hetiete hulle eie koninkryke gehad het wat skynbaar buite die geografiese Kanaän geleë was, en magtig genoeg was om 'n Siriese leër te laat vlug. Dit lyk of die Bybelse Hetiete in dié verse na die [[#Tydperk ná die Hetitiese Ryk|Siries-Hetitiese state]] van die [[Ystertydperk]] verwys. In die meeste gevalle waar hulle genoem word, woon hulle egter skynbaar tussen die Israeliete – [[Abraham]] koop 'n stuk grond by die Hetiet Efron om 'n begraafplek te hê ([[Genesis]] 49:30), en Urija die Hetiet was een van die dapper manne in [[Dawid]] se weermag ([[1 Kronieke]] 11:41). Die aard van dié etniese groep is onduidelik, maar is al vertolk as 'n plaaslike Kanaänitiese stam wat die Hetitiese kultuurinvloed geërf het by die Siries-Hetitiese koninkryke in die noorde.{{sfn|Bryce|2005|pp=355–356}}<ref name="Woudstra1981">{{cite book|last1=Woudstra|first1=Marten|title=The Book of Joshua|url=https://books.google.com/books?id=BfG1svPVYyQC&pg=PA60|year=1981|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0802825254|page=60|access-date=19 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516073138/https://books.google.com/books?id=BfG1svPVYyQC&pg=PA60|archive-date=16 May 2016|url-status=live}}</ref> Ander Bybelse geleerdes meen die Hetiete van die Bronstydperk word in die [[Hebreeuse Bybel]] en die [[Apokriewe boeke]] die "Kittiërs" genoem, volgens die Afrikaanse Bybel 'n volk uit [[Griekeland]] en afstammelinge van Jafet (Genesis 10:4).<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/HittitesMittanisAryansIndoAryanSuperstrateInMitanniInternet/Hittites,%20Mittanis%20&%20Aryans%20Indo%20Aryan%20superstrate%20in%20Mitanni%20Internet_djvu.txt|title=Full text of "Hittites, Mittanis & Aryans Indo Aryan Superstrate in Mitanni Internet"|website=archive.org|language=en|access-date=2018-08-14}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ===Bronne=== {{Refbegin|3}} * {{Cite book|last=Akurgal|first=Ekrem|title=The Hattian and Hittite Civilizations|year=2001|location=Ankara|publisher=Ministry of Culture|isbn=9789751727565|url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}} * {{cite book |last1=Anthony |first1=David W. |title=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |date=2010 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J. Woodstock |isbn=978-0-691-14818-2 |url=https://books.google.com/books?id=0FDqf415wqgC&printsec=frontcover}} * {{Cite book|last=Bryce|first=Trevor R.|title=Life and Society in the Hittite World|year=2002|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199241705|url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}} * {{Cite book|last=Bryce|first=Trevor R.|title=The Kingdom of the Hittites|year=2005|orig-year=1998|edition=2nd|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199279081|url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ}} * {{Cite book|last1=Forlanini|first1=Massimo|chapter=An Attempt at Reconstructing the Branches of the Hittite Royal Family of the Early Kingdom Period|title=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer|year=2010|location=Wiesbaden|publisher=Harrassowitz Verlag|pages=115–135|isbn=9783447061193|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C}} * {{cite book |last=Gurney |first=O.R. |year=1966 |title=The Hittites |publisher=Penguin |isbn=0-14-020259-5}} * {{cite conference |last=Kloekhorst |first=Alwin |date=19 June 2014 |title=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |conference=Farewell symposium Michiel de Vaan |location=Leiden |url=https://www.academia.edu/9794131 }} * {{Cite journal|last1=Kloekhorst|first1=Alwin |last2=Waal|first2=Willemijn |year=2019 |title=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |journal=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |volume=109 |issue=2 |pages=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014|hdl=1887/3199128 |s2cid=208141226|hdl-access=free }} * {{Cite journal|last=Kloekhorst|first=Alwin|year=2020|title=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |journal=Journal of Cuneiform Studies|volume=72|pages=143–155 |doi=10.1086/709313 |s2cid=224830641}} * {{cite book |last1=Parpola |first1=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |date=2015 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=9780190226909 |url=https://archive.org/details/rootsofhinduisme0000parp}} {{doi|10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001}} * {{cite book|last=Roebuck|first=Carl|year=1966|title=The World of Ancient Times |publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York |url=https://archive.org/details/worldofancientti00carl}} {{refend}} ==Nog leesstof== * {{en}}{{cite book |last1=Bilgin |first1=Tayfun |title=Officials and administration in the Hittite world |date=2018 |publisher=de Gruyter |location=Berlyn |isbn=9781501516627}} * {{fr}}Jacques Freu et Michel Mazoyer, Des origines à la fin de l'ancien royaume hittite, Les Hittites et leur histoire Tome 1, Collection Kubaba, L'Harmattan, Parys, 2007 * {{fr}}Jacques Freu et Michel Mazoyer, Les débuts du nouvel empire hittite, Les Hittites et leur histoire Tome 2, Collection Kubaba, L'Harmattan, Parys, 2007 * {{en}}{{cite book |editor1-last=de Martino |editor1-first=Stefan |title=Handbook of Hittite Empire |date=2022 |publisher=De Gruyter Oldenbourg |isbn=978-3-11-066178-1 |language=en}} * {{en}}Stone, Damien. The Hittites: Lost Civilizations. VK, Reaktion Books, 2023. ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Hittites}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Hittites}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geskiedenis van Turkye]] [[Kategorie:Hetiete| ]] 5wygoobaui5acqgtymgoapo4f0np1cf 2903542 2903533 2026-05-12T22:40:37Z BurgertB 2401 /* Nuwe Ryk */ 2903542 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |gewone_lang_naam = Hetitiese Ryk |gewone_naam = Hetiete |kontinent =Asië |gebied =Nabye Ooste |era =[[Bronstydperk]] |jaar_begin =1600&nbsp;v.C. |jaar_einde =1178&nbsp;v.C. |flag_p1 = |p1 = |flag_s1 = |s1= Fenisië‎ |gebeurtenis1 = Stigting |datum_gebeurtenis1 = 1600&nbsp;v.C. |gebeurtenis2 = Ontbinding |datum_gebeurtenis4 = 1178&nbsp;v.C. |beeld_kaart =AlterOrient2.png |beeld_kaart_byskrif =Die Hetiete omstreeks 1400&nbsp;v.C. in blou |algemene_tale =[[Hetities]], Loewies |hoofstad =Hattoesa |regeringstipe =Monargie |titel_leier =Koning |leier1 =[[Labarna&nbsp;I]] <small>(eerste)</small> |jaar_leier1 = |leier2 =Soeppiloelioema&nbsp;II <small>(laaste)</small> |jaar_leier2 = }} Die '''Hetiete''' of '''Hittiete''' was 'n [[Anatolië|Anatoliese]] [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]] volk wat in die [[Bronstydperk]] een van die eerste groot beskawings in [[Wes-Asië]] gevorm het. Hulle het waarskynlik van oorkant die [[Swartsee]] gekom<ref>{{Cite encyclopedia |date=2023-10-01 |title=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |access-date=2023-10-20 |language=en}}</ref> en hulle in die vroeë 2de millennium&nbsp;v.C. in die hedendaagse [[Turkye]] gevestig. Hulle het 'n reeks state in Noordsentraal-Anatolië gevestig, insluitende die koninkryk Koessara (voor 1750&nbsp;v.C.), die Kanesj- of Nesja-koninkryk (omstreeks 1750-1650&nbsp;v.C.) en 'n ryk wat om Hattoesa gesentreer was (omstreeks 1650&nbsp;v.C.).{{sfn|Kloekhorst|Waal|2019}}{{sfn|Kloekhorst|2020}} Dit was in die moderne tyd as die '''Hetitiese Ryk''' of '''Hittitiese Ryk''' bekend. Dit het in die middel 4de&nbsp;eeu&nbsp;v.C. 'n hoogtepunt bereik onder [[Soeppiloelioema&nbsp;I]], toe dit die grootste deel van Anatolië en dele van die Noord-[[Levant]] en Bo-[[Mesopotamië]] beslaan het. [[Lêer:Hattusa reconstructed wall.JPG|duimnael|links|240px|Die gerekonstrueerde stadsmuur van Hattoesa.]] Tussen die 15de en 13de eeu&nbsp;v.C. was die Hetiete een van die oorheersende magte in die [[Antieke Nabye Ooste|Naby Ooste]] en het hulle gebots met die [[Nuwe Ryk van Egipte]], die [[Middel-Assiriese Ryk]] en die ryk [[Mitanni]]. Teen die 12de eeu&nbsp;v.C. was 'n groot deel van die Hetitiese Ryk deur die Assiriese Middelryk geannekseer, en die res is geplunder deur [[Frigië|Frigiese]] nuwe aankomelinge in die streek. Van die laat 12de eeu&nbsp;v.C. af, tydens die [[verval van die Bronstydperk]], het die Hetiete versplinter in verskeie klein onafhanklike state. Van hulle het tot die 8ste eeu&nbsp;v.C. bly bestaan voordat hulle voor die [[Nieu-Assiriese Ryk]] geswig het. Hulle afstammelinge het versplinter en is eindelik in die moderne bevolkings van die Levant en Mesopotamië opgeneem.<ref>[https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ "Sea Peoples"]. ''Ancient History Encyclopedia''. September 2009. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618203237/https://www.ancient.eu/Sea_Peoples/|date=18 June 2018}}</ref> [[Hetities]] (onder sy sprekers bekend as ''Nesjili'', "die taal van Nesja") was 'n verlangse lid van die Anatoliese tak van die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]]. Saam met die nabyverwante Loewies is dit sover bekend die oudste Indo-Europese taal.<ref>{{cite web|url= http://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm|title=The peaks and troughs of Hittite|date=7 July 2004 |access-date=19 December 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20170203061604/http://www.leidenuniv.nl/en/researcharchive/index.php3-c=178.htm |archive-date=3 February 2017|url-status=live}}</ref> Die geskiedenis van die Hetitiese beskawing is hoofsaaklik bekend uit tekste in [[wigskrif]] wat in voormalige Hetitiese gebiede ontdek is, en uit diplomatieke en kommersiële korrespondensie uit verskeie argiewe van [[Assirië]], [[Babilonië]], [[Egipte]] en die breër [[Midde-Ooste]]. Die ontsyfering van dié tekste was 'n belangrike gebeurtenis in die geskiedenis van Indo-Europese studies. Kultuurbande met die prehistoriese [[Skandinawië]] is ook al voorgestel.<ref>{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=9780521843638 |pages=342–343 |access-date=21 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |archive-date=29 March 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="The Rise of Bronze Age Society">{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=9780521843638 |pages=249 |access-date=21 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |archive-date=29 March 2023 |url-status=live}}</ref> Moderne belangstelling in die Hetiete het toegeneem met die stigting van die [[Turkye|Republiek Turkye]] in 1923. Die Hetiete het die aandag getrek van bekende Turkse [[Argeoloog|argeoloë]]. In dié tyd het die nuwe veld Hetitologie ook die benamings van Turkse instelling beïnvloed, soos ''Etibank'' ("Hetitiese Bank") in staatsbesit,<ref name="Erimtan">{{cite journal |last=Erimtan |first=Can |year=2008 |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |jstor=20455417 |title=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922104515/https://www.jstor.org/stable/20455417 |archive-date=22 September 2018 |journal=Anatolian Studies |volume=58 |pages=141–171|doi=10.1017/S0066154600008711 }}</ref> en gelei tot die stigting van die [[Museum van Anatoliese Beskawings]] in [[Ankara]], wat 200&nbsp;km wes van die Hetitiese hoofstad, Hattoesa, gebou is en die wêreld se omvattendste uitstalling van Hetitiese kuns en artefakte bevat. ==Etimologie== Die Hetiete het hulle koninkryk Hattoesa (''Hatti'' in [[Akkadies]]) genoem. Dié naam is afgelei van die Hattiërs, 'n vroeëre volk wat Sentraal-Anatolië tot aan die begin van die 2de millennium&nbsp;v.C. bewoon en regeer het, en 'n onverwante taal, Hatties, gepraat het.<ref>Ardzinba, Vladislav. (1974): Some Notes on the Typological Affinity Between Hattian and Northwest Caucasian (Abkhazo-Adygian) Languages. In: "Internationale Tagung der Keilschriftforscher der sozialistischen Länder", Budapest, 23–25. April 1974. Zusammenfassung der Vorträge (Assyriologica 1), pp. 10–15.</ref> Die moderne konvensionele naam "Hetiete" kom van die aanvanklike identifikasie van die volk van Hattoesa deur 19de-eeuse argeoloë met die [[Bybelse Hetiete]]. Die Hetiete sou hulleself eerder iets soos "Nesjiete" genoem het, na hulle stad Nesja, wat sowat 200 jaar lank floreer het totdat 'n koning met die naam Labarna homself omstreeks 1650&nbsp;v.C. tot [[Hattoesili&nbsp;I]] ("die man van Hattoesa") hernoem en Hattoesa sy hoofstad gemaak het.<ref>{{cite book |last=Cline |first=Eric H. |title=1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed |publisher=Princeton University Press |year=2021 |isbn=9780691208015 |page=32 |chapter=Of Arms and the Man}}</ref> ==Argeologiese ontdekkings== [[Beeld:AlacaStandarte.jpg|thumb|160px|'n Bronsvoorwerp uit 'n pre-Hetitiese grafkelder van die 3de millennium&nbsp;v.C. ([[Museum van Anatoliese Beskawings]], [[Ankara]]).]] [[Beeld:Furniture support- female sphinx with Hathor-style curls MET DP110464.jpg|thumb|160px|'n Hetitiese [[ivoor]][[sfinks]], 18de eeu&nbsp;v.C.]] ===Bybelse agtergrond=== Voor die argeologiese ontdekkings wat die Hetitiese beskawing onthul het, was die enigste inligtingsbron oor hulle die [[Hebreeuse Bybel]]. Francis William Newman het die mening uitgespreek, wat algemeen in die vroeë 19de eeu geglo is, dat "geen Hetitiese koning in mag kon vergelyk met die koning van [[Koninkryk Juda|Juda]] nie..."<ref>{{cite book |author=Francis William Newman |date=1853 |title=A history of the Hebrew monarchy: from the administration of Samuel to the Babylonish Captivity |edition=2nd |publisher=John Chapman |location=Londen |page=179 note 2}}</ref> Namate die ontdekkings in die tweede helfte van die 19de eeu die skaal van die Hetitiese koninkryk ontbloot het, het Archibald Sayce gemeen die Anatoliese beskawing was, eerder as om dit met Juda te vergelyk, "waardig om met die verdeelde Koninkryk Egipte" vergelyk te word, en dat dit "veel magtiger as Juda was".<ref>The Hittites: the story of a forgotten empire By Archibald Henry Sayce Queen's College, Oxford. Oktober 1888. Introduction</ref> Sayce en ander geleerdes het ook opgemerk Juda en die Hetiete was in die Hebreeuse tekste nooit vyande nie; in [[2 Konings]] verskaf hulle sederhout, strydwaens en perde aan die Israeliete, en in [[Genesis]] was hulle vriende en bondgenote van [[Abraham]]. Urija die Hetiet was in [[Dawid]] se weermag en het getel onder een van sy "dapper manne" in [[1 Kronieke]] (11:41). ===Aanvanklike ontdekkings=== Die Franse geleerde Charles Texier het die eerste Hetitiese ruïnes in 1834 ontdek, maar het hulle nie as sulks geïdentifiseer nie.<ref name=Erimtan/><ref>{{cite journal |last1=Texier |first1=Charles |title=Rapport lu, le 15 mai 1835, à l'Académie royale des Inscriptions et Belles-lettres de l'Institut, sur un envoi fait par M. Texier, et contenant les dessins de bas-reliefs découverts par lui près du village de Bogaz-Keui, dans l'Asie mineure |journal=Journal des Savants |date=1835 |pages=368–376 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |trans-title=Report read on 15 May 1835 to the Royal Academy of Inscriptions and Belle-lettres of the Institute, on a dispatch made by Mr. Texier and containing drawings of bas-reliefs discovered by him near the village of Bogaz-Keui in Asia Minor |language=fr |access-date=10 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428022424/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |archive-date=28 April 2019 |url-status=live }}</ref> Die eerste argeologiese bewyse van die Hetiete verskyn in tablette wat by die handelspos Kanesj (nou Kültepe in Turkye) ontdek is. Dit bevat rekords van handel tusen Assiriese handelaars en 'n sekere "land ''Hatti''". Sommige name op die tabelle was nie Hatties of Assiries nie, maar duidelik Indo-Europees.{{sfn|Kloekhorst|2014}} [[Beeld:Hattusa_Yerkapi_rampant.JPG|thumb|200px|links|'n Skuinste by Hattoesa.]] [[Beeld:Drinking_cup_in_the_shape_of_a_fist,_MFA,_Boston_(11244059164).jpg|thumb|200px|links|'n Drinkbeker in die vorm van 'n vuis; 1400-1380 v.C., Museum van Beeldende Kuns, [[Boston]].]] Die teks op 'n monument by Boğazkale deur 'n "volk van Hattoesas" wat die sendeling William Wright in 1884 ontdek het, het ooreengestem met [[Hiërogliewe|hiëroglief]]tekste van [[Aleppo]] en [[Hama]] in Noord-[[Sirië]]. In 1887 het uitgrawings by [[Amarna]] in Egipte die diplomatieke korrespondensie ontbloot van farao [[Amenhotep III]] en sy seun, [[Achenaten]]. Twee briewe van 'n "koninkryk van Cheta" – wat skynbaar in dieselfde algemene gebied gevind is as die verwysing na die "land ''Hatti''" – is in Akkadiese standaardwigskrif geskryf, maar in 'n onbekende taal. Kort hierna het Sayce voorgestel dat ''Hatti'' of ''Chatti'' in Anatolies identies is met die "koninkryk ''Cheta''" wat in dié Egiptiese tekste voorkom, sowel as met die Bybelse Hetiete. Sy identifikasie is in die loop van die 20ste eeu algemeen aanvaar en die naam "Hetiete" het verbind geraak met die beskawing wat by Boğazköy ontbloot is.<ref>{{Cite web |title=Rediscovery of the Hittites |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |access-date=2022-03-28 |website=www.hethport.uni-wuerzburg.de}}</ref> Tydens sporadiese uitgrawings by Boğazköy (Hattoesa) wat in 1906 begin het, het die argeoloog Hugo Winckler 'n koninklike argief met 10&nbsp;000 tablette ontdek. Daarop was Akkadiese wigskrif in dieselfde onbekende taal as die Egiptiese letters van ''Cheta'', en dit het die identiteit van die twee name bevestig. Hy het ook bewys die ruïnes by Boğazköy was die oorblyfsels van die hoofstad wat in 'n stadium Noord-Sirië beheer het.<ref>{{cite book |last1=Güterbock |first1=Hans Gustav |title=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |date=1 January 2002 |publisher=Eisenbrauns |isbn=978-1-57506-053-8 |page=101 |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria |access-date=18 February 2022 |language=en}}</ref> Onder toesig van die Duitse Argeologiese Instituut duur uitgrawings by Hattoesa voort sedert 1907, met onderbrekings gedurende die twee wêreldoorloë. Kültepe is suksesvol deur professor Tahsin Özgüç uitgegrawe, van 1948 tot met sy dood in 2005. Uitgrawings op kleiner skaal is ook in die omgewing van Hattoesa gedoen, insluitende die rotsheiligdom Yazılıkaya, wat verskeie rotsreliëfs bevat wat die Hetitiese heersers en die gode van die Hetitiese [[panteon]] uitbeeld.<ref>{{cite journal |last1=Hatır |first1=Ergün |last2=Korkanç |first2=Mustafa |last3=Schachner |first3=Andreas |last4=İnce |first4=İsmail |title=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |journal=Journal of Cultural Heritage |date=1 September 2021 |volume=51 |pages=38–39 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1296207421001096 |access-date=18 February 2022 |language=en |issn=1296-2074|url-access=subscription}}</ref> ===Geskrifte=== Die Hetiete het 'n vorm van wigskrif gebruik bekend as "Hetitiese wigskrif". Tydens argeologiese ekspedisies na Hattoesa is hele stelle koninklike argiewe op wigskriftablette ontdek. Dit is in óf [[Akkadies]], die diplomatieke taal van die tyd, óf die verskeie dialekte van die Hetitiese konfederasie geskryf.<ref>''The Hittite Empire''. Chapter V. Vahan Kurkjian</ref> [[Beeld:Museum_of_Anatolian_Civilizations052_kopie1.jpg|thumb|160px|Seremoniële houers in die vorm van die heilige bulle ''Hurri'' ("Dag") en ''Seri'' ("Nag"), ontdek by Hattoesa (16de eeu&nbsp;v.C.). (Museum van Anatoliese Beskawings.]] ==Geografie== Die Hetitiese koninkryk was gesentreer om die grondgebied om Hattoesa en Nesja (Kültepe), bekend as die "land ''Hatti''". Nadat Hattoesa die hoofstad geword het, is die gebied wat deur die draai in die Kızılırmakrivier omring word, beskou as die kerngebied van die ryk, en sommige Hetitiese wette maak 'n onderskeid tussen "hierdie kant van die rivier" en "daardie kant van die rivier". Wes en suid van die kerngebied het die streek gelê wat in die vroegste Hetitiese tekste as "Loewija" bekend was. Dié naam is met die opkoms van die koninkryke Arzawa en Kizzoewatna met dié name vervang.<ref>John Marangozis (2003) ''A Short Grammar of Hieroglyphic Luwian''</ref> Tog het die Hetiete die taal wat in dié gebiede ontstaan het "Loewies" bly noem. In die noorde het die bergvolk bekend as die Kaskiërs gewoon en in die suidooste was die [[Horiete|Horitiese]] ryk [[Mitanni]]. Op sy hoogtepunt, tydens die bewind van Moersili II, het die Hetitiese ryk gestrek van Arzawa in die weste tot Mitanni in die ooste, en het dit baie van die Kaskiese gebiede in die noorde ingesluit tot so ver as Hajasa-Azzi in die verre noordooste en in die suide tot by [[Kanaän]] naby die suidelike grens met [[Libanon]]. ==Geskiedenis== ===Oorsprong=== Die voorouers van die Hetiete het tussen 4400&nbsp;v.C. en 4100&nbsp;v.C. na [[Anatolië]] gekom, toe die Anatoliese taalfamilie weggebreek het van (Proto)-Indo-Europees.<ref>Kloekhorst, Alwin, (2022). [https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf "Anatolian"], in: Thomas Olander (red.), The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, Cambridge University Press, p. 78: </ref> Volgens onlangse [[Genetika|genetiese]] en argeologiese navorsing het Proto-Anatoliessprekers iewers tussen 5000&nbsp;v.C. en 3000&nbsp;v.C. in die streek aangekom.<ref>Lazaridis, Iosif, et al., (2022). [https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf], in: Science, 26 Augustus 2022, Vol 377, Issue 6609, [Research Article Summary, p. 1]</ref> Proto-Hetities het omstreeks 2100&nbsp;v.C. ontwikkel<ref>Kloekhorst, Alwin, (2022). [https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf "Anatolian"], in: Thomas Olander (ed.), The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, Cambridge University Press, p. 75</ref> en Hetities self was waarskynlik tussen die 20ste en 12de eeu&nbsp;v.C.in Sentraal-Anatolië in gebruik.<ref>Kroonen, Guus, et al., (2018). [https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU "Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian"], in ''Zenodo 2018'', p. 3</ref> [[Lêer:Hittite Empire.png|duimnael|links|220px|Die Hetitiese Ryk. Rooi: uitbreiding omstreeks 1590&nbsp;v.C.; oranje: uitbreiding omstreeks 1300&nbsp;v.C. Die Egiptiese invloedsfeer is groen.]] Hetiete het gedurende die Bronstydperk in Anatolië saam met die Hattiërs en Horiete gewoon, óf deur verowering óf deur geleidelike assimilasie.<ref>{{Cite journal |last1=Puhvel |first1=J. |year=1994 |title=Anatolian: Autochton or Interloper |journal=Journal of Indo-European Studies |volume=22 |issue=3 & 4 |pages=251–264 }}.</ref><ref name = "cvhjei">{{Cite journal |last1=Steiner |first1=G. |year=1990 |title=The Immigration of the First Indo-Europeans into Anatolia Reconsidered |journal=Journal of Indo-European Studies |volume=18 |issue=1 & 2 |pages=185–214 }}.</ref> Volgens ontledings deur David W. Anthony in 2007 het veewagters van die [[steppe]] wat argaïese Indo-Europees gepraat het, omstreeks 4200 tot 4000&nbsp;v.C. na die laer [[Donau]]vallei versprei. Hulle het die verval van Ou Europa óf uitgebuit óf veroorsaak.{{sfn|Anthony|2007|p=133}} Anthony het gedink hulle tale "het moontlik argaïese Proto-Indo-Europese dialekte ingesluit, van die soort wat later gedeeltelik in Anatolië bewaar gebly het,"{{sfn|Anthony|2007|p=229}} en dat hulle afstammelinge later op 'n onbekende tyd na Anatolië getrek het, maar waarskynlik in 3000&nbsp;v.C.{{sfn|Anthony|2007|p=262}} J.P. Mallory het ook gedink dit is waarskynlik dat die Anatoliërs die [[Nabye Ooste]] in die 3de millennium&nbsp;v.C. uit die noorde bereik het, óf deur die [[Balkan]] óf deur die [[Kaukasus]].{{sfn|Mallory|Adams|1997|pp=12–16}} Volgens Parpola het die verskyning van Indo-Europeessprekendes uit Europa in Anatolië, en die verskyning van die Hetiete, verband gehou met die latere migrasies van Proto-Indo-Europeessprekendes van die Jamnaja-kultuur na die Donauvallei omstreeks 2800&nbsp;v.C.,{{sfn|Parpola|2015|pp=37–38}}{{sfn|Anthony|2007|pp=345, 361–367}} wat ooreenstem met die tradisionele aanvaarding dat die Anatoliese Indo-Europese taal iewers in die 3de millennium&nbsp;v.C. in Anatolië bekend gestel is.<ref>{{cite web |title=Anatolian languages |website=[[Encyclopædia Britannica]] Online |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |access-date=1 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316002105/https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |archive-date=16 March 2016 |url-status=live }}</ref> Petra Goedegebuure het egter gewys Hetities het baie woorde wat met landbou verband hou, geleen van kulture aan hulle oostelike grens, wat 'n bewys is dat hulle 'n roete oor die Kaukasus gebruik het.<ref>{{Citation|title=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh (Marija Gimbutas Memorial Lecture)|date=5 February 2020 |publisher=Oriental Institute, University of Chicago|url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw|language=en|access-date=2021-11-23}}</ref> David Reich, Iosif Lazaridis, Songül Alpaslan-Roodenberg et al. het gedemonstreer dat die Hetitiese roete wel oor die Kaukasus moes gewees het en nie die Balkan nie, aangesien die Jamnaja-uitbreiding na die Balkan 'n komponent van Oostelike jagter-versamelaarsafkoms behels het wat in geen antieke Anatoliese [[DNS]]-monsters voorkom nie. Dit dui ook daarop dat die Hetiete en hulle neefs van die Proto-Indo-Europeërs afgesplits het voor die vorming van die Jamnaja, wat met Oostelike jagter-versamelaars verbaster het.<ref>https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf</ref> Dit het 'n tyd geduur voordat die Hetiete hulleself gevestig het ná die val van die [[Oud-Assiriese Ryk]] in die middel 18de eeu&nbsp;v.C. Aparte Hetitiese groepe het 'n paar eeue lank bestaan en was gewoonlik in verskeie stede gesentreer. Sterk leiers met hulle sentrum in Hattoesa het egter toe die groepe byeengebring en groot dele van Sentraal-Anatolië verower om die Hetitiese koninkryk te vestig.<ref>{{cite web |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |title=Hittite Online |first1=Winfred P. |last1=Lehmann |first2=Jonathan |last2=Slocum |work=Linguistics Research Center |publisher=University of Texas at Austin: College of Liberal Arts |access-date=12 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412083827/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |archive-date=12 April 2010 |url-status=dead }}</ref> ===Vroeë tydperk=== [[Beeld:Sphinx_Gate,_Alaca_Höyük_03.jpg|thumb|links|240px|Die Sfinkspoort (Alaca Höyük, Çorum, [[Turkye]]).]] [[Beeld:Hattusa reliefs1.jpg|thumb|220px|Reliëfs en hiërogliewe in kamer 2 by Hattoesa wat deur [[Soeppiloelioema II]], die laaste koning van die Hetiete, laat bou en versier is.]] [[Beeld:Hittite Chariot.jpg|thumb|220px|'n Hetitiese strydwa, van 'n Egiptiese reliëf.]] Die Hetitiese staat is tydens die Middel-Bronstydperk (omstreeks 1900-1650&nbsp;v.C.) gestig uit baie klein state in Noordsentraal-Anatolië, aan die oewers van die Kızılırmakrivier.<ref>Matessi, Alvise, (2021). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X in: Journal of Anthropological Archaeology, Volume 62, Junie 2021</ref> Die vroeë geskiedenis van die Hetitiese koninkryk is bekend van vier kussingvormige tablette (geklassifiseer as KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 en KBo 22.2). Dit is nie in Hattoesa geskep nie, maar waarskynlik in Koessara, Nesja, of op 'n ander terrein in Anatolië. Dit kon in die 18de eeu&nbsp;v.C. geskryf gewees het,{{sfn|Kloekhorst|Waal|2019|p=189}}{{sfn|Kloekhorst|2020}} in Oud-Hetities, en drie van hulle gebruik die sogenaamde "Ou Skrif" (OS).<ref>Kloekhorst, Alwin en Willemijn Waal, (2019). [https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/{{Dooie skakel|date=Maart 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in: Zeitschrift Für Assyriologie Und Vorderasiatische Archäologie, 109(2), '''p. 190'''</ref> Die meeste van die oorblywende tablette het net bewaar gebly as Akkadiese afskrifte wat in die 14de en 13de eeu&nbsp;v.C geskep is. Dit onthul 'n mededinging in twee takke van die koninklike familie tot in die Middelkoninkryk; 'n noordelike tak wat eers in Zalpoewa en daarna in Hattoesa gebaseer was, en 'n suidelike tak wat gebaseer was in Koessara (wat steeds nie gevind is nie) en die voormalige Assiriese kolonie Kanesj. Hulle word deur hulle name onderskei: die noordelike tak het Hattiese name behou, en die suidelike tak het Hetitiese en Loewiese name aangeneem.{{sfn|Forlanini|2010|pp=115–135}} Zalpoewa het Kanesj in 1833&nbsp;v.C. onder Oehna die eerste keer aangeval.{{sfn|Forlanini|2010|p=121}} In dié tyd van die handelaarspos, toe die handelaarskolonie van die Oud-Assiriese Ryk nog op die terrein floreer het, en voor die verowering van Pithana, het die volgende konings oor Kanesj regeer: Hoermili (voor 1790&nbsp;v.C.), Pahanoe (vir 'n kort tyd in 1790&nbsp;v.C.), Inar (omstreeks 1790-'75&nbsp;v.C.) en Warsama (omstreeks 1775-'50&nbsp;v.C.).<ref>Kloekhorst, Alwin, (2021). [https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ "A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Huzzija I, Labarna I, and Hattušili I"], in ''Journal of the American Oriental Society, Vol.141, No. 3'', p. 564.</ref> Een stel tablette, saam bekend as die Anittateks, begin deur te vertel hoe Pithana, die koning van Koessara, die naburige Nesja (Kanesj) omstreeks 1750&nbsp;v.C. aangeval en verower het.<ref name="Kuhrt-1995">{{cite book |last1=Kuhrt |first1=Amélie |date=1995 |title=The Ancient Near East, Volume I |location=London and New York |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/226 226–27] |isbn=978-0-415-16763-5 |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/226 }}</ref><ref>Kloekhorst, Alwin, (2021). [https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ "A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I"], in ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 141, No. 3, p. 564: "...Around 1750 BCE, Pitḫāna, king of Kuššara, conquered Nēša and took over power. He was succeeded by his son Anitta..."</ref> Die ware onderwerp van die tabblette is egter Pithana se seun, Anitta (bewind: 1745-'20&nbsp;v.C.).{{sfn|Forlanini|2010|p=122}} Hy het sy pa se werk voortgesit en verskeie noordelike stede verower, insluitende Hattoesa, wat hy vervloek het, en Zalpoewa. Dit was waaarskynlik propaganda vir die suidelike tak van die koninklike familie teen die noordelike tak, met Hattoesa as hoofstad.{{sfn|Forlanini|2010|p=130}} Nog 'n stel, die Verhaal van Zalpoewa, steun Zalpoewa en skeld die latere Hattoesili&nbsp;I kwyt van die aanklag dat hy Kanesj verwoes het.{{sfn|Forlanini|2010|p=130}} Anitta is opgevolg deur Zoezzoe (bewind: 1720-'10&nbsp;v.C.,{{sfn|Forlanini|2010|p=122}} maar iewers in 1710-'05&nbsp;v.C. is Kanesj verwoes, en daarmee saam die lang bestaande Assiriese handelstelsel.{{sfn|Forlanini|2010|p=121}} 'n Edelfamilie van Koessara het oorleef om die Zalpoewa/Hattoesa-familie teen te staan, maar dit is onseker of hulle direkte afstammelinge van Anitta was.{{sfn|Bryce|2005|p=}} Ook die lords van Zalpa het bly leef. Hoezzija I, 'n afstammeling van Hoezzija van Zalpa, het Hatti oorgeneem. Sy skoonseun, Labarna, 'n lid van die suidelike Hoerma, het die troon gesteel, maar het Hoezzija se kleinseun Hattoesili as sy eie seun en erfgenaam aangeneem. Die ligging van Hoerma is moontlik in die berge suid van Koessara.<ref>Joost Blasweiler (2020), [https://www.academia.edu/42931706/ The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattoesili. Part I.] academia.edu</ref> ===Ou Ryk=== [[Beeld:Hattusa.rampart.jpg|thumb|180px|links|'n Skuinste by Hattoesa.]] Die stigting van die Hetitiese koninkryk word toegeskryf aan óf [[Labarna&nbsp;I]] óf [[Hattoesili&nbsp;I]] (laasgenoemde se persoonlike naam kon ook Labarna gewees het),{{sfn|Forlanini|2010|p=119}} wat die gebied suid en noord van Hattoesa verower het. Hattoesili&nbsp;I het veldtogte gevoer tot by die Semitiese [[Amoriete|Amoritiese]] koninkryk Jamchad in [[Sirië]], waar hy die hoofstad, [[Aleppo]], aangeval maar nie ingeneem het, nie. Hattoesili I het Hattoesa eindelik verower en kry die eer vir die stigting van die Hetitiese ryk. <blockquote>"Hattoesili was koning en sy seuns, broers, skoonfamilie, familie en troepe was almal verenig. Wanneer hy op 'n veldtog gegaan het, het hy die vyand se land met dwang beheer. Hy het die lande die een ná die ander verwoes, hulle mag weggeneem en hulle die grense van die see gemaak. Wanneer hy van 'n veldtog teruggekeer het, het elk van sy seuns iewers na 'n land gegaan, en in sy hand het die groot stede floreer. Maar toe die prinse se diensknegte later korrup raak, het hulle begin om die eiendomme te verniel, permanent teen hulle meesters saam te sweer en hulle bloed te vergiet." </blockquote> Dié uittreksel uit ''Die Edik van Telepinoe'' van die 16de eeu&nbsp;v.C. is bedoel om die vereniging, groei en vooruitgang van die Hetiete onder Hattoesili se bewind te illustreer. Dit illustreer ook die korrupsie van "die prinse", wat vermoedelik sy seuns was. Die gebrek aan bronne maak dit onseker oor hoe die korrupsie opgelos is. Op Hattoesili&nbsp;I se sterfbed het hy sy kleinseun [[Moersili&nbsp;I]] (of Moersjilisj&nbsp;I), as sy erfgenaam gekies.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.worldhistory.org/hittite/|title=The Hittites|last1=Mark|first1=Joshua|date=28 April 2011|access-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413083436/https://www.worldhistory.org/hittite/|archive-date=13 April 2021|encyclopedia=World History Encyclopedia|url-status=live}}</ref> [[Beeld:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|160px|Die İnandık-vaas, 'n groot Hetitiese [[terracotta]]vaas met vier handvatsels en reliëftonele van 'n heilige huwelikseremonie (middel 17de eeu&nbsp;v.C., Museum van Anatoliese Beskawings.]] Moersili het die verowerings van Hattoesili&nbsp;I voortgesit. In 1595 of 1587&nbsp;v.C. het hy 'n groot strooptog met die [[Eufraat]]rivier af gevoer. Hy het by Assirië verbygegaan en Mari en [[Babilon]] geplunder en die Amoritiese heersers van die [[Eerste Babiloniese dinastie|Ou Babiloniese Ryk]] afgesit. Eerder as om Babilonië by die Hetitiese grondgebied in te lyf, het hy beheer van Babilonië blykbaar aan sy Kassitiese bondgenote oorhandig, wat dit vir die volgende vier eeue regeer het. Weens vrees vir opstande tuis, het hy nie lank in Babilon vertoef nie. Dié lang veldtog het die hulpbronne van Hatti ooreis en die hoofstad in 'n toestand van byna-anargie gelaat. Moersili is deur sy swaer [[Hantili&nbsp;I]] in 'n sluipmoordaanval vermoor tydens sy reis terug na Hattoesa of kort ná sy terugkeer, en die Hetitiese koninkryk is in chaos gedompel. Hantili het die troon oorgeneem. Hy het verskeie moordpogings op hom oorleef, maar sy gesin nie. Sy vrou en hulle seun is vermoor. Ook ander lede van die koninklike familie is vermoor deur [[Zidanta&nbsp;I]], wat toe self deur sy eie seun, [[Ammoena]], vermoor is. Al die interne onrus in die koninklike familie het tot 'n afname in mag gelei. Die Horiete, 'n volk wat in die bergstreek van die Bo-[[Tigris]] en die Eufraat in die moderne Suidoos-Turkye gewoon het, het die situasie uitgebuit en Aleppo en die omringende streek verower, sowel as die kusstreek van Adanija, wat hulle tot Kizzoewatna (later Silisië) hernoem het. Deur die hele oorblywende deel van die 16de eeu&nbsp;v.C. het binnelandse rusies en oorlog met die Horiete die Hetitiese konings tuis gehou. Die Horiete het die sentrum van mag in Anatolië geword.{{sfn|Roebuck|1966|p=93}}<ref>{{Cite web|url=http://www.periclespress.net/Hittites_resources.html|title=The Hittites – Resources of Ancient Anatolia|date=May 2017|website=Pericles Press|access-date=5 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306132041/http://www.periclespress.net/Hittites_resources.html|archive-date=6 March 2017|url-status=live}}</ref> Die Hetiete het 'n swak fase binnegaan van obskure rekords, onbelangrike leiers en kleiner domeine. Dié patroon van uitbreiding onder sterk konings, afgewissel deur krimping onder swakkes, het homself oor en oor herhaal in die Hetitiese koninkryk se 500-jarige geskiedenis. Dit maak dit moeilik om laasgenoemde tydperke te rekonstrueer. Die volgende noemenswaardige koning ná Moersili&nbsp;I was [[Telepinoe]] (omstreeks 1500&nbsp;v.C.), wat 'n paar oorwinnings in die suidweste behaal het deur hom blykbaar by een Horitiese staat (Kizzoewatna) te skaar teen 'n ander (Mitanni). Telepinoe het ook probeer om die linies van opvolging vas te stel.{{sfn|Forlanini|2010|pp=115–116}} ===Middelryk=== [[Beeld:Yazilikaya_B_12erGruppe.jpg|240px|thumb|links|Twaalf Hetitiese gode van die onderwêreld in Yazılıkaya, 'n heiligdom van Hattoesa.]] Die laaste monarg van die Ou Ryk, Telepinoe, het tot omstreeks 1500&nbsp;v.C. regeer. Sy bewind was die einde van die "Ou Ryk" en die begin van die tydperk bekend as die "Middelryk".{{sfn|Gurney|1966|p=25}} Die tydperk van die 15de eeu&nbsp;v.C. is grootliks onbekend, met min rekords wat behoue gebly het.{{sfn|Gurney|1966|pp=25–26}} Deel van die rede vir beide die swakheid en onbekendheid is dat die Hetiete voortdurend aangeval is, hoofsaaklik deur die Kaskiërs, 'n nie-Proto-Indo-Europese volk wat hulle aan die kuslyn van die Swartsee gevestig het. Die hoofstad is weer eens verskuif, eers na Sapinoewa en toe na Samoeha. Daar is 'n argief in Sapinoewa, maar dit is nog nie behoorlik vertaal nie. Dié tydperk het gelei tot die ware Hetitiese Ryk, vanaf die bewind van [[Toedhalija I]] van omstreeks 1430&nbsp;v.C. af. Een innovasie wat tot die eer van die vroeë Hetitiese heersers strek, is hulle vermoë om verbonde met naburige state te sluit. Die Hetiete was van die eerste bekende pioniers in die kuns van internasionale politiek en diplomasie. Dit is ook in dié tyd dat die Hetitiese godsdiens verskeie gode en rituele van die Horiete aangeneem het. ===Nuwe Ryk=== Met die bewind van Toedhalija&nbsp;I (wat dalk nie die eerste koning met dié naam was nie) het die Hetitiese koninkryk weer eens herrys uit die stof van onbekendheid en het dit die tydperk van die "Hetitiese Ryk" binnegegaan. In dié tyd was daar baie veranderings, waarvan een van die belangrikstes 'n versterking van die koningskap was. Die vestiging van die Hetiete het voortgeduur.{{sfn|Roebuck|1966|p=94}} Die Hetiete het egter geneig om hulle in die ouer lande van Suid-Anatolië te vestig in plaas van in lande aan die [[Egeïese See]]. Namate dié vestiging gevorder het, is bondgenootskappe gesluit met naburige volke.{{sfn|Roebuck|1966|p=94}} [[Beeld:Hattusa,_capital_of_the_Hittite_Empire_38.jpg|thumb|220px|Toedhalija IV ('n reliëf in Hattoesa).]] In dié tydperk het die titel koning oorerflik geword. Die koning het 'n "bonatuurlike aura" aangeneem en hy is deur die Hetiete as "My Son" aangespreek. Die konings van dié tydperk het begin dien as hoëpriesters vir die hele koninkryk. Hulle het elke jaar deur die Hetitiese heilige stede getoer, feeste hanter en 'n oog gehou oor die versorging van die heiligdomme.{{sfn|Roebuck|1966|p=94}} Tydens sy bewind (omstreeks 1400&nbsp;v.C.) het koning Toedhalija&nbsp;I weer 'n bondgenootskap met Kizzoewatna gesluit, toe die Horitiese state Aleppo en Mitanni oorwin en na die weste uitgebrei ten koste van Arzawa ('n Loewiese staat). [[Beeld:Ankara_Muzeum_B19-45.jpg|thumb|links|160px|'n Presiese replika van 'n Hetitiese monument, omstreeks 1300&nbsp;v.C. (Museum van Anatoliese Beskawings).]] Nog 'n swak fase het ná Toedhalija&nbsp;I gevolg, en die vyande het van alle kante gekom en selfs Hattoesa verwoes. Onder [[Soeppiloelioema&nbsp;I]] (omstreeks 1350&nbsp;v.C.) het die ryk weer sy voormalige glorie herwin, en Aleppo is weer verower. Met sy seuns in beheer van al sy nuwe verowerde stede, en Babilonië nog in die hande van sy Kassitiese bondgenoot, was Soepiloelioema die grootste makelaar van mag in die bekende wêreld, saam met Assirië en Egipte. Dit was nie lank voordat Egipte 'n bondgenootskap gesoek het nie deur 'n huwelik tussen 'n seun van hom en die weduwee van [[Toetankamen]]. Dié seun is egter vermoor voordat hy hom in 'n huwelik kon begeef. Die [[Middel-Assiriese Ryk|Assiriese Middelryk]] (1365-1050&nbsp;v.C.) se mag het weer begin groei met die troonbestyging van Assoer-oeballit I in 1365&nbsp;v.C. Hy het Mattiwaza aangeval en die koning van Mitanni verslaan ondanks die pogings van die Hetitiese koning Soeppiloelioema&nbsp;I, wat nou die groeiende Assiriese mag gevrees het, om sy troon met militêre steun te red. Assirië het Mitanni en die land van die Horiete oorgeneem en dit het hom in staat gestel om die grense te oorskry van Hetitiese grondgebied in oostelike [[Klein-Asië]]. Adad-nirari&nbsp;I het ook Karkemisj en Noordoos-Sirië, wat onder beheer van die Hetiete was, geannekseer.<ref name=Roux>{{cite book |first1=Georges |last1=Roux |title=Ancient Iraq|year=1993 |publisher=Penguin (Non-Classics) |isbn=978-0140125238 |url=https://archive.org/details/ancientiraq00roux |url-access=registration }}</ref> Tydens Soeppiloelioema I se bewind is die Hetitiese Ryk getref deur 'n [[epidemie]] van tularemie (knaagdierpes). Dit het die Hetiete dekades lank aangetas en die lewe van Soeppiloelioema&nbsp;I en sy opvolger, Arnoewanda&nbsp;II, geëis.<ref>{{cite book |last1=Zuckerman |first1=Molly K. |last2=Martin |first2=Debra L. |title=New directions in biocultural anthropology |date=2016 |publisher=Wiley-Blackwell |location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-1118962961 |page=297 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=J4DODAAAQBAJ&dq=hittite+plague&pg=PA297}}</ref> Ná Soeppiloelioema se dood en die kort bewind van sy oudste seun, Arnoewanda&nbsp;II, het 'n ander seun, Moersili&nbsp;II, koning geword (omstreeks 1330&nbsp;v.C.). Hy het 'n sterk posisie in die ooste geërf en het hom tot die weste gewend, waar hy Arzawa aangeval het. Op 'n punt toe die Hetiete deur die tularemie-epidemie verswak was, het Arzawa hulle aangeval. Die Hetiete het die aanval afgeweer deur besmette ramme na die aanvallers te stuur. Dit was die eerste aangetekende gebruik van [[biologiese oorlogvoering]].<ref>{{cite journal | url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17499936/ | pmid=17499936 | year=2007 | last1=Trevisanato | first1=S. I. | title=The 'Hittite plague', an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare | journal=Medical Hypotheses | volume=69 | issue=6 | pages=1371–1374 | doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 }}</ref><ref>{{cite book|last1=Windle|first1=Joachim Latacz|title=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery|year=2004|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926308-0|url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC|pages=121–122|access-date=2 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227092043/https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC|archive-date=27 February 2017|url-status=live}}</ref> [[Beeld:Ramses II besieging the Cheta people in Dapur.jpg|thumb|240px|links|Die Egiptiese farao [[Ramses II]] bestorm die Hetitiese fort van Dapoer.]] ====Slag van Kadesj==== Hetitiese vooruitgang was hoofsaaklik afhanklik van beheer oor die handelsroetes en metaalbronne. Vanweë Noord-Sirië se belangrikheid vir die belangrike roetes wat die Silisiese poorte met Mesopotamië verbind het, was verdediging van dié gebied van die uiterste belang. Dit is gou getoets deur die uitbreiding van Egipte onder [[Ramses&nbsp;II]], wat gelei het tot die Slag van Kadesj tussen Egipte en die Hetiete. Die resultaat van die Slag van Kadesj is onseker, maar dit lyk of die tydige aankoms van Egiptiese versterkings 'n algehele oorwinning deur die Hetiete voorkom het.{{sfn|Gurney|1966|p=110}} Die Egiptenare het die Hetiete gedwing om skuiling in die fort van Kadesj te soek, maar hulle eie verliese het voorkom dat hulle 'n beleg van die fort kon volhou. Dié slag het in die 5de jaar van Ramses (omstreeks 1274&nbsp;v.C.) plaasgevind. ====Val van die Hetiete==== [[Beeld:Treaty of Kadesh.jpg|thumb|links|160px|Hetities-Egiptiese vredesverdrag (omstreeks 1258&nbsp;v.C.) tussen Hattoesili&nbsp;III en Ramses&nbsp;II. Dit is die oudste bekende vredesverdrag wat bewaar gebly het (Istanboelse Argeologiese Museum).]] Hierna het die mag van beide Egipte en die Hetitiese Ryk weer afgeneem vanweë die mag van Assirië.{{sfn|Gurney|1966|p=36}} Die Assiriese koning Salmaneser&nbsp;I het van die geleentheid gebruik gemaak om die Horiete en Mitanni te verower en sy land uit te brei tot by die bopunt van die Eufraat, terwyl die Hetitiese koning Moewatalli deur die Egiptenare besig gehou is. Die Hetiete het vergeefs probeer om Mitanni met militêre steun te behou.<ref name=Roux /> Assirië was nou net so 'n groot bedreiging vir Hetitiese handelsroetes as wat Egipte ooit was. Moewatalli se seun, Oerhi-Tesjoeb, het die troon bestyg en was sewe jaar lank koning Moersili&nbsp;III voordat hy ná 'n kort burgeroorlog deur sy oom, Hattoesili&nbsp;III, afgesit is. In antwoord op toenemende Assiriese besettings van Hetitiese grondgebied, het hy vrede met Ramses&nbsp;II (wat ook vir Assirië bang was) gesluit en 'n bondgenootskap met hom aangegaan deur vir hom sy dogter as vrou te gee.{{sfn|Gurney|1966|p=36}} Die Verdrag van Kadesj, een van die oudste volledige verdrae in die geskiedenis wat bewaar gebly het, het hulle grense in Suid-Kanaän bepaal en is in die 21ste jaar van Ramses (omstreeks 1258&nbsp;v.C.) onderteken. Die bepalings van die verdrag sluit die huwelik van 'n Hetitiese prinses met Ramses in.{{sfn|Gurney|1966|p=36}}<ref>{{cite web |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |title=The peace treaty between Ramses II and Hattusili III |work=Ancient Egypt: an introduction to the history and culture |date=December 2006 |access-date=27 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608080809/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |archive-date=8 June 2011 |url-status=live }}</ref> [[Beeld:Museum_of_Anatolian_Civilizations080.jpg|thumb|220px|'n [[Chimera]] met 'n menslike kop en leeu se lyf; laat Hetitiese tydperk (Museum van Anatoliese Beskawings).]] Hattoesili se seun Toedhalija IV was die laaste sterk Hetitiese koning wat daarin geslaag het om Assirië uit die Hetitiese hartland te hou, minstens in 'n mate, hoewel ook hy grondgebied aan hulle afgestaan het. Hy het die eiland [[Siprus]] tydelik geannekseer voordat dit ook in Assiriese hande beland het. Die laaste koning, Soeppiloelioema II, het ook 'n paar oorwinnings behaal.<ref name="naval">Horst Nowacki, Wolfgang Lefèvre ''Creating Shapes in Civil and Naval Architecture: A Cross-Disciplinary Comparison'' Brill, 2009 {{ISBN|9004173455}}</ref> Bryce beskou die koninkryk se val as 'n geleidelike agteruitgang, met Hattoesili se dood as die begin.<ref>{{cite book|last=Bryce|first=Trevor|year=2024|title= Hattusili: The Hittite Prince who stole an Empire|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-3503-4182-1|pages=182–183}}</ref> Die [[Seevolke]] het reeds teen die [[Middellandse See]] begin afbeweeg; hulle het by die Egeïese See begin en tot in Kanaän gevorder. Hulle het die staat Filistia gestig, en Silisië en Siprus van die Hetiete afgeneem. In die proses het hulle hulle handelsroetes afgesny. Dit het die Hetitiese tuislande kwesbaar vir aanvalle uit alle rigtings gelaat, en Hattoesa is omstreeks 1180&nbsp;v.C. tot op die grond afgebrand in 'n nuwe vlaag aanvalle, onder andere deur die Kaskiërs en Frigiërs. So het die Hetitiese Ryk uit die historiese rekords verdwyn en 'n groot deel van die grondgebied is deur die Assiriërs oorgeneem.{{sfn|Gurney|1966|p=39}} Hierbenewens het baie interne kwessies ook gelei tot die einde van die Hetitiese Ryk, wat deel van die groter [[verval van die Bronstydperk]] was.<ref>{{Cite book |title=Western Civilization |last1=Spielvolgel |first1=Jackson |publisher=Wadsworth Cengage Learning |year=2011 |isbn=978-1111342142 |location=Boston, MA |page=30}}</ref> ===Tydperk ná die Hetitiese Ryk=== Hoewel die Hetiete hierna uit Anatolië verdwyn het, het daar 'n paar sogenaamde Siries-Hetitiese state verskyn in Anatolië en Noord-Sirië. Hulle was die opvolgerstate van die Hetitiese Ryk. Die noemenswaardgiste Siries-Hetitiese state was dié by Karkemisj en Melid, met die regerende familie in Karkemisj wat vemoedelik 'n kadettak van die ou regerende Hetitiese linie was. Die Siries-Hetitiese state het geleidelik onder beheer van die Nieu-Assiriese Ryk gekom (911-608&nbsp;v.C.). Karkemisj en Melid is [[vasal]]state van Assirië gemaak onder Salmaneser&nbsp;III (858-'23&nbsp;v.C.), en ten volle in Sirië opgeneem tydens die bewind van [[Sargon&nbsp;II]] (722-'05&nbsp;v.C.). ==Regering== [[Beeld:AlacaStandarte_Hirsch%26Stiere.jpg|thumb|220px|Hetitiese bronsfigure van diere (Museum van Anatoliese Beskawings).]] Die vroegste bekende konstitusionele [[monargie]] is deur die Hetiete ontwikkel.<ref>{{citation |date=12 September 2008 |title=The Hittites |work=smie.co |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |access-date=1 September 2020 |archive-date=20 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead |archivedate=20 Oktober 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml }}</ref>{{sfn|Akurgal|2001|p=118}} Die hoof van die staat was die koning, gevolg deur sy regmatige erfgenaam. Die koning was die opperste heerser van die land; hy was 'n militêre bevelvoerder, regsgesag en 'n hoëpriester.<ref>{{Cite web|url=http://www.allaboutturkey.com/hitit.htm|title=The Hittites|date=5 May 2017|website=all about turkey|access-date=5 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513052831/http://allaboutturkey.com/hitit.htm|archive-date=13 May 2017|url-status=live}}</ref> 'n Paar amptenare het egter onafhanklike gesag uitgeoefen oor verskeie takke van die regering. Een van die belangrikste van dié ampte was dié van die ''gal mesedi'' (hoof van koninklike lyfwagte), wat gewoonlik 'n lid van die koninklike familie was.{{sfn|Bryce|2002|p=22}} Dit is vervang deur die ''gal gestin'' (hoof van wynkelders), ook 'n lid van die familie. Die hoof van die koninkryk se burokrasie was die ''gal dubsar'' (hoof van die skribas). ==Bevolking== Bryce, wat in sy boek 'n vorige raming van die bevolking van 9&nbsp;000 tot 15&nbsp;000 vir Hattoesa aanhaal, sê onlangse navorsing deur Jürgen Seeher dui daarop dat die bevolking nader aan 2&nbsp;300 tot 4&nbsp;600 was, met 'n maksimum van hoogstens 5&nbsp;000 tydens spesiale geleenthede. Vir die hele koninkryk gee Zsolt Simon 'n syfer van 140&nbsp;000 tot 150&nbsp;000, en Bryce self 200&nbsp;000+. Hy merk op dat Hatti 47&nbsp;500 troepe vir Kadesj kon bymekaarmaak en altesaam ~100&nbsp;000 vir militêre diens tydens oorloë en veldtogte (hoewel almal nie noodwendig geveg het nie). Die boek bespreek die bevolking tydens die bewind van Hattoesili&nbsp;III, en hoewel Bryce nie spesifieke datums gee nie, word verstaan dat die getalle vir dié bewind geld.<ref>{{cite book|last=Bryce|first=Trevor|year=2024|title= Hattusili: The Hittite Prince who stole an Empire|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-3503-4182-1|pages=130–134}}</ref> ==Taal== [[Beeld:IndoEuropeanTree.svg|thumb|220px|'n Stamboom van die Indo-Europese tale, in volgorde van eerste tot laaste bevestiging. [[Hetities]] behoort tot die familie Anatoliese tale en is die oudste geskrewe Indo-Europese taal.]] Die Hetiete se taal is sedert omstreeks die 19de eeu&nbsp;v.C. op rekord – tot omstreeks 1100&nbsp;v.C. Hetities is die eerste bevestigde lid van die Anatoliese tak van die Indo-Europese taalfamilie. Geïsoleerde Hetitiese [[leenwoord]]e en talle voorname verskyn van so vroeg as die 20ste eeu&nbsp;v.C. in [[Akkadies]]. Die taal van die Hattoesa-tablette is eindelik ontsyfer deur 'n [[Tsjeggië|Tsjeggiese]] linguis, Bedřich Hrozný (1879-1952), wat sy resultate op 24 November 1915 in [[Berlyn]] aangekondig het. Sy boek oor die ontdekking is in 1917 gepubliseer met die titel ''Die Taal van die Hetiete; sy Struktuur en Lidmaatskap in die Indo-Europese Taalfamilie''.<ref>Hrozný, Bedřich, ''Die Sprache der Hethiter: ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm: ein Entzifferungsversuch'' (Leipzig, Duitsland: J.C. Hinrichs, 1917).</ref> Die ontsyfering het gelei tot die bevestiging van die [[laringaalteorie]] in Indo-Europese linguistiek, wat dekades tevore voorspel is. Vanweë sy struktuur en [[fonologie]] het somige vroeë [[Filologie|filoloë]], veral Warren Cowgill, voorgestel dit moet as 'n sustertaal van Indo-Europese tale (Indo-Hetities) geklassifiseer word, eerder as 'n dogtertaal. Teen die einde van die Hetitiese Ryk het Hetities 'n skryftaal van administrasie en diplomatieke korrespondensie geword. Die bevolking van die grootste deel van die Hetitiese Ryk het in dié tyd Loewies gepraat: nog 'n Indo-Europese taal van die Anatoliese familie wat wes van die Hetitiese streek ontstaan het.<ref name="Hawkins 1986">{{cite journal |last1=Hawkins |first1=David |title=Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems |journal=World Archaeology |date=Feb 1986 |volume=17 |issue=3 |pages=363–376 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976 |jstor=124701 }}</ref> In Hetities is baie leenwoorde, veral [[godsdiens]]tige woorde, van die nie-Indo-Europese Horities en Hatties. Laasgenoemde was die taal van die Hattiërs, die plaaslike bewoners van die land Hatti voordat hulle deur die Hetiete opgeneem of verplaas is. Heilige en magiese tekste van Hattoesa is dikwels in Hatties, Horities en Loewies geskryf, selfs nadat Hetities die norm vir ander skryfwerk geword het. [[Beeld:Museum_of_Anatolian_Civilizations027.jpg|thumb|links|140px|'n Hert simboliseer 'n manlike god.]] ==Godsdiens en mitologie== Hetitiese godsdiens en mitologie word sterk beïnvloed deur hulle Hattiese, [[Mesopotamiese mitologie|Mesopotamiese]], [[Kanaän]]itiese en Horitiese eweknieë. In vroeëre tye kon Indo-Europese elemente steeds duidelik onderskei word. Stormgode was prominent in die Hetitiese [[panteon]]. Na Tarhoent (die Horitiese Tesjoeb) is verwys as "Die Veroweraar", "Koning van die Hemele" en "Heer van die land Hatti". Hy was die hoofgod en sy simbool was die bul. As Tesjoeb is hy uitgebeeld as 'n bebaarde man wat oor twee berge staan en 'n welpie vashou. Hy was die god van gevegte en oorwinning, veral oor 'n buitelandse mag.<ref>{{cite web|url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html|author=Siren, Christopher B.|title='Hittite/Hurrian Mythology REF 1.2', ''Myths and Legends''|website=Comcast.net|access-date=8 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20040706151443/http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html|archive-date=6 July 2004|url-status=live}}</ref> Tesjoeb was ook bekend vir sy stryd teen die [[slang]] Illoejanka.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32|title=A Brief Guide to the Greek Myths|last1=Kershaw|first1=Stephen P.|year=2013 |publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-1472107541|language=en}}</ref> Die Hetitiese gode is vereer met feeste soos die Poeroeli in die lente, die ''noentarrijasjas''-fees in die [[herfs]] en die KI.LAM-fees van die poorthuis, waar beelde van die Stormgod en tot 30 ander idole deur die strate geparadeer is.{{sfn|Bryce|2002|p=135}} {{-}} ==Bybelse Hetiete== Die [[Bybel]] verwys in verskeie verse na die Hetiete. Dit is onduidelik wat die verhouding tussen dié volk en die Hetiete van die [[Bronstydperk]] is. In sommige verse lyk dit of die Bybelse Hetiete hulle eie koninkryke gehad het wat skynbaar buite die geografiese Kanaän geleë was, en magtig genoeg was om 'n Siriese leër te laat vlug. Dit lyk of die Bybelse Hetiete in dié verse na die [[#Tydperk ná die Hetitiese Ryk|Siries-Hetitiese state]] van die [[Ystertydperk]] verwys. In die meeste gevalle waar hulle genoem word, woon hulle egter skynbaar tussen die Israeliete – [[Abraham]] koop 'n stuk grond by die Hetiet Efron om 'n begraafplek te hê ([[Genesis]] 49:30), en Urija die Hetiet was een van die dapper manne in [[Dawid]] se weermag ([[1 Kronieke]] 11:41). Die aard van dié etniese groep is onduidelik, maar is al vertolk as 'n plaaslike Kanaänitiese stam wat die Hetitiese kultuurinvloed geërf het by die Siries-Hetitiese koninkryke in die noorde.{{sfn|Bryce|2005|pp=355–356}}<ref name="Woudstra1981">{{cite book|last1=Woudstra|first1=Marten|title=The Book of Joshua|url=https://books.google.com/books?id=BfG1svPVYyQC&pg=PA60|year=1981|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0802825254|page=60|access-date=19 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516073138/https://books.google.com/books?id=BfG1svPVYyQC&pg=PA60|archive-date=16 May 2016|url-status=live}}</ref> Ander Bybelse geleerdes meen die Hetiete van die Bronstydperk word in die [[Hebreeuse Bybel]] en die [[Apokriewe boeke]] die "Kittiërs" genoem, volgens die Afrikaanse Bybel 'n volk uit [[Griekeland]] en afstammelinge van Jafet (Genesis 10:4).<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/HittitesMittanisAryansIndoAryanSuperstrateInMitanniInternet/Hittites,%20Mittanis%20&%20Aryans%20Indo%20Aryan%20superstrate%20in%20Mitanni%20Internet_djvu.txt|title=Full text of "Hittites, Mittanis & Aryans Indo Aryan Superstrate in Mitanni Internet"|website=archive.org|language=en|access-date=2018-08-14}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ===Bronne=== {{Refbegin|3}} * {{Cite book|last=Akurgal|first=Ekrem|title=The Hattian and Hittite Civilizations|year=2001|location=Ankara|publisher=Ministry of Culture|isbn=9789751727565|url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}} * {{cite book |last1=Anthony |first1=David W. |title=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |date=2010 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J. Woodstock |isbn=978-0-691-14818-2 |url=https://books.google.com/books?id=0FDqf415wqgC&printsec=frontcover}} * {{Cite book|last=Bryce|first=Trevor R.|title=Life and Society in the Hittite World|year=2002|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199241705|url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}} * {{Cite book|last=Bryce|first=Trevor R.|title=The Kingdom of the Hittites|year=2005|orig-year=1998|edition=2nd|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199279081|url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ}} * {{Cite book|last1=Forlanini|first1=Massimo|chapter=An Attempt at Reconstructing the Branches of the Hittite Royal Family of the Early Kingdom Period|title=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer|year=2010|location=Wiesbaden|publisher=Harrassowitz Verlag|pages=115–135|isbn=9783447061193|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C}} * {{cite book |last=Gurney |first=O.R. |year=1966 |title=The Hittites |publisher=Penguin |isbn=0-14-020259-5}} * {{cite conference |last=Kloekhorst |first=Alwin |date=19 June 2014 |title=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |conference=Farewell symposium Michiel de Vaan |location=Leiden |url=https://www.academia.edu/9794131 }} * {{Cite journal|last1=Kloekhorst|first1=Alwin |last2=Waal|first2=Willemijn |year=2019 |title=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |journal=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |volume=109 |issue=2 |pages=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014|hdl=1887/3199128 |s2cid=208141226|hdl-access=free }} * {{Cite journal|last=Kloekhorst|first=Alwin|year=2020|title=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |journal=Journal of Cuneiform Studies|volume=72|pages=143–155 |doi=10.1086/709313 |s2cid=224830641}} * {{cite book |last1=Parpola |first1=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |date=2015 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=9780190226909 |url=https://archive.org/details/rootsofhinduisme0000parp}} {{doi|10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001}} * {{cite book|last=Roebuck|first=Carl|year=1966|title=The World of Ancient Times |publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York |url=https://archive.org/details/worldofancientti00carl}} {{refend}} ==Nog leesstof== * {{en}}{{cite book |last1=Bilgin |first1=Tayfun |title=Officials and administration in the Hittite world |date=2018 |publisher=de Gruyter |location=Berlyn |isbn=9781501516627}} * {{fr}}Jacques Freu et Michel Mazoyer, Des origines à la fin de l'ancien royaume hittite, Les Hittites et leur histoire Tome 1, Collection Kubaba, L'Harmattan, Parys, 2007 * {{fr}}Jacques Freu et Michel Mazoyer, Les débuts du nouvel empire hittite, Les Hittites et leur histoire Tome 2, Collection Kubaba, L'Harmattan, Parys, 2007 * {{en}}{{cite book |editor1-last=de Martino |editor1-first=Stefan |title=Handbook of Hittite Empire |date=2022 |publisher=De Gruyter Oldenbourg |isbn=978-3-11-066178-1 |language=en}} * {{en}}Stone, Damien. The Hittites: Lost Civilizations. VK, Reaktion Books, 2023. ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Hittites}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Hittites}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geskiedenis van Turkye]] [[Kategorie:Hetiete| ]] 7an4m0zhcugp9uqac8s155cc9i84r9n 0 66231 2903580 2624874 2026-05-13T06:04:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903580 wikitext text/x-wiki 'n '''Palindroom''' (vanuit Grieks: ''πάλιν'', "opnuut" en ''δρόμος'', "(deur)loop"), ook 'n '''keerwoord''' genoem, is 'n simmetriese volgorde van letters of syfers in 'n [[woord]] of 'n [[getal]]. Die palindroom bly dieselfde ongeag of dit van links na regs of van regs na links gelees word. Leestekens word nie in ag geneem nie. [[Lêer:Sator Square at Oppède.jpg|thumb|right|'n [[Satorvierkant]] in Oppède, [[Frankryk]].]] == Woorde == Voorbeelde van palindroom-woorde: * dood * droommoord (sover bekend die langste palindroom-woord in Afrikaans) * ete * knalplank * kok * lepel * pap * papajapap Asook: * fokof (kru taal) == Sinne == Palindroom-sinne is dikwels absurd, maar af en toe maak hulle op 'n manier wel verrassend sin, soos die bekende Engelse "Able was I ere I saw Elba", wat aan Napoleon toegedig word. Die volgende voorbeelde van Afrikaanse palindroom-sinne klink bra kru as 'n mens hulle daarmee vergelyk, maar kan dalk tog iemand inspireer om iets pittigers te skep: * Madam Einger Einstein E. laat Sarel lepel lê. Ras, taal en iets nie reg nie, madam? * Madagaskar-bees kook see-brak sag, Adam. * Kaas? Droomsap met ys? Eet Ella papajapap? Alle tee? Sy tem pas moordsaak! == Getalle == Voorbeelde van palindroom-getalle: * 151 * 1001 * 12345678987654321 == Datums en tye == Voorbeelde van palindroom-datums en -tye * 11/02/2011 (11 Februarie 2011) * 21/02/2012 (21 Februarie 2012) * 10:01 (een minuut oor tien) == Sien ook == * [[Anagram]] == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Palindromes}} * {{Wikt-inlyn|palindroom}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Taalkunde]] [[Kategorie:Woordvorme]] 11xp06r9a05hkoi6diyt6gm18l6wvhi 0 69158 2903437 2290015 2026-05-12T16:11:18Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903437 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lelia Etsebeth | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Suid-Afrika]]ans | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 3067264 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Lelia Etsebeth''' is 'n [[Suid-Afrika]]anse aktrise. Etsebeth het 'n Mtech-graad in Drama- en Film-studies van die [[Tshwane-Universiteit van Tegnologie]] verwerf. Sy het in TV-programme soos ''Getroud met Rugby'', ''Last say on Sunday'', ''Erfsondes II'' en ''III'' en rolprente soos ''Superhelde'', ''[[Bakgat 2!]]'' en ''Bloedspoor'' opgetree. == Filmografie == === Rolprente === * ''[[Bakgat 2!]]'', 2010 as Liezl * ''[['n Saak van geloof]]'', 2011 as Marietjie Naudé * ''[[Ek joke net]]'', 2011 * ''[[Superhelde]]'', 2011 as Saskia * ''[[Wolwedans in die skemer]]'', 2012 as Maggie * ''[[Molly & Wors (rolprent)|Molly & Wors]], 2013 as Bokkie Botha * ''[[Bakgat (rolprent)|Bakgat!]] as Liezl du Plessis === TV-optredes === * [[Getroud met rugby (TV-reeks)|''Getroud met rugby'']], 2012 * [[Vir Beter of Baie Beter|''Vir beter of baie beter'']], 2014 * ''Last say on Sunday'' * ''Erfsondes II'' en ''III'' {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Etsebeth, Lelia}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] k31up0542gzctdibiy00s0twqjotdga 0 75216 2903408 1909853 2026-05-12T15:12:15Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903408 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Lourens van der Merwe | beeld = | beeldgrootte = | byskrif = | vollenaam = | bynaam = | geboortedatum = | geboorteplek = [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | lengte = | gewig = | gewig_opdatering = | beroep = | familie = | skool = | universiteit = | ru_skeidsregkomps = [[Superrugby]]<br />[[Curriebeker]] | ru_skeidsregweds = | ru_skeidsregjare = 2011–<br />2011– | ru_skeidsregopdatering = | url = }} '''Lourens van der Merwe''' is 'n [[rugby]][[skeidsregter]] wat deur die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] op hul nasionale paneel aangestel is.<ref>[http://www.sarugby.co.za/playerprofile.aspx?id=38324&category=&leagueid=0 SA Rugby profiel]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Kollegas == * [[Quinton Immelman]] * [[Craig Joubert]] * [[Marius Jonker]] * [[Jaco Peyper]] * [[Stuart Berry]] * [[Jason Jaftha]] * [[Pro Legoete]] * [[Rasta Rasivhenge]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:van der Merwe, Lourens}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rugbyskeidsregters]] [[Kategorie:Lewende mense]] pnb3jftyr0p64m0i3von7su3nsgobwy 0 77999 2903430 2838423 2026-05-12T15:45:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903430 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Monarg |naam= Lodewyk XVI |titel= Koning van Frankryk en Navarra |beeld= [[Lêer:Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg|border|240px|Lodewyk XVI van Frankryk]] |byskrif= Lodewyk XVI van Frankryk |bewind = [[10 Mei]] [[1774]] – [[21 September]] [[1792]] |kroning = 11 Junie 1775 |inhuldiging = |volle naam = Louis Auguste de France |andertitels = |doop = |geboortedatum = [[23 Augustus]] [[1754]] |geboorteplek = [[Versailles]], [[Frankryk]] |sterftedatum = [[21 Januarie]] [[1793]] |sterfteplek = [[Parys]] |begraweplek = |begrafnisdatum = |voorganger = [[Lodewyk XV van Frankryk|Lodewyk XV]] |erfgenaam = |opvolgertipe = Republiek (monargie afgeskaf) |opvolger = [[Maximilien Robespierre]] |koningin = |gade = [[Marie Antoinette]] |gadebewind = |gadevan = |eggenoot = |eggenoot 1 = |eggenoot 2 = |eggenoot 3 = |eggenoot 4 = |eggenoot 5 = |nakomelinge = |dinastie =[[Huis van Bourbon|Bourbon]] |koninklikelofsang = |koninklikeleuse = |vader = Loedewyk, Dauphin van Frankryk (1729–1765) |moeder = Prinses Maria Josepha van Sakse |kinders = }} '''Lodewyk XVI''' ([[23 Augustus]] [[1754]] – [[21 Januarie]] [[1793]]) was die laaste koning van Frankryk voor die val van die [[monargie]] tydens die [[Franse rewolusie]]. Daar is na hom verwys as ''Citizen Louis Capet'' gedurende die vier maande net voor sy teregstelling by wyse van die [[guillotine]]. In 1765, na die dood van sy vader, Louis, [[Dauphin van Frankryk]] (seun van Louis XV), word hy die nuwe [[Dauphin van Frankryk|Dauphin]]. Met die dood van sy oupa [[Lodewyk XV van Frankryk|Lodewyk XV]] op 10 Mei 1774, neem hy tot 4 September 1791 die titel Koning van Frankryk en Navarra aan, toe hy die titel van Koning van "die Franse" ontvang, tot en met die afskaffing van die monargie op [[21 September]] [[1792]]. == Bewind == Die eerste deel van Lodewyk se bewind is gekenmerk deur pogings om Frankryk te hervorm volgens die ideale van die [[Verligting]] – dit het ingesluit die afskaffing van [[lyfeienskap]] en die belasting vir nie-adellikes, asook toenemende verdraagsaamheid jeens nie-[[Katolieke Kerk|Katolieke]]. Die Franse adel het negatief hierop gereageer en die inwerkingstelling daarvan suksesvol teengestaan. Ontevredenheid onder die gewone burgers het hierna toegeneem. Van 1776 af het Lodewyk die [[Noord-Amerika]]anse koloniste aktief ondersteun wat onafhanklikheid van [[Brittanje]] wou hê. Hulle het dit eindelik in 1783 gekry met die [[Verdrag van Parys (1783)|Verdrag van Parys]]. Die gevolglike skuld en finansiële krisis het bygedra tot die ongewildheid van die monargie. Ontevredenheid onder die middel- en laer klas het toegeneem en dit het gelei tot ’n al hoe groter teenstand teen die adel en die absolute monargie, waarvan Lodewyk en sy vrou, [[Marie Antoinette]], as verteenwoordigend beskou is. In 1789 is die [[Bastille]]-gevangenis tydens die opstande in [[Parys]] bestorm en die [[Franse Rewolusie]] het begin. Lodewyk se besluiteloosheid en konserwatisme het hom al hoe ongewilder gemaak. Toe hy in Junie 1791 na [[Varennes]] vlug, vier maande voordat die konstitusionele monargie afgekondig is, het dit oënskynlik gerugte bevestig dat hy sy hoop op oorlewing geplaas het op ’n buitelandse inval. Sy geloofwaardigheid is daardeur kwaai ondermyn en die afskaffing van die monargie het ’n al hoe groter moontlikheid geword. == Verhoor en teregstelling == In Augustus 1792, ’n maand voor die konstitusionele monargie afgeskaf en ’n republiek afgekondig is, is Lodewyk van die troon gesit en in hegtenis geneem. Hy is verhoor en skuldig bevind aan [[hoogverraad]]. Op 21 Januarie 1793 het hy onder die [[valbyl]] gesterf as "burger Louis Capet", ’n bynaam. Hy is die enigste Franse koning wat tereggestel is en sy dood het ’n einde gebring aan die Franse monargie van langer as duisend jaar. == Eksterne skakels == * [http://www.britannica.com/eb/article-9049069/Louis-XVI Encyclopaedia Britannica, Louis XVI] {{Commons-kategorie inlyn|Louis XVI of France}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Louis XVI of France|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Franse konings]] [[Kategorie:Geboortes in 1754]] [[Kategorie:Sterftes in 1793]] 21i5otwwkn5kkgx7xhf01ulxrh3yzjc 2903431 2903430 2026-05-12T15:46:16Z Oesjaar 7467 /* Bewind */ Verbeter 2903431 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Monarg |naam= Lodewyk XVI |titel= Koning van Frankryk en Navarra |beeld= [[Lêer:Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg|border|240px|Lodewyk XVI van Frankryk]] |byskrif= Lodewyk XVI van Frankryk |bewind = [[10 Mei]] [[1774]] – [[21 September]] [[1792]] |kroning = 11 Junie 1775 |inhuldiging = |volle naam = Louis Auguste de France |andertitels = |doop = |geboortedatum = [[23 Augustus]] [[1754]] |geboorteplek = [[Versailles]], [[Frankryk]] |sterftedatum = [[21 Januarie]] [[1793]] |sterfteplek = [[Parys]] |begraweplek = |begrafnisdatum = |voorganger = [[Lodewyk XV van Frankryk|Lodewyk XV]] |erfgenaam = |opvolgertipe = Republiek (monargie afgeskaf) |opvolger = [[Maximilien Robespierre]] |koningin = |gade = [[Marie Antoinette]] |gadebewind = |gadevan = |eggenoot = |eggenoot 1 = |eggenoot 2 = |eggenoot 3 = |eggenoot 4 = |eggenoot 5 = |nakomelinge = |dinastie =[[Huis van Bourbon|Bourbon]] |koninklikelofsang = |koninklikeleuse = |vader = Loedewyk, Dauphin van Frankryk (1729–1765) |moeder = Prinses Maria Josepha van Sakse |kinders = }} '''Lodewyk XVI''' ([[23 Augustus]] [[1754]] – [[21 Januarie]] [[1793]]) was die laaste koning van Frankryk voor die val van die [[monargie]] tydens die [[Franse rewolusie]]. Daar is na hom verwys as ''Citizen Louis Capet'' gedurende die vier maande net voor sy teregstelling by wyse van die [[guillotine]]. In 1765, na die dood van sy vader, Louis, [[Dauphin van Frankryk]] (seun van Louis XV), word hy die nuwe [[Dauphin van Frankryk|Dauphin]]. Met die dood van sy oupa [[Lodewyk XV van Frankryk|Lodewyk XV]] op 10 Mei 1774, neem hy tot 4 September 1791 die titel Koning van Frankryk en Navarra aan, toe hy die titel van Koning van "die Franse" ontvang, tot en met die afskaffing van die monargie op [[21 September]] [[1792]]. == Bewind == Die eerste deel van Lodewyk se bewind is gekenmerk deur pogings om Frankryk te hervorm volgens die ideale van die [[Verligting]] – dit het ingesluit die afskaffing van [[lyfeienskap]] en die belasting vir nie-adellikes, asook toenemende verdraagsaamheid jeens nie-[[Katolieke Kerk|Katolieke]]. Die Franse adel het negatief hierop gereageer en die inwerkingstelling daarvan suksesvol teengestaan. Ontevredenheid onder die gewone burgers het hierna toegeneem. Van 1776 af het Lodewyk die [[Noord-Amerika]]anse koloniste aktief ondersteun wat onafhanklikheid van [[Brittanje]] wou hê. Hulle het dit eindelik in 1783 gekry met die [[Verdrag van Parys (1783)|Verdrag van Parys]]. Die gevolglike skuld en finansiële krisis het bygedra tot die ongewildheid van die monargie. Ontevredenheid onder die middel- en laer klas het toegeneem en dit het gelei tot ’n al hoe groter teenstand teen die adel en die [[absolute monargie]], waarvan Lodewyk en sy vrou, [[Marie Antoinette]], as verteenwoordigend beskou is. In 1789 is die [[Bastille]]-gevangenis tydens die opstande in [[Parys]] bestorm en die [[Franse Rewolusie]] het begin. Lodewyk se besluiteloosheid en konserwatisme het hom al hoe ongewilder gemaak. Toe hy in Junie 1791 na [[Varennes]] vlug, vier maande voordat die konstitusionele monargie afgekondig is, het dit oënskynlik gerugte bevestig dat hy sy hoop op oorlewing geplaas het op ’n buitelandse inval. Sy geloofwaardigheid is daardeur kwaai ondermyn en die afskaffing van die monargie het ’n al hoe groter moontlikheid geword. == Verhoor en teregstelling == In Augustus 1792, ’n maand voor die konstitusionele monargie afgeskaf en ’n republiek afgekondig is, is Lodewyk van die troon gesit en in hegtenis geneem. Hy is verhoor en skuldig bevind aan [[hoogverraad]]. Op 21 Januarie 1793 het hy onder die [[valbyl]] gesterf as "burger Louis Capet", ’n bynaam. Hy is die enigste Franse koning wat tereggestel is en sy dood het ’n einde gebring aan die Franse monargie van langer as duisend jaar. == Eksterne skakels == * [http://www.britannica.com/eb/article-9049069/Louis-XVI Encyclopaedia Britannica, Louis XVI] {{Commons-kategorie inlyn|Louis XVI of France}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Louis XVI of France|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Franse konings]] [[Kategorie:Geboortes in 1754]] [[Kategorie:Sterftes in 1793]] a6kafsn73d6uvcpc4aqf9rxcnadasf2 0 84058 2903578 2664928 2026-05-13T06:03:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903578 wikitext text/x-wiki [[Lêer:English Breakfast nic.jpg|duimnael|250px|'n Tradisionele Engelse ontbyt: Spek en eiers, sousbone, tamatie, sampioene en 'n varkworsie.]] [[Lêer:Chion-in breakfast by Ozchin.jpg|duimnael|250px|'n Tradisionele Japannese ontbyt: rys, piekels, 'n repie gebakte salm, eier, nori, groente met sesamepoeier.]] [[Lêer:Frühstück in Marseille.JPG|duimnael|250px|Tradisionele kontinentale ontbyt – net die minimum!]] [[Lêer:Café na fazenda (1), N.ELAC.jpg|duimnael|250px|'n Ligte ontbyt in Brasilië]] '''Ontbyt''' is die eerste maaltyd wat genuttig word nadat iemand van 'n nagrus ontwaak het, meestal vroegoggend geëet voor die aanvang van 'n dag se werk.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/breakfast |title=Breakfast – definition of breakfast by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia |publisher=Thefreedictionary.com |access-date=28 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521231435/https://www.thefreedictionary.com/breakfast |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> "Ontbyt" kan verwys na hierdie ete of verwys na 'n maaltyd bestaande uit tradisionele ontbytkos (soos [[Eier (voedsel)|eiers]], spek en [[boerewors|wors]]) bedien te eniger tyd van die dag. Die woord verwys letterlik na die breek van die vastydperk van die vorige nag.<ref name="Etym">{{en}} {{cite web | url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=breakfast&searchmode=none | title=Breakfast | publisher=Etymonline.com | accessdate= 2 Februarie 2013}}</ref> Ontbytgeregte wissel van plek tot plek, maar sluit gewoonlik 'n [[koolhidraat]] in soos [[hawermout]], [[graan]]vlokkies of [[roosterbrood]], [[vrugte]] en/of [[groente]], 'n proteïenvoedsel soos eiers, [[vleis]] of [[vis]], en iets te drinke soos [[tee]], [[koffie]], [[melk]] of vrugtesap. [[Ontbytgraan]], [[pannekoek]], wors, eierbrood, spek, vars vrugte, groente, eiers, [[muesli]], [[sampioen]]e, [[boontjie]]s, muffins, plaatkoekies, roosterbrood met [[botter]]/[[margarien]] en [[konfyt]] is algemene voorbeelde van ontbytkos. Daar bestaan egter 'n veel groter verskeidenheid in voorbereiding en bestanddele as bogenoemde, wat meestal verband hou met waar in die wêreld die ontbyt genuttig word.<ref name="hob">{{en}} {{cite web|url=http://www.breakfastpanel.org/history-of-breakfast/|title=Geskiedenis van ontbyt|accessdate=21 April 2011|archive-date=23 Januarie 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110123043206/http://breakfastpanel.org/history-of-breakfast|url-status=dead}}</ref> == Uitwerking op algemene gesondheid == Kenners van menslike voeding het lank reeds verwys na ontbyt as die belangrikste maaltyd van die dag. Dit, na gelang van studies wat gevind het dat mense wat ontbyt oorslaan, buite verhouding geneig is om probleme met konsentrasie, metabolisme, gewig, en hartgesondheid te ontwikkel.<ref name="mayo">{{en}} {{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/food-and-nutrition/AN01119|title=Waarom is ontbyt die belangrikste maaltyd van die dag?|publisher=Mayo Clinic|accessdate=3 Junie 2009}}</ref><ref name="bbc">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2824987.stm |title=Brekfis is 'die belangrikste maaltyd' |date=7 Maart 2003 |publisher=BBC |access-date=3 Junie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120808/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2824987.stm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/health-23403744 |title=Ontbyt sorg vir 'n gesonde hart |publisher=Circulation |website=BBC News |date=Julie 23, 2013 |access-date=Julie 23, 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016204121/https://www.bbc.co.uk/news/health-23403744 |archive-date=16 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die dieetkundige Monica Reinagel het aangevoer die metaboliese voordele oordrewe is, 'n verbetering in [[kognisie]] is gevind onder kinders, maar dis veel minder belangrik onder volwassenes. Reinagel verduidelik ook dat die skakel tussen die oorslaan van ontbyt en 'n verhoogde gewig geneig is om gedragsprobleme te veroorsaak deurdat die persoon die gebrek aan 'n gesonde ontbyt vergoed met peuselhappies, of eet selfs meer later. Dus is gewigstoename dan onvermydelik.<ref>{{cite web |url=http://nutritiondiva.quickanddirtytips.com/is-skipping-breakfast-bad-for-you.aspx |title=Oorslaan van ontbyt is sleg vir jou |access-date=17 Februarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701033717/http://nutritiondiva.quickanddirtytips.com/is-skipping-breakfast-bad-for-you.aspx |archive-date= 1 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|ontbyt}} {{Saadjie}} {{en-vertaal|Breakfast}} [[Kategorie:Voeding]] al5jxf9p4mrbf01pof6a6qxpglheunb 0 84999 2903614 2891997 2026-05-13T09:41:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903614 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Neanderdaller | fossil_range = {{Fossiel tydperk|0.6|0.03}} Middel- tot Laat [[Pleistoseen]] | image= Homo sapiens neanderthalensis.jpg | image_caption = ’n Neanderdallerkopbeen. | image2 = | image2_alt =g=mu | image2_caption = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | familia = [[Hominidae]] | genus = ''[[Homo]]'' | species = '''''H. neanderthalensis''''' | binomial = ''Homo neanderthalensis'' | binomial_authority = William King, 1864 | synonyms = ''Homo mousteriensis''<ref>[https://books.google.com/books?id=pXZ1AQAAQBAJ&pg=PT361&lpg=PT361&dq=Homo+mousteriensis&source=bl&ots=SwpgvbZPNx&sig=Iiq55UMRGSIOoxZqE39aWNwrJXc&hl=en&sa=X&ei=BnXtUsq7FO6uyAH06IAo&ved=0CGAQ6AEwCg#v=onepage&q=Homo%20mousteriensis&f=false Dictionary of Anthropology - Charles Winick - Google Books]. Books.google.ca (1956-12-18). Besoek op 24 Mei 2014.</ref><br />''Homo sapiens neanderthalensis''<br />''Palaeoanthropus neanderthalensis''<ref>[https://books.google.com/books?id=mR_cxcxO8h8C&pg=PA556&lpg=PA556&dq=Palaeoanthropus+neanderthalensis&source=bl&ots=wsgpR8oudS&sig=3TDe6QN_tlrnqVz10HK2s8Ls9Ho&hl=en&sa=X&ei=cnTtUrWtOqWMyQHWg4DgCg&ved=0CHwQ6AEwCw#v=onepage&q=Palaeoanthropus%20neanderthalensis&f=false Bibliography of Fossil Vertebrates 1954-1958 - C.L. Camp, H.J. Allison, and R.H. Nichols - Google Books]. Books.google.ca. Besoek op 24 Mei 2014.</ref> | range_map = Range of Homo neanderthalensis.png | range_map_width = 220px | range_map_caption = Die Neanderdaller kon voorgekom het so ver as die Altai- en die Oeralgebergte. }} Die '''Neanderdallers''' of '''Neanderdalmense''' is ’n [[Uitsterwing|uitgestorwe]] [[spesie]] van [[argaïese mense]] in die [[genus]] ''[[Homo]]'', moontlik ’n subspesie van ''[[Homo sapiens]]'', wat tot omtrent 40&nbsp;000 jaar gelede in [[Eurasië]] voorgekom het.<ref>{{cite web |url=http://www.livescience.com/28036-neanderthals-facts-about-our-extinct-human-relatives.html |title=Neanderthal: Facts About Our Extinct Human Relatives |publisher=LiveScience |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513075637/https://www.livescience.com/28036-neanderthals-facts-about-our-extinct-human-relatives.html |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hoewel daar konsensus is dat die redes vir hulle [[uitsterwing]] "hoogs betwisbaar" is, word [[demografie]]se faktore soos klein bevolkings, verbastering en lukrake skommelings as waarskynlike faktore beskou.<ref>{{cite journal |last1=Vaesen |first1=Krist |last2=Dusseldorp |first2=Gerrit L. |last3=Brandt |first3=Mark J. |date=2021 |title=An emerging consensus in palaeoanthropology: Demography was the main factor responsible for the disappearance of Neanderthals |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |page=4925 |doi=10.1038/s41598-021-84410-7|pmid=33649483 |pmc=7921565 |bibcode=2021NatSR..11.4925V }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Vaesen |first1=Krist |last2=Dusseldorp |first2=Gerrit L. |last3=Brandt |first3=Mark J. |date=2021 |title=Author correction: 'An Emerging Consensus in Palaeoanthropology: Demography Was the Main Factor Responsible for the Disappearance of Neanderthals'|journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |page=8450 |doi=10.1038/s41598-021-88189-5|pmid=33850254 |pmc=8044239 |bibcode=2021NatSR..11.8450V |s2cid=233232999 }}</ref> Ander redes wat aangevoer word, is opname in die moderne menslike samelewing,<ref name=Villa2014>{{cite journal |first1=P. |last1=Villa |first2=W. |last2=Roebroeks |year=2014 |title=Neandertal demise: an archaeological analysis of the modern human superiority complex |journal=PLOS ONE |volume=9 |issue=4 |page=e96424 |doi=10.1371/journal.pone.0096424 |pmc=4005592 |pmid=24789039 |bibcode=2014PLoSO...996424V|doi-access=free }}</ref> groot [[klimaat]]sveranderings,<ref name=bradtmoller2012>{{cite journal |first1=M. |last1=Bradtmöller |first2=A. |last2=Pastoors |first3=B. |last3=Weninger |first4=G. |last4=Weninger |year=2012 |title=The repeated replacement model – Rapid climate change and population dynamics in Late Pleistocene Europe |journal=Quaternary International |volume=247 |pages=38–49 |doi=10.1016/j.quaint.2010.10.015 |bibcode=2012QuInt.247...38B}}</ref> siektes<ref name=underdown2008>{{cite journal |first=S. |last=Underdown |year=2008 |title=A potential role for transmissible spongiform encephalopathies in Neanderthal extinction |journal=Medical Hypotheses |volume=71 |issue=1 |pages=4–7 |doi=10.1016/j.mehy.2007.12.014 |pmid=18280671}}</ref><ref name=sullivan2017>{{cite journal |first1=A. P. |last1=Sullivan |first2=M. |last2=de Manuel |first3=T. |last3=Marques-Bonet |first4=G. H. |last4=Perry |year=2017 |title=An evolutionary medicine perspective on Neandertal extinction |journal=Journal of Human Evolution |volume=108 |pages=62–71 |doi=10.1016/j.jhevol.2017.03.004 |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2016/04/06/047209.full.pdf |pmid=28622932}}</ref> of 'n kombinasie van dié faktore. Hulle word gewoonlik geklassifiseer as die spesie '''''Homo neanderthalensis''''', maar sommige wetenskaplikes beskou hulle as '''''Homo sapiens neanderthalensis''''', ’n subspesie van ''Homo sapiens''. Dit is onduidelik wanneer die Neanderdallers van die menslike lyn afgeskei het; studies dui op verskillende intervalle wat wissel van 315&nbsp;000 jaar<ref name=stringer/> tot meer as 800&nbsp;000 jaar gelede.<ref name=gomez2019/> Die tyd toe hulle van hulle voorouer ''[[Homo heidelbergensis|H. heidelbergensis]]'' afgeskei is, is ook onduidelik. Die oudste moontlike Neanderdallerbene dateer van 430&nbsp;000 jaar gelede, maar die klassifikasie is onseker.<ref name=meyer2016/> Neanderdallers is bekend van talle [[fossiel]]e, veral van ná 130&nbsp;000 jaar gelede.<ref name=klein1983/> Die [[tipespesie|tipespesimen]], "Neanderthal 1", is in 1856 in die Neanderdal in die hedendaagse [[Duitsland]] ontdek. Vir 'n groot deel van die 20ste eeu het navorsers die Neanderdallers uitgebeeld as primitief, onintelligent en dierlik. Hoewel kennis en die persepsie van hulle sedertdien aansienlik verander het in die wetenskaplike gemeenskap, is die beeld van die onontwikkelde grotman-argetipe steeds gewild in die volkskultuur.{{sfn|Papagianni|Morse|2013}}<ref name=drell2000/> [[Lêer:Neanderthalensis.jpg|duimnael|180px|links|’n Neanderdallerskelet (Amerikaanse Museum van Natuurgeskiedenis).]] Die Neanderdallers se tegnologie was taamlik gesofistikeerd. Dit sluit in die kultuur van steengereedskap<ref name=Shaw1999/> en die vermoë om vuur te maak,<ref name="Sorensen_etal2018">{{Cite journal |last1=Sorensen |first1=A. C. |last2=Claud |first2=E. |last3=Soressi |first3=M. |year=2018 |title=Neandertal fire-making technology inferred from microwear analysis |journal=Scientific Reports |volume=8 |issue=1 |pages=10065 |doi=10.1038/s41598-018-28342-9 |pmid=30026576 |pmc=6053370 |issn=2045-2322 |bibcode=2018NatSR...810065S}}</ref> asook die bou van vuurherde,<ref name=hayden2012/><ref name=kedar2019/> om boombasteer<ref name=schmidt/> en minstens eenvoudige [[klere]] soos komberse en poncho's te maak,<ref name=hoffecker2009/> te weef<ref name=Hardy2020/> en op die [[Middellandse See]] te vaar.<ref name=ferentinos2012/> Hulle het ook medisinale plante gebruik<ref name=buckley/> en ernstige beserings behandel, kos gestoor en verskeie kookmetodes gebruik soos die braai, kook en rook van vleis.<ref name=hardy2012/> Neanderdallers het 'n groot verskeidenheid kos geëet, veral [[ewehoewiges]],<ref name=dusseldorp2013/> maar ook ander diere van die [[Pleistoseen]],{{sfn|Papagianni|Morse|2013}} [[plant]]e, klein [[soogdier]]e, [[voël]]s en seediere.{{sfn|Brown|2011}} Hoewel hulle moontlik roofdiere aan die bopunt van die [[voedselketting]] was, het hulle nog met grotbere, grotleeus, grothiënas en ander groot roofdiere meegeding.{{sfn|Shipman|2015|loc= pp. 120–143}} 'n Aantal voorbeelde van simboliese gedagtes en [[kuns]] word onbeslis aan Neanderdallers toegeskryf{{sfn|Tattersall|2015}}, soos moontlike ornamente wat gemaak is van voëlkloue en vere<ref name=Errico2017/>{{sfn|Finlayson|2019}} of skulpe,<ref name=Hoffman/> asook versamelings ongewone voorwerpe soos [[kristal]]le en [[fossiel]]e.<ref name=Moncel2012/> Hulle het blykbaar musiek met 'n soort [[fluit]]<ref name=Turk2018/> en Spaanse [[grotkuns]] gemaak<ref name=Aubert2018/> wat uit voor 65&nbsp;000 jaar gelede dateer.<ref name=pike2017/><ref name=hoffmann2018/> Sommige bewerings van [[godsdiens]]oortuigings is al gemaak.<ref name=wunn2000/> Neanderdallers kon moontlik praat, maar dit is nie bekend hoe ingewikkeld hulle spraak was nie.<ref name=dediu2018/><ref name=danastasio2013/> In vergelyking met die mens het Neanderdallers 'n robuuste liggaamsbou gehad met proporsioneel kort ledemate. Navorsers skryf dit dikwels toe aan aanpassing om hitte in 'n koue klimaat te bewaar, maar dit kon ook aanpassings gewees het om te hardloop in die warmer woudstreke waar hulle dikwels voorgekom het.<ref name=stewart2019/> Hulle het egter wel aanpassings vir die koue gehad, soos gespesialiseerde vetstoring<ref name=Kislev2018/> en 'n vergrote neus om lug warm te maak.<ref name=Azevedo2017/> Die mans was gemiddeld 165&nbsp;cm lank en vroue 153&nbsp;cm, nes moderne mense voor die industriële tydperk.<ref name="Helmuth1998"/> Die breinholtes van mans en vroue was onderskeidelik sowat 1&nbsp;640&nbsp;cm³ en 1&nbsp;460&nbsp;cm³, wat binne die omvang van moderne menslike breine is. Die totale Neanderdalbevolking was klein. Tog is daar bewyse van streekkulture en dus gereelde kommunikasies tussen gemeenskappe.<ref name=Ruebens2013/><ref name=Fabre2009/> Hulle kon in grotte gelewe het na gelang van die [[seisoen]].<ref name=Demay2012/> Die Neanderdalgenoomprojek van 2010 het bewyse gevind van verbastering tussen Neanderdallers en moderne mense.<ref name="green" /><ref name="sankararaman2014" /> Dit het moontlik tussen 316&nbsp;000 en 219&nbsp;000 jaar gelede voorgekom,<ref name="Peyrégne" /> maar waarskynliker sowat 100&nbsp;000 jaar gelede en weer 65&nbsp;000 jaar gelede.<ref name="Kuhlwilm" /> Dit lyk ook of Neanderdallers in [[Siberië]] met [[Denisova-hominien]]e, 'n ander groep argaïese mense, verbaster het.<ref name="Prufer2014" /><ref name=Pennisi/> Neanderdallergene kom ook in ander bevolkings voor en sowat 20% van dié gene het oorleef.<ref name="vernot2014" /> Dit het blykbaar die mens se [[immuunstelsel]] beïnvloed<ref>{{Cite journal |last1=Zeberg |first1=Hugo |last2=Pääbo |first2=Svante |date=2021-03-02 |title=A genomic region associated with protection against severe COVID-19 is inherited from Neandertals |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=118 |issue=9 |pages=e2026309118 |doi=10.1073/pnas.2026309118 |pmid=33593941 |pmc=7936282 |s2cid=231943450 |issn=0027-8424 |doi-access=free}}</ref> en word ook genoem ten opsigte van verskeie ander [[biologie]]se funksies en strukture.<ref name=Dolgova2018/> ==Taksonomie== ===Etimologie=== [[Beeld:Neanderthal excavation site.JPG|thumb|220px|links|Die Kleine Feldhofer-grot, waar Neanderthal 1 ontdek is.]] Neanderdallers is genoem na die ''Neandertal'' in Duitsland (voorheen gespel ''Neanderthal'').<ref name="naming">{{cite journal |last1=Howell |first1=F. C.|year=1957 |title=The evolutionary significance of variation and varieties of 'Neanderthal' man |journal=The Quarterly Review of Biology |volume=32 |issue=4 |pages=330–347 |doi=10.1086/401978 |jstor=2816956 |pmid=13506025 |s2cid=10857962}}</ref><ref name=Kreisstadt2017/> Die dal self is genoem na Joachim Neander, 'n Duitse teoloog en liedjieskrywer wat die streek dikwels besoek het.<ref>{{cite web |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Neanderthal |title=Neanderthal |website=American Heritage Dictionary |access-date=February 18, 2020}}</ref> Neanderthal 1, die tipespesimen, was in [[antropologie]]se geskrifte bekend as die "Neanderdalskedel" en die rekonstruksie wat op die skedel gegrond is, is die "Neanderdalmens" genoem.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/stream/lecturesonmanhi00huntgoog#page/n330/mode/2up |title=Lectures on man: his place in creation, and in the history of the earth |last=Vogt |first=K. C.|publisher=Longman, Green, Longman and Roberts |year=1864 |place=Londen, VK |pages=302, 473}}</ref> Die hele spesie is ''Homo neanderthalensis'' genoem, en dit onderskei dit is apart van mense, soos in 1863 die eerste keer voorgestel is deur die Ierse geoloog William King.<ref name="King64">{{Cite journal |last1=King |first1=W. |year=1864 |title=On the Neanderthal skull, or reasons for believing it to belong to the Clydian Period and to a species different from that represented by man |url=https://biodiversitylibrary.org/page/29371003 |journal=Report of the British Association for the Advancement of Science, Notices and Abstracts, Newcastle-upon-Tyne, 1863 |volume=33 |pages=81–82 |via=Biodiversity Heritage Library}}</ref><ref name="MurrNashSeoiMcCo15">{{cite journal |last1=Murray |first1=J. |title=The contribution of William King to the early development of palaeoanthropology |year=2015 |journal=Irish Journal of Earth Sciences |volume=33 |pages=1–16 |doi=10.3318/ijes.2015.33.1 |jstor=10.3318/ijes.2015.33.1 |last2=Nasheuer |first2=H. P. |last3=Seoighe |first3=C. |last4=McCormack |first4=G. P. |last5=Williams |first5=D. M. |last6=Harper |first6=D. A. T.}}</ref><ref>{{cite journal |first=A. K. |last=Winner |year=1964 |title=Terminology |journal=Current Anthropology |volume=5 |issue=2 |pages=119–122 |doi=10.1086/200469 |jstor=2739959 |s2cid=224796921}}</ref> [[Beeld:Stammbaum der Primaten Haeckel.jpg|thumb|220px|Ernst Haeckel se stamboom van die primate dui ''H. stupidus'' (Neanderdallers) aan as die voorsaat van ''H. sapiens''.<ref name=haeckel>{{cite book |url=https://archive.org/details/systematischephy03haec/page/601 |first=E. |last=Haeckel |year=1895 |title=Systematische Phylogenie: Wirbelthiere |publisher=G. Reimer |language=de |page=601}}</ref>]] [[Beeld:Calotte crânienne, type de l'espèce Homo neanderthalensis, vallée de Néander.jpg|thumb|220px|links|Die bokant van die skedel van Neanderthal 1, die tipespesimen, in die Musée de l'Homme, [[Parys]].]] [[Beeld:Neanderthal Flintworkers (Knight, 1920).jpg|links|thumb|220px|''Le Moustier'' deur Charles R. Knight, 1920.]] ===Navorsingsgeskiedenis=== Die eerste Neanderdalleroorblyfsel, 'n skedel, is in 1829 deur die Nederlandse naturalis Philippe-Charles Schmerling in die Grottes d'Engis in [[België]], ontdek. Hy het egter gedink dit behoort aan 'n moderne mens.<ref>{{cite book |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207986 |first=P. |last=Schmerling |year=1834 |title=Recherches sur les ossemens fossiles découverts dans les cavernes de la province de Liége |trans-title=Research on the fossil specimens discovered in the caves of Liège |publisher=P. J. Collardin |pages=30–32 |hdl=2268/207986}}</ref> In 1848 is "Gibraltar 1" van die Forbes-groefsteen aan Gibraltar se wetenskapvereniging voorgelê, maar hulle het ook geglo dit is 'n moderne menslike skedel.<ref>{{cite journal |first=A. |last=Menez |year=2018 |title=Custodian of the Gibraltar skull: the history of the Gibraltar Scientific Society |journal=Earth Sciences History |volume=37 |issue=1 |pages=34–62 |doi=10.17704/1944-6178-37.1.34}}</ref> In 1856 het die plaaslike onderwyser Johann Carl Fuhlrott besef bene van die Kleine Feldhofer-grot in die Neanderdal, Neanderthal 1, is iets anders as dié van 'n moderne mens.<ref name=Schmitz2002>{{cite journal |first1=R. W. |last1=Schmitz |first2=D. |last2=Serre |first3=G. |last3=Bonani |display-authors=et al. |year=2002 |title=The Neandertal type site revisited: interdisciplinary investigations of skeletal remains from the Neander Valley, Germany |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=99 |issue=20 |pages=13342–13347 |doi=10.1073/pnas.192464099 |pmc=130635 |pmid=12232049 |bibcode=2002PNAS...9913342S|doi-access=free }}</ref> Hy het dit in 1857 aan die Duitse antropoloog Hermann Schaaffhausen gegee om te bestudeer. Dit het bestaan uit die skedel, bene van die bobeen, regterarm, heupbeen, skouerblad, ribbes en ander bene.<ref name=king1864/><ref>{{cite journal |first=H. |last=Schaaffhausen |year=1858 |title=Zur Kenntnis der ältesten Rassenschädel |journal=Archiv für Anatomie, Physiologie und Wissenschaftliche Medicin |pages=453–478 |language=de |trans-title=Acknowledging the oldest racial skull}}</ref> Ná die publikasie van [[Charles Darwin]] se ''[[On the Origin of Species]]'' het Fuhlrott en Schaaffhausen gemeen die bene behoort aan 'n antieke moderne mens.<ref name=drell2000/><ref name=king1864/><ref name=schlager/><ref>{{cite journal |first=J. C. |last=Fuhlrott |url=https://www.naturhistorischerverein.de/neandertaler_ebook.pdf |title=Menschliche Überreste aus einer Felsengrotte des Düsselthales |trans-title=Human remains from a rock grotto in Düsseltal |journal=Verh Naturhist Ver Preuss Rheinl |year=1859 |volume=16 |pages=131–153 |language=de}}</ref> Fuhlrott en Schaaffhausen het teenstand gekry van veral die patoloog Rudolf Virchow, wat gereken het 'n mens kan nie 'n nuwe spesie definieer op grond van 'n enkele ontdekking nie. In 1872 het Virchow Neanderdallereienskappe verkeerdelik vertolk as tekens van seniliteit, siektes en misvorming.<ref>{{cite journal |last=Virchow |first=R. |trans-title=Examinations on the Neandertal skull |language=de |title=Untersuchung des Neanderthal-Schädels |journal=Verh Berl Anthrop Ges |year=1872 |volume=4 |pages=157–165}}</ref> Dit het die navorsing oor die Neanderdaller vertraag tot aan die einde van die 19de eeu.<ref name=drell2000>{{cite journal |first=J. R. R. |last=Drell |year=2000 |title=Neanderthals: a history of interpretation |journal=Oxford Journal of Archaeology |volume=19 |issue=1 |pages=1–24 |doi=10.1111/1468-0092.00096 |s2cid=54616107 |url=https://semanticscholar.org/paper/58187be48de69d51c7c50e7a59ce26c16fb7d099}}</ref><ref name=schlager/> Teen die vroeë 20ste eeu is nog talle ander ontdekkings van Neanderdalleroorblyfsels gemaak, en daar is bepaal ''H. neanderthalensis'' is 'n wettige spesie. Die invloedrykste spesimen was La Chapelle-aux-Saints 1 ("Die Ou Man") uit La Chapelle-aux-Saints, [[Frankryk]]. Die Franse paleoantropoloog Marcellin Boule het verskeie geskrifte geskryf, onder meer die eerste een wat [[paleoantropologie]] as 'n wetenskap gevestig het, en het die spesimen beskryf. Hy het hom egter as krom en aapagtige gerekonstrueer, en net verreweg verwant aan die moderne mens. Boule het die gewilde beeld van Neanderdallers aangevuur as barbaars, krom, knuppelswaaiend en primitief. Dié beeld is verskeie dekades lank nageboots. In 1911 het die Skotse antropoloog Arthur Keith Chapelle-aux-Saints 1 as 'n onmiddellike voorsaat van die moderne mens gerekonstrueer wat langs 'n vuur sit en gereedskap maak. Dit het egter nie wetenskaplikes oortuig nie en in 1915 het Keith van sy teorie afgesien.<ref name=drell2000/><ref name=schlager/><ref name=sommer2006>{{cite journal |first=M. |last=Sommer |year=2006 |title=Mirror, mirror on the wall: Neanderthal as image and 'distortion' in early 20th-century French science and press |journal=Social Studies of Science |volume=36 |issue=2 |pages=207–240 |doi=10.1177/0306312706054527 |s2cid=145778787 |url=http://blog.wbkolleg.unibe.ch/wp-content/uploads/Sommer2006_MirrorMirrorNeanderthals.pdf |access-date=10 Julie 2022 |archive-date=28 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240828101937/http://blog.wbkolleg.unibe.ch/wp-content/uploads/Sommer2006_MirrorMirrorNeanderthals.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Beeld:Neanderthaler Fund.png|thumb|220px|Die rekonstruksie van Neanderthal 1 deur Hermann Schaaffhausen, 1888.]] Teen die middel van die eeu het wetenskaplikes 'n poging aangewend om die Neanderdaller beter te verstaan. Idees soos die Neanderdaller se gedrag, intelligensie en kultuur is bespreek, en daaruit het 'n mensagtiger beeld te voorskyn gekom. In 1939 het die Amerikaanse antropoloog Carleton Coon die Neanderdaller gerekonstrueer in 'n moderne sakepak en hoed om te beklemtoon dat hy min of meer ononderskeidbaar van die moderne mens sou gewees het as hy tot vandag oorleef het. [[William Golding]] se roman van 1955 ''The Inheritors'' beeld Neanderdallers uit as veel emosioneler en beskaafder.<ref name=drell2000/>{{sfn|Papagianni|Morse|2013}}<ref name=Langdon2016/> Boule se beeld het egter werke tot in die 1960's beïnvloed. Deesdae is rekonstruksies van Neanderdallers mensliker.<ref name=schlager>{{cite book |first1=S. |last1=Schlager |first2=U. |last2=Wittwer-Backofen |year=2015 |chapter=Images in paleoanthropology: facing our ancestors |title=Handbook of paleoanthropology |publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg |pages=1019–1027 |editor1-first=W. |editor1-last=Henke |editor2-first=I. |editor2-last=Tattersall |doi=10.1007/978-3-642-39979-4_70 |isbn=978-3-642-39978-7}}</ref><ref name=Langdon2016/> 'n Verbastering tussen Neanderdallers en moderne mense is al vroeg vermoed,<ref name="McFarland">{{cite book |url=http://www.electricscotland.com/webclans/cairney/14.htm|title=Clans and families of Ireland and Scotland, an ethnography of the Gael |last1=Cairney |first1=C. T. |year=1989 |publisher=McFarland |isbn=978-0-89950-362-2 |page=14}}</ref> soos in 1800 voorgestel deur die Engelse paleoantropoloog [[Thomas Henry Huxley|Thomas Huxley]],<ref>{{cite journal |last=Huxley |first=T. |year=1891 |title=The Aryan question and pre-historic man |url=http://aleph0.clarku.edu/huxley/CE7/Aryan.html |journal=The Popular Science Monthly |volume=38 |pages=512–516}}</ref> in 1907 deur die Deense etnograaf Hans Peder Steensby<ref>{{cite journal |first=H. P. |last=Steensby |title=Racestudier i Danmark |trans-title=Race Studies in Denmark |language=da |url=http://img.kb.dk/tidsskriftdk/pdf/gto/gto_0019-PDF/gto_0019_67206.pdf |journal=Geographical Journal |publisher=Geografisk Tidsskrift |volume=9 |year=1907}}</ref> en in 1962 deur Coon.<ref>{{cite journal |last=Coon |first=C. S. |title=The origin of races |journal=Science |year=1962 |volume=140 |issue=3563 |publisher=Knopf |pages=548–549 |doi=10.1126/science.140.3563.208 |pmid=14022816 |url=https://archive.org/details/B-001-001-289/page/n631}}</ref> In die vroeë 2000's is vermeende kruisingspesimens ontdek.<ref name = "Tattersall">{{cite journal |doi=10.1073/pnas.96.13.7117 |title=Hominids and hybrids: The place of Neanderthals in human evolution |year=1999 |last1=Tattersall |first1=I. |last2=Schwartz |first2=J. H. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=96 |issue=13 |pages=7117–19 |jstor=48019 |bibcode=1999PNAS...96.7117T |pmid=10377375 |pmc=33580|doi-access=free }}</ref> Eenderse anatomie kan egter toegeskryf word aan aanpassing by dieselfde soort omgewing eerder as verbastering.{{sfn|Reich|2018}} Neanderdallergene is in 2010, met die eerste [[genoom]]volgordebepaling van Neanderdallers, in moderne bevolkings aangetref.<ref name=green>{{cite journal |last1=Green |first1=R. E. |last2=Krause |first2=J. |last3=Briggs |first3=A. W. |display-authors=3 |last4=Maricic |first4=T. |last5=Stenzel |first5=U. |last6=Kircher |first6=M. |last7=Patterson |first7=N. |last8=Li |first8=H. |last9=Zhai |first9=W. |title=A draft sequence of the Neandertal genome |journal=Science |year= 2010 |volume=328 |issue=5979 |pages=710–722 |doi=10.1126/science.1188021 |pmid=20448178 |pmc=5100745 |bibcode=2010Sci...328..710G}}</ref> Dit is gegrond op drie spesimens in die Vindijagrot in [[Kroasië]] wat amper 4% argaïese [[DNS]] bevat het. ===Klassifikasie=== {{kladogram|align=left|caption=2019-filogenie gegrond op 'n vergelyking van antieke proteome en genome met dié van moderne spesies.<ref name="Chen2019">{{cite journal |first1=F. |last1=Chen |first2=F. |last2=Welker |first3=C. |last3=Shen |year=2019 |title=A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau |journal=Nature |volume=569 |issue=7,756 |pages=409–412 |doi=10.1038/s41586-019-1139-x|pmid=31043746 |bibcode=2019Natur.569..409C |s2cid=141503768|url=https://kar.kent.ac.uk/74280/1/Xiahe_Main.pdf }}</ref>|width=400|cladogram= {{clade |1={{clade |1=''[[Homo sapiens]]'' |2={{clade |1={{clade |1=[[Denisova-hominien]] van die Denisovagrot |2=Denisova van die Baishiya Karstgrot }} |2={{clade |1=Neanderdaller van die Denisovagrot |2={{clade |1=Neanderdaller van die Sidróngrot |2=Neanderdaller van die Vindijagrot }} }}}}}}}}}} Neanderdallers is [[hominied]]e in die [[genus]] ''[[Homo]]'' (mense) en word gewoonlik geklassifiseer as 'n aparte [[spesie]], ''H. neanderthalensis'', hoewel soms as 'n [[subspesie]] van moderne mense soos ''H. sapiens neanderthalensis''. Dan word die mens geklassifiseer as ''H. sapiens sapiens''.<ref name="Pääbo2014"/> 'n Groot deel van die omstredenheid spruit uit die vaagheid van die term "spesie", want dit beteken gewoonlik twee geneties geïsoleerde bevolkings, maar 'n kruising tussen mense en Neanderdallers het plaasgevind.<ref name="Pääbo2014">{{cite book |title=Neanderthal man: in search of lost genomes |author-last=Pääbo |author-first=S. |publisher=Basic Books |year=2014 |location=New York |page=237 }}</ref> Die afwesigheid van vaderlike [[Y-chromosoom|Y-chromosome]] en moederlike [[mitochondriale DNS]] (mtDNS) in moderne mense wat van Neanderdallers af kom, asook die onderverteenwoordiging van Neanderdalse X-chromosoom-DNS, kan dui op 'n afname van vrugbaarheid of gereelde steriliteit van sommige kruisings,<ref name=sankararaman2014/><ref name=currat2004/><ref name=Bustamante>{{cite journal |author-last1=Mendez |author-first1=F. L. |author-last2=Poznik |author-first2=G. D. |author-last3=Castellano |author-first3=S. |author-last4=Bustamante |author-first4=C. D. |title=The divergence of Neandertal and modern human Y chromosomes |journal=American Journal of Human Genetics |volume=98 |number=4 |pages=728–734 |year=2016 |doi=10.1016/j.ajhg.2016.02.023 |pmid=27058445 |pmc=4833433}}</ref> en dit verteenwoordig 'n gedeeltelike biologiese voortplantingsblokkade tussen die groepe, en dus spesie-uitsterwing.<ref name=sankararaman2014/> In 2014 het die genetikus Svante Pääbo sulke "taksonomiese oorloë" as onoplosbaar beskryf, "want daar is geen definisie van spesie wat die geval perfek beskryf nie".<ref name="Pääbo2014"/> Neanderdallers was vermoedelik nader verwant aan Denisova-hominiene as aan moderne mense. Neanderdallers deel ook 'n meer onlangse [[laaste gemeenskaplike voorsaat]] (LGV) met die Denisovas as met moderne mense, volgens kern-DNS (nDNA). Tog deel Neanderdallers en moderne mense 'n meer onlangse mitochondriale LGV (waarneembaar wanneer mtDNS bestudeer word). Dit stam waarskynlik uit 'n verbastering ná die skeiding van die Neanderdallers en Denisovas, wat 'n ander mtDNS-lyn daargestel het. Dit behels óf die introgressie van 'n ander argaïese mens en Denisovas,<ref name="Prufer2014"/><ref name=Pennisi/><ref name="Chen2019"/><ref name=rogers2017/><ref name=hajdinjak2018>{{cite journal |author-first1=M. |author-last1=Hajdinjak |author-first2=Q. |author-last2=Fu |author-first3=A. |author-last3=Hübner |year=2018 |title=Reconstructing the genetic history of late Neanderthals |journal=Nature |volume=555 |issue=7698 |pages=652–656 |doi=10.1038/nature26151 |pmid=29562232 |pmc=6485383 |bibcode=2018Natur.555..652H}}</ref> óf die introgressie van 'n vroeëre, ongeïdentifiseerde moderne mens uit Afrika en die Neanderdallers.<ref>{{cite journal |first1=C. |last1=Posth |first2=C. |last2=Wißing |first3=K. |last3=Kitagawa |display-authors=et al. |title=Deeply divergent archaic mitochondrial genome provides lower time boundary for African gene flow into Neanderthals |journal=Nature Communications |volume=8 |page=16046 |year=2017 |doi=10.1038/ncomms16046| pmid=28675384 | pmc=5500885 | bibcode=2017NatCo...816046P}}</ref> ==Evolusie== {{beeldgroep2|perrow = 2|total_width=300 |image1= Homo_erectus_tautavelensis.jpg|caption1=Fase 1: vroeë pre-Neanderdaller, moontlik ''[[Homo erectus|H. erectus]]'', 450&nbsp;000 jaar gelede) |image2= Homo_heildebergensis._Museo_de_Prehistoria_de_Valencia.jpg|caption2=Fase 2: argaïese Neanderdaller, moontlik ''[[Homo heidelbergensis|H. heidelbergensis]]'', 430&nbsp;000 jaar gelede) |image3= National_Museum_of_Natural_History_(8587341141)_CROP.jpg|caption3=Fase 3: vroeë Neanderdaller, 130&nbsp;000 jaar gelede) |image4= Homo sapiens neanderthalensis.jpg| width5 = 150 | caption4 = Fase 4: klassieke Europese Neanderdaller, 50&nbsp;000 jaar gelede) |footer='''Die akkresiemodel'''<ref name = "Dean1998"/> }} Baie kenners dink ''[[Homo heidelbergensis|H. heidelbergensis]]'' was die laaste gemeenskaplike voorsaat van die Neanderdallers, Denisovas en moderne mense voordat bevolkings in onderskeidelik Europa, Asië en Afrika afgesonder geraak het.<ref>{{cite journal |first=K. W. |last= Ko|year=2016 |title=Hominin interbreeding and the evolution of human variation |journal=Journal of Biological Research-Thessaloniki |volume=23 |pages=17 |doi=10.1186/s40709-016-0054-7 |pmc=4947341 |pmid=27429943}}</ref> Die taksonomiese onderskeid tussen ''H. heidelbergensis'' en die Neanderdallers is hoofsaaklik gebaseer op 'n fossielgaping in Europa tussen 300&nbsp;000 en 243&nbsp;000 jaar gelede. "Neanderdallers word gewoonlik beskou as fossiele wat van ná dié gaping dateer.<ref name = "Dean1998">{{cite journal |author-first1=D. |author-last1=Dean |title=On the phylogenetic position of the pre-Neandertal specimen from Reilingen, Germany |author-first2=J.-J. |author-last2=Hublin |author-first3=R. |author-last3=Holloway |author-first4=R. |author-last4=Ziegler |year=1998 |journal=Journal of Human Evolution |volume=34 |issue=5 |pages=485–508 |doi=10.1006/jhev.1998.0214 |pmid=9614635 |s2cid=6996233 |url=https://semanticscholar.org/paper/c5124104dcc8d911099106295b006e21bf31e60f}}</ref> Bene van 430&nbsp;000 jaar oud by Sima de los Huesos kan egter vroeë Neanderdallers of 'n nabyverwante groep verteenwoordig,<ref name=meyer2016/><ref name=bischoff2003>{{cite journal |doi=10.1006/jasc.2002.0834 |title=The Sima de los Huesos hominids date to beyond U/Th equilibrium (>350kyr) and perhaps to 400–500kyr: new radiometric dates |year=2003 |author-last1=Bischoff |author-first1=J. L. |author-last2=Shamp |author-first2=D. D. |author-first3=A. |author-last3=Aramburu |display-authors=et al. |journal=Journal of Archaeological Science |volume=30 |issue=3 |pages=275–280 |url=https://www.academia.edu/12923811}}</ref> en die 400&nbsp;000 jaar oue Aroeira&nbsp;3 kan 'n oorgangsfase wees. Voorsaat- en afstammende vorme kon saam voorgekom het.<ref>{{cite journal |author-first1=J. |author-last1=Daura |author-first2=M. |author-last2=Sanz |author-first3=J. L. |author-last3=Arsuaga |author-first4=D. L. |author-last4=Hoffman |year=2017 |title=New Middle Pleistocene hominin cranium from Gruta da Aroeira (Portugal) |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=114 |issue=13 |pages=3397–3402 |doi=10.1073/pnas.1619040114 |pmid=28289213 |pmc=5380066|doi-access=free }}</ref> Dit is ook moontlik dat daar 'n geenvloei tussen Wes-Europa en Afrika was tydens die Middel-Pleistoseen wat Neanderdallereienskappe in sommige spesies verberg.<ref name=meyer2016/> Die fossielrekord is baie vollediger vanaf minder as 130&nbsp;000 jaar gelede,{{sfn|Stringer|1993|loc=pp. 65–70}} en spesimens uit dié tydperk maak die grootste deel van die bekende Neanderdallerskelette uit.<ref>{{cite book |author-first1=B. |author-last1=Vandermeersch |author-first2=M. D. |author-last2=Garralda |title=Continuity and discontinuity in the peopling of Europe |chapter=Neanderthal geographical and chronological variation |publisher=Springer Netherlands |editor1=S. Condemi |editor2=G.-C. Weniger |series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology |pages=113–125 |year=2011 |doi=10.1007/978-94-007-0492-3_10 |isbn=978-94-007-0491-6}}</ref> Daar is twee hoofhipoteses oor die evolusie van Neanderdallers ná die skeiding tussen Neanderdallers en mense: twee fases en akkresie. Twee fases behels 'n enkele groot omgewingsvoorval, soos die [[Saale-glasiasie]], wat veroorsaak het dat die Europese ''H. heidelbergensis'' se liggaamsgrootte en robuustheid vinnig toegeneem het en hulle kop 'n verlenging ondergaan het (fase 1). Dit het daarna gelei tot ander veranderings in die anatomie van die skedel (fase 2).<ref name="speciation"/> Die anatomie van die Neanderdallers is egter dalk nie net deur aanpassings by die koue weer veroorsaak nie.<ref name=stewart2019/> Volgens die akkresiehipotese het Neanderdallers mettertyd stadig ontwikkel van die voorouer-''H. heidelbergensis'', en dit het in vier fases gebeur: vroeë pre-Neanderdallers, argaïese Neanderdallers, vroeë Neanderdallers en klassieke Neanderdallers.<ref name = "Dean1998"/> Verskeie datums is al voorgestel vir die skeiding tussen Neanderdallers en mense. Volgens die datum van 250&nbsp;000 jaar gelede was ''[[Florisbad-skedel|H. helmei]]'' die laaste gemeenskaplike voorsaat. Die datum van sowat 400&nbsp;000 jaar gelede gebruik ''H. heidelbergensis'' as die LGV. Volgens 600&nbsp;000 jaar gelede was ''[[Homo rhodesiensis|H. rhodesiensis]]'' die LGV, en dit het vertak in moderne mense en 'n ''H. heidelbergensis''-lyn.<ref name=endicott/> Volgens die datum 800&nbsp;000 jaar gelede was ''[[Homo antecessor|H. antecessor]]'' die LGV, maar verskillende variasies van die model stoot die datum terug tot 'n miljoen jaar gelede.<ref name=meyer2016/><ref name=endicott/> 'n Ontleding van 2020 van ''H. antecessor'' dui aan dié spesie is verwant, maar nie 'n direkte voorsaat nie.<ref>{{cite journal |first=F. |last=Welker |display-authors=et al. |title=The dental proteome of ''Homo antecessor'' |journal=Nature |year=2020 |volume=580 |issue=7802 |pages=235–238 |doi=10.1038/s41586-020-2153-8 |pmid=32269345 |pmc=7582224 |bibcode=2020Natur.580..235W |s2cid=214736611}}</ref> DNS-studies het verskeie datums opgelewer, soos 538&nbsp;000 - 315&nbsp;000,<ref name=stringer/> 553&nbsp;000 - 321&nbsp;000<ref>{{cite journal |first1=A. W. |last1=Briggs |first2=J. M. |last2=Good |first3=R. E. |last3=Green |year=2009 |title=Targeted retrieval and analysis of five Neandertal mtDNA genomes |journal=Science |volume=325 |issue=5,938 |pages=318–321 |doi=10.1126/science.1174462 |pmid=19608918 |url=http://pdfs.semanticscholar.org/db3e/13246f66ddcaf0d6920fca4e7688ccc9a636.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307185255/http://pdfs.semanticscholar.org/db3e/13246f66ddcaf0d6920fca4e7688ccc9a636.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-03-07 |bibcode=2009Sci...325..318B |s2cid=7117454}}</ref> 565&nbsp;000 - 503&nbsp;000,<ref name=Hajdinjak2018>{{Cite journal |doi=10.1038/nature26151 |issn=1476-4687 |volume=555 |issue=7698 |pages=652–656 |last1=Hajdinjak |first1=M. |last2=Fu |first2=Q. |last3=Hübner |first3=A. |display-authors=3 |last4=Petr |first4=Martin |last5=Mafessoni |first5=Fabrizio |last6=Grote |first6=Steffi |last7=Skoglund |first7=Pontus |last8=Narasimham |first8=Vagheesh |last9=Rougier |first9=Hélène |title=Reconstructing the genetic history of late Neanderthals |journal=Nature |date=March 1, 2018 |pmid=29562232 |pmc=6485383 |bibcode=2018Natur.555..652H}}</ref> 654&nbsp;00 - 475&nbsp;000,<ref name=endicott>{{cite journal |first1=P. |last1=Endicott |first2=S. Y. W. |last2=Ho |first3=C. |last3=Stringer |year=2010 |title=Using genetic evidence to evaluate four palaeoanthropological hypotheses for the timing of Neanderthal and modern human origins |journal=Journal of Human Evolution |volume=59 |issue=1 |pages=87–95 |url=http://materiais.dbio.uevora.pt/MA/Artigos/The_timing_of_Neanderthal_and_modern_human_origins.pdf |doi=10.1016/j.jhevol.2010.04.005|pmid=20510437}}</ref> en 800&nbsp;00 - 520&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{cite journal |first1=R. E. |last1=Green |first2=A. S. |last2=Malaspinas |first3=J. |last3=Krause |first4=A. W. |last4=Briggs |display-authors=etal |year=2008 |title=A complete Neandertal mitochondrial genome sequence determined by high-throughput sequencing |journal=Cell |volume=134 |issue=3 |pages=416–426 |doi=10.1016/j.cell.2008.06.021 |pmc=2602844 |pmid=18692465}}</ref> Die skeiding tussen Neanderdallers en Denisovas het ná die skeiding met moderne mense geskied:<ref name=meyer2016/><ref name="Prufer2014">{{cite journal |first=K. |last=Prüfer |display-authors=etal |year=2014 |title=The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains |journal=Nature |volume=505 |issue=7481 |pages=43–49|doi=10.1038/nature12886 |pmid=24352235 |pmc=4031459 |bibcode=2014Natur.505...43P}}</ref> sowat 236&nbsp;000 - 190&nbsp;000 of 473&nbsp;000 - 381&nbsp;000 jaar gelede.<ref name="Prufer2014"/> Dié datum kan volgens verskillende studies egter teruggestoot word tot 744&nbsp;000 jaar gelede. ==Demografie== ===Habitat=== [[Beeld:Homo Neanderthalensis Tabun 1 Mount Carmel Israel About 1200,000-50,000 BP.jpg|thumb|links|180px|'n Skedel uit die Tabungrot, [[Israel]], in die Israelmuseum.]] Taamlik min is bekend van die pre- en vroeë Neanderdallers wat voor die Eem- [[interglasiale tyd]] (130&nbsp;000 jaar gelede) gelewe het. Hulle het hoofsaaklik van Wes-Europese terreine gekom. Vanaf 130&nbsp;000 jaar gelede het die gehalte van die fossielrekord drasties verbeter, met fossiele van klassieke Neanderdallers uit Wes-, Sentraal-, Oos- en Mediterreense Europa.<ref name=klein1983>{{cite journal |first=R. G. |last=Klein |year=1983 |title=What Do We Know About Neanderthals and Cro-Magnon Man? |journal=Anthropology |volume=52 |issue=3 |pages=386–392 |jstor=41210959}}</ref> Daar was ook Neanderdallers in Suidwes-, Sentraal en Noord-Asië tot by die [[Altai]]gebergte in Suid-Siberië. Pre- en vroeë Neanderdallers het aan die ander kant blykbaar net Frankryk, Spanje en Italië aaneenlopend beset, hoewel dit lyk of sommige uit dié kerngebied weggetrek het om tydelike nedersettings in die ooste te stig, maar sonder om Europa te verlaat. Tog het Suidwes-Frankryk die meeste terreine met fossiele van pre-, vroeë en klassieke Neanderdallers.<ref name=Serangeli>{{cite journal |first1=J. |last1=Serangeli |first2=M. |last2=Bolus |url=http://www.quartaer.eu/pdfs/2008/2008_serangeli.pdf |year=2008 |title=Out of Europe - The dispersal of a successful European hominin form |journal=Quartär |volume=55 |pages=83–98 |access-date=11 Julie 2022 |archive-date=29 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229163117/http://www.quartaer.eu/pdfs/2008/2008_serangeli.pdf |url-status=dead }}</ref> Die suidelikste vonds was in die Shuqbagrot, [[Levant]].<ref>{{cite journal |first=J. |last=Callander |year=2004 |title=Dorothy Garrod's excavations in the Late Mousterian of Shukbah Cave in Palestine reconsidered |journal=Proceedings of the Prehistoric Society |volume=70 |pages=207–231 |doi=10.1017/S0079497X00001171 |s2cid=191630165}}</ref> Die noordelikste grens word gewoonlik aanvaar as 55°N, met moontlike terreine tussen 50°N en 53°N. Laasgenoemde is egter moeilik om na te vors, omdat ysverskuiwings die meeste menslike oorblyfsels vernietig. Dit en 'n gebrek aan navorsing is volgens die paleoantropoloog Trine Kellberg Nielsen ook die rede vir 'n gebrek aan bewyse van besettings in Suid-[[Skandinawië]] (ten minste tydens die Eem-interglasiaal).<ref>{{cite journal |first1=T. K. |last1=Nielsen |first2=B. M. |last2=Benito |display-authors=et al. |year=2017 |title=Investigating Neanderthal dispersal above 55°N in Europe during the Last Interglacial Complex |journal=Quaternary International |volume=431 |pages=88–103 |doi=10.1016/j.quaint.2015.10.039 |bibcode=2017QuInt.431...88N}}</ref> Artefakte uit die Middel-[[Paleolitikum]] is ontdek tot 60°N op die Russiese vlaktes,<ref>{{Cite journal |last1=Pavlov |first1=P. |last2=Roebroeks |first2=W. |last3=Svendsen |first3=J. I. |title=The Pleistocene colonization of northeastern Europe: a report on recent research |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=1–2 |pages=3–17 |year=2004 |pmid=15288521 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.05.002}}</ref><ref name=slimak2011>{{cite journal |first1=L. |last1=Slimak |first2=J. I. |last2=Svendsen |first3=J. |last3=Mangerud |first4=H. |last4=Plisson |year=2011 |title=Late Mousterian persistence near the Arctic Circle |journal=Science |volume=332 |issue=6031 |pages=841–845 |doi=10.1126/science.1203866 |pmid=21566192 |jstor=29784275 |bibcode=2011Sci...332..841S |s2cid=24688365}}</ref> maar dit kan moontlik aan die moderne mens toegeskryf word.<ref name=zwyns2012>{{cite journal |last=Zwyns |first=N. |year=2012 |title=Comment on Late Mousterian persistence near the Arctic Circle |journal=Science |volume=335 |issue=6065 |page=167 |doi=10.1126/science.1209908 |pmid=22246757 |bibcode=2012Sci...335..167Z |doi-access=free}}</ref> Dit is onbekend hoe die vinnig wisselende klimaat van die [[laaste glasiale tyd]] die Neanderdallers geraak het, want warmer tydperke sou gunstiger temperature tot gevolg gehad het, maar ook woudgroei verbeter en megafauna teruggehou het, terwyl kouer tydperke die teenoorgestelde uitwerking sou gehad het.<ref name=bocquet2013/> Dit is egter moontlik dat die Neanderdallers 'n landskap met woude verkies het.<ref name=stewart2019/> Bevolkings kon 'n hoogtepunt bereik het in koue maar nie ekstreme intervalle nie. Dit is moontlik dat hulle habitat vergroot en verklein het namate die ys teruggetrek en aangegroei het.<ref name=bocquet2013/> In 2021 het die Israeliese antropoloog Israel Hershkovitz en sy kollegas voorgestel die 140&nbsp;000 tot 120&nbsp;000 jaar oue Israeliese Nesher Ramla-oorblyfsels, wat 'n mengsel van Neanderdaller- en meer antieke ''[[Homo erectus|H. erectus]]''-voorwerpe bevat, is een so 'n terrein wat die rekolonisasie van Europa ná 'n glasiale tyd toon.<ref>{{cite journal |first1=I. |last1=Hershkovitz |first2=H. |last2=May |first3=R. |last3=Sarig |display-authors=et al. |year=2021 |title=A Middle Pleistocene ''Homo'' from Nesher Ramla, Israel |journal=Science |volume=372 |issue=6549 |pages=1424–1428 |doi=10.1126/science.abh3169 |bibcode=2021Sci...372.1424H |s2cid=235628111}}</ref> [[Beeld:Weichsel-Würm-Glaciation.png|thumb|250px|'n Kaart van Europa tydens die Würm-glasiasie van 70&nbsp;000 tot 20&nbsp;00 jaar gelede]] ===Bevolking=== Nes mense het Neanderdallers moontlik van 'n baie klein bevolking afgestam met sowat 3&nbsp;000 tot 12&nbsp;000 vrugbare individue (die [[effektiewe bevolkingsgrootte]]). Neanderdallerbevolkings het egter klein gebly en swak gene aan hulle nageslag oorgedra weens die afnemende doeltreffendheid van [[natuurlike seleksie]].<ref name="juric" /><ref name=mafessoni2017>{{cite journal |first1=F. |last1=Mafessoni |first2=K. |last2=Prüfer |title=Better support for a small effective population size of Neandertals and a long shared history of Neandertals and Denisovans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=114 |issue=48 |year=2017 |pages=10256–10257 |doi=10.1073/pnas.1716918114 |pmid=29138326 |pmc=5715791|doi-access=free }}</ref> Verskeie studies met mtDNS-ontledings het gedui op verskillende effektiewe bevolkingsgroottes,<ref name=bocquet2013/> wat wissel van 1&nbsp;000 tot 5&nbsp;000;<ref name=mafessoni2017/> 5&nbsp;000 tot 9&nbsp;000 wat konstant gebly het;<ref>{{cite journal |last1=Lalueza-Fox |first1=C. |last2=Sampietro |first2=M. L. |last3=Caramelli |first3=D. |last4=Puder |first4=Y. |year=2013 |title=Neandertal evolutionary genetics: mitochondrial DNA data from the iberian peninsula |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=22 |issue=4 |pages=1077–1081 |doi=10.1093/molbev/msi094 |pmid=15689531 |doi-access=free}}</ref> en 3&nbsp;000 tot 25&nbsp;000 met 'n stadige toename tot 52&nbsp;000 jaar gelede totdat dit daarna afgeneem en tot uitsterwing gelei het.<ref name=Fabre2009>{{cite journal |first1=V. |last1=Fabre |first2=S. |last2=Condemi |first3=A. |last3=Degioanni |year=2009 |title=Genetic evidence of geographical groups among Neanderthals |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=4 |pages=e5151 |doi=10.1371/journal.pone.0005151 |pmc=2664900 |pmid=19367332 |bibcode=2009PLoSO...4.5151F|doi-access=free }}</ref> Alle kenners stem egter saam dat die bevolkings klein was,<ref name=bocquet2013/> dalk minder as 'n tiende van die destydse menslike bevolkings in Wes-Europa,<ref>{{cite journal |first1=P. |last1=Mellars |first2=J. C. |last2=French |year=2011 |title=Tenfold population increase in Western Europe at the Neandertal-to-modern human transition |journal=Science |volume=333 |issue=6042 |pages=623–627 |doi=10.1126/science.1206930 |pmid=21798948 |bibcode=2011Sci...333..623M |s2cid=28256970}}</ref> moontlik omdat die Neanderdallers 'n laer vrugbaarheidstempo gehad het.<ref name=Trinkaus2011/> Volgens 'n teorie van Ester Boserup word 'n bevolking se grootte beperk deur die hoeveelheid kos wat dit kan versamel, wat op sy beurt beperk word deur die bevolking se tegnologie. Innovasie neem toe saam met die bevolkingsgrootte, maar as die bevolking te klein is, sal innovasie nie baie vinnig vooruitgaan nie en sal die bevolking klein bly. Dit stem ooreen met die skynbaar 150&nbsp;000 jare lange stagnasie in die Neanderdallers se tegnologie.<ref name=bocquet2013>{{cite journal |first1=J. |last1=Bocquet-Appel |first2=A. |last2=Degioanni |year=2013 |title=Neanderthal demographic estimates |journal=Current Anthropology |volume=54 |pages=202–214 |doi=10.1086/673725 |s2cid=85090309}}</ref> In 'n model met 206 Neanderdallers wat gebaseer is op die hoeveelheid jong en geslagsryp volwassenes in vergelyking met dié van ander ouderdomme, het 80% van dié ouer as 20 jaar gesterf voordat hulle die ouderdom van 40 bereik het. Dié hoë sterftesyfer was waarskynlik te wyte aan die hoëstresomgewing.<ref name=trinkaus1995>{{cite journal |first=E. |last=Trinkaus |year=1995 |title=Neanderthal mortality patterns |journal=Journal of Archaeological Science |volume=22 |issue=1 |pages=121–142 |doi=10.1016/S0305-4403(95)80170-7}}</ref> Daar is egter ook vasgestel dat die ouderdomspiramide vir Neanderdallers en moderne mense dieselfde was.<ref name=bocquet2013/> Babasterftes was baie hoog onder die Neanderdallers: sowat 43% in Noord-Eurasië.<ref name=pettitt2000>{{cite journal |first=R. B. |last=Pettitt |year=2000 |title=Neanderthal lifecycles: developmental and social phases in the lives of the last archaics |journal=World Archaeology |volume=31 |issue=3 |pages=351–366 |doi=10.1080/00438240009696926 |pmid=16475295 |jstor=125106 |s2cid=43859422}}</ref> ==Anatomie== ===Bou=== [[Beeld:Sapiens neanderthal comparison.jpg|thumb|300px|'n Vergelyking tussen die gerekonstrueerde kopbene van 'n manlike Eurasiër (links) en 'n Neanderdaller, in die Clevelandse Museum van Natuurgeskiedenis.]] Neanderdallers het 'n robuuster en stewiger bou as die tipiese moderne mens gehad.<ref name="Helmuth1998"/> Hulle het ook breër, vaatjievormige ribbekaste; breër bekkens;{{sfn|Papagianni|Morse|2013}}<ref name=Gomez2018/> en proporsioneel korter voorarms en bobene gehad.<ref name=stewart2019/><ref name=etrinkaus1981/> Gegrond op 45 bene van 14 Neanderdalmans en 7 {{nowrap|-vroue}}, was die gemiddelde lengte 164 tot 168&nbsp;cm vir mans en 152 tot 156&nbsp;cm vir vroue.<ref name="Helmuth1998"/> Die gewig het gewissel van 77,6&nbsp;kg vir mans tot 66,4&nbsp;kg vir vroue.<ref name=Froehle2009>{{cite journal |last1=Froehle |first1=A. W. |last2=Churchill |first2=S. E. |year=2009 |title=Energetic competition between Neandertals and anatomically modern humans |journal=PaleoAnthropology |pages=96–116 |url=http://www.paleoanthro.org/journal/content/PA20090096.pdf}}</ref> Die nekwerwels van die Neanderdallers was langer en dikker as die meeste mense s'n en het tot stabiliteit bygedra, moontlik vanweë die verskillende vorm en grootte van die kop.<ref>{{cite journal |first1=A. |last1=Gómez-Olivencia |first2=E. |last2=Been |first3=J. L. |last3=Arsuaga |first4=J. T. |last4=Stock |year=2013 |title=The Neandertal vertebral column 1: the cervical spine |journal=Journal of Human Evolution |volume=64 |issue=6 |pages=604–630 |doi=10.1016/j.jhevol.2013.02.008 |pmid=23541382}}</ref> Liggaamsverhoudings word gewoonlik "hiperarkties" genoem vanweë die aanpassings vir die koue, want hulle is soortgelyk aan dié van menslike bevolkings wat in koue klimate ontwikkel het.<ref name=weaver2009/> Die Neanderdaller se bou is nader aan dié van die [[Inuïete]] en Siberiese Joepiks onder moderne mense<ref>{{cite journal |first=T. W. |last=Holliday |year=1997 |title=Postcranial evidence of cold adaptation in European Neandertals |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=104 |issue=2 |pages=245–258 |doi=10.1002/(SICI)1096-8644(199710)104:2<245::AID-AJPA10>3.0.CO;2-# |pmid=9386830}}</ref> – en korter ledemate lei tot 'n groter bewaring van liggaamshitte.<ref name=etrinkaus1981/><ref name=weaver2009>{{cite journal |first=T. D. |last=Weaver |year=2009 |title=The meaning of Neandertal skeletal morphology |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=38 |pages=16,028–16,033 |doi=10.1073/pnas.0903864106 |pmid=19805258 |pmc=2752516|doi-access=free }}</ref> Tog het Neanderdallers van die gematigder streke, soos [[Iberië]], hulle "hiperarktiese" bou behou.<ref>{{cite journal |first1=M. J. |last1=Walker |first2=J. |last2=Ortega |first3=K. |last3=Parmová |first4=M. V. |last4=López |first5=E. |last5=Trinkaus |year=2011 |title=Morphology, body proportions, and postcranial hypertrophy of a Neandertal female from the Sima de las Palomas, southeastern Spain |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=108 |issue=25 |pages=10,087–10,091 |doi=10.1073/pnas.1107318108 |pmc=3121844 |pmid=21646528 |bibcode=2011PNAS..10810087W|doi-access=free }}</ref> In 2019 het die Engelse antropoloog John Stewart en sy kollegas voorgestel die Neanderdallers is eerder aangepas om vir kort ente vinnig te hardloop, omdat hulle blykbaar warmer, beboste streke verkies het bo die kouer [[steppe]], en hulle het volgens DNS-ontledings 'n groter verhouding spiervesels vir vinnige bewegings oor kort afstande gehad as moderne mense, wat weer verder kon hardloop.<ref name=stewart2019>{{cite journal |last1=Stewart |first1=J.R. |last2=García-Rodríguez |first2=O. |last3=Knul |first3=M.V. |last4=Sewell |first4=L. |last5=Montgomery |first5=H. |last6=Thomas |first6=M.G. |last7=Diekmann |first7=Y. |title=Palaeoecological and genetic evidence for Neanderthal power locomotion as an adaptation to a woodland environment |journal=Quaternary Science Reviews |year= 2019 |volume=217 |pages=310–315 |doi=10.1016/j.quascirev.2018.12.023 |bibcode=2019QSRv..217..310S |s2cid=133980969 |url=https://www.researchgate.net/publication/329811193}}</ref> Hulle het langer hakskeenbene gehad,<ref>{{cite journal |first1=D. |last1=Raichlen |first2=H. |last2=Armstrong |first3=D. E. |last3=Lieberman |year=2011 |title=Calcaneus length determines running economy: Implications for endurance running performance in modern humans and Neandertals |journal=Journal of Human Evolution |volume=60 |issue=3 |pages=299–308 |doi=10.1016/j.jhevol.2010.11.002 |pmid=21269660}}</ref> wat hulle vermoë om ver te hardloop verminder het. ===Gesig=== Neanderdallers het 'n reguit ken, skuins voorkop en uitstaande neus gehad wat ook effens hoër aan die gesig begin het as by die meeste mense. Die skedel was gewoonlik langer met 'n groter knop agter,<ref name=gunz2019>{{cite journal |last1=Gunz |first1=P. |last2=Tilot |first2=A. K. |last3=Wittfeld |first3=K. |display-authors=3 |last4=Teumer |first4=A. |last5=Shapland |first5=C. Y. |last6=van Erp |first6=T. G. M. |last7=Dannemann |first7=M. |last8=Vernot |first8=B. |last9=Neubauer |first9=S. |last10=Guadalupe |first10=T. |last11=Fernández |first11=G. |last12=Brunner |first12=H. G. |last13=Enard |first13=W. |last14=Fallon |first14=J. |last15=Hosten |first15=N. |last16=Völker |first16=U. |last17=Profico |first17=A.|last18=Di Vincenzo |first18=F.|last19=Manzi |first19=G.|last20=Kelso |first20=J. |last21=St. Pourcain |first21=B.|last22=Hublin |first22=J.-J. |last23=Franke |first23=B. |last24=Pääbo |first24=S.|author-link24=Svante Pääbo |last25=Macciardi |first25=F. |last26=Grabe |first26=H. J. |last27=Fisher |first27=S. E. |title=Neandertal introgression sheds light on modern human endocranial globularity |journal=Current Biology |year= 2019 |volume=29 |issue=1 |pages=120–127|doi=10.1016/j.cub.2018.10.065 |pmid=30554901 |pmc=6380688}}</ref> hoewel dit in afwisselende groottes by mense ook voorkom. Dit word veroorsaak deur die skedelbasis en slaapbene wat hoër en meer vorentoe sit, en 'n platter skedelkap.<ref>{{cite journal |first1=P. |last1=Gunz |first2=K. |last2=Harvati |year=2007 |title=The Neanderthal "chignon": variation, integration, and homology |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=3 |pages=262–274 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.08.010 |pmid=17097133}}</ref> Hulle het ook groter oë gehad wat waarskynlik aangepas was by die min lig van die omgewing.<ref name=pearce2013/> Neanderdallers het 'n taamlike groot kakebeen gehad, wat vroeër geglo is 'n reaksie was op 'n groot bytkrag wat te sien in aan die gevorderde slytasie van Neanderdallers se voorste tande, maar soortgelyke slytasiepatrone word by moderne mense gesien. Dit kon ook ontwikkel het om groter tande in die kakebeen te huisves, wat slytasie beter sou kon weerstaan,<ref name=clement2012/><ref>{{cite journal |first1=C. F. |last1=O'Connor |first2=R. G. |last2=Franciscus |first3=N. E. |last3=Holton |year=2005 |title=Bite force production capability and efficiency in Neandertals and modern humans |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=127 |issue=2 |pages=129–151 |doi=10.1002/ajpa.20025 |pmid=15558614}}</ref> en die groter slytasie aan die voortande in vergelyking met die agtertande kon gewees het vanweë herhalende gebruik. Die Neanderdallers se tandslytasiepatrone het die meeste met die moderne Inuïete s'n ooreengestem.<ref name=clement2012/> Daar word nou geglo die bytkrag van Neanderdallers en moderne mense is min of meer dieselfde.<ref name=clement2012>{{cite journal |first1=A. F. |last1=Clement |first2=S. W. |last2=Hillson |first3=L. C. |last3=Aiello |year=2012 |title=Tooth wear, Neanderthal facial morphology and the anterior dental loading hypothesis |journal=Journal of Human Evolution |volume=62 |issue=3 |pages=367–376 |doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.014 |pmid=22341317 |doi-access=free}}</ref> [[Beeld:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|180px|links|'n Rekonstruksie van 'n ouerige Neanderdalman.]] ===Brein=== Die breinholte van die Neanderdallers was omtrent 1&nbsp;640&nbsp;cm³ vir mans en 1&nbsp;460&nbsp;cm³ vir vroue,<ref name="holloway1985">{{cite encyclopedia |author-last=Holloway |author-first=R. L. |editor-last=Delson |editor-first=E. |encyclopedia=Ancestors: The hard evidence |title=The poor brain of ''Homo sapiens neanderthalensis'': see what you please |year=1985 |publisher=Alan R. Liss |isbn=978-0-471-84376-4}}</ref><ref name="amano2015">{{cite journal |last1=Amano |first1=H. |last2=Kikuchi |first2=T. |last3=Morita |first3=Y. |last4=Kondo |first4=O. |last5=Suzuki |first5=H. |last6=Ponce de Leon |first6=M. S. |last7=Zollikofer |first7=C.P.E. |last8=Bastir |first8=M. |last9=Stringer |first9=C. |last10=Ogihara |first10=N. |display-authors=5 |year=2015 |title=Virtual reconstruction of the Neanderthal Amud 1 cranium |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=158 |issue=2 |pages=185–197 |pmid=26249757 |hdl=10261/123419 |doi=10.1002/ajpa.22777 |url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/120401/6/AmudPaper.pdf |access-date=13 Julie 2022 |archive-date= 9 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209035638/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/120401/6/AmudPaper.pdf |url-status=dead }}</ref> wat binne die omvang van dié van die moderne mens is<ref>{{Cite journal |last1=Beals |first1=K. |last2=Smith |first2=C. |last3=Dodd |first3=S. |year=1984 |title=Brain size, cranial morphology, climate, and time machines |url=http://syslearn.oregonstate.edu/instruction/anth/smith/TimeMach1984.pdf |journal=Current Anthropology |volume=12 |issue=3 |pages=301–30 |doi=10.1086/203138 |s2cid=86147507}}</ref> (Die menslike breinholte is gemiddeld sowat 1&nbsp;270&nbsp;cm³ vir mans en 1&nbsp;130&nbsp;cm³ vir vroue;<ref>{{cite journal |first1=J. S. |last1=Allen |first2=H. |last2=Damasio |first3=T. J. |last3=Grabowski |year=2002 |title=Normal neuroanatomical variation in the human brain: an MRI-volumetric study |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=118 |issue=4 |pages=341–358 |doi=10.1002/ajpa.10092 |pmid=12124914 |s2cid=21705705 |url=https://semanticscholar.org/paper/97ba80fc802f5e29b06959700c9905d1e17a00da}}</ref> dit het blykbaar afgeneem sedert die laat [[Paleolitikum]]).<ref>{{cite journal |first1=A. |last1=Balzeau |first2=D. |last2=Grimaud-Hervé |first3=F. |last3=Detroit |first4=R. L. |last4=Holloway |year=2013 |title=First description of the Cro-Magnon 1 endocast and study of brain variation and evolution in anatomically modern ''Homo sapiens'' |journal=Bulletins et Mémoires de la Société d anthropologie de Paris |volume=25 |issue=1–2 |pages=11–12 |doi=10.1007/s13219-012-0069-z |s2cid=14675512 |url=https://www.researchgate.net/publication/257799835}}</ref> Die grootste brein van 'n Neanderdaller, dié van Amud&nbsp;1, was sowat 1&nbsp;736&nbsp;cm³ en dit was sover bekend die grootste in enige hominied.<ref name="amano2015"/> Die Neanderdaller se skedel was aansienlik verleng en het uitgeloop op 'n knop agter, met kleiner pariëtale lobbe<ref name="Geometric Morphometrics and Paleone"/><ref name="Morphological Differences in the Pa"/><ref name="Encephalization and Allometric Traj"/> en 'n smaller serebellum,<ref name=Weaver2005/><ref name=Hublinetal2015>{{cite journal |last1=Hublin |first1=Jean-Jacques |last2=Neubauer |first2=Simon |last3=Gunz |first3=Philipp |date=2015 |title=Brain Ontogeny and Life History in Pleistocene Hominins |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=370 |issue=1663 |pages=1–11 |doi=10.1098/rstb.2014.0062 |pmid=25602066 |pmc=4305163 }}</ref> areas wat dui op die gebruik van gereedskap, visuoruimtelike integrasie, syfervaardigheid, kreatiwiteit, spiergeheue en moontlik taal, aandag, sosiale vermoëns en episodiese geheue. Hulle breine toon ook 'n ander tempo van groei en ontwikkeling.<ref>{{cite journal |last1=Gunz |first1=Philipp |last2=Maureille |first2=Bruno |last3=Hublin |first3=Jean-Jacques |date=2010 |title=Brain Development after Birth Differs between Neanderthals and Modern Humans |journal=Current Biology |volume=20 |issue=21 |pages=R921–R922 |doi=10.1016/j.cub.2010.10.018 |pmid=21056830 |s2cid=29295311 }}</ref> Sulke en ander klein verskille kon belangrik gewees het vir natuurlike seleksie en kan die verskille in die materiaalrekord verduidelik wat betref sosiale gedrag, tegnologiese innovasie en kunsuitinge.<ref name="Wynnetal2016"/> ===Hare en velkleur=== Die min sonlig het waarskynlik gelei tot 'n ligter velkeur by Neanderdallers,<ref name=dannemann/> hoewel onlangs beweer is 'n ligter velkeur by mense was nie algemeen tot miskien die [[Bronstydperk]] nie.<ref name=Allentoft2015>{{cite journal |first1=M. E. |last1=Allentoft |first2=M. |last2=Sikora |year=2015 |title=Population genomics of Bronze Age Eurasia |journal=Nature |volume=522 |issue=7,555 |pages=167–172 |doi=10.1038/nature14507 |pmid=26062507 |bibcode=2015Natur.522..167A |s2cid=4399103 |url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155}}</ref> Geneties was BNC2, wat met 'n ligter velkleur verbind word, teenwoordig in Neanderdallers; 'n tweede variasie wat in moderne bevolking met donker velle verbind word, was egter ook teenwoordig.<ref name=dannemann/> DNS-ontledings van drie Neanderdalvroue uit Suidoos-Europa dui daarop dat hulle bruin oë, donker velle en bruin hare gehad het; een het rooi hare gehad.<ref name="Watson2012">{{cite web |last1=Watson |first1=Traci |title=Were Some Neandertals Brown-Eyed Girls? |url=https://www.science.org/content/article/were-some-neandertals-brown-eyed-girls |website=www.science.org}} "According to this method, all three Neandertals had a dark complexion and brown eyes, and although one was red-haired, two sported brown locks"</ref> ===Metabolisme=== Die maksimun natuurlike lewensduur en die tydstip van [[menopouse]] en [[swangerskap]] was moontlik soortgelyk aan dié van moderne mense.<ref name=bocquet2013/> Gegrond op die groeitempo van tande en tandemalje,<ref>{{cite journal |first1=T. M. |last1=Smith |first2=P. |last2=Tafforeau |first3=D. J. |last3=Reid |year=2010 |title=Dental evidence for ontogenetic differences between modern humans and Neanderthals |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=107 |issue=49 |pages=20923–20928 |doi=10.1073/pnas.1010906107 |pmc=3000267 |pmid=21078988 |bibcode=2010PNAS..10720923S|doi-access=free }}</ref> lyk dit egter of Neanderdallers dalk gouer volwasse geword het.<ref name=trinkaus1995/> ===Patologie=== Neanderdallers het 'n groter voorkoms van traumatiese beserings gehad. Sowat 79%-94% van spesimens toon bewyse van groot wonde wat genees het. Sowat 37%-52% daarvan was kwaai beserings en 13%-19% beserings wat voor 'n volwasse ouderdom opgedoen is.<ref name=nakahashi>{{cite journal |last1=Nakahashi |first1=W. |title=The effect of trauma on Neanderthal culture: A mathematical analysis |journal=Homo |year= 2017 |volume=68 |issue=2 |pages=83–100 |doi=10.1016/j.jchb.2017.02.001 |pmid=28238406}}</ref> Een uiterse voorbeeld is [[Shanidar-grot|Shanidar&nbsp;1]], wat tekens van 'n amputasie van die regterarm toon, asook van 'n beeninfeksie, 'n abnormale loop, sigprobleme in die linkeroog en moontlike gehoorverlies.<ref name=Trinkaus2017>{{cite journal |first1=E. |last1=Trinkaus |first2=S |last2=Villotte |year=2017 |title=External auditory exostoses and hearing loss in the Shanidar 1 Neandertal |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=10 |page=e0186684 |doi=10.1371/journal.pone.0186684 |pmc=5650169 |pmid=29053746 |bibcode=2017PLoSO..1286684T|doi-access=free }}</ref> In 1995 het Trinkaus geraam sowat 80% van Neanderdallers is aan hulle beserings dood voordat hulle 'n ouderdom van 40 bereik het. Sy hipotese was dat hulle 'n waaghalsige jagstrategie gehad het.<ref name=trinkaus1995/> 'n Studie in 2016 van 124 Neanderdallers het getoon die hoë traumatempo is waarskynlik toe te skryf aan aanvalle deur diere. Daar is vasgestel sowat 36% was die slagoffer van beeraanvalle, 21% van grootkataanvalle en 17% van wolfaanvalle. Dit was 92, of 74%, van die spesimens in die studie.<ref name=Camaros2016/> Dit kon gespruit het uit mededinging om kos en grotruimte, en omdat Neanderdallers dié karnivore gejag het.<ref name=Camaros2016>{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/276353034 |first1=E. |last1=Camarós |first2=M. |last2=Cueto |first3=C. |last3=Lorenzo |first4=V. |last4=Villaverde |year=2016 |title=Large carnivore attacks on hominins during the Pleistocene: a forensic approach with a Neanderthal example |journal=Archaeological and Anthropological Sciences |volume=8 |issue=3 |pages=635–646 |doi=10.1007/s12520-015-0248-1 |hdl=10550/54275 |s2cid=82001651 |hdl-access=free}}</ref> [[Beeld:La Ferrassie 1 MdlH 1 2018-10-20.jpg|thumb|upright=1.35|La Ferrassie&nbsp;1 in die Musée de l'Homme, Parys.]] Klein bevolkings het 'n klein genetiese diversiteit en moontlik inteling veroorsaak, wat die Neanderdallers se vermoë verklein het om skadelike [[mutasie]]s teen te werk. Die 13 inwoners van die Sidrón-grot het 17 verskillende geboorteafwykings getoon wat moontlik deur inteling veroorsaak is.<ref name=rios2019>{{cite journal |first1=L. |last1=Ríos |first2=T. L. |last2=Kivell |first3=C. |last3=Lalueza-Fox |first4=A. |last4=Estalrrich |year=2019 |title=Skeletal anomalies in the Neandertal family of El Sidrón (Spain) support a role of inbreeding in Neandertal extinction |journal=Scientific Reports |volume=9 |issue=1 |page=1697 |doi=10.1038/s41598-019-38571-1 |pmc=6368597 |pmid=30737446 |bibcode=2019NatSR...9.1697R}}</ref> Neanderdallers was onderworpe aan verskeie aansteeklike siektes en parasiete. Moderne mense het waarskynlik siektes aan hulle oorgedra; een moontlike kandidaat is die maagbakterie ''Helicobacter pylori''.<ref>{{cite journal |first1=C. J. |last1=Houldcroft |first2=S. J. |last2=Underdown |year=2016 |title=Neanderthal genomics suggests a pleistocene time frame for the first epidemiologic transition |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=160 |issue=3 |pages=379–388 |doi=10.1002/ajpa.22985 |pmid=27063929 |url=http://discovery.ucl.ac.uk/1476201/3/Houldcroft_Neanderthal_disease_AJPA-2015-00253.R1_100216.pdf}}</ref> Die moderne [[Menslikepapilloomvirus-infeksie|menslike papiloomvirus]] variant 16A kan van interaksies met Neanderdallers kom.<ref>{{cite journal |first1=V. N. |last1=Pimenoff |first2=C. M. |last2=de Oliveira |first3=I. G. |last3=Bravo |year=2017 |title=Transmission between archaic and modern human ancestors during the evolution of the oncogenic human papillomavirus 16 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=34 |issue=1 |pages=4–19 |doi=10.1093/molbev/msw214 |pmid=28025273 |pmc=5854117}}</ref> 'n Neanderdaller by Cueva del Sidrón, Spanje, toon bewyse van 'n infeksie van ''Enterocytozoon bieneusi'' in die maagdermkanaal.<ref name=Weyrich2017/> Neanderdallers het minder gaatjies in hulle tande gekry as moderne mense, al het van hulle groot hoeveelhede kos geëet wat gaatjies veroorsaak; dit kan dui op 'n gebrek aan die mondbakterie ''Streptococcus mutans'', wat gaatjies veroorsaak.<ref>{{cite journal |first=A. |last=Soltysiak |year=2012 |title=Comment: low dental caries rate in Neandertals: the result of diet or the oral flora composition? |journal=Homo |volume=63 |issue=2 |pages=110–113 |doi=10.1016/j.jchb.2012.02.001 |pmid=22409830}}</ref> ==Kultuur== ===Sosiale struktuur=== ====Groepdinamika==== [[Beeld:Neanderthal child (1).jpg|thumb|links|160px|Die skelet van 'n Neanderdalkind wat in Frankryk ontdek is.]] Neanderdallers het waarskynlik in yler verspreide groepe as moderne mense gewoon,<ref name=bocquet2013/> maar daar was vermoedelik 10 tot 30 individue in 'n groep, nes by moderne [[jagter-versamelaar]]s.<ref name=hayden2012/> 'n Kind se tande wat in 2018 ontleed is, wys dit is op 2,5 jaar gespeen, nes by moderne jagter-versamelaars. Die kind is in die lente gebore, wat ooreenstem met moderne mense en ander soogdiere waarvan die geboortesiklusse saamval met omgewingsiklusse.<ref name=Smith2018>{{cite journal |first1=T. A. |last1=Smith |first2=C. |last2=Austin |first3=D. R. |last3=Green |display-authors=et al. |year=2018 |title=Wintertime stress, nursing, and lead exposure in Neanderthal children |journal=Science Advances |volume=4 |issue=10 |page=eaau9483 |doi=10.1126/sciadv.aau9483 |pmid=30402544 |pmc=6209393 |bibcode=2018SciA....4.9483S}}</ref> Aanduidings van verskeie kwale op 'n vroeë ouderdom bewys volgens die Britse argeoloog Paul Pettitt dalk dat kinders van albei geslagte moes begin werk net nadat hulle gespeen is.<ref name=pettitt2000/> Volgens hom is van 'n individu wat [[adolessensie]] bereik het, verwag om groot en gevaarlike diere te help jag.<ref name=trinkaus1995/> Terreine met bewyse van nie meer as twee of drie individue nie kon kerngesinne verteenwoordig het, of tydelike kampterreine vir klein groepe soos jagters.<ref name=hayden2012/> Groepe het vermoedelik van grot tot grot beweeg na gelang van die seisoen, soos bewys deur oorblyfsels soos sekere kossoorte, en het van generasie tot generasie na dieselfde terreine teruggekeer. Sommige terreine kan vir langer as 100 jaar gebruik gewees het.<ref name=Farizy1994>{{cite journal |first=C. |last=Farizy |year=1994 |title=Spatial patterning of Middle Paleolithic sites |journal=Journal of Anthropological Archaeology |volume=13 |issue=2 |pages=153–160 |doi=10.1006/jaar.1994.1010}}</ref> Grotbere kon met Neanderdallers meegeding het om grotruimte, en daar is 'n afname in die grotbeerbevolkings van 50&nbsp;000 jaar gelede af, hoewel hulle lank ná die Neanderdallers uitgesterf het.<ref>{{cite journal |first1=G. G. |last1=Fortes |first2=A. |last2=Grandal-d'Anglade |first3=B. |last3=Kolbe |year=2016 |title=Ancient DNA reveals differences in behaviour and sociality between brown bears and extinct cave bears |journal=Molecular Ecology |volume=25 |issue=19 |pages=4907–4918 |doi=10.1111/mec.13800 |pmid=27506329 |s2cid=18353913 |url=http://irep.ntu.ac.uk/id/eprint/38241/1/1233179_Barlow.pdf}}</ref> Genetiese ontledings dui aan daar was minstens drie afsonderlike geografiese groepe – Wes-Europa, die Mediterreense kus en oos van die [[Kaukasus]] – met 'n mate van migrasie tussen die streke.<ref name=Fabre2009/> Oor lang tydperke was daar egter grootskaalse interkontinentale migrasies. Vroeë spesimens van die Mezmaiskaja-grot in die Kaukasus<ref name=hajdinjak2018/> en die Denisova-grot in Siberië<ref name="Peyrégne"/> verskil grootliks van dié in Wes-Europa, terwyl latere spesimens van albei dié grotte se genetiese profiele meer met dié van Wes-Europese Neanderdallers ooreengestem het as met dié van die vroeë spesimens van dieselfde terreine, wat dui op migrasies oor lang afstande.<ref name="Peyrégne"/><ref name=hajdinjak2018/> Net so stem artefakte en DNS van die Tsjagirskaja- en Okladnikof-grot, ook in Siberië, meer ooreen met dié van Oos-Europese Neanderdallers sowat 3&nbsp;000 tot 4&nbsp;000&nbsp;km van daar as met dié van ouer Neanderdallers van die Denisova-grot, wat dui op twee aparte migrasievoorvalle na Siberië.<ref name=Kolobova2020>{{cite journal |first1=K. A. |last1=Kolobova |first2=R. G. |last2=Roberts |first3=V. P. |last3=Chabai |display-authors=et al. |year=2020 |title=Archaeological evidence for two separate dispersals of Neanderthals into southern Siberia |journal=PNAS |volume=117 |issue=6 |pages=2979–2885 |doi=10.1073/pnas.1918047117 |pmid=31988114 |pmc=7022189|doi-access=free }}</ref> Daar is ook bewyse van konflik tussen groepe. 'n Skelet van La Roche à Pierrot, Frankryk, toon 'n geneesde breuk aan die bokant van die skedel wat blykbaar kom van 'n diep lemwond,<ref>{{cite journal |last1=Zollikofer |first1=C. P. E. |last2=Ponce de Leon |first2=M. S. |last3=Vandermeersch |first3=B. |last4=Leveque |first4=F. |title=Evidence for interpersonal violence in the St. Cesaire Neanderthal |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2002 |volume=99 |issue=9 |pages=6444–6448 |doi=10.1073/pnas.082111899 |pmid=11972028 |pmc=122968 |bibcode=2002PNAS...99.6444Z|doi-access=free }}</ref> en beseerde ribbes in die Shanadir-grot in [[Irak]] is oënskynlik deur 'n gegooide wapen veroorsaak.<ref>{{cite journal |last1=Churchill |first1=S. E. |last2=Franciscus |first2=R. G. |last3=McKean-Peraza |first3=H. A. |last4=Daniel |first4=J. A. |last5=Warren |first5=B. R. |title=Shanidar 3 Neandertal rib puncture wound and Paleolithic weaponry |journal=Journal of Human Evolution |year= 2009 |volume=57 |issue=2 |pages=163–178 |doi=10.1016/j.jhevol.2009.05.010 |pmid=19615713}}</ref> ====Sosiale hiërargie==== Omdat die Neanderdallers groot, gevaarlike wildsoorte gejag en in klein groepe gewoon het, word soms voorgestel dat daar geen verdeling van take tussen die twee [[geslag]]te was soos by moderne jagter-versamelaars nie. Mans, vroue en kinders was dus almal by jag betrokke, in plaas daarvan dat mans gejag en vroue en kinders kos versamel het. Hoe groter die afhanklikheid van vleis by moderne jagter-versamelaars, hoe groter is die verdeling van arbeid egter.<ref name=hayden2012/> Verder het studies van die tandverweerpatrone daarop gedui dat hulle hulle tande gebruik het om voorwerpe te dra, maar mans se botande en vroue se ondertande was meer verweer. Dit dui daarop dat hulle verskillende take verrig het.<ref>{{cite journal |first1=A. |last1=Estalrrich |first2=A. |last2=Rosas |year=2015 |title=Division of labor by sex and age in Neandertals: an approach through the study of activity-related dental wear |journal=Journal of Human Evolution |volume=80 |pages=51–63 |doi=10.1016/j.jhevol.2014.07.007 |pmid=25681013}}</ref> ===Kos=== ====Jag en versamel==== [[Beeld:Edelherten in tegenlicht.jpg|thumb|180px|[[Edelhert]]e, die wildsoort wat die meeste deur Neanderdallers gejag is.<ref name=Valensi2013/><ref name=dusseldorp2013/>]] Eers is vermoed Neanderdallers het [[Aasdier|van aas gelewe]], maar hulle word nou beskou as roofdiere aan die bopunt van die voedselketting.<ref name="neanderapex">{{cite journal |doi=10.1016/j.jhevol.2005.03.003 |title=Isotopic evidence for diet and subsistence pattern of the Saint-Césaire I Neanderthal: review and use of a multi-source mixing model |year=2005 |last1=Bocherens |first1=H. |last2=Drucker |first2=D. G. |last3=Billiou |first3=D. |last4=Patou-Mathis |first4=M. |last5=Vandermeersch |first5=B. |journal=Journal of Human Evolution |volume=49 |pages=71–87 |pmid=15869783 |issue=1}}</ref> Hulle het in 'n beboste omgewing gewoon en het waarskynlik hulle prooi bekruip en vinnig en van naby met 'n spies aangeval.<ref name=stewart2019/><ref name=marin2017/> Jonger en gewonde diere sou gevang gewees het met valstrikke, projektiele of agtervolging.<ref name=marin2017>{{cite journal |first1=J. |last1=Marín |first2=P. |last2=Saladié |first3=A. |last3=Rodríguez-Hidalgo |first4=E. |last4=Carbonell |year=2017 |title=Neanderthal hunting strategies inferred from mortality profiles within the Abric Romaní sequence |journal=PLOS ONE |volume=12 |issue=11 |page=e0186970 |doi=10.1371/journal.pone.0186970 |pmc=5699840 |pmid=29166384 |bibcode=2017PLoSO..1286970M|doi-access=free }}</ref> Dit lyk of hulle geëet het wat in hulle natuurlike omgewing voorkom:{{sfn|Tattersall|2015}} Gemeenskappe op die steppe het gewoonlik gelewe van groot wildsoorte, dié in die woude van kleiner diere en 'n verskeidenheid plante en dié naby die water van waterbronne. Moderne mense van dié tyd het blykbaar ingewikkelder strategieë gehad om kos te kry en hulle dieet was uiteenlopender.<ref name=Zaatari2016>{{cite journal |first1=S. |last1=El Zaatari |first2=F. E. |last2=Grine |first3=P. S. |last3=Ungar |first4=J.-J. |last4=Hublin |year=2016 |title=Neandertal versus modern human dietary responses to climatic fluctuations |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=4 |page=e0153277 |doi=10.1371/journal.pone.0153277 |pmc=4847867 |pmid=27119336 |bibcode=2016PLoSO..1153277E|doi-access=free }}</ref> Om voedeltekorte te voorkom sou Neanderdallers egter hulle dieet aangevul het met vetterige breine,<ref name=Spikins2019/> wortels en knolle<ref>{{cite journal |first=B. L. |last=Hardy |year=2010 |title=Climatic variability and plant food distribution in Pleistocene Europe: Implications for Neanderthal diet and subsistence |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=5–6 |pages=662–679 |doi=10.1016/j.quascirev.2009.11.016 |bibcode=2010QSRv...29..662H}}</ref> of, soos moderne Inuïete, die maaginhoud van plantvretende prooi.<ref>{{cite journal |first1=L. T. |last1=Buck |first2=C. B. |last2=Stringer |year=2014 |title=Having the stomach for it: a contribution to Neanderthal diets? |journal=Quaternary Science Reviews |volume=96 |pages=161–167 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.09.003 |bibcode=2014QSRv...96..161B |url=http://researchonline.ljmu.ac.uk/id/eprint/12696/1/Buck%20%26%20Stringer%2C%202014_Submission.pdf}}</ref> Vir vleis was hulle hoofsaaklik afhanklik van ewehoewige soogdiere soos [[edelhert]]e en [[takbok]]ke, want dit was die volopste wildsoorte,<ref name=dusseldorp2013/> maar ook van ander diere van die Pleistoseen soos ibekse, wildevarke, [[olifant]]e, [[wolhaarrenoster]]s, [[mammoet]]e, ensovoorts.{{sfn|Papagianni|Morse|2013}}<ref name="neandercarnivore" /><ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0014769 |title=Molar macrowear reveals Neanderthal eco-geographic dietary variation |year=2011 |editor1-last=Rosenberg |editor1-first=Karen |last1=Fiorenza |first1=L. |last2=Benazzi |first2=S. |last3=Tausch |first3=J. |last4=Kullmer |first4=O. |last5=Bromage |first5=T. G. |last6=Schrenk |first6=F. |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=3 |page=e14769 |pmid=21445243 |pmc=3060801 |bibcode=2011PLoSO...614769F|doi-access=free }}</ref> Daar is ook bewyse van die eet van [[konyn]]e, [[Skilpad|skilpaaie]] en [[voël]]s.{{sfn|Brown|2011}} Seebronne het ingesluit [[skulpvis]],{{sfn|Brown|2011}}<ref>{{cite journal |last1=Colonese |first1=A. C. |last2=Mannino |first2=M. A. |last3=Mayer |first3=DE |year=2011 |title=Marine mollusc exploitation in Mediterranean prehistory: an overview |journal=Quaternary International |volume=239 |issue=1–2 |pages=86–103 |doi=10.1016/j.quaint.2010.09.001 |bibcode=2011QuInt.239...86C}}</ref> wat ook deur moderne mense van dié tyd geëet is,<ref>{{cite journal |first1=M. |last1=Cortés-Sánchez |first2=A. |last2=Morales-Muñiz |display-authors=et al. |year=2011 |title=Earliest known use of marine resources by Neanderthals |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=9 |page=e24026 |doi=10.1371/journal.pone.0024026 |pmc=3173367 |pmid=21935371 |bibcode=2011PLoSO...624026C|doi-access=free }}</ref> [[dolfyn]]e, [[Blouvin-tuna|blouvintuna]], [[baarsagtige]]s en [[krap]]pe.<ref>{{cite journal |first1=J. |last1=Zilhão |first2=D. E. |last2=Angelucci |first3=M. A. |last3=Igreja |display-authors=et al. |title=Last Interglacial Iberian Neandertals as fisher-hunter-gatherers |journal=Science |year=2020 |volume=367 |issue=6485 |page=eaaz7943 |doi=10.1126/science.aaz7943 |pmid=32217702 |s2cid=214671143 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02532588/file/Zilhao-etal_2020.pdf |access-date=October 4, 2020 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108160738/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02532588/file/Zilhao-etal_2020.pdf |url-status=dead }}</ref> Oorblyfsels van [[sampioen]]e en ander eetbare plante is in verskeie grotte ontdek.<ref name=shipley2016>{{cite journal |first1=G. P. |last1=Shipley |last2=Kindscher |first2=K. |year=2016 |title=Evidence for the paleoethnobotany of the Neanderthal: a review of the literature |journal=Scientifica |volume=2016 |pages=1–12 |doi=10.1155/2016/8927654 |pmc=5098096 |pmid=27843675 |doi-access=free}}</ref> Neanderdallers van Cueva del Sidrón, Spanje, het waarskynlik 'n vleislose dieet gehad van sampioene, [[Denneboom|dennepitte]] en [[mos]], wat daarop dui dat hulle versamelende woudbewoners was.<ref name=Weyrich2017>{{cite journal |title=Neanderthal behaviour, diet, and disease inferred from ancient DNA in dental calculus |volume=544 |issue=7650 |pages=357–361 |journal=Nature |doi=10.1038/nature21674 |pmid=28273061 |year=2017 |last1=Weyrich |first1=L. S. |last2=Duchene |first2=S. |last3=Soubrier |first3=J.|display-authors=et al. |bibcode=2017Natur.544..357W |hdl=10261/152016 |s2cid=4457717 |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/d6689cb0-38fa-4d3e-98e4-c8be2bd0263e/1}}</ref> Oorblyfsels uit die Amud-grot in [[Israel]] dui op 'n dieet van [[Vyebome|vy]]e, [[Palmagtige|palmboomvrugte]], [[Graan|grane]] en [[gras]]se.<ref name=Madella2002>{{cite journal |first1=M. |last1=Madella |first2=M. K. |last2=Jones |first3=P. |last3=Goldberg |first4=Y. |last4=Goren |first5=E. |last5=Hovers |year=2002 |title=The Exploitation of plant resources by Neanderthals in Amud Cave (Israel): the evidence from phytolith studies |journal=Journal of Archaeological Science |volume=29 |issue=7 |pages=703–719 |doi=10.1006/jasc.2001.0743 |s2cid=43217031 |url=https://semanticscholar.org/paper/3573e591b6b4af05ce7507cc346bd4346f6143f3}}</ref> ====Voedselvoorbereiding==== Neanderdallers het waarskynlik verskeie gaarmaaktegnieke gehad, soos braai, en kon ook sop, bredies en aftreksels gekook het.<ref name=krief2015/> Die afname in tandgrootte nà 10&nbsp;000 jaar gelede kan 'n aanduiding wees van 'n toenemende afhanklikheid van gaar kos of die uitvinding van kookmetodes, wat die kos sagter sou gemaak het.<ref name=speth2015/> By Cueva del Sidrón kon hulle kos gekook en dalk gerook het.<ref name=hardy2012>{{cite journal |first1=K. |last1=Hardy |first2=S. |last2=Buckley |first3=M. J. |last3=Collins |first4=A. |last4=Estalrrich |year=2012 |title=Neanderthal medics? Evidence for food, cooking, and medicinal plants entrapped in dental calculus |journal=The Science of Nature |volume=99 |issue=8 |pages=617–626 |doi=10.1007/s00114-012-0942-0 |pmid=22806252 |url=https://www.researchgate.net/publication/229160372 |bibcode=2012NW.....99..617H |s2cid=10925552}}</ref> In Grotte du Lazaret, Frankryk, is altesaam 23 edelherte en ook ander diere gevind wat blykbaar in een seisoen gejag is. Dit lyk of al die karkasse na die grot geneem en daar geslag is. Omdat dit te veel kos sou wees om te eet voordat dit bederf, het hulle waarskynlik maniere gehad om kos voor die winter te preserveer. Dié bewys van 160&nbsp;000 jaar gelede is die oudste aanduiding van die bewaring van kos.<ref name=Valensi2013>{{cite journal |first1=P. |last1=Valensi |first2=V. |last2=Michel |display-authors=et al. |year=2013 |title=New data on human behavior from a 160,000 year old Acheulean occupation level at Lazaret cave, south-east France: An archaeozoological approach |journal=Quaternary International |volume=316 |pages=123–139 |doi=10.1016/j.quaint.2013.10.034 |bibcode=2013QuInt.316..123V}}</ref> ====Kannibalisme==== Daar is verskeie gevalle waar tekens van [[kannibalisme]] gekry is.<ref name=rougier2016/><ref name=yravedra2015/> Die eerste voorbeeld was in 1899 by Krapina, [[Kroasië]].<ref name=Langdon2016/> Ander voorbeelde is by Cueva del Sidrón<ref name=Rosas2006>{{cite journal |author-first1=A. |author-last1=Rosas |author-first2=M. |author-last2=Bastir |author-first3=C. |author-last3=Martínez-Maza |year=2006 |title=Paleobiology and comparative morphology of a late Neandertal sample from El Sidrón, Asturias, Spain |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=51 |pages=19266–19271 |doi=10.1073/pnas.0609662104 |pmid=17164326 |pmc=1748215 |bibcode=2006PNAS..10319266R|doi-access=free }}</ref> en Zafarraya in Spanje; en die Franse Grotte de Moula-Guercy,<ref>{{cite journal |author-first1=A. |author-last1=Defleur |author-first2=T. |author-last2=White |author-first3=P. |author-last3=Valensi |author-first4=L. |author-last4=Slimak |year=1999 |title=Neanderthal cannibalism at Moula-Guercy, Ardèche, France |journal=Science |volume=286 |issue=5437 |pages=128–131 |url=https://www.researchgate.net/publication/12793026 |doi=10.1126/science.286.5437.128 |pmid=10506562}}</ref> Les Pradelles en La Quina. Vir die vyf gekannibaliseerde Neanderdallers in die Grottes de Goyet, [[België]], is daar bewyse dat die boonste ledemate verwyder is, die vleis gestroop is van die onderste ledemate, wat ook fyngemaak is (waarskynlik om beenmurg te kry), die ingewande uit die borsholte gehaal is en die kakebeen verwyder is. Van die bene is gebruik om gereedskap te herstel. Die vleis is op dieselfde manier behandel as dié van perde en takbokke.<ref name=rougier2016>{{cite journal |author-first1=H. |author-last1=Rougier |author-first2=I. |author-last2=Crevecoeur |author-first3=C. |author-last3=Beauval |year=2016 |title=Neandertal cannibalism and Neandertal bones used as tools in Northern Europe |journal=Scientific Reports |volume=6 |issue=29,005 |pages=29005 |doi=10.1038/srep29005 |pmid=27381450 |pmc=4933918 |bibcode=2016NatSR...629005R}}</ref> Sowat 35% van die Neanderdallers by Marillac-le-Franc, Frankryk, wys duidelike tekens van slagting, en die teenwoordigheid van geëte tande dui daarop dat die liggame daar gelos en deur aasdiere geëet is.<ref>{{cite journal |author-first1=B. |author-last1=Maureille |author-first2=C. |author-last2=Sandrine |author-first3=C. |author-last3=Beauval |author-first4=A. E. |author-last4=Mann |year=2017 |title=The challenges of identifying partially digested human teeth: first description of Neandertal remains from the Mousterian site of Marillac (Marillac-le-Franc, Charente, France) and implications for palaeoanthropological research |journal=Paleo |volume=28 |pages=201–212 |doi=10.4000/paleo.3448 |url=http://journals.openedition.org/paleo/3448 |doi-access=free}}</ref> Dié kannibalistiese neigings is verduidelik aan die hand van rituele vleisstroping, vleisstroping voor begrafnisse om aasdiere weg te hou of slegte reuke te voorkom, oorlogsdade of bloot om kos te kry. Aan die klein hoeveelheid gevalle lyk dit of kannibalisme nie algemeen was nie of dat dit net gedoen is in tye van uiterse kosskaarste.<ref name=yravedra2015>{{cite journal |author-first1=J. |author-last1=Yravedra |author-first2=M. |author-last2=Yustos |year=2015 |title=Cannibalism in the Neanderthal world: an exhaustive revision |journal=Journal of Taphonomy |volume=13 |issue=1 |pages=33–52 |url=https://www.researchgate.net/publication/316915426}}</ref> ===Kuns=== Neanderdallers het blykbaar [[oker]] as pigment gebruik. Dit is op terreine van 60&nbsp;000 tot 45&nbsp;000 jaar gelede aangetref.<ref name=Roebrooks2012>{{cite journal |author-last1=Roebroeks |author-first1=W. |author-last2=Sier |author-first2=M. J. |author-last3=Nielsen |author-first3=T. K. |display-authors=et al. |year=2012 |title=Use of red ochre by early Neandertals |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=109 |issue=6 |pages=1889–1894 |doi=10.1073/pnas.1112261109 |pmid=22308348 |pmc=3277516 |bibcode=2012PNAS..109.1889R |doi-access=free}}</ref> Hipoteses sluit in dat dit as liggaamsverf gebruik is.<ref>{{cite book |author-last1=d'Errico |author-first1=F. |author-last2=Vanhaeren |author-first2=M. |author-last3=Henshilwood |author-first3=C. |year=2009 |chapter=From the origin of language to the diversification of languages: What archaeology and paleoanthropology say? |title=Becoming eloquent: advances in the emergence of language, human cognition, and modern cultures |publisher=John Benjamins Publishing Company |page=25 |isbn=978-90-272-3269-4}}</ref> Houers waarin okerpigmente vermoedelik gemeng is, is in [[Roemenië]] ontdek, wat daarop dui dat die oker vir estetiese doeleindes gebruik is.<ref>{{cite journal |author-last1=Marin |author-first1=C. |author-last2=Moncele |author-first2=M.-H. |author-last3=Anghelinu |author-first3=M. |author-last4=Cârciumaru |author-first4=R. |title=The Cioarei-Boroșteni Cave (Carpathian Mountains, Romania): Middle Palaeolithic finds and technological analysis of the lithic assemblages |journal=Antiquity |year=2002 |volume=76 |issue=293 |pages=681–690 | doi=10.1017/S0003598X00091122|s2cid=130918977 }}</ref> [[Beeld:Decorated shell from Cueva Antón.jpg|thumb|220px|'n Skulp uit Spanje. Die binnekant (links) se natuurlike rooi kleur is so gelos, maar die buitekant (regs) is oranje geverf.]] Die Neanderdallers het voorwerpe met unieke vorms versamel en kon hulle gebruik het as versierings. 'n Voorbeeld is 'n skulpfossiel uit [[Italië]] wat blykbaar rooi geverf is; dit is 47&nbsp;500 jaar gelede 100&nbsp;km ver vervoer na die terrein waar dit ontdek is.<ref>{{cite journal |author-first1=M. |author-last1=Peresani |author-first2=M. |author-last2=Vanhaeren |author-first3=E. |author-last3=Quaggiotto |display-authors=et al. |year=2013 |title=An ochered fossil marine shell from the Mousterian of Fumane Cave, Italy |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=7 |page=e68572 |doi=10.1371/journal.pone.0068572 |pmc=3707824 |pmid=23874677 |bibcode=2013PLoSO...868572P |doi-access=free }}</ref> Daar is ook al voorgestel dat Neanderdallers verskeie voëldele, veral swart vere, as kunsmediums gebruik het.{{sfn|Finlayson|2019|loc=pp. 129–132}} In 2012 is 1&nbsp;699 terreine in Eurasië ondersoek en baie oorblyfsels van [[roofvoël]]s en [[kraaiagtiges]], wat nie gewoonlik deur mense geëet is nie, is gekry – veral vlerkbene is gevind en nie die res van die lyf nie, en dit lyk dus of veral die groot vere gepluk en as versierings gebruik is.<ref>{{cite journal |title=Birds of a feather: Neanderthal exploitation of raptors and corvids |doi=10.1371/journal.pone.0045927 |pmid = 23029321 |pmc=3444460 |journal=PLOS ONE |year= 2012 |volume=7 |issue=9 |page=e45927 |last1=Finlayson |first1=C. |last2=Brown |first2=K. |last3=Blasco |first3=R. |last4=Rosell |first4=J. |last5=Negro |first5=J. José |last6=Bortolotti |first6=G. R. |last7=Finlayson |first7=G. |last8=Sánchez Marco |first8=A. |last9=Giles Pacheco |first9=F. |last10=Rodríguez Vidal |first10=J. |last11=Carrión |first11=J. S. |last12=Fa |first12=D. A. |last13=Rodríguez Llanes |first13=J. M. |bibcode=2012PLoSO...745927F|doi-access=free }}</ref> In 2017 is 17 bene van [[Raaf|rawe]] met kepe gevind op 'n terrein van 43&nbsp;000 tot 38&nbsp;000 jaar gelede in [[Oekraïne]]. Die kepe was min of meer ewe ver van mekaar af en dit is die eerste bewys van voëlbene wat om 'n ander rede aangepas is as om dit te eet.<ref name=Errico2017>{{cite journal |last1=d’Errico |first1=F. |last2=Tsvelykh |first2=A. |title=A decorated raven bone from the Zaskalnaya VI (Kolosovskaya) Neanderthal site, Crimea |journal=PLOS ONE |year= 2017 |volume=12 |issue=3 |page=e0173435 |doi=10.1371/journal.pone.0173435 |pmid=28355292 |pmc=5371307 |bibcode=2017PLoSO..1273435M|doi-access=free }}</ref> [[Beeld:Neanderthal Engraving (Gorham's Cave Gibraltar).jpg|thumb|200px|Die gekrapte vloer van die Gorham-grot in [[Gibraltar]].]] Tot in 2014 is 63 vermeende graveermerke op 27 verskillende terreine in Europa en die Midde-Ooste ontdek. Daar word vermoed die merke het 'n simboliese betekenis gehad.<ref name=Majkic2018>{{cite journal |first1=A. |last1=Majkić |first2=F. |last2=d’Errico |first3=V. |last3=Stepanchuk |year=2018 |title=Assessing the significance of Palaeolithic engraved cortexes. A case study from the Mousterian site of Kiik-Koba, Crimea |journal=PLOS ONE |volume=13 |issue=5 |page=e0195049 |doi=10.1371/journal.pone.0195049 |pmid=29718916 |pmc=5931501 |bibcode=2018PLoSO..1395049M|doi-access=free }}</ref> In 2012 is diep krapmerke op die vloer van die Gorham-grot in [[Gibraltar]] ontdek wat ouer as 39&nbsp;000 jaar is. Die ontdekkers het dit vertolk as abstrakte kuns deur Neanderdallers.<ref>{{cite journal |author1=E. Callaway |title=Neanderthals made some of Europe's oldest art |year=2014 |journal=Nature News |doi=10.1038/nature.2014.15805 |s2cid=163840392 |url=http://www.nature.com/news/neanderthals-made-some-of-europe-s-oldest-art-1.15805}}</ref><ref>{{cite journal |first1=J. |last1=Rodríguez-Vidal |first2=F. |last2=d'Errico |first3=F. G. |last3=Pacheco |year=2014 |title=A rock engraving made by Neanderthals in Gibraltar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=111 |issue=37 |pages=13301–13306 |doi=10.1073/pnas.1411529111 |pmc=4169962 |pmid=25197076 |bibcode=2014PNAS..11113301R|doi-access=free }}</ref> In 2018 is rooi kolle, skywe, lyne en ander patrone teen grotmure in Spanje ontdek wat na raming ouer as 66&nbsp;000 jaar is. Dit was minstens 20&nbsp;000 jaar voor die aankoms van die moderne mens in Wes-Europa en is dus vermoedelik deur Neanderdallers gemaak. Soortgelyke ikonografie is al aangetref op ander Wes-Europese terreine, soos in Frankryk en Spanje, en dit kon ook deur Neanderdallers aangebring gewees het.<ref name=pike2017/> ====Musiek==== [[Beeld:Flûte paléolithique (musée national de Slovénie, Ljubljana) (9420310527).jpg|thumb|200px|Die Divje-fluit in die Nasionale Museum van Slowenië.]] Die skerwe van vermeende Neanderdalfluite wat van die bene van bere gemaak is, is in die 1920's aangeteken in Potočka zijalka, [[Slowenië]], en Istállós-kői-barlang, [[Hongarye]],<ref>{{cite journal |last=Dobosi |first=V. T. |year=1985 |title=Jewelry, musical instruments and exotic objects from the Hungarian Palaeolithic |journal=Folia Archaeologica |volume=36 |pages=7–29}}</ref> en in 1985 in Mokriška jama, Slowenië; maar dit kon ook deur moderne mense gemaak gewees het.<ref>{{cite journal |last=Withalm |first=G. |year=2004 |title=New evidence for cave bear hunting from Potočka Zijalka Cave, Slovenia |journal=Mitteilungen der Kommission für Quartärforschung der Österreichischen Akademie der Wissenschaften |volume=13 |pages=219–234 |url=https://www.researchgate.net/publication/235339273}}</ref><ref name=Diedrich2015>{{cite journal |first=C. G. |last=Diedrich |year=2015 |title='Neanderthal bone flutes': simply products of Ice Age spotted hyena scavenging activities on cave bear cubs in European cave bear dens |journal=Royal Society Open Science |volume=2 |issue=4 |pages=140022 |doi=10.1098/rsos.140022 |pmid=26064624 |pmc=4448875 |bibcode=2015RSOS....240022D}}</ref> Die Divje-fluit van 43&nbsp;000 jaar gelede wat in 1995 in Slowenië ontdek is, word ook aan Neanderdallers toegeskryf,<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=Em-VJoURT9sC&pg=PA1 |first=R. |last=Fink |year=1997 |title=Neanderthal flute: oldest musical instrument: matches notes of do, re, mi scale: musicological analysis |journal=Crosscurrents |issue=183 |pages=1–9 |isbn=978-0-912424-12-5}}</ref> hoewel sommige kenners dit betwyfel.<ref name="GL2008">{{cite web |url=http://www.gore-ljudje.net/novosti/39105/ |title="Piščalka" iz Divjih bab ni neandertalska |language=sl |trans-title=The Divje Babe "Flute" is not Neanderthal |first=Mitja |last=Brodar |date=September 26, 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728124424/http://www.gore-ljudje.net/novosti/39105/ |archive-date=July 28, 2011}}</ref> ===Tegnologie=== Ondanks die oënskynlike stagnasie van 150&nbsp;000 jaar in die Neanderdallers se uitvindsels,<ref name=bocquet2013/> is daar bewyse dat hulle tegnologie meer gevorderd was as wat voorheen geglo is.<ref name=dediu2018>{{cite journal |first1=D. |last1=Dediu |first2=S. C. |last2=Levinson |year=2018 |title=Neanderthal language revisited: not only us |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=21 |pages=49–55 |doi=10.1016/j.cobeha.2018.01.001 |url=https://pure.mpg.de/rest/items/item_2521815_7/component/file_2538918/content |hdl=21.11116/0000-0000-1667-4 |s2cid=54391128 |hdl-access=free}}</ref> Die hoë voorkoms van moontlik verlammende beserings kon gekeer het dat ingewikkelde tegnologie ontwikkel.<ref name=nakahashi/> ====Steengereedskap==== [[Beeld:Mousterian point.png|thumb|links|180px|'n Moustérien-projektielpunt.]] [[Beeld:Grotta dei Moscerini shell tools.png|thumb|links|180px|Gladde skulpskrapers wat in die Grotta dei Moscerini, Italië, ontdek is.]] Die Neanderdallers het steengereedskap gemaak en word met die argeologiese nywerheid [[Moustérien]] verbind.<ref name=Shaw1999/> Die Moustérien word ook verbind met die ''H. sapiens'' van Noord-Afrika van tot 315&nbsp;000 jaar gelede<ref>{{Cite journal |last1=Richter |first1=D. |last2=Grün |first2=R. |last3=Joannes-Boyau |first3=R. |last4=Steele |display-authors=et al.|year=2017|title=The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age |journal=Nature |volume=546 |issue=7657 |pages=293–296 |doi=10.1038/nature22335 |pmid=28593967|bibcode=2017Natur.546..293R |s2cid=205255853}}</ref> en is 47&nbsp;000 tot 37&nbsp;000 jaar gelede in Noord-China aangetref.<ref>{{cite journal |first1=F. |last1=Li |first2=S. L. |last2=Kuhn |first3=F. |last3=Chen |year=2018 |title=The easternmost Middle Paleolithic (Mousterian) from Jinsitai Cave, North China |journal=Journal of Human Evolution |volume=114 |pages=76–84 |doi=10.1016/j.jhevol.2017.10.004 |pmid=29447762}}</ref> Daar word gedebatteer of die Neanderdallers langafstandwapens gehad het.<ref name=Milks2019>{{cite journal |first1=A. |last1=Milks |first2=D. |last2=Parker |first3=M. |last3=Pope |year=2019 |title=External ballistics of Pleistocene hand-thrown spears: experimental performance data and implications for human evolution |journal=Scientific Reports |volume=9 |issue=1 |page=820 |doi=10.1038/s41598-018-37904-w |pmc=6347593 |pmid=30683877 |bibcode=2019NatSR...9..820M}}</ref><ref name=Faivre2014>{{cite journal |first1=J.-P. |last1=Faivre |first2=B. |last2=Maureille |first3=P. |last3=Bayle |first4=I. |last4=Crevecoeur |year=2014 |title=Middle Pleistocene human remains from Tourville-la-Rivière (Normandy, France) and their archaeological context |journal=PLOS ONE |volume=9 |issue=10 |page=e104111 |doi=10.1371/journal.pone.0104111 |pmc=4189787 |pmid=25295956 |bibcode=2014PLoSO...9j4111F|doi-access=free }}</ref> Beentrauma wat ooreenstem met wonde wat deur gegooide wapens veroorsaak is, is wel in Neanderdalgrotte aangetref.<ref name=Milks2019/><ref name=Faivre2014/> Terreine in Frankryk en Spanje verteenwoordig vermoedelik 'n Neanderdalkultuur wat tegnieke om gereedskap te maak by moderne mense geleer of afgekyk het, veral in die kerf van gereedskap en ornamente. Die makers van die voorwerpe kon 'n oorgangskultuur tussen die twee groepe gewees het.<ref>{{cite journal |first1=M. |last1=Roussel |first2=M. |last2=Soressi |first3=J.-J. |last3=Hublin |year=2016 |title=The Châtelperronian conundrum: blade and bladelet lithic technologies from Quinçay, France |journal=Journal of Human Evolution |volume=95 |pages=13–32 |doi=10.1016/j.jhevol.2016.02.003 |pmid=27260172}}</ref> Die Neanderdallers in 10 kusstreke in Italië en Griekeland het skrapers van gladde skulpe gemaak en hulle moontlik aan houthandvatsels geheg. In een grot is 24% van die skulpe lewend uit die see gehaal, wat beteken die Neanderdallers sou in die see moes loop of in vlak water moes duik om hulle te versamel. In 'n Italiaanse grot is [[Vulkaan|vulkaniese]] puimsteen ontdek wat moontlik gebruik is vir die polering van punte en naalde.<ref name=Villa2020>{{cite journal |first1=P. |last1=Villa |first2=S. |last2=Soriano |first3=L. |last3=Pollarolo |year=2020 |title=Neandertals on the beach: use of marine resources at Grotta dei Moscerini (Latium, Italy) |journal=PLOS ONE |volume=15 |issue=1 |page=e0226690 |doi=10.1371/journal.pone.0226690 |pmid=31940356 |pmc=6961883 |bibcode=2020PLoSO..1526690V|doi-access=free }}</ref> Die argeologiese rekord wys Neanderdallers het dikwels diervelle en boombas gebruik, dalk om houers vir kookdoeleindes te maak.<ref name=speth2015>{{cite journal |first=J. D. |last=Speth |year=2015 |title=When did humans learn to boil? |journal=PaleoAnthropology |pages=54–67 |url=http://www.paleoanthro.org/media/journal/content/PA20150054.pdf}}</ref> Hulle het ook die kleefmiddel boombasteer gemaak.<ref>{{cite journal |first1=I. |last1=Degano |first2=S. |last2=Soriano |first3=P. |last3=Villa |first4=L. |last4=Pollarolo |first5=J. J. |last5=Lukejko |first6=Z. |last6=Jacobs |first7=K. |last7=Douka |first8=S. |last8=Vitagliano |first9=C. |last9=Tozzi |year=2019 |title=Hafting of Middle Paleolithic tools in Latium (central Italy): new data from Fossellone and Sant'Agostino caves |journal=PLOS ONE |volume=14 |issue=6 |page=e0213473 |doi=10.1371/journal.pone.0213473 |pmc=6586293 |pmid=31220106 |bibcode=2019PLoSO..1413473D|doi-access=free }}</ref> Op 'n Italiaanse terrein is bewyse gevind dat vuur gebruik is om stokke te maak om mee te grawe, wat 'n algemene werktuig van jagter-versamelaars is.<ref>{{cite journal |first1=B. |last1=Aranguren |first2=A. |last2=Revedin |first3=N. |last3=Amico |first4=F. |last4=Cavulli |first5=G. |last5=Giachi |first6=S. |last6=Grimaldi |first7=N. |last7=Macchioni |first8=F. |last8=Santaniello |year=2018 |title=Wooden tools and fire technology in the early Neanderthal site of Poggetti Vecchi (Italy) |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=115 |issue=9 |pages=2054–2059 |doi=10.1073/pnas.1716068115 |pmid=29432163 |pmc=5834685|doi-access=free }}</ref> ====Vuur en konstruksie==== Baie Moustérien-terreine het bewyse van vuur, maar dit is onseker of Neanderdallers dit self gemaak en of hulle brandende hout van byvoorbeeld veldbrande bymekaargemaak het. Hulle het ook sones vir verskillende doeleindes afgesper, soos vir slagwerk, vuurherde en houtberging. Baie terreine het nie sulke tekens nie, moontlik weens verwering van die terreine oor tienduisende jare.<ref name=Camaros2017>{{cite journal |first1=E. |last1=Camarós |first2=M. |last2=Cueto |first3=L. |last3=Teira |first4=S. C. |last4=Münzel |year=2017 |title=Bears in the scene: Pleistocene complex interactions with implications concerning the study of Neanderthal behavior |journal=Quaternary International |volume=435 |pages=237–246 |doi=10.1016/j.quaint.2015.11.027 |bibcode=2017QuInt.435..237C |url=https://www.researchgate.net/publication/287497601}}</ref> In 'n paar grotte is bewyse van vuurherde gevind. Hulle moes ventilasie in ag geneem het, anders sou die rook gou die grotte onbewoonbaar gemaak het.<ref name=kedar2019>{{cite journal |last1=Kedar |first1=Y. |last2=Barkai |first2=R. |title=The significance of air circulation and hearth location at Paleolithic cave sites |journal=Open Quaternary |year=2019 |volume=5 |issue=1 |page=4 |doi=10.5334/oq.52 |doi-access=free}}</ref> In Spanje is tekens gekry dat vuurherde aan een kant van die grot opgelyn is, sodat die rook opwaarts en deur die plafon sou trek. [[Beeld:La structure de la grotte de Bruniquel.jpg|thumb|220px|Die ringstrukture in die Grotte de Bruniquel, Frankryk.]] In 1990 is twee 176&nbsp;000 jaar oue ringstrukture van verskeie meters wyd wat van gebreekte [[stalagmiet]]stukke gemaak is, in 'n grot in Frankryk ontdek. Dit was 300&nbsp;m van die grot se ingang af. Tekens van die gebruik van vuur en gebrande bene dui ook op menslike aktiwiteit. 'n Span Neanderdallers was waarskynlik nodig om die strukture te bou, maar die doel is onseker. Om komplekse strukture so diep in 'n grot te bou, is sonder presedent in die argeologiese rekord en dui op gesofistikeerde lig- en boutegnologie, asook vertroudheid met ondergrondse omgewings.<ref name=Jaubert2016>{{cite journal |last1=Jaubert |first1=J. |last2=Verheyden |first2=S. |last3=Genty |first3=D. |display-authors=3 |last4=Soulier |first4=M. |last5=Cheng |first5=H. |last6=Blamart |first6=D. |last7=Burlet |first7=C. |last8=Camus |first8=H. |last9=Delaby |first9=S. |last10=Deldicque |first10=D. |last11=Edwards |first11=R. L. |last12=Ferrier |first12=C. |last13=Lacrampe-Cuyaubère |first13=F. |last14=Lévêque |first14=F. |last15=Maksud |first15=F. |last16=Mora |first16=P. |last17=Muth |first17=X. |last18=Régnier |first18=É. |last19=Rouzaud |first19=J.-N. |last20=Santos |first20=F. |title=Early Neanderthal constructions deep in Bruniquel Cave in southwestern France |journal=Nature |year=2016 |volume=534 |issue=7605 |pages=111–114 |doi=10.1038/nature18291 |pmid=27251286 |bibcode=2016Natur.534..111J |s2cid=205249458 |url=https://semanticscholar.org/paper/9bcb30f3c876e39414c7ea23f4a2bb8a642ef21b}}</ref> Die 44&nbsp;000 jaar oue Moldova I-opelugterrein in Oekraïne het bewyse van 'n ringvormige tuiste van 7&nbsp;x&nbsp;10&nbsp;m wat van mammoetbene gemaak is. Dit lyk of daar vuurherde, kookareas en 'n werkwinkel was. Moderne mense op die Russiese vlaktes het ook vermoedelik huisstrukture van mammoetbene gebou.<ref name=Demay2012>{{cite journal |last1=Demay |first1=L. |last2=Péan |first2=S. |last3=Patou-Mathis |first3=M. |title=Mammoths used as food and building resources by Neanderthals: zooarchaeological study applied to layer 4, Molodova I (Ukraine) |journal=Quaternary International |year=2012 |volume=276–277 |pages=212–226 |doi=10.1016/j.quaint.2011.11.019 |bibcode=2012QuInt.276..212D |hdl=2268/190618 |url=http://orbi.ulg.ac.be/bitstream/2268/190618/1/Demay%20et%20al%2c%202012%20Molodova.pdf}}</ref> ====Klere==== Neanderdallers het moontlik by dieselfde temperature oorleef as moderne mense, van 27-28&nbsp;°C wanneer hulle nakend binne geslaap het tot sowat 32&nbsp;°C buite. Hulle sou egter andersins klere nodig gehad het om lug van die vel af te hou, soos wanneer hulle gejag het. Hulle sou ook 'n soort skoeisel benodig het.<ref name=Sorensen2009>{{cite journal |first=B. |last=Sørensen |year=2009 |title=Energy use by Eem Neanderthals |journal=Journal of Archaeological Science |volume=36 |issue=10 |pages=2201–2205 |doi=10.1016/j.jas.2009.06.003|s2cid=44218631 }}</ref> Daar is geen tekens dat hulle klere sou kon maak wat netjies pas nie – hulle sou waarskynlik skulpskrapers gebruik het om iets soos komberse of poncho's te maak.<ref name=hoffecker2009>{{cite journal |last1=Hoffecker |first1=J. F. |title=The spread of modern humans in Europe |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year= 2009 |volume=106 |issue=38 |pages=16040–16045 |doi=10.1073/pnas.0903446106 |pmid=19571003 |pmc=2752585 |bibcode=2009PNAS..10616040H|doi-access=free }}</ref><ref name=collard2016/> Hulle kon wel tou maak en dit dui om 'n vermoë om te weef,<ref name=Hardy2013/> en 'n perdebeen met 'n natuurlike punt wat in die Cueva de los Aviones, Spanje, ontdek is, is dalk gebruik om gaatjies in diervelle te maak.<ref name=Zilhao2010>{{cite journal |first1=J. |last1=Zilhão |first2=D. E. |last2=Angelucci |first3=E. |last3=Badal-García |year=2010 |title=Symbolic use of marine shells and mineral pigments by Iberian Neandertals |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=107 |issue=3 |pages=1023–1028 |doi=10.1073/pnas.0914088107 |pmid=20080653 |pmc=2824307 |bibcode=2010PNAS..107.1023Z |doi-access=free}}</ref> ====Seevaart==== Oorblyfsels op die Griekse eilande uit die Middel-Paleolitikum dui op seevaart deur Neanderdallers op die [[Ioniese See]], moontlik so lank as 200&nbsp;000 tot 150&nbsp;000 jaar gelede. Die oudste steenartefakte op [[Kreta]] en ander eilande dateer van tot 107&nbsp;000 jaar gelede. Die makers daarvan sou eenvoudige rietbote moes gebruik het om heen en weer te vaar.<ref name=ferentinos2012>{{cite journal |last1=Ferentinos |first1=G. |last2=Gkioni |first2=M. |last3=Geraga |first3=M. |last4=Papatheodorou |first4=G. |year=2012 |title=Early seafaring activity in the southern Ionian Islands, Mediterranean Sea |journal=Journal of Archaeological Science |volume=39 |issue=7 |pages=2167–2176 |doi=10.1016/j.jas.2012.01.032 |bibcode=2011JQS....26..553S}}</ref> Ook op ander eilande in die [[Middellandse See]], soos [[Sardinië]], is sulke artefakte ontdek. == Genetika == In 2010 is genetiese getuienis gepubliseer wat daarop dui dat Neanderdallers bygedra het tot die DNA van die moderne mens, moontlik deur verbastering tussen 80&nbsp;000 en 30&nbsp;000 jaar gelede. Volgens die studie het Neanderdalgene tot 1-4% van die bevolking se [[genoom]] uitgemaak teen die tyd dat mense oor [[Eurasië]] begin versprei het (rofweg soos om een Neanderdaller as ’n groot-groot-groot-grootouer te hê).<ref>{{cite book |first1=Gregory |last1=Cochran |first2=Henry |last2=Harpending |title=The 10,000 Year Explosion: How Civilization Accelerated Human Evolution |publisher=Basic Books |year=2009 |location=New York |quote=Logically, if admixture occurred at all, it had to happen somewhere in Neanderthal-occupied territory, which means Europe and Western Asia.}}</ref> [[Ötzi|Ötzi die ysman]], Europa se oudste bewaarde [[mummie]], het ’n selfs groter persentasie Neanderdalgene gehad.<ref>http://johnhawks.net/weblog/reviews/neandertals/neandertal_dna/neandertal-ancestry-iced-2012.html</ref> Onlangse bevindings dui aan mense buite Afrika kan selfs meer Neanderdalgene hê – tot 20%.<ref>{{cite web|url=http://www.sciencemag.org/content/early/2014/01/28/science.1245938 |title=Resurrecting Surviving Neandertal Lineages from Modern Human Genomes |publisher=Science |date=2014-01-29 |accessdate=2014-02-02}}</ref> In Desember 2013 het navorsers berig Neanderdallers het hul dooies begrawe.<ref name="NYT-20131216">{{cite news |last=Wilford |first=John Noble |title=Neanderthals and the Dead |url=http://www.nytimes.com/2013/12/17/science/neanderthals-and-the-dead.html |date=16 Desember 2013 |work=New York Times |access-date=17 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414231034/https://www.nytimes.com/2013/12/17/science/neanderthals-and-the-dead.html |archive-date=14 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Wetenskaplikes het in dieselfde jaar vir die eerste keer die hele genoom van ’n Neanderdaller bekend gemaak. Die genoom is onttrek uit ’n toonbeentjie van ’n 130&nbsp;000 jaar oue Neanderdaller wat in ’n grot in [[Siberië]] gevind is.<ref name="NYT-20131218">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=Toe Fossil Provides Complete Neanderthal Genome |url=http://www.nytimes.com/2013/12/19/science/toe-fossil-provides-complete-neanderthal-genome.html |date=18 Desember 2013 |work=New York Times |access-date=18 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211213838/https://www.nytimes.com/2013/12/19/science/toe-fossil-provides-complete-neanderthal-genome.html |archive-date=11 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Uitsterwing == Van die teorieë vir die uitsterwing van die Neanderdallers is: * Hulle was ’n ander spesie as die moderne mens en het uitgesterf weens [[klimaat]]sveranderings en interaksies met moderne mense; hulle is vervang deur die moderne mens, wat sowat 80&nbsp;000 jaar gelede in hul habitats inbeweeg het.<ref>{{cite news |date=24 Oktober 2007 |title=First genocide of human beings occurred 30,000 years ago |url=http://english.pravda.ru/science/mysteries/24-10-2007/99419-genocide-0 |work=Pravda |access-date=18 Mei 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909085220/http://english.pravda.ru/science/mysteries/24-10-2007/99419-genocide-0/ |archive-date= 9 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Mededinging met die mens het waarskynlik bygedra tot hul uitsterwing.<ref>{{cite news |first=Robin |last=McKie |date=17 Mei 2009 |title=How Neanderthals met a grisly fate: devoured by humans |url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/may/17/neanderthals-cannibalism-anthropological-sciences-journal |work=[[The Observer]] |access-date=18 Mei 2009 |location=London |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130719011301/http://www.guardian.co.uk/science/2009/may/17/neanderthals-cannibalism-anthropological-sciences-journal |archive-date=19 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.quaint.2012.02.037 |title=The Quaternary megafaunal extinction and the fate of Neanderthals: An integrative working hypothesis |year=2013 |last1=Hortolà |first1=Policarp |last2=Martínez-Navarro |first2=Bienvenido |journal=Quaternary International |volume=295 |pages=69–72 |bibcode=2013QuInt.295...69H}}</ref> Die wetenskaplike en skrywer [[Jared Diamond]] stel ’n scenario van gewelddadige konflik en verdringing voor.<ref name="thirdchimp">{{cite book|first=Jared M. |last=Diamond |title=The third chimpanzee: the evolution and future of the human animal |publisher=HarperCollins |location=New York |year=1992 |page=52 |isbn=0-06-098403-1 |oclc=60088352}}</ref> * Neanderdallers was ’n moderne subspesie wat met moderne mense verbaster het en in dié spesie opgeneem is. * Siektes van die moderne mens waarteen die Neanderdallers nie immuun was nie, kon ook ’n faktor gewees het. === Klimaat === Sowat 55 000 jaar gelede het die weer wild begin wissel van uiters koue tot uiters warm toestande en weer terug binne ’n paar dekades. Die Neanderdallers kon goed by die koue aanpas, maar die vinnige veranderings het [[ekologie]]se veranderings veroorsaak waarby hulle nie kon aanpas nie: bekende plante en diere sou binne ’n leeftyd deur heeltemal verskillendes vervang gewees het. Die Neanderdallers se lokvaltegnieke sou begin misluk het namate graslande bome vervang het. Baie Neanderdallers sou uitgesterf het tydens hierdie wisselings, wat sowat 30&nbsp;000 jaar gelede ’n hoogtepunt bereik het.<ref name="sciam">"[http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-mysterious-downfall The Mysterious Downfall of the Neandertals]", ''Scientific American'', Augustus 2009</ref> Ondersoeke van Neanderdal-liggaamstrukture het gewys hulle het meer [[energie]] nodig gehad om te oorleef as enige ander [[hominied]]spesie. Hul energiebehoeftes was tot 100-350 kalorieë per dag groter as dié van moderne mense.<ref>{{cite journal |first1=Andrew W. |last1=Froehle |first2=Steven E. |last2=Churchill |year=2009 |title=Energetic Competition Between Neandertals and Anatomically Modern Humans |url=http://www.paleoanthro.org/static/journal/content/PA20090096.pdf |journal=PaleoAnthropology |pages=96–116}}</ref> Toe voedsel skaars begin word, kon hierdie verskil ’n groot rol gespeel het in hul uitsterwing.<ref name="sciam" /> === Verbastering === [[Beeld:Homo sapiens sapiens, Oase, Rumänien (Daniela Hitzemann).jpg|thumb|160px|'n Rekonstruksie van Oase 2, die mens uit die laat Paleolitikum wat sowat 7,3% Neanderdal-[[DNS]] gehad het (van 'n voorouer vier tot slegte geslagte vorentoe).]] ’n Alternatief vir die uitsterwingsteorie is dat Neanderdallers in die moderne menslike bevolking opgeneem is deur verbastering. Die [[Denemarke|Deense]] etnograaf en geograaf Hans Petter Steensby het die verbasteringsteorie in 1907 voorgestel.<ref>[http://img.kb.dk/tidsskriftdk/pdf/gto/gto_0019-PDF/gto_0019_67206.pdf ''Geografisk Tidsskrift, Bind 19 (1907)''] {{pdf}}, besoek in Desember 2013</ref> Hy het die destyds wydverspreide idee dat Neanderdallers aapagtig en minderwaardig was, sterk veroordeel. ’n Groot voorstander van die verbasteringsteorie is die paleoantropoloog Erik Trinkaus van die Universiteit van Washington.<ref>Dan Jones: ''The Neanderthal within.'', New Scientist 193.2007, H. 2593 (3 Maart), 28–32. [http://news.yahoo.com/s/hsn/20061030/hl_hsn/modernhumansneanderthalsmayhaveinterbred Modern Humans, Neanderthals May Have Interbred]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; [http://www.cosmosmagazine.com/node/814 Humans and Neanderthals interbred] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222210101/http://www.cosmosmagazine.com/node/814 |date=22 Februarie 2009 }}</ref> Hy beweer verskeie fossiele is die resultaat van verbastering, insluitende die "kind van Lagar Velho", ’n skelet wat in Portugal gevind is en uit sowat 24&nbsp;000 jaar gelede dateer.<ref>[http://www.talkorigins.org/faqs/homs/lagarvelho.html talkorigins.org]; [http://www.guardian.co.uk/science/story/0,,1871842,00.html guardian.co.uk]</ref><ref>[http://johnhawks.net/weblog/reviews/neandertals/gorhams_28000_date_2006.html Not a lasting last for the Neandertals – John Hawks weblog], 13 September 2006</ref> In ’n 2006-publikasie deur onder andere Trinkaus, is beweer die fossiele wat in 1952 in ’n grot in [[Roemenië]] ontdek is, is ook nasate van voorheen verbasterde bevolkings. Genetiese navorsing toon dat ’n mate van verbastering kon plaasgevind het.<ref>"[http://www.nytimes.com/2012/07/27/science/cousins-of-neanderthals-left-dna-in-africa-scientists-report.html?_r=1 Cousins of Neanderthals Left DNA in Africa, Scientists Report]". ''The New York Times''. 26 Julie 2012.</ref> Die genoom van alle nie-Afrikane sluit dele in wat van Neanderdal-afkoms is<ref>{{cite journal |doi=10.1093/molbev/msr024 |title=An X-Linked Haplotype of Neandertal Origin is Present Among All Non-African Populations |year=2011 |last1=Yotova |first1=V. |last2=Lefebvre |first2=J.-F. |last3=Moreau |first3=C. |last4=Gbeha |first4=E. |last5=Hovhannesyan |first5=K. |last6=Bourgeois |first6=S. |last7=Bédarida |first7=S. |last8=Azevedo |first8=L. |last9=Amorim |first9=A. |last10=Sarkisian |first10=T. |last11=Avogbe |first11=P. H. |last12=Chabi |first12=N. |last13=Dicko |first13=M. H. |last14=Kou' Santa Amouzou |first14=E. S. |last15=Sanni |first15=A. |last16=Roberts-Thomson |first16=J. |last17=Boettcher |first17=B. |last18=Scott |first18=R. J. |last19=Labuda |first19=D. |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=7 |pages=1957–62 |pmid=21266489}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.discovery.com/human/genetics-neanderthal-110718.html |title=All Non-Africans Part Neanderthal, Genetics Confirm : Discovery News |access-date=15 Februarie 2014 |archive-date=17 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117043242/http://news.discovery.com/human/genetics-neanderthal-110718.html |url-status=dead }}</ref> vanweë die verbastering van Neanderdallers en die voorouers van Eurasiërs. Eerder as ’n opname van die Neanderdal-bevolking, lyk dit of die geenuitruiling ’n beperkte tydsduur en omvang gehad het. ’n Geskatte 1-4% van die DNS van Europeërs en Asiate is nie-modern en dieselfde as Neanderdal-DNS eerder as dié van Suider-Afrikaners. Uit meer onlangse genetiese studies blyk egter die moderne mens kon met twee groepe argaïese mense verbaster het: Neanderdallers en ''[[Homo denisova]]''.<ref name="NYT-01302012">{{cite news |last=Mitchell |first=Alanna |title=DNA Turning Human Story Into a Tell-All |url=http://www.nytimes.com/2012/01/31/science/gains-in-dna-are-speeding-research-into-human-origins.html |date=30 Januarie 2012 |publisher=NYTimes |access-date=31 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601064907/https://www.nytimes.com/2012/01/31/science/gains-in-dna-are-speeding-research-into-human-origins.html |archive-date=1 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Teenstanders van die teorie meen die tekens van Neanderdalverbastering kan wees vanweë ’n gemeenskaplike voorouer van beide die Neanderdallers en moderne mense, en dus nie verbastering nie.<ref>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/science/2012/aug/14/study-doubt-human-neanderthal-interbreeding |title=Study casts doubt on human-Neanderthal interbreeding theory |first=Alok |last=Jha |work=[[The Guardian]] |date=14 Augustus 2012 |access-date=19 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009121122/https://www.theguardian.com/science/2012/aug/14/study-doubt-human-neanderthal-interbreeding |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.gene.2013.06.005 |title=Neanderthal and Denisova genetic affinities with contemporary humans: Introgression versus common ancestral polymorphisms |year=2013 |last1=Lowery |first1=Robert K. |last2=Uribe |first2=Gabriel |last3=Jimenez |first3=Eric B. |last4=Weiss |first4=Mark A. |last5=Herrera |first5=Kristian J. |last6=Regueiro |first6=Maria |last7=Herrera |first7=Rene J. |journal=Gene |volume=530 |pages=83–94 |pmid=23872234 |issue=1}}</ref> Die antropologieprofessor John D. Hawks meen weer die genetiese ooreenkoms met die Neanderdallers kan die gevolg wees van beide ’n gemeenskaplike voorouer en verbastering en nie net een van die twee nie.<ref name="HawksAnnuRev">{{cite journal |doi=10.1146/annurev-anthro-092412-155548 |title=Significance of Neandertal and Denisovan Genomes in Human Evolution |year=2013 |last1=Hawks |first1=John |journal=Annual Review of Anthropology |volume=42 |pages=433–49}}</ref> ===Siektes=== Moderne mense kon Neanderdallers met siektes uit Afrika aangesteek en so tot hulle uitsterwing bygedra het. 'n Gebrek aan [[Immuunstelsel|immuniteit]], tesame met 'n klein bevolking, was moontlik verwoestend vir die Neanderdallers. 'n Klein genetiese diversiteit kon ook minder van hulle immuun teen hierdie siektes gemaak het. Verder kon klein bevolkings en verbastering geboortedefekte vererger het, wat tot hulle finale uitsterwing kon gelei het.<ref name=rios2019/> In die laat 20ste eeu is die Forevolk van [[Nieu-Guinee]] afgemaai deur 'n siekte bekend as kurusiekte, wat veroorsaak word deur die eet van [[prion]]s, wat in breinweefsel voorkom. Mense met die 129-variant van die [[PRNP]]-geen was egter natuurlik immuun teen die siekte. Die bestudering van dié geen het gelei tot die ontdekking dat die 129-variant algemeen in moderne mense voorgekom het, wat kan dui op wydverspreide [[kannibalisme]] op 'n sekere tyd in die menslike [[voorgeskiedenis]]. Neanderdallers het in 'n mate kannibalisme beoefen en saam met moderne mense gelewe, en daarom spekuleer die Britse paleoantropoloog Simon Underdown dat moderne mense 'n vorm van die kurusiekte aan Neanderdallers oorgedra het en, omdat die 129-variant blykbaar nie in Neanderdallers voorgekom het nie, het die siekte hulle uitgewis.<ref name=underdown2008/><ref>{{cite journal |last1=Liberski |first1=P. |title=Kuru: a journey back in time from Papua New Guinea to the Neanderthals' extinction |journal=Pathogens |volume=2 |issue=3 |pages=472–505 |year=2013 |pmid=25437203 |pmc=4235695 |doi=10.3390/pathogens2030472 |doi-access=free}}</ref> == Fossiele == Fossiele van ''H. neanderthalensis'' wat gevind is, sluit in: {{div col|colwidth=20em}} * Altamura-mens * Bontnewydd * Tabun C1 * Tabun C1 * Krapina * Obi-Rakhmat 1 * Teshik-Tash-skedel * La Ferrassie 1 * Saccopastore 1 * [[Shanidar-grot#Shanidar 1|Shanidar 1]] * La Chapelle-aux-Saints 1 * Amud 7 * Sidrón-grot-fossiele * La Quina 5 * La Quina 18 * Amud 1 * Berg Circeo 1-fossiele * Neanderthal 1 * Engis * Gibraltar 1 * Le Moustier * Lapedo-kind {{div col end}} ==Verwysings== {{Verwysings|25em|verwysings= <ref name=stringer>{{cite journal |first=C. |last=Stringer |year=2012 |title=The status of ''Homo heidelbergensis'' (Schoetensack 1908) |journal=Evolutionary Anthropology |volume=21 |issue=3 |pages=101–107|doi=10.1002/evan.21311 |pmid=22718477 |s2cid=205826399 |doi-access=free}}</ref> <ref name=gomez2019>{{cite journal |first=A. |last=Gómez-Robles |year=2019 |title=Dental evolutionary rates and its implications for the Neanderthal–modern human divergence |journal=Science Advances |volume=5 |issue=5 |page=eaaw1268 |doi=10.1126/sciadv.aaw1268 |pmid=31106274 |pmc=6520022 |bibcode=2019SciA....5.1268G}}</ref> <ref name=meyer2016>{{cite journal |first1=M. |last1=Meyer |first2=J. |last2=Arsuaga |first3=C.|last3=de Filippo |first4=S. |last4=Nagel |title=Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins |journal=Nature |volume=531 |issue=7595 |pages=504–507 |year=2016 |doi=10.1038/nature17405 |pmid=26976447 |bibcode=2016Natur.531..504M |s2cid=4467094}}</ref> <ref name=Shaw1999>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8HKDtlPuM2oC&pg=PA408 |title=A dictionary of archaeology |year=1999 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-17423-3 |editor1-last=Shaw |editor1-first=I. |page=408 |editor2-last=Jameson |editor2-first=R.}}</ref> <ref name=hayden2012>{{cite journal |first=B. |last=Hayden |year=2012 |title=Neandertal social structure? |journal=Oxford Journal of Archaeology |volume=31 |issue=1 |pages=1–26 |doi=10.1111/j.1468-0092.2011.00376.x}}</ref> <ref name=schmidt>{{cite journal |last1=Schmidt |first1=P. |last2=Blessing |first2=M. |last3=Rageot |first3=M. |last4=Iovita |first4=R. |last5=Pfleging |first5=J. |last6=Nickel |first6=K. G. |last7=Righetti |first7=L. |last8=Tennie |first8=C. |title=Birch tar production does not prove Neanderthal behavioral complexity |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2019 |volume=116 |issue=36 |pages=17707–17711 |doi=10.1073/pnas.1911137116 |pmid=31427508 |pmc=6731756|doi-access=free }}</ref> <ref name=Hardy2020>{{cite journal |first1=B. L. |last1=Hardy |first2=M.-H. |last2=Moncel |first3=C. |last3=Kerfant |display-authors=et al. |year=2020 |title=Direct evidence of Neanderthal fibre technology and its cognitive and behavioral implications |journal=Scientific Reports |volume=10 |issue=4889 |pages=4889 |doi=10.1038/s41598-020-61839-w |pmid=32273518 |pmc=7145842 |bibcode=2020NatSR..10.4889H}}</ref> <ref name=buckley>{{cite journal |first1=S. |last1=Buckley |first2=K. |last2=Hardy |first3=M. |last3=Huffman |year=2013 |title=Neanderthal self-medication in context |journal=Antiquity |volume=87 |issue=337 |pages=873–878 |doi=10.1017/S0003598X00049528 |s2cid=160563162 |url=https://www.researchgate.net/publication/256374897}}</ref> <ref name=dusseldorp2013>{{cite book |author-first=G. L. |author-last=Dusseldorp |year=2013 |chapter=Neanderthals and cave hyenas: co-existence, competition or conflict? |title=Zooarchaeology and modern human origins |pages=191–208 |chapter-url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-94-007-6766-9_12.pdf |doi=10.1007/978-94-007-6766-9_12 |series=Vertebrate paleobiology and paleoanthropology |publisher=Springer Science+Business Media Dordrecht |editor1-first=J. L. |editor1-last=Clark |editor2-first=J. D. |editor2-last=Speth |isbn=978-94-007-6765-2}}</ref> <ref name=Hoffman>{{cite journal |author-first1=D. L. |author-last1=Hoffman |author-last2=Angelucci |author-first2=D. E. |author-last3=Villaverde |author-first3=V. |author-last4=Zapata |author-first4=Z. |author-last5=Zilhão |author-first5=J. |year=2018 |title=Symbolic use of marine shells and mineral pigments by Iberian Neandertals 115,000 years ago |journal=Science Advances |volume=4 |issue=2 |pages=eaar5255 |doi=10.1126/sciadv.aar5255 |pmid=29507889 |pmc=5833998 |bibcode=2018SciA....4.5255H}}</ref> <ref name=Moncel2012>{{cite journal |first1=M.-H. |last1=Moncel |first2=L. |last2=Chiotti |first3=C. |last3=Gaillard |first4=G. |last4=Onoratini |first5=D. |last5=Pleurdeau |year=2012 |title=Non utilitarian objects in the Palaeolithic: emergence of the sense of precious? |journal=Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia |volume=401 |pages=25–27<!--only citing these pages--> |doi=10.1016/j.aeae.2012.05.004 |url=https://www.researchgate.net/publication/230703161}}</ref> <ref name=Turk2018>{{cite journal |url=https://www.academia.edu/37720432 |first1=M. |last1=Turk |first2=I. |last2=Turk |first3=L. |last3=Dimkaroski |year=2018 |title=The Mousterian musical instrument from the Divje Babe I Cave (Slovenia): arguments on the material evidence for Neanderthal musical behaviour |journal=L'Anthropologie |volume=122 |issue=4 |pages=1–28 |doi=10.1016/j.anthro.2018.10.001 |s2cid=133682741 |access-date=13 Julie 2022 |archive-date=20 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020080221/https://www.academia.edu/37720432 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Aubert2018>{{cite journal |first1=M. |last1=Aubert |first2=A. |last2=Brumm |first3=J. |last3=Huntley |year=2018 |title=Early dates for 'Neanderthal cave art' may be wrong |journal=Journal of Human Evolution |volume=125 |pages=215–217 |doi=10.1016/j.jhevol.2018.08.004 |pmid=30173883|s2cid=52145541 }}</ref> <ref name=pike2017>{{cite journal |last1=Pike |first1=A. W. |last2=Hoffmann |first2=D. L. |last3=Pettitt |first3=P. B. | last4=García-Diez |first4=M. |last5=Zilhão |first5=J. |year=2017 |title=Dating Palaeolithic cave art: Why U–Th is the way to go |url=http://dro.dur.ac.uk/22566/1/22566.pdf | journal=Quaternary International |volume=432 |pages=41–49 |doi=10.1016/j.quaint.2015.12.013 | bibcode=2017QuInt.432...41P}}</ref> <ref name=hoffmann2018>{{cite journal |first1=D. L. |last1=Hoffmann |first2=C. D. |last2=Standish |first3=M. |last3=García-Diez |first4=P. B. |last4=Pettitt |first5=J. A. |last5=Milton |first6=J. |last6=Zilhão |first7=J. J. |last7=Alcolea-González |first8=P. |last8=Cantalejo-Duarte |first9=H. |last9=Collado |first10=R. |last10=de Balbín |first11=M. |last11=Lorblanchet |first12=J. |last12=Ramos-Muñoz |first13=G.-C. |last13=Weniger |first14=A. W. G. |last14=Pike |year=2018 |title=U-Th dating of carbonate crusts reveals Neandertal origin of Iberian cave art |journal=Science |volume=359 |issue=6378 |pages=912–915 |doi=10.1126/science.aap7778 |pmid=29472483 |bibcode=2018Sci...359..912H |doi-access=free}}</ref> <ref name=wunn2000>{{cite journal |last=Wunn |first=I. | year=2000 | title=Beginning of religion | journal=Numen |volume=47 |number=4 |pages=417–452 |url=https://www.researchgate.net/publication/240682150 |doi=10.1163/156852700511612}}</ref> <ref name="danastasio2013">{{cite journal |first1=R. |last1=D’Anastasio |first2=S. |last2=Wroe |first3=C. |last3=Tuniz |first4=L. |last4=Mancini |first5=D. T. |last5=Cesana |year=2013 |title=Micro-biomechanics of the Kebara 2 hyoid and its implications for speech in Neanderthals |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=12 |page=e82261 |doi=10.1371/journal.pone.0082261 |pmc=3867335 |pmid=24367509 |bibcode=2013PLoSO...882261D|doi-access=free }}</ref> <ref name=Kislev2018>{{cite journal |first1=M. |last1=Kislev |first2=R. |last2=Barkai |year=2018 |title=Neanderthal and woolly mammoth molecular resemblance |journal=Human Biology |volume=90 |issue=2 |pages=115–128 |doi=10.13110/humanbiology.90.2.03 |pmid=33951886 |s2cid=106401104}}</ref> <ref name=Azevedo2017>{{cite journal |last1=de Azevedo |first1=S. |last2=González |first2=M. F. |last3=Cintas |first3=C. |display-authors=3 |last4=Ramallo |first4=V. |last5=Quinto-Sánchez |first5=M. |last6=Márquez |first6=F. |last7=Hünemeier |first7=T. |last8=Paschetta |first8=C. |last9=Ruderman |first9=A. |last10=Navarro |first10=P. |last11=Pazos |first11=B. A. |last12=Silva de Cerqueira |first12=C. C. |last13=Velan |first13=O. |last14=Ramírez-Rozzi |first14=F. |last15=Calvo |first15=N. |last16=Castro |first16=H. G. |last17=Paz |first17=R. R. |last18=González-José |first18=R. |title=Nasal airflow simulations suggest convergent adaptation in Neanderthals and modern humans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2017 |volume=114 |issue=47 |pages=12442–12447 |doi=10.1073/pnas.1703790114 |pmid=29087302 |pmc=5703271|doi-access=free }}</ref> <ref name="Helmuth1998">{{Cite journal |last=Helmuth |first=H. |title=Body height, body mass and surface area of the Neanderthals |journal=Zeitschrift für Morphologie und Anthropologie |volume=82 |issue=1 |pages=1–12 |year=1998 |doi=10.1127/zma/82/1998/1 |pmid=9850627 |jstor=25757530}}</ref> <ref name=Ruebens2013>{{cite journal |url=https://www.academia.edu/4182063 |first=K. |last=Ruebens |year=2013 |title=Regional behaviour among late Neanderthal groups in Western Europe: A comparative assessment of late Middle Palaeolithic bifacial tool variability |journal=Journal of Human Evolution |volume=65 |issue=4 |pages=341–362 |doi=10.1016/j.jhevol.2013.06.009 |pmid=23928352}}</ref> <ref name=sankararaman2014>{{cite journal |last1=Sankararaman |first1=S.|last2=Mallick |first2=S. |last3=Dannemann |first3=M. |last4=Prüfer |first4=K. |last5=Kelso |first5=J. |last6=Pääbo |first6=S. |last7=Patterson |first7=N. |last8=Reich |first8=D. |title=The genomic landscape of Neanderthal ancestry in present-day humans |journal=Nature |year= 2014 |volume=507 |issue=7492 |pages=354–357 |doi=10.1038/nature12961 |pmid=24476815 |pmc=4072735 |bibcode=2014Natur.507..354S}}</ref> <ref name="Peyrégne">{{cite journal |last1=Peyrégne |first1=S. |last2=Slon |first2=V. |last3=Mafessoni |first3=F. |display-authors=et al. |title=Nuclear DNA from two early Neandertals reveals 80 ka of genetic continuity in Europe |journal=Science Advances |volume=5 |number=6 |page=eaaw5873 |year=2019 |doi=10.1126/sciadv.aaw5873 |pmid=31249872 |pmc=6594762 |bibcode=2019SciA....5.5873P}}</ref> <ref name="Kuhlwilm">{{cite journal |last1=Kuhlwilm |first1=M. |title=Ancient gene flow from early modern humans into eastern Neanderthals |journal=Nature |year=2016 |volume=530 |issue=7591 |pages= 429–433 |doi=10.1038/nature16544 |pmid=26886800 |pmc=4933530 |bibcode=2016Natur.530..429K}}</ref> <ref name=Pennisi>{{cite journal |doi=10.1126/science.340.6134.799 |pmid=23687020 |title=More genomes from Denisova Cave show mixing of early human groups |journal=Science |volume=340 |issue=6134 |page=799 |year=2013 |last1=Pennisi |first1=E. |bibcode=2013Sci...340..799P}}</ref> <ref name=vernot2014>{{cite journal |title=Resurrecting surviving Neandertal lineages from modern human genomes |journal=Science |volume=343 |issue=6174 |pages=1017–1021 |year=2014 |bibcode=2014Sci...343.1017V |last1=Vernot |first1=B. |last2=Akey |first2=J. M. |doi=10.1126/science.1245938 |pmid=24476670 |s2cid=23003860}}</ref> <ref name=Dolgova2018>{{cite journal |first1=O. |last1=Dolgova |first2=O. |last2=Lao |year=2018 |title=Evolutionary and medical consequences of archaic introgression into modern human genomes |journal=Genes |volume=9 |issue=7 |page=358 |doi=10.3390/genes9070358 |pmc=6070777 |pmid=30022013 |doi-access=free}}</ref> <ref name=Kreisstadt2017>{{cite web |url=http://www.mettmann.de/neandertal/schreibweise.php |title=Neandertal oder Neanderthal? Was ist denn nun richtig? |publisher=Kreisstadt Mettmann |trans-title=Neandertal or Neanderthal? So which is actually right? |access-date=February 1, 2017}}</ref> <ref name=king1864>{{cite journal |first=W. |last=King |year=1864 |title=The reputed fossil man of the Neanderthal |journal=Quarterly Journal of Science |volume=1 |page=96 |url=https://afanporsaber.com/wp-content/uploads/2017/10/The-reputed-fossil-man-of-the-Neanderthal.pdf |access-date=13 Julie 2022 |archive-date= 7 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107233106/https://afanporsaber.com/wp-content/uploads/2017/10/The-reputed-fossil-man-of-the-Neanderthal.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=Langdon2016>{{cite book |first=J. H. |last=Langdon |year=2016 |chapter=Case study 18. Neanderthals in the mirror: imagining our relatives |title=The science of human evolution: getting it right |publisher=Springer |isbn=978-3-319-41584-0}}</ref> <ref name=currat2004>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pbio.0020421 |title=Modern humans did not admix with Neanderthals during their range expansion into Europe |year=2004 |last1=Currat |first1=M. |last2=Excoffier |first2=L. |journal=PLOS Biology |volume=2 |issue=12 |page=e421 |pmid=15562317 |pmc=532389}}</ref> <ref name=rogers2017>{{cite journal |first1=A. R. |last1=Rogers |first2=R. J. |last2=Bohlender |first3=C. D. |last3=Huff |title=Early history of Neanderthals and Denisovans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=114 |issue=37 |year=2017 |pages=9859–9863 |doi=10.1073/pnas.1706426114 |pmid=28784789 |pmc=5604018|doi-access=free }}</ref> <ref name="speciation">{{cite journal |last1=Hublin |first1=J. J. |year=2009 |title=The origin of Neandertals |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=38 |pages=16022–16027 |bibcode=2009PNAS..10616022H |doi=10.1073/pnas.0904119106 |jstor=40485013|pmc=2752594 |pmid=19805257|doi-access=free }}</ref> <ref name=juric>{{cite journal |first1=I. |last1=Juric |first2=S. |last2=Aeschbacher |first3=G. |last3=Coop |year=2016 |title=The strength of selection against Neanderthal introgression |journal=PLOS Genetics |volume=12 |issue=11 |pages=e1006340 |doi=10.1371/journal.pgen.1006340 |pmid=27824859 |pmc=5100956}}</ref> <ref name=Trinkaus2011>{{cite journal |first=E. |last=Trinkaus |year=2011 |title=Late Pleistocene adult mortality patterns and modern human establishment |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=108 |issue=4 |pages=1267–1271 |doi=10.1073/pnas.1018700108 |pmc=3029716 |pmid=21220336 |bibcode=2011PNAS..108.1267T|doi-access=free }}</ref> <ref name=Gomez2018>{{cite journal |first1=A. |last1=Gómez-Olivencia |first2=A. |last2=Barash |first3=D. |last3=García-Martínez |display-authors=et al. |year=2018 |title=3D virtual reconstruction of the Kebara 2 Neandertal thorax |journal=Nature Communications |volume=9 |issue=4387 |pages=4387 |doi=10.1038/s41467-018-06803-z |pmc=6207772 |pmid=30377294 |bibcode=2018NatCo...9.4387G}}</ref> <ref name=etrinkaus1981>{{cite book |first=E. |last=Trinkaus |year=1981 |title=Aspects of human evolution |chapter=Neanderthal limb proportions and cold adaptation |publisher=Taylor and Francis Ltd. |editor-first=C. B. |editor-last=Stringer}}</ref> <ref name=pearce2013>{{cite journal |first1=E. |last1=Pearce |first2=C. |last2=Stringer |first3=R. I. M. |last3=Dunbar |year=2013 |title=New insights into differences in brain organization between Neanderthals and anatomically modern humans |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=280 |issue=1758 |page=20130168 |doi=10.1098/rspb.2013.0168 |pmc=3619466 |pmid=23486442}}</ref> <ref name="Geometric Morphometrics and Paleone">{{cite journal |last1=Bruner |first1=Emiliano |date=2004 |title=Geometric Morphometrics and Paleoneurology: Brain Shape Evolution in the Genus ''Homo'' |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=5 |pages=279–303 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.03.009 |pmid=15530349 }}</ref> <ref name="Morphological Differences in the Pa">{{cite journal |last1=Bruner |first1=Emiliano |date=2010 |title=Morphological Differences in the Parietal Lobes with the Human Genus: A Neurofunctional Perspective |journal=Current Anthropology |volume=51 |issue=1 |pages=S77–S88 |doi=10.1086/650729 |s2cid=146587487 }}</ref> <ref name="Encephalization and Allometric Traj">{{cite journal |last1=Bruner |first1=Emiliano |last2=Manzi |first2=Giorgio |last3=Arsuaga |first3=Juan Luis |date=2003 |title=Encephalization and Allometric Trajectories in the Genus ''Homo'': Evidence from the Neandertal and Modern Lineages |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=26 |pages=15335–15340 |doi=10.1073/pnas.2536671100 |pmid=14673084 |pmc=307568 |bibcode=2003PNAS..10015335B |doi-access=free }}</ref> <ref name=Weaver2005>{{cite journal |last1=Weaver |first1=Anne |date=2005 |title=Reciprocal Evolution of the Cerebellum and Neocortex in Fossil Humans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=102 |issue=10 |pages=3576–3580 |doi=10.1073/pnas.0500692102 |doi-access=free |pmid=15731345 |pmc=553338 |bibcode=2005PNAS..102.3576W}}</ref> <ref name="Wynnetal2016">{{cite journal |last1= Wynn |first1= Thomas |last2= Overmann |first2= Karenleigh A |last3= Coolidge |first3= Frederick L |date= 2016 |title= The false dichotomy: A refutation of the Neandertal indistinguishability claim |journal= Journal of Anthropological Sciences |volume=94 |issue= 94 |pages= 201–221 |doi= 10.4436/jass.94022 |pmid= 26708102 }}</ref> <ref name=dannemann>{{cite journal |last1=Dannemann |first1=M. |last2=Kelso |first2=J. |title=The contribution of Neanderthals to phenotypic variation in modern humans |journal=The American Journal of Human Genetics |year=2017 |volume=101 |issue=4 |pages=578–589 |doi=10.1016/j.ajhg.2017.09.010 |pmid=28985494 |pmc=5630192}}</ref> <ref name=Spikins2019>{{cite journal |first1=P. |last1=Spikins |first2=A. |last2=Needham |first3=B. |last3=Wright |year=2019 |title=Living to fight another day: The ecological and evolutionary significance of Neanderthal healthcare |journal=Quaternary Science Reviews |volume=217 |pages=98–118 |doi=10.1016/j.quascirev.2018.08.011 |bibcode=2019QSRv..217...98S |doi-access=free}}</ref> <ref name="neandercarnivore">{{cite journal |doi=10.1073/pnas.120178997 |title=Neanderthal diet at Vindija and Neanderthal predation: The evidence from stable isotopes |year=2000 |last1=Richards |first1=M. P. |last2=Pettitt |first2=P. B.|last3=Trinkaus |first3=E.|last4=Smith |first4=F. H. |last5=Paunović |first5=M. |last6=Karavanić |first6=I. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=97 |issue=13 |pages=7663–7666 |pmid=10852955 |jstor=122870 |bibcode=2000pnas...97.7663r |pmc=16602|doi-access=free }}</ref> <ref name=krief2015>{{cite journal |first1=S. |last1=Krief |first2=C. |last2=Daujeard |first3=M. |last3=Moncel |first4=N. |last4=Lamon |first5=V. |last5=Reynolds |year=2015 |title=Flavouring food: the contribution of chimpanzee behaviour to the understanding of Neanderthal calculus composition and plant use in Neanderthal diets |journal=Antiquity |volume=89 |issue=344 |pages=464–471 |doi=10.15184/aqy.2014.7 |s2cid=86646905 |url=https://www.researchgate.net/publication/283861536}}</ref> <ref name=collard2016>{{cite journal |last1=Collard |first1=M. |last2=Tarle |first2=L. |last3=Sandgathe |first3=D. |last4=Allan |first4=A. |title=Faunal evidence for a difference in clothing use between Neanderthals and early modern humans in Europe |journal=Journal of Anthropological Archaeology |year=2016 |volume=44 |pages=235–246 |doi=10.1016/j.jaa.2016.07.010 |hdl=2164/9989 |hdl-access=free}}</ref> <ref name=Hardy2013>{{cite journal |first1=B. L. |last1=Hardy |first2=M.-H. |last2=Moncel |first3=C. |last3=Daujeard |year=2013 |title=Impossible Neanderthals? Making string, throwing projectiles and catching small game during Marine Isotope Stage 4 (Abri du Maras, France) |journal=Quaternary Science Reviews |volume=82 |pages=23–40 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.09.028 |bibcode=2013QSRv...82...23H}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{cite web |first=C. David |last=Kreger |date=30 Junie 2000 |url=http://www.archaeologyinfo.com/homoneaderthalensis.htm |title=Homo neanderthalensis |publisher=ArchaeologyInfo.com |accessdate=23 Mei 2009}} * {{cite web|first=Dennis|last=O'Neil|date=12 Mei 2009|url=http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_2.htm|title=Evolution of Modern Humans: Neandertals|accessdate=23 Mei 2009|archive-date=26 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226112024/https://www2.palomar.edu/anthro/homo2/mod_homo_2.htm|url-status=dead}} * {{cite web | title = Homo neanderthalensis | publisher = The Smithsonian Institution | url = http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-neanderthalensis}} * {{cite web | title = Neanderthal DNA | publisher = International Society of Genetic Genealogy | url = http://www.isogg.org/neanderthaldna.htm}}: Includes Neanderthal mtDNA sequences * {{Commons-kategorie inlyn|Homo neanderthalensis}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Neanderthal|Engelse Wikipedia]] {{Menslike evolusie}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Evolusie]] [[Kategorie:Homofossiele]] rsk8tq26ag65evyuwf9ppkg0vcpvv93 0 96716 2903394 1697262 2026-05-12T14:20:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903394 wikitext text/x-wiki {{Londen-distrik | naam=London Borough of Hackney | beeld=Hackney UK locator map.svg | onderskrif=Die ligging van Hackney in Groter-Londen | land={{vlagland|Engeland}}<br />({{vlagland|Verenigde Koninkryk}}) | stigting=[[1 April]] [[1965]] | hoofstad= | hoof= | amp= | wetgewer= | sensus= | totaal= 263&nbsp;200 (Junie 2014)<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_406922.pdf |title=''Office for National Statistics: Annual Mid-year Population Estimates, 2014'' |access-date=25 Junie 2015 |archive-date=26 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626113205/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_406922.pdf |url-status=dead }}</ref> | rang1=61ste | digtheid= 13&nbsp;809/vk km | stedelik= | plattelands= | oppervlakte= 19,06 | rang2= 321ste | tydsone=GMT (+0) | somertyd=BST (+1) | registrasie= | tale= | webtuiste=[http://www.hackney.gov.uk/ www.hackney.gov.uk] | wapen-vlag= }} '''Hackney''', amptelik die ''London Borough of Hackney'', is een van die distrikte in die middestad van [[Londen]] met 'n oppervlakte van 18 km² (7,4 vierkante myl) en 'n bevolking van sowat 'n kwartmiljoen. Die distrik, wat net noord van die ''[[City of London]]'' en Tower Hamlets geleë is en in die ooste deur die River Lea begrens word, het oorspronklik deel uitgemaak van die historiese [[Graafskappe van Engeland|graafskap]] [[Middlesex]]. [[Lêer:Straattoneel in Hackney.jpeg|duimnael|links|Straattoneel in Great Eastern Street]] [[Lêer:Hackney, Londen - Uitgediende moltreinwaens dien as kunstenaarsateljees.jpg|duimnael|links|Uitgediende moltreinwaens dien as kunstenaarsateljees - Great Eastern Street]] Die huidige stadsdistrik is in 1965 met die samesmelting van drie vroeëre metropolitaanse distrikte (''metropolitan boroughs'') geskep - [[Shoreditch]], Hackney en Stoke Newington. Dit sluit historiese nedersettings en stadsbuurte soos (van noord na suid) Stoke Newington, Upper Clapton, Lea Bridge, Lower Clapton, Dalston, Homerton, Hackney Wick, [[Hackney Central|Hackney]], Kingsland, Haggerston, Hoxton en Shoreditch in. Shoreditch, 'n stadsdeel wat digby die ''City of London'' geleë is, het baie kenmerke van 'n besigheidsdistrik, terwyl die res van Hackney sterk residensiële karakter het, met enkele nywerheidsgebiede soos dié langs die Lea Valley. Daar is uitgebreide groen ruimtes soos Hackney Marshes, Hackney Downs, Clissold Park, Springfield Park, London Fields en Millfields, terwyl ook die historiese Grand Union Canal deur die distrik loop. Sy gerieflike historiese behuising, sy ligging in die tans vooruitstrewende, maar vroeër minder aantreklike East End van Londen en die nabyheid van die middestad het van Hackney tradisioneel 'n gewilde vestigingsgebied vir opeenvolgende golwe van immigrante gemaak. Etniese minderhede verteenwoordig tans 'n derde van Hackney se bevolking, waaronder 'n groot gemeenskap Afro-Karibiërs. Stamford Hill is 'n tradisionele woonplek van ortodokse Jode. == Geografie == === Ligging === [[Lêer:Hackney_town_hall_1.jpg|duimnael|links|Hackney se raadsaal dateer uit die 1930's]] Hackney is 'n binnestedelike distrik van Groter Londen. Dit is noordoos van die ''[[City of London]]'' geleë en word deur die ''London Boroughs'' of distrikte Tower Hamlets in die suide, Islington in die weste (by Southgate Road), Haringey in die noorde en Newham in die suidooste begrens. Die River Lea vorm die oostelike distriksgrens met Waltham Forest. Die rivierloop was ook die historiese grens tussen die graafskappe Middlesex en Essex. ''Hackney Town Hall'', die distrik se raadsaal, is sowat agt km of vyf myl noord van [[Charing Cross]] geleë, met die St Pauls-katedraal halfpad tussen dié twee bakens, en 6,1 km of 3,8 myl vanaf die ''Greater London Authority (GLA)'' se administratiewe hoofgebou naby ''Tower Bridge''. {{clear}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Hackney}} [[Kategorie:Boroughs van Londen]] er4v1mffrsrl4vunz3vuszixqzmfcg1 0 99888 2903472 2602053 2026-05-12T19:01:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903472 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Backing sheep at sheepdog competition.jpg|regs|250px|duimnael|[[Hond]]e en [[skaap|skape]] was van die eerste diere wat deur die [[mens]] mak gemaak is.]] '''Mak maak''' (vgl. die [[Latyn]]se woord ''domesticus'': "van die huis") is die teel, kweek of tem van 'n [[bevolking]] van [[organisme]]s om die eienskappe wat wenslik is vir die teler, kweker of temmer te beklemtoon. Die verlangde eienskappe kan insluit 'n bepaalde fisiese voorkoms, gedragskenmerke, indiwiduele grootte, werpselgrootte, hare/pelsgehalte of -kleur, groeikoers, vrugbaarheid, leeftyd, die vermoë om marginale hulpbronne en weiding te gebruik, die produksie van sekere neweprodukte, en vele ander.<ref name="diamond">{{cite book |last=Diamond|first= Jared|authorlink=Jared Diamond| year=1999|title=''Guns, Germs, and Steel''|publisher= New York: Norton Press|isbn= 0-393-31755-2}}</ref> Mak organismes mag afhanklik word van mense of menslike aktiwiteite, omdat hulle hul vermoë om in die natuur te oorleef kan verloor. '''Mak maak''' verskil van '''temming''' in dat dit nie net verwys na 'n organisme se verandering in gedrag of omgewingssosialisering nie, maar potensieel selfs ook in hul fenotipiese uitdrukking en genotipes. Die woord ''mak'' word algemeen gebruik om 'n verandering in die hele bevolking te beteken, terwyl ''tem'' meer algemeen gebruik word om 'n verandering in individue te beteken. Verder is ''tem'' tipies slegs van toepassing op diere en hul gewoond raak aan menslike teenwoordigheid, terwyl ''mak maak'' 'n breër term behels, en kan plante, swamme en ander vorme van organismes insluit. Plante word hoofsaaklik mak gemaak vir hul estetiese genot in en om die huis, en word ''sierplante'' genoem, terwyl dié wat mak gemaak word vir grootskaalse voedselproduksie ''gewasse'' (of ''kultivars'') genoem word. Daar kan verder 'n onderskeid getref word tussen die mak plante wat doelbewus verander is vir spesiale gewenste eienskappe, en die plante wat gebruik word tot menslike voordeel, maar wat in wese geen verskil toon tussen die mak en wilde bevolkings van 'n [[spesie]] nie. Diere wat vir die mens se kameraadskap mak gemaak is, word troeteldiere genoem, terwyl dié soorte wat mak gemaak is vir [[voedsel]]produksie of arbeid, vee of plaasdiere genoem word. == Agtergrond == [[Charles Darwin]] was die eerste wetenskaplike om die verband tussen mak maak, seleksie en [[evolusie]] te beskryf.<ref name="darwin">{{cite book |last=Darwin|first= Charles|authorlink=Charles Darwin| year=1868|title=The Variation of Animals and Plants under Domestication|publisher= London: John Murray|oclc=156100686}}</ref> Darwin het beskryf hoe die proses van domestikasie beide onbewuste en metodiese elemente kan betrek. Die roetine-interaksie van mense met diere en plante skep seleksiedruk wat hul laat aanpas by die mens se teenwoordigheid, gebruik of verbouingsmetodes. Doelbewuste selektiewe teling is ook gebruik om die gewenste veranderinge in 'n spesie te weeg te bring, dikwels ná die aanvanklike makmaking. Hierdie twee aksies, onbewuste natuurlike seleksie en metodiese selektiewe teling, het beide 'n rol gespeel in die prosesse van mak maak dwarsdeur die geskiedenis.<ref name="diamond" /> Die mak maak van [[koring]] dien as 'n voorbeeld. Wilde koring se [[saad]] val op die grond wanneer dit ryp is om die plant te regenereer, terwyl mak koringsaad op die stam bly vir makliker oes. Daar is bewyse dat hierdie verandering moontlik as gevolg van 'n ewekansige mutasie was, wat plaasgevind het in wilde bevolkings aan die begin van koring se mak verbouing. Koring met hierdie mutasie is meer dikwels geoes en die saad is vir die volgende aanplanting gebruik. Daarom het vroeë [[Boer (landbou)|boere]], sonder om dit te besef, hierdie mutasie gekies, wat andersins dalk sou uitgesterf het. Die gevolg is dat mak koring moet staatmaak op boere vir sy eie voortplanting en verspreiding.<ref>Zohary, D. & Hopf, M. (2000). ''Die veredeling van plante in die [[Ou Wêreld]]''. Oxford University Press. Besoek Mei 2011.</ref> == Mak diere == 'n Mak dier voldoen aan minstens ses kriteria:<ref>Jared Diamond (2002) ''Evolution, consequences and future of plant and animal domestication''</ref> * Maklike en buigsame dieet * vinnige grootword * kan voortplant in aanhoudingskap * 'n aangename karakter hê en nie aggressief teenoor mense wees nie * nie vinnig paniekerig raak nie * die mens as sy meerdere erken in die groepshiërargie. Troeteldiere het bykomende kriteria: * Goeie lewensvatbaarheid * Wenslike gedrag – moet opgelei kan word * Afhanklikheid ten opsigte van die mens * Moet menslike emosies kan aanvoel en daarop reageer. Dit verminder die kans op afstoting aansienlik. Gedomestikeerde diere is o.a.: {| class="wikitable sortable vatop" ! Soort ! Datum ! Plek |- |[[Hond]] |15000 v.C. |align="center"|Oral |- |[[Bok]] |10000 v.C.<ref>Melinda A. Zeder, [http://web.utk.edu/~persian/goat.htm Goat busters track domestication.(physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204221312/http://web.utk.edu/~persian/goat.htm |date= 4 Februarie 2012 }}, Avril 2000, {{en}}.</ref> |align="center"|[[Asië]] en [[Midde-Ooste]] |- |[[Skaap]] |8000 v.C.<ref>Michaël Lallemand, [http://wwwbibli.vet-nantes.fr/theses/2002/lallemand02_100/frame.htm ''Courte synthèse sur l'histoire du mouton, de la domestication à nos jours''], 2002, {{fr}}. Sien ook ''[http://ancientneareast.tripod.com/Zawi_Chemi_Shanidar.html Pre-Historic Zawi Chemi Shanidar]'', {{en}}.</ref> |align="center"|[[Asië]] en [[Midde-Ooste]] |- |[[Vark]] |8000 v.C.<ref>Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=10747069&query_hl=4&itool=pubmed_docsum The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression.], Avril 2000, {{en}}.</ref> |align="center"|[[China]] |- |[[Bees]] |8000 v.C.<ref>{{Cite web |url=http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |title=Late Neolithic megalithic structures at Nabta Playa (Sahara), southwestern Egypt. |access-date= 9 Mei 2015 |archive-date= 9 Oktober 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009235228/http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html |url-status=dead }}</ref><ref>Source : Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l'Ouest de la France [http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626225631/http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html|date=26 Junie 2009}}, {{fr}}.</ref> |align="center"|[[Indië]], [[Midde-Ooste]], en [[Sub-Sahara Afrika]] |- |[[Seboe]] |8000 v.C. |align="center"|[[Indië]] |- |[[Kat]] |7000 v.C.<ref name="cat">.[http://www2.cnrs.fr/presse/communique/454.htm Un chat apprivoisé à Chypre, plus de 7000 ans avant J.C.], Press release from the CNRS, April 2004, {{fr}}. Oorspronklike artikel: J.-D. Vigne, J. Guilaine, K. Debue, L. Haye & P. Gérard, ''Early taming of the cat in Cyprus'', Science, 9 April 2004.</ref> |align="center"|[[Middellandse See]] |- |[[Hoender]] |6000 v.C.<ref>West B. and Zhou, B-X., ''Did chickens go north? New evidence for domestication'', World’s Poultry Science Journal, 45, 205-218, 1989, [https://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf hier aangehaal], 8 p. {{en}}.</ref> |align="center"|[[Suidoos-Asië]] |- |[[Marmot]] |5000 v.C.<ref>{{Cite web |url=http://cavyhistory.tripod.com/ |title=''History of the Guinea Pig (Cavia porcellus) in South America, a summary of the current state of knowledge'' |access-date= 9 Mei 2015 |archive-date= 9 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111009161651/http://cavyhistory.tripod.com/ |url-status=dead }}</ref> |align="center"|[[Peru]] |- ||[[Donkie]] |5000 v.C.<ref>Beja-Pereira, Albano et al., ''African Origins of the Domestic Donkey'', Science 304, 1781, 18 June 2004, cited in [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6032 ici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411115522/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6032 |date=11 April 2008 }} {{en}}.</ref><ref>Roger Blench, ''[http://www.animaltraction.net/donkeys/donkeys-blench-history.pdf The history and spread of donkeys in Africa']'' {{en}}.</ref> |align="center"|[[Egipte|Prehistoriese Egipte]] |- |[[Heuningby]] |4000 v.C. |align="center"|Oral |- |[[Waterbuffel]] |4000 v.C. |align="center"|[[China]] |- |[[Perd]] |4000 v.C. |align="center"|[[Oekraïne]] |- |[[Lama (dier)|Lama]] |3500 v.C. |align="center"|[[Peru]] |- |[[Sywurm]] |3000 v.C. |align="center"|[[China]] |- |[[Wildeposduif]] |3000 v.C. |align="center"|[[Egipte]], [[Middellandse See]] |- |[[Kameel]] |2500 v.C. |align="center"|Sentraal-Asië |- |[[Dromedaris]] |2500 v.C. |align="center"|[[Arabië]] |- |[[Jak]] |2500 v.C. |align="center"|[[Tibet]] |- |[[Asiatiese olifant]] |2000 v.C. |align="center"|[[Indië]] |- |[[Gans]] |1500 v.C. |align="center"|[[Europa]] |- |Chinese gans |1500 v.C. |align="center"|[[Oos-Asië]] |- |Alpaka |1500 v.C. |align="center"|[[Peru]] |- |Damhert |1000 v.C. |align="center"|[[Middellandse See]] |- |[[Eend]] |1000 v.C. |align="center"|[[China]] |- |[[Muskuseend]] |? |align="center"|[[Suid-Amerika]] |- |[[Rendier]] |1000 v.C. |align="center"|[[Siberië]] |- |[[Tarentaal]] |? |align="center"|[[Afrika]] |- |[[Karp]] |? |align="center"|[[Oos-Asië]] |- |Fret |1500 – 500 v.C. |align="center"|[[Europa]] |- |[[Pou]] |500 v.C. |align="center"|[[Indië]] |- |[[Duif]] |500 v.C. |align="center"|[[Noord-Afrika]] |- |[[Kalkoen]] |500 v.C. |align="center"|[[Meksiko]] |- |[[Goudvis]] (koi) |[[300]] |align="center"|[[China]] |- |[[Witswaan]] |1000–1500 |align="center"|[[Europa]] |- |[[:nl:Japanse kwartel|Japanse kwartel]] |1100–1900 |align="center"|[[Japan]] |- |[[Kanarie]] |1600 |align="center"|[[Kanariese Eilande]], [[Europa]] |- |[[Konyn]] |[[1600]] |align="center"|[[Europa]] |- |[[:nl:Mandarijneend|Mandaryneend]] |? |align="center"|[[China]] |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Domestication}} {{nl-vertaal|Domesticatie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Gedomestikeerde diere| ]] 3r8n8ethhpt511pyejvfwbudnccdyh7 0 100173 2903395 2719108 2026-05-12T14:20:42Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903395 wikitext text/x-wiki {{Londen-distrik | naam=London Borough of Tower Hamlets | beeld=Tower_Hamlets_in_Greater_London.svg | onderskrif=Die ligging van Tower Hamlets in Groter-Londen | land={{vlagland|Engeland}}<br />({{vlagland|Verenigde Koninkryk}}) | stigting=[[1 April]] [[1965]] | hoofstad= | hoof= | amp= | wetgewer= | sensus= | totaal= 284&nbsp;000 (Junie 2014)<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_406922.pdf |title=''Office for National Statistics: Annual Mid-year Population Estimates, 2014'' |access-date=25 Junie 2015 |archive-date=26 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626113205/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_406922.pdf |url-status=dead }}</ref> | rang1=52ste | digtheid= 14&nbsp;365/vk km | stedelik= | plattelands= | oppervlakte= 19,77 | rang2= 320ste | tydsone=GMT (+0) | somertyd=BST (+1) | registrasie= | tale= | webtuiste=[http://www.towerhamlets.gov.uk/ towerhamlets.gov.uk] | wapen-vlag= }} Die '''London Borough of Tower Hamlets''' ({{Audio|En-uk-LBTowerHamlets.ogg|luister}}) is een van [[Londen]] se administratiewe distrikte (''[[Boroughs in Londen|boroughs]]'') wat oos van die historiese middestad, die ''[[City of London]]'', suid van Hackney, wes van die River Lea en Newham en noord van die [[Teemsrivier]] geleë is, met 'n bevolking van 284&nbsp;000 teen die middel van 2014. Die distrik in die ooste van die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] hoofstad, wat vanaf die ''[[Londense Tower]]'' ooswaarts strek, behels groot dele van Londen se tradisionele hawe- en immigrantebuurt East End asook die herontwikkelde [[London Docklands|Docklands-gebied]], waaronder die [[West India Docks]] en [[Canary Wharf]]. Baie van Londen se hoogste geboue het in die sentrum van die Isle of Dogs ontstaan, 'n [[skiereiland]] en buurt in die suide van Tower Hamlets. Ook 'n deel van die [[Queen Elizabeth Olympic Park]] is in die distrik geleë. Die distrik se bevolking word deur een van die hoogste persentasies etniese minderhede in die Britse hoofstad gekenmerk en veral verbind met sy lank gevestigde Britse Bangladesji-gemeenskap. Rondom Brick Lane het restaurante, straatmarkte en winkels ontstaan wat die grootste verskeidenheid van tradisionele Bengali-kookkuns, houtsnykuns, tapyte en klere in [[Europa]] aanbied. == Historiese gebiede en nedersettings == Histories het die gebied van Tower Hamlets deel uitgemaak van die [[Graafskappe van Engeland|graafskap]] [[Middlesex]]. Die huidige administratiewe distrik is in 1965 deur die samesmelting van drie vroeëre metropolitaanse distrikte (''metropolitan boroughs'') gevorm - Bethnal Green, Poplar en Stepney. Binne sy grense is 'n reeks historiese gebiede en nedersettings geleë, waaronder (van wes na oos) [[Spitalfields]], Whitechapel, Bethnal Green, Poplar, Wapping, Shadwell, Mile End, Stepney, [[Limehouse]], Old Ford, Bow, Bromley, Poplar en die Isle of Dogs met Millwall, die ''West India Docks'' en Cubitt Town.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/600987/Tower-Hamlets ''Encyclopædia Britannica: Tower Hamlets. Besoek op 31 Mei 2015'']</ref> == Immigrasie == [[Lêer:Brick Lane.JPG|duimnael|'n Nagtelike straattoneel in Brick Lane]] Vanweë sy ligging aan Londen se belangrikste historiese verkeersaar, die Teemsrivier, het opeenvolgende golwe van immigrante hulle in Tower Hamlets gevestig. [[Frankryk|Franse]] [[Hugenote]]vlugtelinge het ná 1685 begin om 'n sy- en spinbedryf in Spitalfields te vestig, [[Ierland|Ierse]] immigrante het werk as konstruksiewerkers toe die skeepsdokke in Londenhawe vanaf die 19de eeu weens die groeiende seehandel voortdurend uitgebrei moes word, en vanaf die 1880's het [[pogrom]]s in [[Oos-Europa|Oos-]] en [[Sentraal-Europa]] talle [[Jood]]se bewoners op die vlug gedryf. Baie van hulle het 'n nuwe tuiste in Oos-Londen gevind waar hulle veral rondom Middlesex Street (Petticoat Lane) en Commercial Street klere en skoene in werkswinkels begin vervaardig het. Bengaalse immigrante het oorspronklik as seemanne na die gebied gekom en hulle vanaf die 1960's in groter getalle begin vestig. In die vroeë 21ste eeu het etniese minderhede byna die helfte van die distrik se bevolking verteenwoordig. == Ekonomiese en maatskaplike ontwikkeling == [[Lêer:Stepney Green, Stepney Green Court, E1 - geograph.org.uk - 786319.jpg|duimnael|Die ''Stepney Dwellings'' (tans ''Stepney Green Court'') was 'n projek van ''Industrial Dewllings Company'', 'n Joodse onderneming onder voorsitterskap van Nathaniel Lord Rothschild, wat in 1896 voltooi is. Die onderneming het behuising van hoë gehalte teen lae huurgelde aan werkersklasgesinne in die East End verskaf. Welvarende Joodse sakelui het bygedra tot die projek en aanvaar dat die wins van aandeelhouers tot vier persent beperk was]] [[Lêer:Canary Wharf 5082920231.jpg|duimnael|Die wolkekrabbers van Canary Wharf, Londen se tweede finansiële distrik naas die City of London, versinnebeeld die stedelike vernuwing van Londen se oostelike stadsdele]] [[Lêer:Victoriaanse en moderne woongeboue in Fawe Street, Poplar, Oos-Londen (VK).jpeg|duimnael|Victoriaanse en moderne woongeboue in Morris Road en Fawe Street (aan die regterkant), Poplar - 'n buurt in die historiese East End waar nuwe woonstelblokke ontstaan het en talle kommersiële geboue vir behuisingsdoeleindes herontwikkel is]] Die werfte langs die Teemsrivier was baie dekades lank die ekonomiese ruggraat van die gebied. So het die skeepsboubedryf hier tot in die laaste dekade van die 19de eeu gefloreer. [[Isambard Kingdom Brunel]] se baanbrekende stoomskip het in 1859 in Millwall van stapel geloop - as die laaste groot oseaanskip wat in 'n Teemswerf gebou is.<ref>''Reisen in die Vergangenheit - Lebensalltag zur Zeit der industriellen Revolution''. Augsburg: Weltbild s. j., bl. 123</ref> 'n Netwerk van paaie en waterweë het Oos-Londen se dokke met die industriële spilpunte van Noord-Engeland verbind, waaronder kanale soos die [[Regent's Canal]] en Grand Union Canal. Tans het die kanale 'n nuwe funksie as ontspanningsgeriewe vir bootentoesiaste. Die verwoestings, wat deur [[Duitsland|Duitse]] bomaanvalle gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] gesaai is, het die aanleiding gegee vir die eerste fase van stedelike hernuwing waartydens hoofsaaklik sosiale behuisingsprojekte verwesenlik is. Die sluiting van dokke en skeepswerwe vanaf die laat 1960's was die beginpunt vir 'n tweede fase van herontwikkeling waarin privaat eiendomsbeleggers 'n leidende rol gespeel het. In die tagtigerjare het gebiede soos Canary Wharf en die Isle of Dogs sentraal gestaan in die stedelike hernuwing van Londen se Docklands. Die St. Katharine's Docks naby die Tower of London, wat uit die 1820's gedateer het, is sedert 1968 herontwikkel. 'n Verskeidenheid bouprojekte het nuwe lewe in die buurt geblaas, waaronder 'n hotel, 'n handelsentrum, woonstelgeboue en 'n bootshawe. Vanaf die laat 20ste eeu het steeds meer uitgewerye en drukkerye hulle in die distrik gevestig, waaronder tradisionele ondernemings wat oorspronklik in [[Fleet Street]] in die City of London gesetel was. Werkloosheid en armoede was konstante uitdagings in die gebied waar baie bewoners net tydelik as dagloners in diens geneem is. Sy sosiale vraagstukke het die aandag van hervormers soos William Booth getrek wat hier in die laat 19de eeu sy [[Heilsleër]] gestig het. Sosiale ellende, misdaad en prostitusie het veral aan Whitechapel in die weste van die distrik 'n twyfelagtige reputasie besorg. Dit was hier waar die geheimsinnige [[Jack the Ripper]] in 1888 sy gru-moorde op prostitute gepleeg het. Die harde lewensomstandighede in die East End en die oorlewingswil van sy bewoners word weerspieël in die feit dat die gebied as die bakermat van die moderne bokssport beskou word. Die buurte tussen Whitechapel en West Ham het meer Europese, Britse en amateur-bokskampioene voortgebring as enige ander streek in die Verenigde Koninkryk.<ref>{{Cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/boxing/3432238/Boxings-history-in-East-End.html |title=''The Sun: Boxing's history in East End. Besoek op 31 Mei 2015'' |access-date=31 Mei 2015 |archive-date=10 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210072647/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/boxing/3432238/Boxings-history-in-East-End.html |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Tower Hamlets}} [[Kategorie:Boroughs van Londen]] oirekrnl4gaikwuuoxcyjcc914kvx4r 0 100400 2903428 2776066 2026-05-12T15:43:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903428 wikitext text/x-wiki {{Kunsmatige intelligensie}} '''Natuurliketaalverwerking''' ('''NLP'''), ook bekend as '''natuurliketaalprosessering''', is 'n veld in die [[rekenaarwetenskap]], kunsmatige intelligensie en rekenaarlinguistiek, waar die fokus op die interaksie tussen [[rekenaar]]s en menslike (natuurlike) tale is. NLP is dus verwant aan die gebied van mens-rekenaar-interaksie. Heelwat uitdagings in NLP het te doen met natuurliketaalbegrip, met ander woorde, om rekenaars in staat te stel om betekenis van menslike of natuurlike taal te onttrek. Ander het weer te doen met natuurliketaalgenerering. [[Lêer:Automated online assistant.png|duimnael|213x213px|'n Geoutomatiseerde aanlynhelper word getoon wat diens aan kliënte op 'n webblad verskaf. Dit is 'n voorbeeld van 'n toepassing waar natuurliketaalverwerking 'n groot rol speel.<ref name="Kongthon">[http://portal.acm.org/citation.cfm?id=1643823.1643908 Implementing an online help desk system based on conversational agent] Authors: Alisa Kongthon, Chatchawal Sangkeettrakarn, Sarawoot Kongyoung and Choochart Haruechaiyasak.</ref>]] == Geskiedenis == Die geskiedenis van NLP het min of meer in die 1950's begin, alhoewel vroeëre navorsing wel bestaan. In 1950 het [[Alan Turing]] 'n artikel gepubliseer, "[[Computing Machinery and Intelligence]]", waarin hy die sogenaamde [[Turingtoets]] voorstel wat deesdae as 'n maatstaf van intelligensie gebruik word. Die Georgetown-eksperiment in 1954 het die volledige outomatiese vertaling van meer as sestig Russiese sinne na Engels behels. Die outeurs het beweer dat die probleem van [[masjienvertaling]] binne drie tot vyf jaar volledig opgelos sou word.<ref>{{cite web|author = Hutchins, J.|year = 2005|url = http://www.hutchinsweb.me.uk/Nutshell-2005.pdf|title = The history of machine translation in a nutshell|access-date = 4 Junie 2015|archive-date = 13 Julie 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190713103044/http://www.hutchinsweb.me.uk/Nutshell-2005.pdf|url-status = dead}}</ref> Vordering was in werklikheid heelwat stadiger. Na die ALPAC-verslag in 1966, wat bevind het dat navorsing oor 'n tydperk van tien jaar nie aan verwagtinge voldoen het nie, is befondsing vir masjienvertaling dramaties verminder. Min navorsing in masjienvertaling het daarna plaasgevind tot aan die einde van die 1980s, toe die eerste statistiesemasjienvertaalstelsels ontwikkel is. Voorbeelde van suksesvolle NLP-stelsels wat in die 1960s ontwikkel is sluit SHRDLU en ELIZA in. SHRDLU werk met sogenaamde beperkte "blokwêrelde" en beperkte woordeskat. ELIZA, geskryf deur Joseph Weizenbaum tussen 1964 en 1966, is 'n simulasie van 'n Rogeriaanse psigoterapeut. ELIZA skep 'n verrassend menslike interaksie alhoewel die program byna geen inligting oor menslike gedagtes of emosie gebruik nie. Wanneer die "pasiënt" die baie klein [[kennisbasis]] oorskry, verskaf ELIZA gewoonlik 'n generiese antwoord. Die Engelse "My head hurts", byvoorbeeld, word geantwoord met "Why do you say your head hurts?". In die 1970s het baie programmeerders sogenaamde "konsepsuele ontologieë" begin skryf. Dit omskep inligting oor die regte wêreld na data wat deur rekenaars verstaan kan word. Voorbeelde sluit MARGIE (Schank, 1975), SAM (Cullingford, 1978), PAM (Wilensky, 1978), TaleSpin (Meehan, 1976), QUALM (Lehnert, 1977), Politics (Carbonell, 1979), en Plot Units (Lehnert 1981) in. In hierdie tyd is daar ook kletsbotte geskryf soos PARRY, Racter en Jabberwacky. Tot en met die tagtigerjare is die meeste NLP-stelsels op komplekse stelle handgeskrewe reëls gebaseer. Vanaf die laat tagtigerjare was daar egter 'n ommekeer in NLP met die totstandkoming van masjienleeralgoritmes vir taalverwerking. Dit was as gevolg van die bestendige toename in rekenkrag (sien [[Moore se wet]]) en 'n afname in die invloed van [[Noam Chomsky|Chomskyaanse]] taalkundige teorieë (soos transformasionele grammatika), waar die teoretiese onderbou nie strook met die tipe [[korpuslinguistiek]] waarop hierdie soort [[masjienleer]] gebaseer is nie.<ref> Chomskyaanse taalkunde moedig die taalpraktisyn aan om sogenaamde “hoekgevalle” te ondersoek wat die grense van sy teoretiese modelle beklemtoon (soortgelyk aan patologiese verskynsels in wiskunde). Dit is meestal die resultaat van gedagte-eksperimente in plaas van die stelselmatige ondersoek van tipiese verskynsels wat in werklike data voorkom, soos wat die geval is in die [[korpuslinguistiek]].</ref> Van die vroegste masjienleeralgoritmes soos beslissingsbome het stelsels geproduseer met harde "if-then"-reëls wat soortgelyk is aan bestaande handgeskrewe reëls. Woordsoortetikettering het begin om sogenaamde versteekte Markovmodelle te implementeer, en van toe af het navorsing in NLP algaande begin om meer op statistiese modelle te fokus, waar sagte, waarskynlikheidsgebaseerde besluite geneem word. Die besluite word gebaseer op gewigte met reële waardes wat met kenmerke in die invoerdata geassosieer word. Sogenaamde "kastaalmodelle" ([[taalmodel]]le wat kasgeheue gebruik), waarop baie spraakherkenningstelsels berus, is voorbeelde van sulke statistiese modelle. Hierdie modelle is oor die algemeen meer robuust wanneer dit onbekende invoer ontvang, veral invoer wat foute bevat (wat baie dikwels die geval is met data van die regte wêreld). Die resultate van die modelle is oor die algemeen ook meer betroubaar wanneer dit by 'n groter stelsel wat veelvoudige subtake bevat, geïntegreer word. Heelwat van die noemenswaardige vroeë suksesse was in die veld van [[masjienvertaling]], veral as gevolg van werk by [[IBM Research]] waar steeds meer ingewikkelde statistiese modelle ontwikkel is. Hierdie stelsels was daartoe in staat om uit bestaande veeltalige [[Tekskorpus|tekskorpora]], ontwikkel deur die [[Parlement van Kanada|Kanadese Parlement]] en die [[Europese Unie]], voordeel te trek. Hierdie bronne is geskep danksy wette wat die vertaling van alle regeringsverrigtinge na al die amptelike tale van die ooreenstemmende regeringstelsels vereis het. Die meeste ander stelsels het egter staatgemaak op korpora wat spesifiek ontwikkel is vir die take wat deur hierdie stelsels geïmplementeer is. Dit was (en is nog dikwels) beskou as ’n groot tekortkoming vir die suksesvolle gebruik van hierdie stelsels. As gevolg hiervan is daar baie navorsing gedoen in die implementering van metodes om op ’n meer effektiewe manier masjienleer toe te pas op beperkte hoeveelhede data. Onlangse navorsing fokus al meer op [[Ongekontroleerde masjienleer|ongekontroleerde]] en [[Semi-gekontroleerde masjienleer|semi-gekontroleerde masjienleeralgoritmes]]. Sulke algoritmes is in staat om van data te leer wat nie handmatig met die gewenste antwoorde geannoteer is nie, of met behulp van ’n kombinasie van geannoteerde en ongeannoteerde data. Hierdie taak is oor die algemeen baie moeiliker as [[Gekontroleerde masjienleer|gekontroleerde leeralgoritmes]] en lei tipies tot minder akkurate resultate vir ’n gegewe stel invoerdata. Daar is egter ’n enorme aantal ongeannoteerde data beskikbaar (onder andere die hele [[Wêreldwye web]]). == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Rekenaarwetenskap]] [[Kategorie:Taalkunde]] mzkulrycjtf67vnfhd4g78ynmsprdbu 2903429 2903428 2026-05-12T15:44:35Z Oesjaar 7467 /* Geskiedenis */ Verbeter 2903429 wikitext text/x-wiki {{Kunsmatige intelligensie}} '''Natuurliketaalverwerking''' ('''NLP'''), ook bekend as '''natuurliketaalprosessering''', is 'n veld in die [[rekenaarwetenskap]], kunsmatige intelligensie en rekenaarlinguistiek, waar die fokus op die interaksie tussen [[rekenaar]]s en menslike (natuurlike) tale is. NLP is dus verwant aan die gebied van mens-rekenaar-interaksie. Heelwat uitdagings in NLP het te doen met natuurliketaalbegrip, met ander woorde, om rekenaars in staat te stel om betekenis van menslike of natuurlike taal te onttrek. Ander het weer te doen met natuurliketaalgenerering. [[Lêer:Automated online assistant.png|duimnael|213x213px|'n Geoutomatiseerde aanlynhelper word getoon wat diens aan kliënte op 'n webblad verskaf. Dit is 'n voorbeeld van 'n toepassing waar natuurliketaalverwerking 'n groot rol speel.<ref name="Kongthon">[http://portal.acm.org/citation.cfm?id=1643823.1643908 Implementing an online help desk system based on conversational agent] Authors: Alisa Kongthon, Chatchawal Sangkeettrakarn, Sarawoot Kongyoung and Choochart Haruechaiyasak.</ref>]] == Geskiedenis == Die geskiedenis van NLP het min of meer in die 1950's begin, alhoewel vroeëre navorsing wel bestaan. In 1950 het [[Alan Turing]] 'n artikel gepubliseer, "[[Computing Machinery and Intelligence]]", waarin hy die sogenaamde [[Turingtoets]] voorstel wat deesdae as 'n maatstaf van intelligensie gebruik word. Die Georgetown-eksperiment in 1954 het die volledige outomatiese vertaling van meer as sestig Russiese sinne na Engels behels. Die outeurs het beweer dat die probleem van [[masjienvertaling]] binne drie tot vyf jaar volledig opgelos sou word.<ref>{{cite web|author = Hutchins, J.|year = 2005|url = http://www.hutchinsweb.me.uk/Nutshell-2005.pdf|title = The history of machine translation in a nutshell|access-date = 4 Junie 2015|archive-date = 13 Julie 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190713103044/http://www.hutchinsweb.me.uk/Nutshell-2005.pdf|url-status = dead}}</ref> Vordering was in werklikheid heelwat stadiger. Na die ALPAC-verslag in 1966, wat bevind het dat navorsing oor 'n tydperk van tien jaar nie aan verwagtinge voldoen het nie, is befondsing vir masjienvertaling dramaties verminder. Min navorsing in masjienvertaling het daarna plaasgevind tot aan die einde van die 1980s, toe die eerste statistiesemasjienvertaalstelsels ontwikkel is. Voorbeelde van suksesvolle NLP-stelsels wat in die 1960s ontwikkel is sluit SHRDLU en ELIZA in. SHRDLU werk met sogenaamde beperkte "blokwêrelde" en beperkte woordeskat. ELIZA, geskryf deur Joseph Weizenbaum tussen 1964 en 1966, is 'n simulasie van 'n Rogeriaanse psigoterapeut. ELIZA skep 'n verrassend menslike interaksie alhoewel die program byna geen inligting oor menslike gedagtes of emosie gebruik nie. Wanneer die "pasiënt" die baie klein [[kennisbasis]] oorskry, verskaf ELIZA gewoonlik 'n generiese antwoord. Die Engelse "My head hurts", byvoorbeeld, word geantwoord met "Why do you say your head hurts?". In die 1970s het baie programmeerders sogenaamde "konsepsuele ontologieë" begin skryf. Dit omskep inligting oor die regte wêreld na data wat deur rekenaars verstaan kan word. Voorbeelde sluit MARGIE (Schank, 1975), SAM (Cullingford, 1978), PAM (Wilensky, 1978), TaleSpin (Meehan, 1976), QUALM (Lehnert, 1977), Politics (Carbonell, 1979), en Plot Units (Lehnert 1981) in. In hierdie tyd is daar ook kletsbotte geskryf soos PARRY, Racter en Jabberwacky. Tot en met die tagtigerjare is die meeste NLP-stelsels op komplekse stelle handgeskrewe reëls gebaseer. Vanaf die laat tagtigerjare was daar egter 'n ommekeer in NLP met die totstandkoming van masjienleeralgoritmes vir taalverwerking. Dit was as gevolg van die bestendige toename in rekenkrag (sien [[Moore se wet]]) en 'n afname in die invloed van [[Noam Chomsky|Chomskyaanse]] taalkundige teorieë (soos transformasionele grammatika), waar die teoretiese onderbou nie strook met die tipe [[korpuslinguistiek]] waarop hierdie soort [[masjienleer]] gebaseer is nie.<ref> Chomskyaanse taalkunde moedig die taalpraktisyn aan om sogenaamde “hoekgevalle” te ondersoek wat die grense van sy teoretiese modelle beklemtoon (soortgelyk aan patologiese verskynsels in wiskunde). Dit is meestal die resultaat van gedagte-eksperimente in plaas van die stelselmatige ondersoek van tipiese verskynsels wat in werklike data voorkom, soos wat die geval is in die [[korpuslinguistiek]].</ref> Van die vroegste masjienleeralgoritmes soos beslissingsbome het stelsels geproduseer met harde "if-then"-reëls wat soortgelyk is aan bestaande handgeskrewe reëls. Woordsoortetikettering het begin om sogenaamde versteekte Markovmodelle te implementeer, en van toe af het navorsing in NLP algaande begin om meer op statistiese modelle te fokus, waar sagte, waarskynlikheidsgebaseerde besluite geneem word. Die besluite word gebaseer op gewigte met reële waardes wat met kenmerke in die invoerdata geassosieer word. Sogenaamde "kastaalmodelle" ([[taalmodel]]le wat kasgeheue gebruik), waarop baie spraakherkenningstelsels berus, is voorbeelde van sulke statistiese modelle. Hierdie modelle is oor die algemeen meer robuust wanneer dit onbekende invoer ontvang, veral invoer wat foute bevat (wat baie dikwels die geval is met data van die regte wêreld). Die resultate van die modelle is oor die algemeen ook meer betroubaar wanneer dit by 'n groter stelsel wat veelvoudige subtake bevat, geïntegreer word. Heelwat van die noemenswaardige vroeë suksesse was in die veld van [[masjienvertaling]], veral as gevolg van werk by [[IBM Research]] waar steeds meer ingewikkelde statistiese modelle ontwikkel is. Hierdie stelsels was daartoe in staat om uit bestaande veeltalige [[Tekskorpus|tekskorpora]], ontwikkel deur die [[Parlement van Kanada|Kanadese Parlement]] en die [[Europese Unie]], voordeel te trek. Hierdie bronne is geskep danksy wette wat die vertaling van alle regeringsverrigtinge na al die amptelike tale van die ooreenstemmende regeringstelsels vereis het. Die meeste ander stelsels het egter staatgemaak op korpora wat spesifiek ontwikkel is vir die take wat deur hierdie stelsels geïmplementeer is. Dit was (en is nog dikwels) beskou as ’n groot tekortkoming vir die suksesvolle gebruik van hierdie stelsels. As gevolg hiervan is daar baie navorsing gedoen in die implementering van metodes om op ’n meer effektiewe manier masjienleer toe te pas op beperkte hoeveelhede data. Onlangse navorsing fokus al meer op ongekontroleerde en semi-gekontroleerde masjienleeralgoritmes. Sulke algoritmes is in staat om van data te leer wat nie handmatig met die gewenste antwoorde geannoteer is nie, of met behulp van ’n kombinasie van geannoteerde en ongeannoteerde data. Hierdie taak is oor die algemeen baie moeiliker as [[Gekontroleerde masjienleer|gekontroleerde leeralgoritmes]] en lei tipies tot minder akkurate resultate vir ’n gegewe stel invoerdata. Daar is egter ’n enorme aantal ongeannoteerde data beskikbaar (onder andere die hele [[Wêreldwye web]]). == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Rekenaarwetenskap]] [[Kategorie:Taalkunde]] ntewhjhkhgkrhlc8vs0x7gvg3yz8hho 0 101882 2903624 2885865 2026-05-13T10:30:46Z Aliwal2012 39067 2903624 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{IUCN2013.2|assessors=Tinsley, R., Minter, L., Measey, J., Howell, K., Veloso, A., Núñez, H. & Romano, A.|year=2009|id=58174|title=Xenopus laevis|downloaded=4 Mei 2014}}</ref> | name = Gewone platanna | image = | taxon = Xenopus laevis | authority = [[François Marie Daudin|Daudin]], 1802 | synonyms = }} Die '''gewone platanna''' (''Xenopus laevis'') is 'n [[padda]] wat [[endemies]] is aan [[Afrika suid van die Sahara]]. In Engels staan dit bekend as die ''African clawed frog''. Hierdie padda was gebruik om [[swangerskap]] van vroue te bevestig. Dit het tot gevolg gehad dat lewende paddas uitgevoer is na die res van die wêreld waar hulle indringerspesies geword het. == Voorkoms == Die padda is plat met die oë bo-op die voorkop en dit het 'n afgeplatte lyf. Die voorpote is kort en dun en die agterpote groot en sterk met swemvliese tussen die tone. Die padda is byna totaal waterlewend en kom slegs tydens reën land toe. Hulle vreet waterinsekte, paddavissies en [[vis|vissies]]. == Galery == <gallery> Xenopus laevis 02.jpg </gallery> == Sien ook == * [[Lancelot Hogben]] ([[swangerskap]]toetser) * [[Xenobot]] == Bronnelys == * ''Natuurlewe van Suid-Afrika'' Duncan Butchart, Struik Nature, 2012, {{ISBN|978 1 43170 248 0}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Wikispecies-inlyn|Xenopus laevis}} * {{Commonskat-inlyn|Xenopus laevis}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paddas]] [[Kategorie:Xenopus|laevis]] mnscifjop3v2i2wezt1qdklqev1gqf9 0 102071 2903433 2865651 2026-05-12T16:07:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903433 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Adad-Nirari_stela.jpg|duimnael|180px|Adad-nirari I (ca. 1295–1263 v.C.)]] [[Beeld:Tilglath_pileser_iii.jpg|duimnael|180px|Tiglat-Pileser III (745–727 v.C.)]] [[Beeld:Assurbanipal_als_hogepriester.jpg|duimnael|180px|Assurbanipal (669–631 v.C.)]] Die onderstaande '''lys van Assiriese konings''' is veral gebaseer op die Assiriese Koningslys – lyste van konings van dié antieke koninkryk in Noord-[[Mesopotamië]] (in die hedendaagse Noord-[[Irak]]), met inligting bygevoeg uit onlangse argeologiese vondste. Die Assiriese Koningslys sluit regeertye in wat gebaseer is op nou verlore ''limmu''-lyste (lyste name van [[eponiem|amptenare na wie elke jaar genoem is]]). Die regeertye stem ooreen met koningslyste van die [[Hetiete]], [[Babilonië]] en [[Antieke Egipte]] asook met argeologiese rekords, en word beskou as betroubaar vir dié tydperk.<ref>{{cite book |title=The Cambridge Ancient History |volume=1.1 |last=Rowton |first=M.B. |authorlink= |year=1970 |publisher=Cambridge University Press |location= |isbn=0-521-07051-1 |pages=194–195 |url=http://books.google.com/books?id=7SOL7ypj7bAC&printsec=frontcover&cad=0#PPA194,M1}}</ref> Die nommers van 1 tot 110 weerspieël die nommers op die lys, en volg van daar vir konings ná Salmanasser V wat nie op ontdekte lyste voorkom nie. Die konings van [[Assirië]] was tot in 1813&nbsp;v.C. [[Primus inter pares|primi inter pares]] (die eerste onder gelykes), maar Samsi-Adad I het die [[absolute monargie]] in Assirië ingestel. {|class="wikitable" |- !colspan="4"|"Konings wat in tente woon" |- |1 || [[Tudia]] ||ca. 2350 v.C. || |- |2 || Adamu ||rowspan="10" colspan="2"| Volgens Yamada weerspieël hierdie "konings" nie veel meer as die name van die nomadiese Amoritiese <br />clans wat Samsi-Adad&nbsp;I as sy voorouers beskou het nie, en Finkelstein wys op die groot ooreenkoms met <br />name in die genealogie van [[Hammurabi]],<ref>J.J. Finkelstein, Journal of Cuneiform Studies Vol 20 (1966) 95ff</ref> maar ons weet nie veel meer nie.<ref>blz 19ff Annäherungen: the Old Assyrian Period. Mesopotamia K. R. Veenhof, Jesper Eidem</ref> |- |3 || Yangi |- |4 || Suhlamu |- |5 || Harharu |- |6 || Mandaru |- |7 || Imsju |- |8 || Harsju |- |9 || Didanu |- |10 || Hanu |- |11 ||Zuabu |- |12 ||Nuabu|| seun van Zuabu || |- |13 ||Abazu|| seun van Nuabu||onderkoning van Manistusu van Akkad |- |14 ||Belu of Tillu|| seun van Abazu || |- |15 ||Asarah||seun van Belu || |- |16 ||[[Uspia]]|| ca. 2020 v.C. || |- !colspan="4"|Konings wie se pa's bekend is |- |17||Apiashal||seun van Uspia || |- |18||Hale||seun van Apiashal || |- |19||Samani||seun van Hale || |- |20||Hayani||seun van Samani || |- |21||Ilu-mer||seun van Hayani || |- |22||Yakmesi||seun van Ilu-mer || |- |23||Yakmeni||seun van Yakmesi || |- |24 ||Yazkur-el||seun van Yakmeni || |- |25 ||Ila-kabkabu||seun van Yazkur-el || |- |26||Aminu||seun van Ila-kabkabu || |- !colspan="4"|Konings wie se eponieme onbekend is |- |27||Sulili||seun van Aminu || |- |28||Kikkiya||seun van Sulili || |- |29||Akiya||seun van Kikkiya || |- |30||Puzur-Assur I ||ca. 1975 v.C.||eerste koning met ’n [[Akkadies]]e naam. |- |31||Sallim-Ahhe|| ~1946 v. C.||seun van Puzur-Assur I |- |32||Ilusuma||ca. 1945-1906 v.C.|| verslaan tot in Suid-[[Mesopotamië]] |- !colspan="4"|[[Oud-Assiriese Ryk|Oud-Assiriese tydperk]]<ref>daterings in middelste chronologie van Annäherungen 5:Mesopotamia; the Old Assyrian Period. Klaas Veenhof, Jesper Eidem, 2008, {{ISBN|978-3-7278-1623-9}}</ref> |- |33||Erisum I||1974-1935 v.C. || |- |34||Ikunum||1934-1921 v.C. || |- |35 ||Sargon I||1920-1881 v.C. || |- |36 ||Puzur-Assur II||1880-1873 v.C. || |- |37 ||Naram-Sin||1872-1819 v.C. || |- |38 ||Erisum II||1818-1809 v.C. || |- |39 ||Samsi-Adad I|| 1808-1776 v.C.||Amoritiese veroweraar |- |40 ||Isme-Dagan I||1775 1761? v.C.||deur Hammurabi van die troon afgesit |- !colspan="4"|Besetting, burgeroorlog en bevryding van Amoriete |- | ||Mut-askur?||rowspan="3"| ||rowspan="3"|Amoritiese leenmanne van [[Hammurabi]] |- | ||Asinum? |- | ||Puzur-Sin? |- |41||Assur-Dugul|| 1741-1735|| Akkadiër |- |42||Assur-Apla-Idi|| (1735)||rowspan="5"|burgeroorlog |- |43||Nasir-Sin|| (1734) |- |44||Sin-Namir|| (1734) |- |45||Ibqi-Isjtar|| (1733) |- |46||Adad-Salulu|| (1733) |- !colspan="4"|Adasidiese dinastie |- |47|| Adasi|| (1732) || |- |48 ||Belu-Bani ||1700-1691 v.C. || |- |49 ||Libaia ||1690-1674 v.C. || |- |50 ||Sarma-Adad I ||1673-1662 v.C. || |- |51 ||Iptar-Sin ||1661-1650 v.C. || |- |52 ||Bazaira ||1649-1622 v.C. || |- |53 ||Lullaia ||1621-1618 v.C. || |- |54 ||Shu-Ninua ||1615-1602 v.C. || |- |55 ||Sarma-Adad II|| 1601 v.C. || |- |56 ||Erisum III ||1598-1586 v.C. || |- |57 ||Samsi-adad II || || |- |58 ||Isme-Dagan II || || |- |59 ||Samsi-adad III || || |- |60 ||Assur-nirari I|| [[1547 v.C.]]-[[1522 v.C.]] || |- |61 ||Puzur-assur III|| [[1521 v.C.]]-[[1498 v.C.]] || |- |62 ||Enlil-nasir I ||[[1479-1470 v.C.|1479 v.C.]]-[[1469-1460 v.C.|1466 v.C.]] || |- |63 ||Nur-Ili || || |- |64 || Assur-Saduni || || |- |65 ||Assur-Rabi I || || |- !colspan="4"|Leenhere van [[Mitanni]] |- |66 ||Assur-Nadin-Ahhe I || || |- |67 ||Enlil-nasir II || || |- |68 ||Assur-nirari II || || |- |69 ||Assur-bel-nisheshu || || |- |70 ||Assur-rim-nisheshu|| 1408-1401 v.C. || |- |71 ||Assur-nadin-ahhe II|| † [[1393 v.C.]] || |- |72 ||Eriba-Adad I|| ([[1392 v.C.|1392]]-[[1366 v.C.]]) || |- !colspan="4"|[[Middel-Assiriese Ryk|Middel-Assiriese tydperk]] |- |73 ||Assur-uballit I|| ([[1365 v.C.|1365]]-[[1330 v.C.]]) || einde van leenstaat van Mitanni |- |74 ||Enlil-nirari|| ([[1330 v.C.|1330]]-[[1319 v.C.]]) || |- |75 ||Arik-den-ili|| ([[1319 v.C.|1319]]-[[1308 v.C.]]) || |- |76 ||Adad-nirari I|| ([[1307 v.C.|1307]]-[[1275 v.C.]]) || |- |77 ||Salmanasser I ||([[1274 v.C.|1274]]-[[1245 v.C.]]) || |- |78 ||Tukulti-Ninurta I|| ([[1244 v.C.|1244]]-[[1208 v.C.]]) || |- |79 ||Assur-nadin-apli ||([[1207 v.C.|1207]]-[[1204 v.C.]]) || |- |80 ||Assur-nirari III|| ([[1203 v.C.|1203]]-[[1198 v.C.]]) || |- |81 ||Enlil-kudurri-usur ||([[1197 v.C.|1197]]-[[1193 v.C.]]) || |- |82 ||Ninurta-apil-ekur ||([[1192 v.C.|1192]]-[[1180 v.C.]]) || |- |83 ||Assur-dan I||([[1179 v.C.|1179]]-[[1134 v.C.]]) || |- |84 ||Ninurta-tukulti-Assur||1133 v.C. || |- |85||Mutakkil-Nusku||1133 v.C. || |- |86 ||Assur-resh-ishi I ||([[1133 v.C.|1133]]-[[1116 v.C.]]) || |- |87 ||[[Tiglat-Pileser I]] ||([[1115 v.C.|1115]]-[[1077 v.C.]]) || |- |88 ||Asharid-apal-Ekur ||([[1077 v.C.|1077]]-[[1074 v.C.]]) || |- |89 ||Assur-bel-kala ||([[1074 v.C.|1074]]-[[1057 v.C.]]) || |- |90 ||Eriba-Adad II ||([[1056 v.C.|1056]]-[[1055 v.C.]]) || |- |91 ||Samsi-Adad IV || ([[1054 v.C.|1054]]-[[1051 v.C.]]) || |- |92 ||Assurnasirpal I || ([[1050 v.C.|1050]]-[[1032 v.C.]]) || |- |93 ||Salmanasser II ||([[1031 v.C.|1031]]-[[1020 v.C.]]) || |- |94 ||Assur-nirari IV || ([[1020 v.C.|1020]]-[[1016 v.C.]]) || |- |95 ||Assur-rabi II || ([[1016 v.C.|1016]]-[[973 v.C.]]) || |- |96 ||Assur-resh-ishi II || ([[973 v.C.|973]]-[[967 v.C.]]) || |- |97 ||Tiglat-Pileser II ||([[967 v.C.|967]]-[[935 v.C.]]) || |- |98 ||Assur-dan II ||([[934 v.C.|934]]-[[912 v.C.]]) || |- !colspan="4"|[[Nieu-Assiriese Ryk|Nieu-Assiriese tydperk]] |- |99||[[Adad-nirari II]]|| ([[911 v.C.|911]] – [[891 v.C.]]) || |- |100||Tukulti-Ninurta II|| ([[891 v.C.|891]] – [[883 v.C.]]) || |- |101||Assurnasirpal II|| ([[883 v.C.|883]] – [[859 v.C.]]) || |- |102||Salmanasser III|| ([[858 v.C.|858]] – [[824 v.C.]]) || |- |103||Samsi-Adad V|| ([[823 v.C.|823]] – [[811 v.C.]]) || |- |104||Sammuramat, regentes, ||([[810 v.C.|810]] – [[806 v.C.]] || |- |105||Adad-nirari III ||([[806 v.C.|806]] – [[783 v.C.]]) || |- |106||Salmanasser IV|| ([[783 v.C.|783]] – [[772 v.C.]]) || |- |107||Assur-dan III|| ([[772 v.C.|772]] – [[755 v.C.]]) || |- |108||Assur-nirari V|| ([[754 v.C.|754]] – [[745 v.C.]]) || |- |109||[[Tiglat-Pileser III]] ||([[744 v.C.|744]] – [[727 v.C.]]) || |- |110||Salmanasser V ||([[727 v.C.|727]] – [[722 v.C.]]) || |- |(111)||[[Sargon II]]|| ([[722 v.C.|722]] – [[705 v.C.]]) || |- |(112)||[[Sanherib]]|| ([[705 v.C.|705]] – [[681 v.C.]]) || |- |(113)||[[Esarhaddon]] ||([[681 v.C.|681]] – [[669 v.C.]]) || |- |(114)||[[Assurbanipal]] ||([[669 v.C.|669]] – ca.[[627 v.C.]]) || |- |(115)||Assur-etil-ilani|| ([[627 v.C.|627]] – ca.[[623 v.C.]]) || |- |(116)||Sin-shumu-lishir|| [[626 v.C.|626]] || |- |(117)||Sin-shar-ishkun|| ([[623 v.C.|623]] – [[10 Augustus]] [[612 v.C.]]) || |- |(118)||Assur-uballit II|| (ca. [[612 v.C.|612]] – ca. [[609 v.C.]]) || |} In [[612 v.C.]] het [[Nineve]], die Assiriese hoofstad, geval voor die [[Mede]] en [[Babilon|Babiloniërs]]. Gesteun deur die [[Perse]] en [[Antieke Egipte|Egiptenare]], het ’n Assiriese generaal nog bly regeer vanuit [[Harran]] totdat dit ook verower is. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Konings van Assirië|Konings, Lys van Assiriese]] gengc2wythjsi2sl0vby5dfwgsczvs7 0 102240 2903587 2902271 2026-05-13T06:20:46Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Rolprente */ 2903587 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kevin Spacey | Beeld = Kevin Spacey, May 2013.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Kevin Spacey Fowler | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|07|26}} | Geboorteplek = South Orange, [[New Jersey]] ([[VSA]]) | Nasionaliteit = Amerikaans | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur, vervaardiger en sanger | Aktiewe jare = 1981–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = {{URL|KevinSpacey.com}} | imdb = 0000228 | Toekennings = }} '''Kevin Spacey Fowler''' (gebore op [[26 Julie]] [[1959]] in South Orange, [[New Jersey]]) is 'n [[Amerika]]anse akteur, vervaardiger en sanger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Usual Suspects'', ''Seven'', ''L.A. Confidential'' en ''[[American Beauty]]''. == Vroeë lewe == Spacey is gebore in South Orange, New Jersey. Sy ma Kathleen Ann (''née'' Knutson) was 'n sekretaresse, en sy pa Thomas Geoffrey Fowler, a tegniese skrywer en datakonsultant.<ref>{{cite news|first=Paul |last=Fischer |title=The Alien World of Kevin Spacey |work=FilmMonthly |url=http://www.filmmonthly.com/profiles/Articles/KSpacey/KSpacey.html |location=Chicago, Illinois|date=Oktober 20, 2001 |archivedate=Januarie 24, 2007 |toegangsdatum=Junie 2, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070124110051/http://www.filmmonthly.com/profiles/Articles/KSpacey/KSpacey.html |url-status=dead |df= }}</ref><ref>Staff writer (1990), [https://books.google.co.uk/books?id=92bJlWbPeKMC&dq=isbn+9780837911106&focus=searchwithinvolume&q=Kevin+Spacey Fowler, Kevin Spacey]", in {{cite book | editor-last = Marquis Who's Who | title = Who's who in the world, 1991–1992 (Volume 10) |page=348 | publisher = Marquis Who's Who | location = Wilmette, Illinois | year = 1990 | isbn = 9780837911106 | ref = harv | postscript = .}}</ref> Hy het 'n ouer broer, Randy Fowler, wat 'n limousine bestuurder en [[Rod Stewart]]-nabootser in Boise, Idaho is, en 'n suster, Julie Ann Fowler Keir, 'n kantoorwerker.<ref>{{cite web |first=Ashley |last=Feinberg |url=http://gawker.com/kevin-spaceys-brother-is-a-limo-driving-rod-stewart-imp-1728756763 |title=Kevin Spacey's Brother Is a Limo-Driving Rod Stewart Impersonator in Boise |work=Gawker |publisher=Gawker Media |location=Los Angeles, California |date=9 April 2015 |access-date=Oktober 30, 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121122849/https://gawker.com/kevin-spaceys-brother-is-a-limo-driving-rod-stewart-imp-1728756763 |archive-date=21 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Randy Fowler Memoir">{{Webaanhaling |first=Kyle|last=Zach|url=http://www.idahostatesman.com/news/business/article41570688.html |title=Meet Randy Fowler, Boise's Rod Stewart-impersonating, limo-driving brother of Kevin Spacey|work=Idaho Statesman |uitgewer=The McClatchy Company|location=Boise, Idaho|date=September 27, 2015|accessdate=November 3, 2017}}</ref> == Seksuele wangedrag bewerings == In Oktober 2017 is Spacey beskuldig deur akteur [[Anthony Rapp]] van seksuele wangedrag toe Rapp 14-jaar oud was. Kort daarna het talle ander mans beweer dat Spacey hulle seksueel geteister of aangerand het. As gevolg hiervan het Netflix bande met hom gesny, sy film ''Gore'' geskuif en hom in die laaste seisoen van ''House of Cards'' verwyder. Sy rol in [[Ridley Scott]] se rolprent '' All the Money in the World'' (2017) is deur die akteur [[Christopher Plummer]] oorgeneem. Die volgende jaar verskyn Spacey in ''Billionaire Boys Club'' met sy rol onveranderd. == Filmografie == === Rolprente === * ''Heartburn'' (1986) * ''Rocket Gibraltar'' (1988) * ''Working Girl'' (1988) * ''See No Evil, Hear No Evil'' (1989) * ''Dad'' (1989) * ''A Show of Force'' (1990) * ''Henry & June'' (1990) * ''Glengarry Glen Ross'' (1992) * ''Consenting Adults'' (1992) * ''Iron Will'' (1994) * ''The Ref'' (1994) * ''Swimming with Sharks'' (1994) * ''Outbreak'' (1995) * ''[[The Usual Suspects]]'' (1995) * ''[[Seven]]'' (1995) * ''A Time to Kill'' (1996) * ''L.A. Confidential'' (1997) * ''Midnight in the Garden of Good and Evil'' (1997) * ''The Negotiator'' (1998) * ''Hurlyburly'' (1998) * ''A Bug's Life'' (1998, stem) * ''It's Tough to Be a Bug'' (1998, stem) * ''American Beauty'' (1999) * ''The Big Kahuna'' (1999) * ''Ordinary Decent Criminal'' (2000) * ''Pay It Forward'' (2000) * ''K-PAX'' (2001) * ''The Shipping News'' (2001) * ''The Tower of Babble'' (2002) * ''Austin Powers in Goldmember'' (2002) ('n gasrol) * ''The United States of Leland'' (2003) * ''The Life of David Gale'' (2003) * ''Beyond The Sea'' (2004) * ''Edison'' (2005) * ''Superman Returns'' (2006) * ''Fred Claus'' (2007) * ''Machine Child'' (2007, stem) * ''[[21 (rolprent)|21]]'' (2008) * ''Telstar'' (2008) * ''Moon'' (2009, stem) * ''Shrink'' (2009) * ''The Men Who Stare at Goats'' (2009) * ''Father of Invention'' (2010) * ''Casino Jack'' (2010) * ''Horrible Bosses'' (2011) * ''Margin Call'' (2011) === Televisiereekse === * ''House of Cards'' (TV-reeks, 2013-2017) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Kevin Spacey}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Spacey, Kevin}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] i0p33l9bzmv88dqoslqu4mq45ywlrbp 0 108788 2903566 2812305 2026-05-13T05:51:18Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903566 wikitext text/x-wiki '''Musieksimbole''' is die merke en simbole wat vanaf omtrent die [[13de eeu]] gebruik word in [[musiek]]notasie van bladmusiek om [[toonhoogte]], ritme, tempo – en in sekere mate die artikulasie (bv. ’n komposisie in sy grondvorm) weer te gee. Sedert die 13de eeu het die notasie egter talle veranderings deurgemaak. Hieronder word die huidige eindproduk, die moderne notasie beskryf. == Lyne == {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-staff.svg|100x100px]] |'''Balk'''<br /> Die balk is die grondslag van musieknotasie waarop simbole geplaas word. Die vyf balklyne en vier spasies tussenin stem ooreen met toonhoogtes op die [[diatoniese toonleer]] – die toonhoogte wat aangedui word deur ’n spesifieke lyn of ruimte word bepaal deur die [[Sleutel (musiek)|sleutel]]. |- | width="12.5%" |<br /> [[Lêer:Music-ledger.svg|100x100px]] |'''[[Hulplyn]]e'''<br /> Hulle vergroot die balk tot toonhoogtes wat daarbo of daaronder val. Hierdie hulplyne word agter die kop van die noot geplaas en steek ’n klein entjie aan weerskante uit. Etlike hulplyne kan wanneer nodig gebruik word om toonhoogtes wat ver bo of onder die balk lê, te noteer. |- | width="12.5%" |<br /> [[Lêer:Music-bar.svg|100x100px]] |'''[[Maatstreep]], maatlyn'''<br /> Hulle skei mate (sien [[Lys musieksimbole#Tydmaattekens|tydmaattekens]] hieronder vir ’n verduideliking van ''mate''). Word ook gebruik vir veranderinge in [[tydmaatteken]]. Maatstrepe word in sekere soorte musiek, soos in klawerbord-, harp en dirigentpartiture, verleng om etlike balke te verbind, maar word in ander soorte musiek soos in musiek vir stem, uitgelaat. |- | width="12.5%'''" | [[Lêer:Music-doublebar.svg|100x100px]] |'''Dubbelmaatlyn, dubbelmaatstreep'''<br /> Hulle skei twee dele musiek word of voor ’n verandering in toonaard geplaas. |- | width="12.5%'''" |<br /> [[Lêer:Music-endbar.svg|100x100px]] |'''Vet dubbelmaatlyn, vet dubbelmaatstreep'''<br /> Dit dui die einde van ’n beweging of ’n hele komposisie aan. |- | width="12.5%" |<br /> [[Lêer:Music-dottedbar.svg|100x100px]] |'''Stippelmaatlyn, stippelmaatstreep'''<br /> Onderverdeel lang mate met komplekse metrum in korter segmente vir leesgemak, gewoonlik volgens natuurlike ritmiese onderverdelings. |- | width="12.5%" |<br /> [[Lêer:Staff-bracket.jpg|65x65px]] |'''Hakie'''<br /> Verbind twee of meer reëls musiek wat gelyktydig gespeel word. In algemene kontemporêre gebruik verbind die hakie gewoonlik die balke van afsonderlike instrumente (bv. fluit en klarinet; 2 trompette; ens.) of etlike stempartye in ’n koor of ensemble, terwyl die ''balkhakie'' etlike dele vir ’n ''enkele ''instrument (bv. die regter- en linkerhandbalk vir klavier- of harpmusiek) verbind. |- | width="12.5%" |<br /> [[Lêer:Accolade.svg|85x85px]] |'''Balkhakie'''<br /> Verbind twee of meer reëls musiek wat gelyktydig gespeel word in musiek vir klawerbord, harp of party slaginstrumente met toonhoogte.<ref>[http://www.decodeunicode.org/u+007B U+007B left curly bracket] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202121802/http://www.decodeunicode.org/u%2B007B |date= 2 Desember 2008 }} by decodeunicode.org; afgelaai op 3 Mei 2009</ref> Afhangende van die instrumente wat bespeel word, wissel die balkhakie (soms ook ’n "akkolade" genoem) in voorkoms. |} == Sleutels == Sleutels bepaal die omvang van toonhoogte, of [[tessituur]], van die balk waarop dit geplaas is. ’n Sleutel verskyn gewoonlik ''heel links ''op die balk. Bykomende sleutels kan in die middel van ’n balk verskyn om ’n verandering in register vir instrumente met ’n groot omvang aan te dui. In vroeë musiek kon sleutels op enige lyn op die balk geplaas word. {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-GClef.svg|100x100px]] |'''G-sleutel (Diskantsleutel)'''<br /> Die middel van die spiraal definieer die lyn of spasie waarop dit rus as die ''G bo middel-C'', of ongeveer 392&nbsp;Hz. In hierdie posisie ken dit aan die G bo middel-C die ''tweede lyn van onder ''op die balk toe, en dit word die "diskantsleutel" genoem. Dit is die algemeenste sleutel in moderne notasie en word vir die meeste vokale musiek gebruik. Middel-C is die eerste hulplyn onder hierdie balk. Die vorm van die sleutel word afgelei van ’n gestileerde hoofletter G.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?list=PLbOFSWsKn1a6FAGwbgpTFVv--kZfnyUWw&v=g11b5oSJYes|title= YouTube video|language=en}}</ref> |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-Cclef.svg|100x100px]] |'''C-sleutel ([[Sopraan]]-, [[Alt]]-, [[Tenoor]]- en [[Bas (musiek)|Bassleutel]])'''<br /> Hierdie sleutels dui die lyn (of selde die spasie) aan waar middel-C, ongeveer 262 Hz, lê. Soos hier getoon, lê middel-C op die ''middelste lyn van die balk'', en dit word die "altsleutel" genoem. Hierdie sleutel word in moderne notasie vir die [[altviool]] gebruik. Hoewel alle sleutels op enige plek op die balk geplaas kan word om verskeie tessiture aan te dui, word die C-sleutel die algemeenste as ’n "beweegbare" sleutel beskou. Dit wys dikwels ook na die vierde lyn en word ’n "tenoorsleutel" genoem. Hierdie sleutel word dikwels in musiek gebruik wat vir die [[fagot]], [[tjello]], [[tromboon]] en [[kontrabas]] geskryf if; dit vervang die bassleutel wanneer die aantal hulplyne bo die bassleutel lees bemoeilik.<br /> C-sleutels is in vokale musiek van die klassieke tydperk en vroeër gebruik. In Renaissance-musiek kan die sleutel op enige lyn voorkom en ook verander van balk tot balk. Vir instrumentaliste is dit moeilik om te lees. Vandag is daarom die gebruik daarvan hoofsaaklik vervang deur die universele gebruik van die diskant- en bassleutel. Moderne uitgawes van musiek uit daardie tydperk transponeer gewoonlik die oorspronklike C-sleuteldele na óf die diskantsleutel (vrouestemme); oktaafdiskantsleutel (tenore) of bassleutel (tenore en basse). Die C-sleutel kan soms in moderne musiek gesien word op die derde spasie (tussen die derde en vierde lyn), waar dit dieselfde funksie as die oktaafdiskantsleutel het. Hierdie ongewone gebruik veroorsaak egter die risiko dat daar verkeerd gelees sal word, omdat die tradisionele funksie van alle sleutels is om balklyne, nie -ruimtes, te identifiseer.<br /> <br /> |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-Fclef.svg|100x100px]] |'''F-sleutel (Bassleutel)'''<br /> Die lyn of spasie tussen die kolletjies van hierdie sleutel wys na F onder middel-C, of ongeveer 175 Hz. Hier dui dit op die ''tweede lyn van bo'' van die balk as waar F onder middel-C lê, en dit word ’n "basseutel" genoem. Hierdie sleutel verskyn byna so dikwels as die diskantsleutel, veral in koormusiek, waar dit die bas- en baritonstem verteenwoordig. Middel-C is hier die eerste hulplyn bo die balk. In ou musiek, veral in vokale musiek, kom hierdie sleutel soms voor gesentreer op die derde balklyn, waar dit ’n ''baritonsleutel ''genoem word, maar dit het basies in onbruik verval. Die vorm van die sleutel word afgelei van ’n gestileerde hoofletter F. Die twee puntjies gee die twee horisontale strepies van die F weer.<br /> <br /> |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-neutralclef.svg|100x100px]]<br /> [[Lêer:Music-unpitchedclef.svg|100x100px]] |'''Neutrale sleutel'''<br /> Gebruik vir instrumente sonder toonhoogte, soos party slaginstrumente. Elke lyn kan ’n spesifieke slaginstrument in ’n stel verteenwoordig, soos in ’n tromstel. Twee style neutrale sleutels word hier uitgebeeld. Dit kan ook geteken word met ’n afsonderlike enkellynbalk vir elke slaginstrument sonder toonhoogte. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Octaveclef.svg|123x123px]] |'''Oktaafsleutel'''<br /> Diskant- en bassleutels kan ook gewysig word deur oktaafnommers. ’n Agt of vyftien bo ’n sleutel verhoog die omvang van toonhoogtes met een of twee oktawe onderskeidelik. ’n Agt of vyftien onder ’n sleutel verlaag die omvang van toonhoogte eweneens met een of twee oktawe onderskeidelik. ’n Diskantsleutel met ’n agt daaronder word die meeste gebruik, gewoonlik vir kitaar en soortgelyke instrumetne. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Tablature.svg|120x120px]] |'''Tablatuur'''<br /> Vir snaarinstrumente is dit moontlik om [[tablatuur]] te noteer in plaas van gewone note. In hierdie geval word ’n TAB-teken dikwels geskryf in plaas van ’n sleutel. Die hoeveelheid lyne van die balk is nie noodwendig vyf nie: een lyn word vir elke snaar van die instrument gebruik (daar sal dus ses lyne gebruik word vir standaard-6-snaarkitare). Nommers op die lyne wys op watter riggel die drukpunt vir die snaar is. Hierdie TAB-teken is, soos die slaginstrumentsleutel, nie ’n sleutel in die ware sin van die woord nie, maar eerder ’n simbool wat in die plek van ’n sleutel gebruik word. Die horisontale lyne is ook nie ’n balk in die gewone sin van die woord nie, omdat die spasies tussen die lyne in ’n tablatuur nooit gebruik word nie. |} == Note en rustekens == [[Musieknoot]]- en [[rusteken]]waardes word nie in die absolute sin gedefinieer nie, maar is in verhouding tot alle ander noot- en rustekenwaardes. Die heelnoot is ’n verwysingswaarde, en die ander note word in vergelyking daarmee benoem; bv. ’n kwartnoot is ’n kwart van die duur van ’n heelnoot. {| style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! width="12.5%" |Noot ! width="*" |Naam ! width="12.5%" |Rusteken |- | [[Lêer:Music-octwholenote.svg|100x100px]] | '''[[Larga (Latyns: Maxima) / Agtvoudige heelnoot]] ''' | [[Lêer:Music-octwholerest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Music-quadwholenote.svg|100x100px]] |'''[[Longa / Viervoudige heelnoot]]''' | [[Lêer:Music-quadwholerest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Music-doublewholenote.svg|100x100px]] | '''[[Brewis / Dubbelheelnoot]]''' | [[Lêer:Music-doublewholerest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Music-wholenote.svg|100x100px]] |'''[[Heelnoot]]''' | [[Lêer:Music-wholerest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Music-halfnote.svg|100x100px]] |'''[[Halfnoot]]''' | [[Lêer:Music-halfrest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Music-quarternote.svg|100x100px]] | '''[[Kwartnoot]]''' | [[Lêer:Music-quarterrest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Music-eighthnote.svg|100x100px]] |'''[[Agtstenoot]]'''<br /> Vir note van hierdie lengte en korter het die noot dieselfde aantal vlaggies (of hakies) as wat die rusteken takkies het. | [[Lêer:Music-eighthrest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Music-sixteenthnote.svg|100x100px]] | '''[[Sestiendenoot]]''' | [[Lêer:Music-sixteenthrest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Music-thirtysecondnote.svg|100x100px]] | '''[[Twee-en-dertigstenoot]]''' | [[Lêer:Music-thirtysecondrest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Sixtyfourth-note.svg|100x100px]] |'''[[Vier-en-sestigstenoot]]''' | [[Lêer:Music-sixtyfourthrest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Music-hundredtwentyeighthnote.svg|100x100px]] |'''[[Honderd-agt-en-twintigstenoot]]''' | [[Lêer:Music-hundredtwentyeighthrest.svg|100x100px]] |- | [[Lêer:Semigarrapatea.svg|100x100px]] |'''[[Tweehonderd-ses-en-vyftigstenoot]]''' | [[Lêer:Silencio de semigarrapatea.svg|100x100px]] |} {| style="margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-beam.svg|100x100px]] |'''Note met dwarsbalkies'''<br /> Dwarsbalkies verbind agtstenote en note met korter waardes en beteken dieselfde as vlaggies (of hakies). In musiek met ’n vaste tydmaat, toon dwarsbalkies ook die ritmiese groepering van note. Hulle kan ook kort frases van note van dieselfde waarde verbind, ongeag die tydmaat. Dit is algemener in mate sonder vaste metrum. In ouer uitgawes van vokale musiek, word dwarsbalkies net gebruik wanneer etlike note op een lettergreep van die teks gesing moet word  – [[melisma]]tiese gesang; moderne notasie moedig die gebruik van dwarsbalkies aan sodat dit konsekwent is met instrumentele bladmusiek en die dwarsbalkies of vlaggies dra nie meer inligting aan die sanger oor nie. Vandag word die gebruik van dwarsbalkies oorgelaat aan die goeddunke van die komponis of verwerker, wat dikwels onreëlmatige dwarsbalkies gebruik om ’n spesifieke ritmiese patroon aan te dui, aangesien daar soveel musiek is waarin tradisionele tydmaattoestande nie altyd vanselfsprekend is nie. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-dotnote.svg|100x100px]] |'''Gepunteerde noot'''<br /> Wanneer ’n punt regs van die kop van ’n noot geplaas word, word die duur van die noot met die helfte verleng. Bykomende punte verleng die vorige punt in plaas van die oorspronklike noot; gevolglik het ’n noot met een punt een en ’n half keer die waarde van die oorspronklike noot, ’n noot met twee punte het een en driekwart die waarde van die oorspronklike en ’n noot met drie punte een en sewe agtstes, ensovoorts. Rustekens kan op dieselfde manier as note gepunteer word. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Ghost note.png]] |'''Dooie noot'''<br /> ’n Noot met ’n ritmiese waarde maar geen waarneembare toonhoogte nie. Dit word verteenwoordig deur ’n "X" vir die kop van die noot in plaas van ’n ovaal. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-measurerest.svg|100x100px]] |'''Veelmaatrusteken'''<br /> Dui die aantal mate aan in ’n rustende party sonder ’n verandering in tydmaat om plek te spaar en notasie te vereenvoudig. |} Note wat korter as 64ste note is, is seldsaam maar nie onmoontlik nie. 128ste-note word deur baie komponiste gebruik, onder andere [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] en [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]]; 256ste-note kom in werke deur Vivaldi, Mozart en Beethoven voor. ’n Uiterste geval is die Toccata Grande Cromatica deur die vroeg-19de-eeuse Amerikaanse komponis [[:en:Anthony Philip Heinrich|Anthony Philip Heinrich]], wat nootwaardes van tot 2 048stes gebruik. Die konteks toon egter duidelik dat hierdie note een dwarsbalkie meer het as wat bedoel is, hulle moes dus in werklikheid 1 024ste-note gewees het.<ref>Byrd, Donald (16 Desember 2014).</ref> == Pouses == {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-breath.svg|100x100px]] |'''Asempouse'''<br /> In bladmusiek wys hierdie simbool vir die kunstenaar om asem te haal (of om ’n klein pouse te laat vir nieblaasinstrumente). Hierdie pouse raak gewoonlik nie die algehele tempo nie. Vir strykers is dit ’n aanduiding om die strykstok op te tel en die volgende noot met ’n afwaartse (of opwaartse, indien so aangedui) beweging van die strykstok te speel. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-caesura.svg|100x100px]] |'''Sesuur'''<br /> Dui ’n kort pouse aan, waartydens tyd nie getel word nie. In ensemblespel begin die tyd weer wanneer die dirigent of leier dit aandui. By die klavier beteken dit gewoonlik dat die speler al die klawers en pedale moet los. |} == Toevallige tekens en toonsoorttekens == === Algemene toevallige tekens  === [[Toevallige teken]]s wysig die toonhoogte van die note wat op dieselfde balk in ’n maat daarop volg, tensy dit deur ’n bykomende toevallige teken gekanselleer word. {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-flat.svg|100x100px]] |'''[[Mol (musiek)|Mol]]'''<br /> Verlaag die toonhoogte van ’n noot met een [[halftoon]]. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-sharp.svg|100x100px]] |'''[[Kruis (musiek)|Kruis]]'''<br /> Verhoog die toonhoogte van ’n noot met een halftoon. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-natural.svg|100x100px]] |'''Herstelteken'''<br /> Kanselleer die vorige toevallige teken, of wysig die toonhoogte van ’n kruis of mol soos deur die heersende toonsoortteken gedefinieer (soos F-kruis in G-majeur). |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-doubleflat.svg|100x100px]] |'''Dubbelmol'''<br /> Verlaag die toonhoogte van 'n noot met twee chromatiese halftone. Word gewoonlik gebruik wanneer die noot wat gewysig word, reeds deur die toonsoort verlaag word. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-doublesharp.png|100x100px]] |'''Dubbelkruis'''<br /> Verhoog die toonhoogte van ’n noot met twee chromatiese halftone. Word gewoonlik gebruik wanneer die noot wat gewysig word, reeds deur die toonsoort verhoog word. |} === Toonsoorttekens === Toonsoorttekens definieer die heersende toonsoort van die musiek wat volg, en vermy so die gebruik van toevallige tekens by baie note. Indien daar geen toonsoortteken is nie, word daar aangeneem dat die toonsoort C-majeur/A-mineur is, maar dit kan ook ’n neutrale toonsoort aandui, waartydens individuele toevallige tekens gebruik word soos nodig vir elke noot. Die voorbeelde van toonsoorttekens word hier beskryf soos hulle op die diskantsleutel sou verskyn. {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:C-flat-major a-flat-minor.svg|100x100px]] |'''Moltoonsoort'''<br /> '''''Verlaag''''' die toonhoogte van note op die ooreenstemmende lyn of spasie, en alle oktawe daarvan, met ’n halftoon, en bepaal so die heersende majeur- of mineurtoonsoort. Verskillende toonsoorte word aangedui deur die aantal molle in die toonsoortteken, wat heel links begin, d.w.s. B♭, en na regs beweeg. As net die eerste twee molle byvoorbeeld gebruik word, is die toonsoort B♭-majeur/G-mineur, en alle B's en E's moet verlaag word, d.w.s. as B♭ en E♭&nbsp;&#x67;&#x65;&#x73;&#x70;&#x65;&#x65;&#x6C;&nbsp;&#x77;&#x6F;&#x72;&#x64;. |- | width="12.5%" | [[Lêer:C-sharp-major a-sharp-minor.svg|100x100px]] |'''Kruistoonsoort'''<br /> '''''Verhoog '''''die toonhoogte van note op die ooreenstemmende lyn of spasie, en alle aktawe daarvan, met ’n halftoon, en bepaal so die heersende majeur- of mineurtoonsoort. Verskillende toonsoorte word aangedui deur die aantal kruise in die toonsoortteken, ook van links na regs; as die eerste vier kruise byvoorbeeld gebruik word is die toonsoort E-majeur/C♯-mineur, en die ooreestemmende toonhoogtes word verhoog. |} === Kwarttone === Die oorgrote meerderheid van Westerse musiek word geskryf en gespeel in 12 gelykswewende stemming; daar is dus as sodanig geen universeel aanvaarde notasie vir mikrotonale musiek nie en verskillende stelsels word gebruik, na gelang van die situasie. ’n Algemene notasie vir kwarttone is om die breuk ''1/4'' langs ’n pyltjie wat na bo of onder wys, te skryf. Hieronder is ander notasievorme: {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-demiflat.svg|100x100px]] |'''Halfmol'''<br /> Verlaag die toonhoogte van ’n noot met ’n kwarttoon. (’n Ander notasie vir die halfmol is ’n mol met ’n skuinsstreep deur die steel. In stelsels waar tone in kleiner intervalle as ’n kwarttoon verdeel word, verteenwoordig die mol met die skuinsstreep ’n laer noot as die omgekeerde mol.) |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-sesquiflat.svg|100x100px]] |'''Mol-en-’n-half''' <br /> Verlaag die toonhoogte van ’n noot met drie kwarttone. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-demisharp.svg|100x100px]] |'''Halfkruis'''<br /> Verhoog die toonhoogte van ’n noot met een kwarttoon. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-sesquisharp.svg|100x100px]] |'''Kruis-en- 'n-half''' (sesquisharp)<br /> Verhoog die toonhoogte van ’n noot met drie kwarttone. Word soms geskryf met twee vertikale en drie diagonale balkies. |} In 19 gelykswewende stemming, waar ’n heeltoon in ''drie ''stappe in plaas van twee verdeel word, word musiek tipies genoteer op ’n manier waar molle en kruise nie gewoonlik enharmonies is nie (C♯ verteenwoordig dus ’n derde van ’n stap laer as D♭). Die voordeel hiervan is dat dit geen niestandaarnotasie vereis nie. == Tydmaattekens == [[Tydmaatteken]]s dui die maat van die musiek aan. Musiek word "afgemerk" in eenvormige dele wat mate genoem word, en tydmaattekens dui aan hoeveel maatslae in elkeen is. Dit dui egter nie noodwendig aan watter maatslae beklemtoon moet word nie. ’n Tydmaatteken wat inligting oordra oor hoe die stuk moet klink, word dus gekies. Tydmaattekens gee ’n aanduiding, maar net ’n ''aanduiding'', van saamgegroepeerde maatslae. {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-timesig.svg|100x100px]] |'''Spesifieke tyd – eenvoudige tydmaattekens'''<br /> Die onderste syfer verteenwoordig die nootwaarde van die basisiese pols van die musiek (in hierdie geval verteenwoordig die 4 die kwartnoot). Die boonste syfer dui aan hoeveel van hierdie nootwaardes in elke maat voorkom. Hierdie voorbeeld toon dat elke maat die ekwivalente lengte van drie kwartnote lank is. Dit word gelees as "drie-vier-tyd", en is vroeër ’n "perfekte" tydsoort genoem. |- | width="25%" | [[Lêer:Compound duple drum pattern.png|200x200px]] |'''Spesifieke tyd – saamgestelde tydmaattekens'''<br /> Die onderste syfer verteenwoordig die nootwaarde van die ''onderafdelings ''van die basiese pols van die musiek (in hierdie geval verteenwoordig die 8 die agtstenoot). Die boonste syfer dui aan hoeveel van hierdie onderafdelings in elke maat voorkom. Gewoonlik bestaan elke maatslag uit drie van hierdie onderafdelings. Om die eenheid van die basiese pols in saamgestelde tydmate af te lei, moet hierdie waarde verdubbel word en ’n punt bygevoeg word en moet die boonste syfer deur 3 verdeel word om vas te stel hoeveel polse daar in elke maat is. Hierdie voorbeeld toon dat elke maat die ekwivalent van twee gepunteerde kwartnote lank is. Dit word gelees as "ses-agt-tyd." |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-commontime.svg|100x100px]] |'''Enkelvoudige tydmaat'''<br /> Hierdie simbool keer terug na veertiende-eeuse ritmenotasie, toe dit 2/4, of "onvolmaakte tyd" voorgestel het. Vandag dui dit 4/4 aan. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-cuttime.svg|100x100px]] |'''Alla breve '''<br /> Hierdie simbool stel 2/2-tydmaat voor, en dui aan dat daar twee halfnote per maat is. Hier kry ’n kwartnoot ’n halwe telling. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-metronome.svg|100x100px]] |'''[[Metronoom]]-merk'''<br /> Dit staan aan die begin van ’n stuk bladmusiek geskryf, en by enige noemenswaardige verandering in tempo. Hierdie simbool definieer die tempo van die musiek in absolute sin deur die duur van al die nootwaardes in die stuk te bepaal. In hierdie voorbeeld word vir die speler aangedui dat 120 kwartnote gedurende een minuut gespeel moet word. Baie uitgewers skryf die letters "'''M.M.'''" voor die merk, wat verwys na [[Johann Nepomuk Maelzel|Maelzel]] se [[metronoom]]. |} == Nootverhoudings == {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-tie.svg|100x100px]] |'''Verbindingsboog of bindboog'''<br /> Toon dat die twee (of meer) note wat verbind word, as een noot gespeel moet word deur die tydwaardes bymekaar te tel. Om so verbind te kan word, moet die note identies wees – dit wil sê hulle moet op dieselfde lyn of in dieselfde spasie lê. Anders is dit ’n boog (sien hieronder). |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-slur.svg|100x100px]]<br /> [[Lêer:Music-legato.svg|100x100px]] |'''Boog of artikulasieboog'''<br /> Toon dat twee of meer note in een fisiese beweging gespeel moet word, een ononderbroke asem, of (by instrumente wat nie deur asem of met ’n boog bespeel word nie) in ’n frase verbind moet word asof dit met een asem gespeel word. In sekere kontekste kan ’n boog aandui dat die note [[legato]] gespeel moet word. In hierdie geval word herartikulasie toegelaat. Artikulasie- en verbindingsboë lyk dieselfde. ’n Verbindingsboog kan onderskei word omdat dit altyd twee note van dieselfde toonhoogte bind wat direk langs mekaar lê, terwyl ’n artikulasieboog enige aantal note van verskillende toonhoogtes kan bind. ’n ''Fraseringsboog ''is ’n merk wat net soos ’n boog lyk, maar wat ’n passasie konnekteer wat oor etlike mate strek. ’n Fraseringsboog dui ’n musikale frase aan en verg nie noodwendig dat die musiek gebind word nie. In vokale musiek dui ’n fraseringsboog gewoonlik aan hoe om elke lettergreep in die liriek te sing. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-glissando.svg|100x100px]] |'''Glissando''' of '''Portamento'''<br /> ’n Aaneenlopende, onafgebroke gly van een noot na die volgende wat al die toonhoogtes tussenin insluit. Party instrumente, soos die tromboon, keteltrom, strykinstumente sonder riggels, elektroniese instrumente en die stem kan hierdie gly aaneenlopend doen (portamento), terwyl ander instrumente soos die klavier of instrumente wat met slaners bespeel word die afsonderlike toonhoogtes tussen die begin- en eindnoot laat verdof om ’n onafgebroke gly na te boots (glissando). |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-triplet.png|100x100px]] |'''Ametriese figure'''<br /> ’n Aantal note van onreëlmatige duur word gespeel binne die duur van ’n aantal note van die normale duur, bv. vyf note word gespeel gedurende die normale duur van vier note; sewe note gespeel gedurende die normale duur van twee; drie note gespeel gedurende die normale duur van vier. Ametriese figure word genoem volgens die aantal onreëlmatige note; bv. duole, triole, kwartole, ens. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-triad.svg|100x100px]] |'''Akkoord'''<br /> Etlike note wat gelyktydig gespeel word ("solied" of "blok"), of opeenvolgend ("gebroke"). Akkoorde met twee note word ’n '''[[tweeklank]] '''genoem; akkoorde met drie note word '''drieklanke '''genoem. ’n Akkoord kan enige aantal note hê. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-arpeggio.svg|100x100px]] |'''Gearpeggieerde akkoord'''<br /> ’n Akkoord met gespeel word met die note wat vinnig op mekaar volg, gewoon opgaande en waar elke noot gehou word terwyl die ander gespeel word. Dit word ook ’n "gebroke akkoord" genoem. |} == Dinamiek == Dinamiek is aanduidings van die relatiewe toonsterkte van ’n musikale figuur. {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music dynamic pianississimo.svg|x36px]] |'''Pianississimo¹'''<br /> Besonder sag. Aanduidings sagter as dié word baie selde gesien, en word met bykomende ''p'''s aangedui. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music dynamic pianissimo.svg|x36px]] |'''Pianissimo'''<br /> Baie sag. Gewoonlik die sagste aanduiding in ’n stuk musiek, hoewel sagter toonsterkte soms aangedui word deur ekstra ''p'''s. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music dynamic piano.svg|x36px]] |'''Piano'''<br /> Sag; harder as ''pianissimo''. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music dynamic mezzo piano.svg|x36px]] |'''Mezzo piano'''<br /> Redelik sag; harder as ''piano''. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music dynamic mezzo forte.svg|x36px]] |'''Mezzo forte'''<br /> Redelik hard; sagter as ''forte.'' As geen dinamiek verskyn nie, word aangeneem dat ''mezzo-forte'' die huidige vlak van toonsterkte is. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music dynamic forte.svg|x36px]] |'''Forte'''<br /> Hard. Word so dikwels as ''piano'' gebruik om kontras aan te dui. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music dynamic fortissimo.svg|x36px]] |'''Fortissimo'''<br /> Baie hard. Gewoonlik die hardste aanduiding in ’n stuk, hoewel harder toonsterkte dikwels aangedui word deur ekstra ''f'''s te gebruik (soos fortississimo – sien hieronder). |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music dynamic fortississimo.svg|x36px]] |'''Fortississimo¹'''<br /> Besonder hard. Aanduidings harder as dié word baie selde gesien, en word dan met ekstra ''f'''s aangedui. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music expression sforzando sfz.svg|x36px]] |'''Sforzando'''<br /> Letterlik "geforseerd", dui op ’n skielike, hewige aksent op ’n enkele noot of akkoord. Wanneer dit voluit geskryf word, is dit van toepassing op die opeenvolging van klanke of akkoorde waaroor of -onder dit geplaas word. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-crescendo.svg|50x50px]] |'''Crescendo'''<br /> ’n Geleidelike toename in toonsterkte.<br /> Kan onder baie note geskryf word om aan te dui dat die toonsterkte geleidelik deur die passasie toeneem. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-diminuendo.svg|50x50px]] |'''Diminuendo'''<br /> ook '''decrescendo'''<br /> ’n Geleidelike afname in toonsterkte. Kan op dieselfde manier as crescendo aangedui word. |} Ander algemene dinamiek bou op hierdie waardes voort. Byvoorbeeld, "pianississimo" (wat aangedui word as ''''ppp'''' en amper onhoorbaar sag beteken, en fortississimo, (''''fff'''') wat besonder hard beteken. In party Europese lande word die gebruik van die hardste dinamiektekens ten sterkste afgeraai omdat dit die gehoor van die kunstenaar in gevaar kan stel.<ref>[http://www.nytimes.com/2008/04/20/arts/music/20noise.html "No Fortissimo?]</ref> ’n Klein "s" voor die dinamieknotasie beteken "subito", en beteken dat die dinamiek vinnig na die nuwe notasie moet verander. Subito word dikwels saam met sforzando gebruik, maar ook saam met ander notasies meestal as "sff" (subitofortissimo) of "spp" (subitopianissimo). {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-forte-piano.png|50x50px]] |'''Forte-piano'''<br /> ’n Deel van die musiek waartydens die musiek aanvanklik hard (forte) gespeel moet word, en dan onmiddellik sag (piano). |} ’n Ander waardes wat selde voorkom, is ''niente'', wat "niks" beteken. Dit kan aan die einde van ’n diminuendo gebruik word om aan te dui dat die musiek "tot niks wegsterf". : ¹Dinamiektekens met 3 letters (bv., '''''ppp '''''& '''''fff''''') word dikwels gevorm deur ’n ekstra "iss" by die naam te voeg (''pianissimo'' tot ''pianississimo''). Dit is nie korrekte Italiaans nie en sou letterlik as "sagterter" in Afrikaasn vertaal word, maar dit is aanvaarbaar as ’n musiekterm; hierdie dinamiek kan ook in ietwat korrekter Italiaans beskryf word as ''molto pianissimo'' of ''molto fortissimo''.{{Feit|Maart 2015}} == Artikulasietekens == Artikulasietekens (of aksente) dui aan hoe individuele note in ’n frase of passasie gespeel moet word. Hulle kan verfyn word deur meer as een van dié simbole bo of onder ’n noot. Hulle kan ook saam met fraseermerke soos hierbo genoem, verskyn. {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-staccato.svg|100x100px]] |'''Staccato'''<br /> Dit dui aan dat die kunstenaar ''die noot korter moet speel as die notasie'', gewoonlik die helfte van die waarde, en die res van die nootwaarde is dan stil. Staccatomerke kan op ’n noot van enige waarde voorkom, wat hulle duur verkort, maar nie die musiek laat versnel nie. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-staccatissimo.svg|100x100px]] |'''Staccatissimo''' of '''Spiccato'''<br /> Dui op 'n ''langer stilte ná die noot ''(soos hierbo beskryf), wat die noot baie kort maak. Word gewoonlik by kwartnote of korter gebruik. (In die verlede het hierdie merk ’n meer dubbelsinnige betekenis gehad: dit is soms uitruilbaar met staccato gebruik, en soms het dit ’n aksent aangedui en nie staccato nie. Hierdie gebruike is nou omtrent uitgedien, maar dit kom nog steeds in party stukke voor.) By strykinstrumente dui dit op ’n strykstoktegniek waar die strykstok liggies op die snaar bons. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-marcato.png|100x100px]] |'''Aksent '''<br /> Speel die noot harder, of met ’n harder aanslag, as die omringende ongeaksetueerde note. Kan op ’n noot van enige duur gebruik word. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-tenuto.svg|100x100px]] |'''Tenuto'''<br /> Hierdie simbool dui op ''speel die volle duur van die noot, of bietjie langer''. Dit kan ook ’n effense dinamiese aksent aandui of kan met ’n staccato-punt gekombineer word om ’n effense breek aan te dui (''[[portato]]'' of ''[[mezzo staccato]]''). |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-strong-marcato.svg|100x100px]] |'''Marcato'''<br /> ''Speel die noot ietwat harder of met meer krag as ’n noot met ’n gewone aksentteken ''(oop horisontale wiggie). In orrelnotasie beteken dit ''speel ’n pedaalnoot met die toon''. Bo die noot, gebruik die regtervoet; onder die noot, gebruik die linkervoet. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-pizzicato.svg|100x100px]] |'''Linkerhand-pizzicato''' of '''Gestopte noot'''<br /> ’n Noot op ’n snaarinstrument waar die snaar met die linkerhand gepluk word (die hand wat gewoonlik die snare neerdruk) eerder as met die strykstok gestryk word. Op die [[Franse horing|horing]] dui hierdie aksent 'n "gestopte noot" aan ('n noot wat gespeel word met die stophand in die beker van die horing ingedruk). By slaginstrumente dui hierdie notasie, onder ander spesifieke gebruike, dat die hi-hat gesluit moet word deur op die pedaal te trap, of dat ’n instrument  "gesmoor" (met die hand gedemp) moet word. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-snappizzicato.svg|100x100px]] |'''Skiet-pizzicato'''<br /> By ’n snaarinstrument, ’n noot wat gespeel word deur ’n snaar van die raam van die instrument weg te trek en dit te laat gaan, sodat dit teen die raam skiet. Staan ook bekend as [[Béla Bartók|Bartók]]-pizzicato. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-harmonic.svg|100x100px]] |'''Natuurlike botoon''' of '''Oop noot'''<br /> By ’n snaarinstument beteken dit om ’n natuurlike botoon (ook ’n '''flageolet''' genoem) te speel. By ’n koperblaasinstrument met kleppe beteken dit om die noot "oop" te speel (sonder om enige klep af te druk, of sonder demper). In orrelnotasie beteken dit om ’n pedaalnoot met die hakskeen te speel (bo die noot; gebruik die regtervoet, onder die noot, gebriuk die linkervoet). In slaginstrumentnotasie dui dit, onder ander spesifieke gebruike, aan dat die hi-hat oopgemaak moet word deur die voet van die pedaal te verwyder of om ’n instrument te laat klink. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-fermata.svg|100x100px]] |'''Fermata (Pouse)'''<br /> ’n Noot, akkoord of rus wat langer as sy gewone waarde aangehou word. Gewoonlik verskyn dit oor al die dele van dieselfde partituur op dieselfde plek om ’n breek in [[tempo]] aan te dui. Dit kan bo of onder die noot geplaas word. Die fermata word gehou vir so lank as die kunstenaar of dirigent wil. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-upbow.svg|100x100px]] |'''Strykstok op''' of '''Sull'arco'''<br /> Op ’n strykinstrument wat met ’n strykstok bespeel word, word die noot gespeel terwyl die strykstok na bo getrek word. Op ’n snaarinstrument wat gepluk word (soos ’n [[kitaar]] wat gepluk word of ’n [[mandolien]]), word die noot na bo gepluk. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-downbow.svg|100x100px]] |'''Strykstok af''' of '''Giù arco'''<br /> Soos ''sull'arco'', behalwe die strykstok word afwaarts getrek. By ’n geplukte snaarinstrument wat met ’n [[plektrum]] bespeel word (soos ’n [[kitaar]] of ’n mandolien), word die noot na onder gepluk. |} == Versiering == Versiering wysig die toonhoogtepatroon van individuele note. {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-trill.svg|100x100px]] |'''[[Triller]]'''<br /> ’n Vinnige wisseling tussen die gespesifiseerde noot en die volgende hoër noot (volgens die toonsoort) binne sy duur. Wanneer dit deur ’n swaar gegolfde horisontale lyn gevolg word, dui hierdie simbool op ’n verlengde triller. Trillers kan op óf die gespesifiseerde grondnoot of die hoër [[hulpnoot]] begin, hoewel laasgenoemde algemener is in hedendaagse uitvoerings. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-mordent.svg|100x100px]] |'''[[Mordent]]'''<br /> Speel vinnig die hoofnoot, die volgende hoër noot (volgens die toonsoort) en keer dan na die hoofnoot terug vir die res van die nootwaarde. In die meeste musiek begin die mordent op die hulpnoot en die wisseling tussen die twee note verleng word. In handklokke is hierdie simbool ’n "skud" en dui dit aan dat die klokke vinnig geskud moet word om die noot te laat voortduur |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-inverted mordent.png|100x100px]] |'''Mordent (omgekeer)'''<br /> Speel vinnig die hoofnoot, die volgende laer noot en keer dat na die hoofnoot terug vir die res van die nootwaarde. In baie musiek begin die mordent met die hulpnoot en die wisseling tussen die twee note kan voortgaan. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-turn-2.svg|100x100px]][[Lêer:Music-turn (principal first).png|100x100px]][[Lêer:Music-inverted turn.png|100x100px]] |'''[[Dubbelslag]]'''<br /> Wanneer dit direk bo die noot staan, dui die dubbelslag (wat ook ’n ''gruppetto ''genoem word) dui aan ’n opeenvolging van boonste hulpnoot, hoofnoot, laer hulpnoot en ’n terugkeer na die hoofnoot. Wanneer dit na regs van die noot geplaas word, word die hoofnoot eerste gespeel, gevolg deur die bogenoemde patroon. As ’n vertikale lyn deur die dubbelslagteken geplaas word, of as dit omgekeer word, dui dit op ’n ''omgekeerde dubbelslag'', waarin die volgorde van die hulpnote omgekeer word. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-appoggiatura.svg|100x100px]] |'''[[Appoggiatura]]'''<br /> Die eerste helfte van die hoofnoot se duur het die toonhoogte van die versieringsnoot (die eerte twee derdes van die hoofnoot is ’n gepunteerde noot). |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-acciaccatura.svg|100x100px]] |'''[[Acciaccatura]]'''<br /> Die acciaccatura is baie kort, asof daar verbygeskuur word op pad na die hoofnoot, wat feitlik sy hele genoteerde duur gegee kry. In slaginstrumentnotasie dui die acciaccatura-simbool op die [[Trombeginsel#Flembeginsels|flem]]-beginsel, met die klein noot nog steeds agter die hoofnoot maar opdieselfde lyn of spasie van die balk. Die flemnoot word gewoonlik net voor die natuurlike duur van die hoofnoot gespeel, met die tydsbepaling en duur van die hoofnoot wat onveranderd bly. Staan ook bekend as Afrikaanse vertaling van die Italiaanse term, '''verpletteringsnoot''', en as die Duitse term ''Zusammenschlag'' (sameslag). |} == Oktaaftekens == {| style="margin-bottom: 10px;" |[[Lêer:Music-ottavaalta.png|100x100px]] | style="padding-left:1em;" |'''Ottava'''<br /> Die ''8va-''teken (uitgespreek as ''ottava alta'') word ''bo ''die balk geplaas (soos hier) om te toon dat die kunstenaar ''die passasie een [[oktaaf]] hoër ''moet speel. ’n ''8va'' of, as ’n alternatief in moderne musiek, ’n ''8vb-''teken (albei tekens word as ''ottava bassa ''gelees) word ''onder'' die balk geplaas en beteken dat ''die passasie een oktaaf laer ''gespeel word.<ref>George Heussenstamm, ''The Norton Manual of Music Notation'' (New York en Londen: W. W. Norton & Company), p.16</ref><ref>Anthony Donato, ''Preparing Music Manuscript'' (Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall, Inc.), bll. 42-43</ref> |- |[[Lêer:Music-quindicesimaalta.png|100x100px]] | style="padding-left:1em;" |'''Quindicesima'''<br /> Die ''15ma-''teken word ''bo ''die balk geplaas (soos hier) en beteken dat ''die passasie twee oktawe hoër gespeel moet word''. 'n ''15mb-''teken ''onder ''die balk beteken ''speel die passasie twee oktawe laer''. |} ''8va'' en ''15ma'' word soms verder afgekort tot ''8'' en ''15''. Wanneer dit onder die balk verskyn, word die woord ''bassa'' soms bygevoeg. == Herhaling en codas == {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | width="12.5%" | [[Lêer:Music-tremolo.png|100x100px]] [[Lêer:Music Tremolo shortcut.jpg|100x100px]] |'''[[Tremolo]]'''<br /> ’n Vinnige herhaling van ’n noot. As die tremolo tussen twee note is, word hulle vinnig afgewissel. Die aantal skuinsstrepe deur die stam (of aantal diagonale balke tussen twee note) toon die duur van die herhalende (of wisseling van die) noot aan. Soos hier getoon, moet die noot as ’n twee-en-dertigste noot herhaal word. In [[slaginstrumentnotasie]] dui tremolos roffel, diddel en trek aan. ’n Enkele tremolo-lyn op ’n kort genoeg noot (soos ’n sestiende) word as ’n trek gespeel, en ’n kombinasie van drie stam- en tremolo-lyne dui op ’n [[dubbelslagroffel]] (of ’n [[enkelslagroffel]], in die geval van [[keteltrom]]me, klawerbordslaginstrumente wat met slaners en party slaginstrumente sonder toonhoogte soos die [[Driehoek (musiekinstrument)|driehoek]] en [[bastrom]]) vir ’n tyd wat gelykstaande is aan die duur van die noot. In ander gevalle is die interpretasie van tremolos uiters veranderlik ne moet dit deur die dirigent en kunstenaars ondersoek word. Die tremolosimbool dui ook [[fladdertongslag]] aan. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-repeat.png|100x100px]] |'''[[Herhaling (musiek)|Herhalingstekens]]'''<br /> Omsluit ’n passasie wat meer as een keer gespeel moet word. As daar geen herhalingsteken aan die linkerkant is nie, stuur die regterkanste herhalingsteken die kunstenaar terug na die begin van die stuk of na die naaste dubbelmaatstreep. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-simile.png|100x100px]] |'''Simile-merke'''<br /> Toon dat voorafgaande groepe maatslae of mate herhaal moet word. In hierdie voorbeelde beteken die eerste gewoonlik dat die vorige maat herhaal moet word en die tweede beteken gewoonlik dat die vorige twee mate herhaal moet word. |- | width="12.5%" | [[Lêer:Music-volte.png|100x100px]] |'''Volta-hakies''' ('''1e en 2e slot''')<br /> ’n Herhaalde passasie moet elke keer met ’n verskillende slot gespeel word; dit is moontlik om meer as twee slotte te hê (1e, 2e, 3e …). |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-dacapo.png|50x50px]] |'''[[Da capo]]'''<br /> (lett. "van bo") Sê vir die kunstenaar om die musiek van die begin af te herhaal. Dit word gewoonlik gevolg deur ''al fine'' (lett. "tot die end"), wat beteken dat dit herhaal moet word tot by die woord ''fine'' en dat daar dan gestop moet word, of ''al coda'' (lett. "tot by die koda(teken)"), wat beteken herhaal tot by die kodateken en spring dan vorentoe. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-dalsegno.png|50x50px]] |'''[[Dal segno]]'''<br /> (lett. "van die teken af") Sê vir die kunstenaar om die musiek te herhaal vanaf die naaste ''segno''. Dit word gevolg deur ''al fine'' of ''al coda'' net soos by ''da capo''. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-segno.png|50x50px]] |'''Segno'''<br /> Merk gebruik by ''dal segno''. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-coda.png|50x50px]] |'''[[Koda]]'''<br /> Dui ’n voorwaartse sprong in die musiek aan tot by sy slotpassasie wat met dieselfde teken gemerk word. Word net gebruik ná daar deur ’n ''D.S. al coda'' (Dal segno al coda) of ''D.C. al coda'' (Da capo al coda) gespeel is. |} == Instrumentspesifieke notasie == === Kitaar === Die kitaar het ’n vingerpluknotasiestelsel wat afgelei is van die Spaanse of Latynse name vir die vingers. Dit word bo, onder of langs die noot geskryf waaraan dit gekoppel word. Dit is soos volg: {| class="wikitable" ! Simbool ! Spaans ! Latyns !Afrikaans |- |p | pulgar | pollex | duim |- | i | índice | index | wysvinger |- |m | medio | media | middelvinger |- | a | anular | anularis | ringvinger |- | c, x, e, q | meñique | minimus | pinkie |} === Klavier === ==== Pedaaltekens ==== Pedaalteken kom in musiek voor vir instrumente met ’n aanhoupedaal, soos die [[klavier]], [[:en:Vibraphone|vibrafoon]] en [[:en:Tubular bell|klokke]]. {| style="vertical-align: middle; margin-bottom: 10px;" | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Pedal Mark 1.svg|50x50px]] |'''Trap pedaal'''<br /> Sê vir die kunstenaar om die [[aanhoupedaal]] te trap. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-pedalup.svg|25x25px]] |'''Los pedaal'''<br /> Sê vir die kunstenaar om die aanhoupedaal te laat los. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-pedal0.svg|50x50px]] | rowspan="2"|'''Wisselende pedaalteken'''<br /> ’n Duideliker aanduiding van die presiese gebruik van die aanhoupedaal. Die laer lyn sê vir die kunstenaar om die aanhoupedaal te trap terwyl al die note gespeel word waaronder dit verskyn. Die omgekeerde "V" (∧) dui aan dat die pedaal vir ’n oomblik gelos moet word en dan weer getrap moet word. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" | [[Lêer:Music-pedal.svg|50x50px]] |- | style="text-align: center;" width="12.5%" |[[Lêer:Mute on1.JPG|50x50px]] |'''Con sordino''', '''Una corda'''<br /> Sê vir die kunstenaar om die [[sagte pedaal]] te trap of, by ander instrumente, om die [[Demper (musiek)|demper]] te gebruik. |- | style="text-align: center;" width="12.5%" |[[Lêer:Mute off1.JPG|50x50px]] |'''Senza sordino''', '''Tutte le corde'''<br /> Sê vir die kunstenaar om die sagte pedaal te los of, by ander instrumente, die demper te verwyder. |} ==== Ander klaviernotasie ==== {| class="wikitable" width="300px" ! ! linkerhand ! regterhand |- ! rowspan="2" | Afrikaans | l.h. | r.h. |- | linkerhand | regterhand |- ! rowspan="2" | Duits | l.H | r.H |- | ''linke Hand'' | ''rechte Hand'' |- ! rowspan="2" | Frans | m.g. | m.d. |- | ''main gauche'' | ''main droite'' |- ! rowspan="2" | Italiaans | m.s. | m.d. |- | ''mano sinistra'' | ''mano destra'' |} {| |'''1''', '''2''', '''3''', '''4''', '''5''' | style="padding-left:1em;" |Vingeraanduiding:<br /> 1 = duim<br /> 2 = wysvinger<br /> 3 = middelvinger<br /> 4 = ringvinger<br /> 5 = pinkie |} Ou leerboeke (voor 1940) wat in die VK gepubliseer is, gebruik moontlik "Engelse vingernotasie", naamlik + vir die duim, dan 1 (wysvinger), 2 (middelvinger), 3 (ringvinger) en 4 (pinkie).<ref>[http://www.abrsm.org/forum/index.php?showtopic=4234 "Scales-continental/ English Fingering"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220144819/http://www.abrsm.org/forum/index.php?showtopic=4234 |date=20 Desember 2016 }}.</ref> === Snaarinstrumente === (Met die uitsondering van die harp) {| |'''0''', '''1''', '''2''', '''3''', '''4''' | style="padding-left:1em;" |Vingeraanduiding:<br /> 0 = oop snaar (geen vinger word gebruik)<br /> 1 = wysvinger<br /> 2 = middelvinger<br /> 3 = ringvinger<br /> 4 = pinkie |} === Vierslanerslaginstrumente === {| |'''1''', '''2''', '''3''', '''4''' | style="padding-left:1em;" |Slaneraanduidings:<br /> 1 = Slaner heel links <br /> 2 = Slaner tweede van links <br /> 3 = Slaner tweede van regs <br /> 4 = Slaner heel regs |} {| |Party stelsels keer die syfers om (bv. 4 = Slaner heel links, 3 = Slaner tweede van regs, ens.) |} === Sesslanerslaginstrumente === {| |'''1''', '''2''', '''3''', '''4''', '''5''', '''6''' | style="padding-left:1em;" |Slaneraanduidings:<br /> 1 = Slaner heel links <br /> 2 = Slaner middel-links <br /> 3 = Slaner derde van links <br /> 4 = Slaner derde van regs<br /> 5 = Slaner middel-regs <br /> 6 = Slaner heel regs |} Die syfers vir sesslanerslaginstrumente kan ook omgekeer word.<ref>Paterson, Robert (2004).</ref> == Sien ook == * [[Grafiese notasie]] * [[Musiekteorie]] * [[Woordelys van musiekterme]] == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Musiekteorie]] kmvxgxb4dp5ydwdcr9xrkbo5yi5af39 0 109260 2903590 2830464 2026-05-13T07:41:07Z Aliwal2012 39067 /* Ontvangers */ 2903590 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas pryse |naam = {{nowrap|{{Kleurstreep|#FAF0BE|[[Lêer:Ausuebende Audiovision.png|50px]] Cecil B. DeMille-prys}}}} |beeld = Cecil-b-demille paramount-pictures.jpg |breedte = 200 |onderskrif = Cecil B. DeMille in 1914 |toegeken = "Uitmuntende bydrae tot die wêreld van vermaak" (Ere-[[Golden Globe]]) |borg = Hollywood Foreign Press Association |land = {{vlagland|Verenigde State}} |datum = Jaarliks in Januarie |vorigenaam = |eerste = {{GDEO|1952|2|21}} |ander = |webtuiste = [http://www.goldenglobes.com/ goldenglobes.com] }} Die '''Cecil B. DeMille-prys''' is ’n ere-[[Golden Globe]] wat deur die Hollywood Foreign Press Association toegeken word vir "uitnemende bydraes tot die vermaakwêreld". Dit is die eerste keer op [[21 Februarie]] [[1952]], op die [[9de Golden Globe-toekenningsaand]], toegeken en is later genoem na die eerste ontvanger, die regisseur [[Cecil B. DeMille]]. Dit word jaarliks toegeken (behalwe in 1976 en 2008).<ref name="award">{{cite web|title=The Cecil B. DeMille Award – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/cecil-b-demille-award-0|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 23, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123234953/https://www.goldenglobes.com/cecil-b-demille-award-0|archive-date=January 23, 2023|url-status=live}}</ref> Die eerste vrou wat dit ontvang het, was [[Judy Garland]] in 1962 wat op 39-jarige ouderdom ook die jongste ontvanger nog is. [[Samuel Goldwyn]] was in 1973 op 93 die oudste.<ref name="GoldenGlobes.org">{{cite web |url=http://www.hfpa.org/browse/?param=/category_year/615 |title=The Cecil B. DeMille Award |access-date=9 Oktober 2011 |work=GoldenGlobes.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030031/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fcategory_year%2F615 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die eerste [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaner]] wat dit gekry het, was [[Sidney Poitier]] in 1982. == Ontvangers == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+Jaar van seremonie, naam van die geëerde, nasionaliteit en sy of haar amptelike HFPA-beskrywing ! scope="col" width="1%"|Jaar ! scope="col" class="unsortable" width="1%"|Beeld ! scope="col" width="5%"|Ontvangers ! scope="col" width="5%"|Nationaliteit ! scope="col" class="unsortable" width="30%"|Beskrywing<ref name="award" /> ! scope="col" class="unsortable" width="1%"|{{Abbr|Ver.|Verwysing}} |- | [[9de Golden Globe-toekenningsaand|1952]] | [[Lêer:Demille - c1920.JPG|100px|alt=Cecil B. DeMille circa 1920]] ! scope="row"| {{sort|DeMille|[[Cecil B. DeMille]]}} | {{flag|VSA|1912}} | style="text-align:left;"| "A Hollywood pioneer, he directed and produced films such as ''[[The Ten Commandments (1923 film)|The Ten Commandments]]'' (1923), ''[[The King of Kings (1927 film)|The King of Kings]]'' (1927), ''[[The Greatest Show on Earth (film)|The Greatest Show on Earth]]'' (1952) and ''[[The Ten Commandments (1956 film)|The Ten Commandments]]'' (1956)." | <ref name="award" /> |- | [[10de Golden Globe-toekenningsaand|1953]] | [[Lêer:Walt Disney 1946.JPG|100px|alt=Walt Disney in 1946]] ! scope="row"| {{sort|Disney|[[Walt Disney]]}}{{efn|[[Stanley Kramer]] en [[Adolph Zukor]] het nominasies vir die toekenning ontvang.<ref name="1953 award" />}} | {{flag|VSA|1912}} | style="text-align:left;"| "In 1928, he created ''[[Steamboat Willie]]'' introducing [[Mickey Mouse]], and from that point there was no stopping the king of family entertainment in the U.S." | <ref name="1953 award">{{cite web|title=Winners & Nominees 1953 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1953|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120651/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1953|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[11de Golden Globe-toekenningsaand|1954]] | [[Lêer:Darryl F. Zanuck 1964.jpg|100px|alt=Darryl F. Zanuck in 1964]] ! scope="row"| {{sort|Zanuck|[[Darryl F. Zanuck]]}} | {{flag|VSA|1912}} | style="text-align:left;"| "Child actor at 8, [[World War I]] soldier at 15 (he lied about his age), bantamweight boxer, screenwriter, producer and co-founder of [[20th Century Fox]]." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1954 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1954|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120617/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1954|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[12de Golden Globe-toekenningsaand|1955]] | [[Lêer:Jean Hersholt 1929.jpg|100px|alt=Jean Hersholt circa 1929]] ! scope="row"| {{sort|Hersholt|[[Jean Hersholt]]}}{{efn|[[Stanley Kramer]] en [[Joan Crawford]] het nominasies vir die toekenning ontvang.<ref name="1955 award" />}} | {{flag|Denemarke}} | style="text-align:left;"| "A Dane who came to Hollywood in 1914 when he was 28 and became a leading character actor and well-known humanitarian." | <ref name="1955 award">{{cite web|title=Winners & Nominees 1955 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1955|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120725/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1955|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[13de Golden Globe-toekenningsaand|1956]] | [[Lêer:Jack Warner portrait copy.jpg|100px|alt=Jack Warner in 1955]] ! scope="row"| {{sort|Warner|[[Jack L. Warner]]}} | {{flag|Kanada|1921}} | style="text-align:left;"| "Youngest of twelve children of Jewish immigrants from [[Poland]] who, with three brothers, established [[Warner Bros.]] which he ran with a firm hand until 1967." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1956 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1956|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120244/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1956|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[14de Golden Globe-toekenningsaand|1957]] | <!-- Lêer:Mervyn LeRoy - 1958.jpg ROOI SKAKEL --> ! scope="row"| {{sort|LeRoy|[[Mervyn LeRoy]]}} | {{flag|VSA|1912}} | style="text-align:left;"| "Child actor and newsboy who started in the wardrobe department in 1919 and became a top director/producer." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1957 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1957|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120543/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1957|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[15de Golden Globe-toekenningsaand|1958]] | [[Lêer:Buddy Adler.jpg|100px|alt=An image of Buddy Adler]] ! scope="row"| {{sort|Adler|[[Buddy Adler]]}} | {{flag|VSA|1912}} | style="text-align:left;"| "Began as a writer and always looked for the strong story, as evidenced in the films during his time as the head of production for 20th Century Fox." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1958 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1958|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153838/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1958|archive-date=December 3, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[16de Golden Globe-toekenningsaand|1959]] | [[Lêer:Maurice Chevalier-publicity.jpg|100px|alt=Publicity photo of Maurice Chevalier]] ! scope="row"| {{sort|Chevalier|[[Maurice Chevalier]]}} | {{flag|Frankryk}} | style="text-align:left;"| "The beloved Frenchman came to Hollywood in 1929 but was denied re-entry in 1935 due to his political views. By 1959, he was back, however." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1959 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1959|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120139/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1959|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[17de Golden Globe-toekenningsaand|1960]] | [[Lêer:Bing Crosby 1951.jpg|100px|alt=Bing Crosby in 1951]] ! scope="row"| {{sort|Crosby|[[Bing Crosby]]}} | {{flag|VSA|1959}} | style="text-align:left;"| "Vocalist-drummer turned singer turned actor – the world loved that memorable voice and personality, and so did the HFPA." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1960 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1960|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120708/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1960|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[18ste Golden Globe-toekenningsaand|1961]] | [[Lêer:Astaire, Fred - Never Get Rich.jpg|100px|alt=Fred Astaire in You'll Never Get Rich (1941)]] ! scope="row"| {{sort|Astaire|[[Fred Astaire]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "One of the immortals; began his career at age 7, danced with [[Ginger Rogers]] in ten films and then with [[Rita Hayworth]], [[Eleanor Powell]] and [[Cyd Charisse]]." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1961 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1961|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120746/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1961|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[19de Golden Globe-toekenningsaand|1962]] | [[Lêer:Judy Garland The Harvey Girls MGM Publicity still.jpeg|100px|alt=Judy Garland in 1946]] ! scope="row"| {{sort|Garland|[[Judy Garland]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Born in a trunk, working in films since 1935. When she received the award, ''[[A Star Is Born (1954 film)|A Star Is Born]]'' and her dramatic vignette in ''[[Judgment at Nuremberg]]'' were fresh in everyone's memory." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1962 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1962|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120152/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1962|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[20ste Golden Globe-toekenningsaand|1963]] | [[Lêer:Bob Hope, 1978.jpg|100px|alt=Bob Hope in 1978]] ! scope="row"| {{sort|Hope|[[Bob Hope]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "From vaudeville to movies where seven ''[[Road to ...|Road]]'' pictures with Bing Crosby and [[Dorothy Lamour]] as well as parodies and comedies made the world love him." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1963 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1963|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033220/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1963|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[21ste Golden Globe-toekenningsaand|1964]] | {{CSS image crop|Image = Joseph Levine and Cathy Ryan (1975).jpg|bSize = 250|cWidth = 100|cHeight = 140|oTop = 40|oLeft = 30|Location = center|alt=Joseph E. Levine in 1975}} ! scope="row"| {{sort|Levine|[[Joseph E. Levine]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Born in direst poverty, a school drop-out at 14. As producer and founder of [[Embassy Pictures]], he knew how to create excitement around his movies." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1964 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1964|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120507/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1964|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[22ste Golden Globe-toekenningsaand|1965]] | [[Lêer:Annex - Stewart, James (Call Northside 777) 01.jpg|100px|alt=James Stewart in 1948]] ! scope="row"| {{sort|Stewart|[[James Stewart]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "An intriguing leading man who came to represent the finest of American character traits." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1965 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1965|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120348/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1965|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[23ste Golden Globe-toekenningsaand|1966]] | [[Lêer:John Wayne - still portrait.jpg|100px|alt=John Wayne in 1965]] ! scope="row"| {{sort|Wayne|[[John Wayne]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "He became the cinematic symbol of the strong man of few words who could solve every tricky situation and problem." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1966 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1966|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041823/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1966|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[24ste Golden Globe-toekenningsaand|1967]] | [[Lêer:Charlton Heston - 1953.jpg|100px|alt=Charlton Heston in The President's Lady (1953)]] ! scope="row"| {{sort|Heston|[[Charlton Heston]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Since his debut as [[Mark Antony]] in ''[[Julius Caesar (1950 film)|Julius Caesar]]'' in 1950, he remained the quintessential portrayer of heroes." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1967 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1967|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034816/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1967|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[25ste Golden Globe-toekenningsaand|1968]] | [[Lêer:Kirk douglas photo signed.JPG|100px|alt=Kirk Douglas circa 1955]] ! scope="row"| {{sort|Douglas, Kirk|[[Kirk Douglas]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "An actor in films since 1946, a producer of films such as ''[[Spartacus (film)|Spartacus]]'', he was also the U.S. [[Goodwill ambassador|Goodwill Ambassador]] since 1963." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1968 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1968|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120628/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1968|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[26ste Golden Globe-toekenningsaand|1969]] | [[Lêer:Gregory Peck 1948.jpg|100px|alt=Gregory Peck in 1948]] ! scope="row"| {{sort|Peck|[[Gregory Peck]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "He combined his acting (''[[To Kill a Mockingbird (film)|To Kill a Mockingbird]]'') with being active in charitable, civil rights and film industry causes." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1969 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1969|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120065632/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1969|archive-date=January 20, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[27ste Golden Globe-toekenningsaand|1970]] | [[Lêer:Joan Crawford - 1936 - Hurrell.JPG|100px|alt=Joan Crawford in 1936]] ! scope="row"| {{sort|Crawford|[[Joan Crawford]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "From 1925 and throughout the '60s, she was the reigning queen of the Hollywood filmscape." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1970 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1970|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120821/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1970|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[28ste Golden Globe-toekenningsaand|1971]] | [[Lêer:Frank Sinatra (1942 photo portrait).jpg|100px|alt=Frank Sinatra in 1959]] ! scope="row"| {{sort|Sinatra|[[Frank Sinatra]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A singing/acting legend, loved and revered by countless fans all over the world." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1971 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1971|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120645/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1971|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[29ste Golden Globe-toekenningsaand|1972]] | [[Lêer:Hitchcock, Alfred 02.jpg|100px|alt=Alfred Hitchcock in 1956]] ! scope="row"| {{sort|Hitchcock|[[Alfred Hitchcock]]}} | {{flag|VK}} | style="text-align:left;"| "Hailed as the unmatched master of the thriller genre, first during his so-called British period, then in American films." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1972 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1972|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413203425/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1972|archive-date=April 13, 2019|url-status=live}}</ref> |- | [[30ste Golden Globe-toekenningsaand|1973]] | [[Lêer:Samuel Goldwyn - Jul 1919 EH.jpg|100px|alt=Samuel Goldwyn in 1919]] ! scope="row"| {{sort|Goldwyn|[[Samuel Goldwyn]]}} | {{flag|Pole}} | style="text-align:left;"| "A true Hollywood pioneer also known for his [[Samuel Goldwyn#Goldwynisms|Goldwynisms]] such as 'Anyone seeing a psychiatrist should have his head examined.'" | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1973 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1973|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120204/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1973|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[31ste Golden Globe-toekenningsaand|1974]] | [[Lêer:Bette Davis - portrait.jpg|100px|alt=Bette Davis, c. 1930s]] ! scope="row"| {{sort|Davis|[[Bette Davis]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "She began her screen career in 1931 and remained active for nearly 60 years, playing willful, liberated, spitefully independent females." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1974 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1974|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120325/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1974|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[32ste Golden Globe-toekenningsaand|1975]] | – ! scope="row"| {{sort|Wallis|[[Hal B. Wallis]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "From motion picture theater manager to assistant to head of publicity at [[Warner Bros.]] to becoming one of Hollywood's most successful producers." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1975 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1975|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120530/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1975|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[33ste Golden Globe-toekenningsaand|1976]] ! colspan="4" scope="row" style="text-align:center;" | {{sort|ZZ|Nie toegeken nie}} | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1976 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1976|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120605/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1976|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[34ste Golden Globe-toekenningsaand|1977]] | – ! scope="row"| {{sort|Mirisch|[[Walter Mirisch]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A [[Harvard University|Harvard]] graduate who worked his way up the administrative ladder, formed [[The Mirisch Company|the Mirisch Company, Inc.]], with two brothers." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1977 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1977|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120723/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1977|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[35ste Golden Globe-toekenningsaand|1978]] | [[Lêer:Red Skelton 1960 rebalance.jpg|100px|alt=Red Skelton in 1960]] ! scope="row"| {{sort|Skelton|[[Red Skelton]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "The son of a circus clown who died before he was born, he was the star of many [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] comedies, combining these with superstardom on television." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1978 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1978|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201042628/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1978|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[36ste Golden Globe-toekenningsaand|1979]] | [[Lêer:Lucille ball 1976.JPG|100px|alt=Lucille Ball in 1955]] ! scope="row"| {{sort|Ball|[[Lucille Ball]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Hollywood's greatest female clown... and the world still proclaims ''[[I Love Lucy]]''." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1979 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1979|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120713/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1979|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[37ste Golden Globe-toekenningsaand|1980]] | [[Lêer:Henry Fonda, 1940.jpg|100px|alt=Henry Fonda in 1959]] ! scope="row"| {{sort|Fonda|[[Henry Fonda]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "When the HFPA honored him, there were memorable roles to look back on, except one – his last... ''[[On Golden Pond (1981 film)|On Golden Pond]]'' hit the screens the following year." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1980 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1980|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120657/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1980|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[38ste Golden Globe-toekenningsaand|1981]] | [[Lêer:Gene kelly.jpg|100px|alt=Gene Kelly in 1943]] ! scope="row"| {{sort|Kelly|[[Gene Kelly]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "He danced, choreographed, sang and acted his way into our hearts from 1942 (''[[For Me and My Gal (film)|For Me and My Gal]]'') and on (''[[Singin' in the Rain]]'', ''[[On the Town (film)|On the Town]]'', ''[[An American in Paris (film)|An American in Paris]]'')." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1981 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1981|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222104951/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1981|archive-date=December 22, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[39ste Golden Globe-toekenningsaand|1982]] | [[Lêer:Sidney Poitier 1968.jpg|100px|alt=Sidney Poitier in 1968]] ! scope="row"| {{sort|Poitier|[[Sidney Poitier]]}} | {{flag|Bahamas}}<br>{{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "His charismatic screen persona brought him into definite leading man status (''[[To Sir, with Love]]'', ''[[In the Heat of the Night (film)|In the Heat of the Night]]'', ''[[Guess Who's Coming to Dinner]]''). By the time of this award, he had also directed films for ten years." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1982 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1982|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201030501/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1982|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[40ste Golden Globe-toekenningsaand|1983]] | [[Lêer:Laurence Olivier - Rebecca.jpg|100px|alt=Laurence Olivier in 1973]] ! scope="row"| {{sort|Olivier|[[Laurence Olivier]]}} | {{flag|VK}} | style="text-align:left;"| "Lord Olivier acted from age 9 and was especially known for making Shakespearean plays and characters come alive." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1983 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1983|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033138/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1983|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[41ste Golden Globe-toekenningsaand|1984]] | [[Lêer:Paul Newman - 1963.jpg|100px|alt=Paul Newman in 1963]] ! scope="row"| {{sort|Newman|[[Paul Newman]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "An enduring superstar (''[[Hud (1963 film)|Hud]]'', ''[[Cool Hand Luke]]'', ''[[The Sting]]'', ''[[Butch Cassidy and the Sundance Kid]]'') with intelligence and humor saturating his roles, who had also demonstrated a distinct flair for directing." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1984 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1984|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120519/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1984|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[42ste Golden Globe-toekenningsaand|1985]] | [[Lêer:Elizabeth Taylor, late 1950s.jpg|100px|alt=Elizabeth Taylor in 1956]] ! scope="row"| {{sort|Taylor|[[Elizabeth Taylor]]}} | {{flag|VK}}<br>{{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Having made her Hollywood screen debut at age 10, she became part of the world's cinematic royalty, from ''[[National Velvet (film)|National Velvet]]'' in 1944 to ''[[Who's Afraid of Virginia Woolf? (film)|Who’s Afraid of Virginia Woolf?]]'' in 1966 – and beyond." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1985 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1985|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://archive.today/20160326221910/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1985|archive-date=March 26, 2016|url-status=live}}</ref> |- | [[43ste Golden Globe-toekenningsaand|1986]] | [[Lêer:BarbaraS39.jpg|100px|alt=Barbara Stanwyck in 1939]] ! scope="row"| {{sort|Stanwyck|[[Barbara Stanwyck]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Cecil B. DeMille's favorite actress, equally at ease in comedy and drama—this was the year she left films to concentrate on television." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1986 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1986|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174650/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1986|archive-date=January 10, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[44ste Golden Globe-toekenningsaand|1987]] | [[Lêer:Anthony Quinn signed.JPG|100px|alt=Anthony Quinn in 1988 (photo by Alan Light)]] ! scope="row"| {{sort|Quinn|[[Anthony Quinn]]}} | {{flag|Meksiko}}<br>{{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Born in Mexico, he entered films in 1936 after a brief stage experience. In addition to his acting (''[[Zorba the Greek (film)|Zorba the Greek]]'', ''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]'', ''[[La Strada]]''), he was an accomplished painter and sculptor." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1987 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1987|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120554/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1987|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[45ste Golden Globe-toekenningsaand|1988]] | [[Lêer:Clint Eastwood J. Edgar Premier, November 2011 (cropped).jpg|100px|alt=Clint Eastwood in 2010]] ! scope="row"| {{sort|Eastwood|[[Clint Eastwood]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "The '[[Man with No Name]]' who ended up by being known by just about everyone on Earth. Versatile as an actor and also as a top director." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1988 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1988|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120639/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1988|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[46ste Golden Globe-toekenningsaand|1989]] | [[Lêer:DorisDay-midnightlace-full.jpg|100px|alt=Doris Day in Midnight Lace (1960)]] ! scope="row"| {{sort|Day|[[Doris Day]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A singer whose voice sold millions of copies and opened the door to a movie career in comedy, then also in drama as in ''[[The Man Who Knew Too Much (1956 film)|The Man Who Knew Too Much]]''." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1989 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1989|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201080818/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1989|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[47ste Golden Globe-toekenningsaand|1990]] | [[Lêer:Audrey Hepburn 1956om (3x4 cropped).jpg|100px|alt=Audrey Hepburn in 1956]] ! scope="row"| {{sort|Hepburn|[[Audrey Hepburn]]}} | {{flag|VK}} | style="text-align:left;"| "She came to represent grace, radiance and soulfulness—her appearance brought to mind delicate china but with the endurance of stainless steel." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1990 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1990|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120809/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1990|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[48ste Golden Globe-toekenningsaand|1991]] | [[Lêer:Jack Lemmon - 1968.jpg|100px|alt=Jack Lemmon in 1968]] ! scope="row"| {{sort|Lemmon|[[Jack Lemmon]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "This [[Harvard University|Harvard]]-educated, piano-playing actor with a remarkably broad range had by this time made some forty-four motion pictures." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1991 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1991|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329032427/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1991|archive-date=March 29, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[49ste Golden Globe-toekenningsaand|1992]] | [[Lêer:Robert Mitchum 1949 (no signature).jpg|100px|alt=Robert Mitchum in 1949]] ! scope="row"| {{sort|Mitchum|[[Robert Mitchum]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A rugged leading man for more than four decades, whom [[Deborah Kerr]] said was a hundred times greater as an actor than he himself believed." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1992 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1992|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120424/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1992|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[50ste Golden Globe-toekenningsaand|1993]] | [[Lêer:Lauren Bacall 1945 (cropped).jpg|100px|alt=Lauren Bacall in 1945]] ! scope="row"| {{sort|Bacall|[[Lauren Bacall]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Being publicized as 'The Look' early on, she soon proved to be much more than that—having 'cinema personality to burn,' to quote [[James Agee]]." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1993 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1993|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215053332/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1993|archive-date=December 15, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[51ste Golden Globe-toekenningsaand|1994]] | [[Lêer:Robert Redford (cropped).jpg|100px|alt=Robert Redford in 2012]] ! scope="row"| {{sort|Redford|[[Robert Redford]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A movie hero with boyish looks whose strong ideas and ideals led into producing, directing, and the establishment of the [[Sundance Institute]]." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1994 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1994|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120336/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1994|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[52ste Golden Globe-toekenningsaand|1995]] | [[Lêer:Sophia Loren 1962.jpg|100px|alt=Sophia Loren in 1962]] ! scope="row"| {{sort|Loren|[[Sophia Loren]]}} | {{flag|Italië}} | style="text-align:left;"| "The slave girl in ''[[Quo Vadis (1951 film)|Quo Vadis]]'' in 1951 went on to impress in a succession of roles (who can forget ''[[Two Women]]''?) in more than eighty films in Italy and Hollywood." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1995 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1995|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044213/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1995|archive-date=December 9, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[53ste Golden Globe-toekenningsaand|1996]] | [[Lêer:Sean Connery (1983).jpg|100px|alt=Sean Connery in 1983]] ! scope="row"| {{sort|Connery|[[Sean Connery]]}} | {{flag|VK}} | style="text-align:left;"| "The handsome Scotsman began acting in films and on British TV in 1954. After being [[James Bond]], he went on creating strong men in scores of films." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1996 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1996|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701112330/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1996/|archive-date=July 1, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[54ste Golden Globe-toekenningsaand|1997]] | [[Lêer:Dustin Hoffman Cannes 2017.jpg|100px|alt=Dustin Hoffman in 2013]] ! scope="row"| {{sort|Hoffman|[[Dustin Hoffman]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Erupting on the screen in ''[[The Graduate]]'' (1967), he has not stopped acting with body, soul and heart since." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1997 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1997|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061612/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1997|archive-date=January 7, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[55ste Golden Globe-toekenningsaand|1998]] | [[Lêer:Shirley MacLaine - 1960.jpg|100px|alt=Shirley MacLaine in 1960]] ! scope="row"| {{sort|MacLaine|[[Shirley MacLaine]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A Renaissance woman who acts (comedy and drama), dances, sings, and writes about her spiritual wanderings, always ready to go out on a limb." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1998 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1998|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120812/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1998|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[56ste Golden Globe-toekenningsaand|1999]] | [[Lêer:Jack Nicholson 2002.jpg|100px|alt=Jack Nicholson in 2002]] ! scope="row"| {{sort|Nicholson|[[Jack Nicholson]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A [[living legend (person)|living legend]] who doesn't think of himself as such, an enduring superstar simply because he is a terrific actor." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 1999 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1999|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120702/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1999|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[57ste Golden Globe-toekenningsaand|2000]] | [[Lêer:Barbra Streisand - 1966.jpg|100px|alt=Barbra Streisand in 1966]] ! scope="row"| {{sort|Streisand|[[Barbra Streisand]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Singer, actress, film director, producer, writer, and composer whose popularity has endured and grown for nearly four decades." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2000 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2000|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120735/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2000|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[58ste Golden Globe-toekenningsaand|2001]] | [[Lêer:Al Pacino.jpg|100px|alt=Al Pacino in 2004]] ! scope="row"| {{sort|Pacino|[[Al Pacino]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "One of the greatest actors in all of film history, Al Pacino established himself during one of film's greatest decades, the 70s, and has become an enduring and iconic figure in the world of American movies." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2001 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2001|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061507/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2001|archive-date=January 7, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[59ste Golden Globe-toekenningsaand|2002]] | [[Lêer:Harrison Ford Cannes.jpg|100px|alt=Harrison Ford in 2008]] ! scope="row"| {{sort|Ford|[[Harrison Ford]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Ruggedly handsome, tightlipped leading man whose filmic output includes starring roles in four of the 10 highest-grossing films of all time: ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' (1977), ''[[The Empire Strikes Back]]'' (1980), ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' (1981), and ''[[Return of the Jedi]]'' (1983)." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2002 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2002|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208070744/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2002|archive-date=December 8, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[60ste Golden Globe-toekenningsaand|2003]] | [[Lêer:Gene Hackman - 1972.jpg|100px|alt=Gene Hackman in 1972]] ! scope="row"| {{sort|Hackman|[[Gene Hackman]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "His tremendous ability with 'ordinary guy' roles has been rightly praised, sometimes at the expense of his equally impressive comic timing and the undercurrent of eccentricity that sometimes floats to the surface of his straightest roles." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2003 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2003|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120313/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2003|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[61ste Golden Globe-toekenningsaand|2004]] | [[Lêer:Michael Douglas Deauville 2013.jpg|100px|alt=Michael Douglas in 2013]] ! scope="row"| {{sort|Douglas, Michael|[[Michael Douglas]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A Hollywood icon who has not allowed his star-studded pedigree to impede him from becoming one of the industry's greatest." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2004 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2004|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120215/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2004|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[62ste Golden Globe-toekenningsaand|2005]] | [[Lêer:Robin Williams Happy Feet premiere.jpg|100px|alt=Robin Williams in 2011]] ! scope="row"| {{sort|Williams|[[Robin Williams]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Educated at [[Juilliard School|Juilliard]], his talent has carried him gracefully through roles hilarious, dramatic and bizarre." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2005 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2005|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120436/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2005|archive-date=January 19, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[63ste Golden Globe-toekenningsaand|2006]] | [[Lêer:Oliver Mark - Anthony Hopkins, Berlin 2001.jpg|100px|alt=Anthony Hopkins in 2001]] ! scope="row"| {{sort|Hopkins|[[Anthony Hopkins]]}} | {{flag|VK}} | style="text-align:left;"| "His reserved character and personality belie his explosive energy on screen and his outstanding power of expression." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2006 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2006|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220095046/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2006|archive-date=December 20, 2016|url-status=live}}</ref> |- | [[64ste Golden Globe-toekenningsaand|2007]] | [[Lêer:Warren Beatty.jpg|100px|alt=Warren Beatty in 2001]] ! scope="row"| {{sort|Beatty|[[Warren Beatty]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "One of the most fascinating characters in the history of Hollywood, Warren Beatty received five Golden Globes, including one as [[Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Musical or Comedy|Best Actor (Comedy or Musical)]] for ''[[Heaven Can Wait (1978 film)|Heaven Can Wait]]'' and another as [[Golden Globe Award for Best Director|Best Director]] for ''[[Reds (film)|Reds]]''." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2007 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2007|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414000338/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2007|archive-date=April 14, 2019|url-status=live}}</ref> |- | [[65ste Golden Globe-toekenningsaand|2008]] ! colspan="4" scope="row" style="text-align:center;" | {{sort|ZZ|Nie toegeken nie}}{{efn|2008 se Golden Globe-aand is gekanselleer weens die staking van die Amerikaanse Skrywersgilde die vorige jaar; die prys is oorgedra na die 2009-seremonie.<ref name="2008 writer's strike">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7179401.stm|work=[[BBC News]]|title=Spielberg Globe honour 'deferred'|date=January 9, 2008|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://archive.today/20120525133030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7179401.stm|archive-date=May 25, 2012|url-status=dead}}</ref>}} | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2008 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2008|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207085146/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2008|archive-date=December 7, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[66ste Golden Globe-toekenningsaand|2009]] | [[Lêer:MKr25402 Steven Spielberg (Berlinale 2023).jpg|100px|alt=Steven Spielberg in 2017]] ! scope="row"| {{sort|Spielberg|[[Steven Spielberg]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Director, producer, studio founder ([[DreamWorks Pictures|DreamWorks]]), Spielberg has received Golden Globes for ''[[Schindler's List]]'', ''[[Saving Private Ryan]]'' and ''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]''." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2009 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2009|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410120857/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2009|archive-date=April 10, 2019|url-status=live}}</ref> |- | [[67ste Golden Globe-toekenningsaand|2010]] | [[Lêer:Martin Scorsese-68749.jpg|100px|alt=Martin Scorsese in 2010]] ! scope="row"| {{sort|Scorsese|[[Martin Scorsese]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Scorsese received two Golden Globe Awards for Best Director of a Motion Picture for ''[[The Departed]]'' and ''[[Gangs of New York]]''. He received five additional Golden Globe nominations, including four as Best Director (''[[Casino (1995 film)|Casino]]'', ''[[The Age of Innocence (1993 film)|The Age of Innocence]]'', ''[[Goodfellas]]'' and ''[[Raging Bull]]'') and one for [[Golden Globe Award for Best Screenplay|Best Screenplay]] for ''Goodfellas'' (with [[Nicholas Pileggi]])." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2010 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2010|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174737/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2010|archive-date=January 10, 2018|url-status=live}}</ref> |- | [[68ste Golden Globe-toekenningsaand|2011]] | [[Lêer:Robert De Niro Cannes 2016.jpg|100px|alt=Robert De Niro in 2011]] ! scope="row"| {{sort|De Niro|[[Robert De Niro]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "An actors' actor, from ''[[Mean Streets]]'' and ''[[The Godfather Part II]]'' to ''[[Silver Linings Playbook]]'' and ''[[Joy (2015 film)|Joy]]''. Nominated for eight Golden Globes, winner as [[Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Drama|Best Actor/Drama]] for ''[[Raging Bull]]''." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2011 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2011|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208070819/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2011|archive-date=December 8, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[69ste Golden Globe-toekenningsaand|2012]] | [[Lêer:Morgan Freeman at The Pentagon on 2 August 2023 - 230802-D-PM193-3363 (cropped).jpg|100px|alt=Morgan Freeman in 2018]] ! scope="row"| {{sort|Freeman|[[Morgan Freeman]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A stellar career spanning over forty years in film, stage and television. One of the most respected figures in the entertainment industry." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2012 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2012|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171119102921/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2012|archive-date=November 19, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[70ste Golden Globe-toekenningsaand|2013]] | [[Lêer:Jodie Foster-8667.jpg|100px|alt=Jodie Foster in 2011]] ! scope="row"| {{sort|Foster|[[Jodie Foster]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "From child star to movie superstar and beyond: director, producer, industry leader, icon. Her acceptance speech at 70th Golden Globe Awards became the highlights of the evening." | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2013 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2013|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115101236/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2013|archive-date=November 15, 2015|url-status=live}}</ref> |- | [[71ste Golden Globe-toekenningsaand|2014]] | [[Lêer:Woody Allen Cannes 2015.jpg|100px|alt=Woody Allen in 2015]] ! scope="row"| {{sort|Allen|[[Woody Allen]]}}{{efn|Woody Allen se prys is deur [[Diane Keaton]] in ontvangs geneem.<ref name="keaton">{{cite web|last1=Lewis|first1=Hilary|title=Golden Globes: Diane Keaton Accepts Woody Allen's Cecil B. DeMille Award|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/golden-globes-diane-keaton-accepts-670372|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=February 2, 2018|archive-url=https://archive.today/20180202155925/https://www.hollywoodreporter.com/news/golden-globes-diane-keaton-accepts-670372|archive-date=February 2, 2018|date=January 12, 2014|url-status=dead}}</ref>}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A king of comedy who moved at ease into drama and psychological observation throughout a massive career spanning seven decades. Eight times a Golden Globe nominee, winner twice, both times as a screenwriter, for ''[[The Purple Rose of Cairo]]'' and ''[[Midnight in Paris]]''." | <ref name="2014 award">{{cite web|title=Winners & Nominees 2014 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2014|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213143513/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2014|archive-date=December 13, 2017|url-status=live}}</ref> |- | [[72ste Golden Globe-toekenningsaand|2015]] | [[Lêer:George Clooney-69990.jpg|100px|alt=George Clooney in 2016]] ! scope="row"| {{sort|Clooney|[[George Clooney]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Actor, writer, director, producer and humanitarian. Ten Golden Globe nominations, three wins: ''[[O Brother, Where Art Thou?]]'' ([[Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Musical or Comedy|Actor – Motion Picture Comedy or Musical]]), ''[[Syriana]]'' ([[Golden Globe Award for Best Supporting Actor – Motion Picture|Supporting Actor]]) and ''[[The Descendants]]'' ([[Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Drama|Actor – Motion Picture Drama]])." | <ref>{{cite web|last1=de Moraes|first1=Lisa|title=George Clooney at Golden Globes 2015: Cecil B. DeMille Award|url=https://deadline.com/2015/01/george-clooney-golden-globes-2015-cecil-b-demille-award-speech-1201347632/|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=February 6, 2018|archive-url=https://archive.today/20180206202256/http://deadline.com/2015/01/george-clooney-golden-globes-2015-cecil-b-demille-award-speech-1201347632/|archive-date=February 6, 2018|date=January 11, 2015|url-status=dead}}</ref> |- | [[73ste Golden Globe-toekenningsaand|2016]] | [[Lêer:Denzel Washington at the 2025 Cannes Film Festival.jpg|100px|alt=Denzel Washington in 2000]] ! scope="row"| {{sort|Washington|[[Denzel Washington]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Washington’s achievements as a performer and a filmmaker have earned him seven Golden Globe Award nominations in two categories, resulting in two wins." | <ref>{{cite web|last1=Jang|first1=Meena|title=Golden Globes 2016: Denzel Washington Accepts Cecil B. DeMille Award|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/golden-globes-2016-denzel-washington-853375|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=February 6, 2018|archive-url=https://archive.today/20180206201945/https://www.hollywoodreporter.com/news/golden-globes-2016-denzel-washington-853375|archive-date=February 6, 2018|date=January 10, 2016|url-status=dead}}</ref> |- | [[74ste Golden Globe-toekenningsaand|2017]] | [[Lêer:Meryl Streep December 2018 (cropped).jpg|100px|alt=Meryl Streep in 2016]] ! scope="row"| {{sort|Streep|[[Meryl Streep]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "With eight Golden Globes and 29 nominations, Meryl Streep is an icon of the performing arts." | <ref>{{cite web|last1=Lee|first1=Ashley|title=Watch Meryl Streep Accept Cecil B. DeMille Award|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/watch-meryl-streep-accept-cecil-b-demille-award-golden-globes-2017-961510|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=February 6, 2018|archive-url=https://archive.today/20180206201835/https://www.hollywoodreporter.com/news/watch-meryl-streep-accept-cecil-b-demille-award-golden-globes-2017-961510|archive-date=February 6, 2018|date=January 8, 2017|url-status=dead}}</ref> |- | [[75ste Golden Globe-toekenningsaand|2018]] | [[Lêer:Oprah in 2014.jpg|100px|alt=Oprah Winfrey in 2014]] ! scope="row"| {{sort|Winfrey|[[Oprah Winfrey]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Acclaimed actress, producer, television star, entrepreneur, and philanthropist, Oprah Winfrey is a Golden Globe nominee for her work in ''[[The Color Purple (1985 film)|The Color Purple]]''." | <ref>{{cite web|last1=Corinthios|first1=Aurelie|title=Golden Globes 2018: Oprah Winfrey Accepts Cecil B. DeMille Award|url=http://people.com/tv/golden-globes-2018-oprah-winfrey-cecil-b-demille-award/|website=[[People (magazine)|People]]|access-date=February 6, 2018|archive-url=https://archive.today/20180126031211/http://people.com/tv/golden-globes-2018-oprah-winfrey-cecil-b-demille-award/|archive-date=January 26, 2018|date=January 7, 2018}}</ref> |- | [[76ste Golden Globe-toekenningsaand|2019]] | [[Lêer:Jeff Bridges by Gage Skidmore 3.jpg|100px|alt=Jeff Bridges in 2017]] ! scope="row"| {{sort|Bridges|[[Jeff Bridges]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Part of an illustrious Hollywood family, Jeff Bridges built a long, eclectic and celebrated career. A Golden Globe winner and four-time Golden Globe nominee, Bridges is also a musician and passionate philanthropist." | <ref>{{cite web |title=Jeff Bridges to receive Cecil B. DeMille Award at Golden Globes |url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2018/12/17/jeff-bridges-receive-cecil-b-demille-award-golden-globes/2334627002/ |website=[[USA Today]] |access-date=December 17, 2018 |date=December 17, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403204713/https://www.usatoday.com/story/life/people/2018/12/17/jeff-bridges-receive-cecil-b-demille-award-golden-globes/2334627002/ |archive-date=April 3, 2019 |url-status=live }}</ref> |- | [[77ste Golden Globe-toekenningsaand|2020]] | [[Lêer:Tom_Hanks_TIFF_2019.jpg|100px|alt=Tom Hanks in 2019]] ! scope="row"| {{sort|Hanks|[[Tom Hanks]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Actor, director, producer, writer, winner of eight Golden Globes." | <ref>{{cite web |title=Tom Hanks to Receive Cecil B. DeMille Award at Golden GlobesGlobes |url=https://www.nytimes.com/aponline/2019/09/24/us/ap-us-golden-globes-tom-hanks.html |website=[[The New York Times]] |access-date=September 24, 2019 |date=September 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924125910/https://www.nytimes.com/aponline/2019/09/24/us/ap-us-golden-globes-tom-hanks.html |archive-date=September 24, 2019 |url-status=live }}</ref> |- | [[78ste Golden Globe-toekenningsaand|2021]] | [[Lêer:Jane_Fonda_Cannes_2015.jpg|100px|alt=Jane Fonda in 2015]] ! scope="row"| {{sort|Fonda|[[Jane Fonda]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Actor, author, and producer, winner of eight Golden Globes and 15 nominations." | <ref>{{cite web |title=Golden Globes: Jane Fonda to Receive Cecil B. DeMille Award |url=https://www.hollywoodreporter.com/race/golden-globes-jane-fonda-to-receive-cecil-b-demille-award |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=January 26, 2021 |date=January 26, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180844/https://www.hollywoodreporter.com/race/golden-globes-jane-fonda-to-receive-cecil-b-demille-award |url-status=live }}</ref> |- | [[79ste Golden Globe-toekenningsaand|2022]] ! colspan="4" scope="row" style="text-align:center;" | {{sort|ZZ|Nie toegeken nie}}{{efn|Die 2022-toekenningseremonie is gekanselleer weens 'n boikot wat voortspruit uit verskeie mediamaatskappye, akteurs en ander kreatiewe persone oor hul gebrek aan aksie om die lidmaatskapdiversiteit van die HFPA te verhoog. Verder het die uitsaaier [[NBC]] in Mei 2021 aangekondig dat die netwerk sou weier om die seremonie uit te saai ter ondersteuning van die boikot.<ref name="2022 boycott">{{cite news |last1=Rottenberg |first1=Josh |title=No Host. No Stars. No Televised Ceremony. The Golden Globes are Going Ahead Anyway |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/story/2022-01-04/golden-globes-hfpa-ceremony-plans |access-date=January 21, 2022 |work=Los Angeles Times |date=January 4, 2022 |archive-date=January 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108132021/https://www.latimes.com/entertainment-arts/story/2022-01-04/golden-globes-hfpa-ceremony-plans |url-status=live }}</ref>}} | <ref>{{cite web|title=Winners & Nominees 2022 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2022|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=January 21, 2021|archive-date=December 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213144511/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2022|url-status=live}}</ref> |- | [[80ste Golden Globe-toekenningsaand|2023]] | [[Lêer:Eddie Murphy by David Shankbone.jpg|100px]] ! scope="row"| {{sort|Fonda|[[Eddie Murphy]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "Actor, comedian, writer, producer, singer and one of the 100 Greatest Stand-ups of All Time." | <ref>{{cite web |last1=Schneider |first1=Michael |title=Eddie Murphy to Receive Cecil B. DeMille Award at the Golden Globes |url=https://variety.com/2022/film/news/eddie-murphy-golden-globes-2023-cecil-b-demille-1235461559/%60 |website=Variety |access-date=January 23, 2023 |date=December 14, 2022 |archive-date=January 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123235203/https://variety.com/2022/film/news/eddie-murphy-golden-globes-2023-cecil-b-demille-1235461559/%60 |url-status=live }}</ref> |- | [[81ste Golden Globe-toekenningsaand|2024]] ! colspan="4" scope="row" style="text-align:center;" | {{sort|ZZ|Nie toegeken nie}}{{efn|Die 2024-toekenning is op die lange baan geskuif om plek te maak vir bykomende kategorieë tydens die seremonie.<ref>{{cite web |last=Andreeva |first=Nellie |title=Golden Globes: No Cecil B. DeMille & Carol Burnett Awards In 2024 Amid Change |url=https://deadline.com/2024/01/golden-globes-2024-cecil-b-demille-carol-burnett-award-1235695269/ |website=[[Deadline Hollywood|Deadline]] |access-date=January 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108050949/https://deadline.com/2024/01/golden-globes-2024-cecil-b-demille-carol-burnett-award-1235695269/ |archive-date=January 8, 2024 |date=January 4, 2024 |url-status=live}}</ref>}} | <ref name="2024 no award">{{cite magazine |last=Grein |first=Paul |title=At 2024 Golden Globes, Here's What's Happening With the Cecil B. DeMille & Carol Burnett Awards |url=https://www.billboard.com/music/awards/2024-golden-globes-cecil-b-demille-carol-burnett-awards-shelved-1235575456/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=January 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105225124/https://www.billboard.com/music/awards/2024-golden-globes-cecil-b-demille-carol-burnett-awards-shelved-1235575456/ |archive-date=January 5, 2024 |date=January 3, 2024 |url-status=live}}</ref> |- | [[82ste Golden Globe-toekenningsaand|2025]] | [[Lêer:Viola Davis at the Air Premiere at SXSW (cropped).jpg|100px]] ! scope="row"| {{sort|Fonda|[[Viola Davis]]}} | {{flag|VSA}} | style="text-align:left;"| "A revered artist, activist, philanthropist, best-selling author and an [[EGOT]]." | <ref>{{cite web |last=Davis |first=Clayton |title=Viola Davis to Receive Cecil B. DeMille Award at the Golden Globes |url=https://variety.com/2024/film/awards/viola-davis-cecil-b-demille-golden-globes-1236214990/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=November 20, 2024 |date=November 20, 2024 |archive-date=November 20, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241120235203/https://variety.com/2024/film/awards/viola-davis-cecil-b-demille-golden-globes-1236214990/|url-status=live }}</ref> |} == Notas == <references group="lower-alpha"/> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.goldenglobes.com/ Amptelike webtuiste van die Golden Globes] {{Normdata}} [[Kategorie:Golden Globes]] 0qr06r76bo0k2kq43vn6snt90kbj2ii 0 109449 2903446 2434616 2026-05-12T18:00:21Z SpesBona 2720 Opruim 2903446 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Esties]].'' {{Etniese groep | beeld = <div style="white-space:nowrap;"> [[Lêer:Lydia Koidula A-37-3152.jpg|x60px]][[Lêer:Anton Hansen Tammsaare, 000290.jpg|x60px]][[Lêer:Laikmaa marie under1.jpg|x60px]][[Lêer:Johan Laidoner.jpg|x60px]][[Lêer:ErnstJuliusOpik.jpg|x60px]][[Lêer:Foto ja negatiiv, ESM F 416-4-B6256.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Paul Keres.jpg|x60px]][[Lêer:Jaan Kross (1987) by Guenter Prust.jpg|x60px]][[Lêer:Georg Ots 1958 small.JPG|x60px]][[Lêer:Lennart Meri 1998.jpg|x60px]][[Lêer:Arvo Pärt.jpg|x60px]][[Lêer:Kerli, Kanrocksas Music Festival, 2011 (tone).jpg|x60px]] </div> | onderskrif = | groep = Estlanders | bevolking = ca. 1 miljoen | plek = {{vlagland|Estland}} 907&nbsp;937<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stat.ee/34278 |title=Population by ethnic nationality |publisher=Statistiek Estland |date=10 Junie 2015 |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200529104239/https://www.stat.ee/34278 |archive-date=29 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Finland}} 50&nbsp;367<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html |title=Tilastokeskus – Population |publisher=Statistiek Finland |date=1 April 2016 |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611010801/https://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html |archive-date=11 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Swede}} 25&nbsp;509<ref>{{fi}} {{sv}} {{cite web|url=http://www.rootsieestlasteliit.org/eestlased-rootsis|title=Eestlased Rootsis|publisher=|accessdate=2 April 2016|archive-date=17 Februarie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217042332/http://rootsieestlasteliit.org/eestlased-rootsis|url-status=dead}}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde State}} 24&nbsp;694<ref>{{en}} {{cite web |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_B04003&prodType=table |title=Table B04003 – Total ancestry categories tallied for people with one or more ancestry categories reported – 2012 American Community Survey 1-Year Estimates |publisher=Amerikaanse Sensuskantoor |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225080433/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_B04003 |archive-date=25 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 23&nbsp;180–50&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.estemb.ca/estonia_and_canada|title=All About Estonia and the Estonian Diaspora in Canada|publisher=Estlandse Ambassade in Ottawa|date=4 September 2013|accessdate=2 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705032311/http://www.estemb.ca/estonia_and_canada|archive-date=5 Julie 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.canadainternational.gc.ca/baltic_states-pays_baltes/bilateral_relations_bilaterales/estonia_relations_estonie.aspx?lang=eng |title=Canada-Estonia Relations |publisher=Kanadese Regering |date=22 Maart 2013 |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827090315/http://www.canadainternational.gc.ca/baltic_states-pays_baltes/bilateral_relations_bilaterales/estonia_relations_estonie.aspx?lang=eng |archive-date=27 Augustus 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Rusland}} 17&nbsp;875<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt |title=ВПН-2010 |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204011820/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/result-december-2011.ppt |archive-date= 4 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} 14&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=GB |title=United Kingdom |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130213084829/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=GB |archive-date=13 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Frankryk}} 12&nbsp;590<br /> {{vlagland|Australië}} 7&nbsp;543<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/free.nsf/Lookup/C41A78D7568811B9CA256E9D0077CA12/$File/20540_2001%20(corrigendum).pdf|title=2054.0 Australian Census Analytic Program: Australians' Ancestries (2001 (Corrigendum))|publisher=Australiese Statistiekkantoor|year=2001|accessdate=2 April 2016}}</ref><br /> {{vlagland|Duitsland}} 5&nbsp;000<br /> {{vlagland|Noorweë}} 2&nbsp;871<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.ssb.no/innvbef_en/tab-2011-04-28-07-en.html|title=Population, by Norwegian/foreign citizenship and country background|publisher=Statistiek Noorweë|date=1 Januarie 2011|accessdate=2 April 2016}}</ref><br /> {{vlagland|Oekraïne}} 2&nbsp;868<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=2|title=The distribution of the population by nationality and mother tongue|publisher=Staatsstatistiekkomitee van Oekraïne|year=2001|accessdate=2 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205195839/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=2|archive-date=5 Desember 2008|url-status=dead}}</ref><br /> {{vlagland|Ierland}} 2&nbsp;560<ref>{{en}} [http://www.cso.ie/statistics/placebirthagegroup.htm CSO – Statistics: Persons usually resident or present in the State on Census Night, classified by place of birth and age group]</ref><br /> {{vlagland|Letland}} 2&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/key-provisional-results-population-and-housing-census-2011-33306.html |title=On key provisional results of Population and Housing Census 2011 |publisher=Sentrale Statistiekkantoor van Letland |date=18 Januarie 2012 |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706185754/http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/key-provisional-results-population-and-housing-census-2011-33306.html |archive-date=6 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|België}} 2&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.estemb.be/estonia_and_belgium|title=Estemb in Belgium and Luxembourg|publisher=Estlandse Ambassade in België en Luxemburg|date=6 Augustus 2015|accessdate=2 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221011944/http://www.estemb.be/estonia_and_belgium|archive-date=21 Februarie 2015|url-status=dead}}</ref><br /> {{vlagland|Ysland}} 111<ref>{{en}} {{cite web |url=http://statice.is/?PageID=1174&src=https://rannsokn.hagstofa.is/pxen/Dialog/varval.asp?ma=MAN04103%26ti=Population+by+country+of+citizenship%2C+sex+and+age+1+January+1998-2014%26path=../Database/mannfjoldi/Rikisfang/%26lang=1%26units=Number |title=Dialog |publisher=rannsokn.hagstofa.is |accessdate=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202232226/http://statice.is/?PageID=1174 |archive-date=2 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | taal = [[Esties]] | geloof = Hoofsaaklik ongebonde of [[Lutheranisme]]<br />Minderhede [[Rooms-Katolieke Kerk]] en [[Oosters-Ortodokse Kerk]] | verwante = Ander [[Fins-Oegriese tale|Fins-Oegriese volke]] soos [[Finne]] en [[Hongare]] }} Die '''Estlanders''' ([[Esties]]: ''eestlased'') of '''Este''' is 'n [[Fins-Oegriese tale|Fins-Oegriese]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Estland]] wat 'n gemeenskaplike Estiese afkoms, kultuur en geskiedenis deel, en Esties as [[moedertaal]] praat. Alternatiewelik is Estlanders diegene wat in Estland woon of in Estland gebore is. [[Lêer:Eesti rahvarõivad-EE 1.jpg|duimnael|links|Estniese kleredrag in 1936: 1. Kadrina 2. Mihkli 3. Seto 4. Paistu]] [[Lêer:Eesti rahvarõivad-EE 2.jpg|duimnael|links|Estniese kleredrag in 1936: 5. Muhu 6. Karja 7. Tõstamaa 8. Pärnu-Jaagupi]] Estlanders is die titulêre nasie van Estland, waar hulle sowat 69% van dié land se bevolking uitmaak. Naas Estlanders bly nog minderhede soos [[Russe]] (25%), [[Oekraïners]] (1,7%) en [[Belarusse]] (0,9%) in Estland; 'n historiese minderheid is die [[Baltiese Duitsers]] wat hulle na die [[Tweede Wêreldoorlog]] veral in [[Duitsland]] gevestig het. Behalwe vir Estland kom Estiese minderhede nog in [[Europa|Europese]] lande soos [[Finland]] (0,8%) en [[Swede]] voor, maar verreweg die meeste Estlanders woon in Estland. Wêreldwyd bly sowat 1 miljoen Estlanders, waarvan 907&nbsp;937 in Estland, 50&nbsp;367 in Finland, 25&nbsp;509 in Swede, 24&nbsp;694 in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en tussen 23&nbsp;180 en 50&nbsp;000 in [[Kanada]]. Daarbenewens het Estlanders hulle ook in lande soos [[Rusland]] (17&nbsp;875), die [[Verenigde Koninkryk]] (14&nbsp;000) en [[Frankryk]] (12&nbsp;590) gevestig. In teenstelling met die ander inheemse etniese groepe van die [[Baltiese lande]] ([[Letlanders]] en [[Litauers]]) wat tot die [[Balte|Baltiese volke]] behoort en [[Baltiese tale]] praat, behoort die Estlanders saam met [[Finne]] en [[Hongare]] tot die [[Fins-Oegriese tale|Fins-Oegriese volke]]. Die meeste Estlanders is ongebonde (71%), gevolg deur [[Lutheranisme]] (13%) en die [[Oosters-Ortodokse Kerk]] (13%). == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Estonia}} [[Kategorie:Estlanders| ]] [[Kategorie:Etniese groepe in Asië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Europa]] [[Kategorie:Etniese groepe in Noord-Amerika]] [[Kategorie:Etniese groepe in Oseanië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Suid-Amerika]] 6dxo7uysrj122bsxajl24hylq9j9me4 0 109783 2903416 2706805 2026-05-12T15:36:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903416 wikitext text/x-wiki {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:Salt Lake Temple, Utah - Sept 2004-2.jpg|300px]] | onderskrif = Die tempel op Salt Lake City se Tempelplein is die bekendste argitektoniese simbool van die Mormone-beweging | groep = Mormone | bevolking = 16&nbsp;118&nbsp;169<ref>{{cite web |url=https://www.mormonnewsroom.org/article/2017-statistical-report-april-2018-general-conference |title=2017 Statistical Report for 2018 April General Conference |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513130300/https://www.mormonnewsroom.org/article/2017-statistical-report-april-2018-general-conference |archive-date=13 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |author = D. Michael Quinn |url = http://www.dialoguejournal.com/wp-content/uploads/sbi_old/articles/Dialogue_V31N02_19.pdf |title = Plural Marriage and Mormon Fundamentalism |journal = Dialogue: A Journal of Mormon Thought |issue = 31 (2) |date = Summer 1998 |pages = 1–68 |access-date = 12 Desember 2018 |archive-date = 23 September 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150923214539/http://www.dialoguejournal.com/wp-content/uploads/sbi_old/articles/Dialogue_V31N02_19.pdf |url-status = dead }}</ref> | plek = {{vlagland|Verenigde State}} 6&nbsp;592&nbsp;195<ref>{{cite web |url=http://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/united-states |title=LDS Statistics and Church Facts – Total Church Membership |website=mormonnewsroom.org |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505121338/https://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/united-states |archive-date=5 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Meksiko}} 1&nbsp;417&nbsp;011<ref>{{cite web |url=http://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/mexico |title=LDS Statistics and Church Facts – Total Church Membership |website=mormonnewsroom.org |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320202632/https://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/mexico |archive-date=20 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Brasilië}} 1&nbsp;354&nbsp;127<ref>{{cite web |url=http://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/brazil |title=LDS Statistics and Church Facts – Total Church Membership |website=mormonnewsroom.org |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512093652/https://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/brazil |archive-date=12 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Filippyne}} 745&nbsp;959<ref>{{cite web |url=http://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/philippines |title=LDS Statistics and Church Facts – Total Church Membership |website=mormonnewsroom.org |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512185600/https://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/philippines |archive-date=12 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Chili}} 585&nbsp;887<ref>{{cite web |url=http://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/chile |title=LDS Statistics and Church Facts – Total Church Membership |website=mormonnewsroom.org |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328112644/https://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/chile |archive-date=28 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Peru}} 578&nbsp;526<ref>{{cite web |url=http://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/peru |title=LDS Statistics and Church Facts – Total Church Membership |website=mormonnewsroom.org |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327135337/https://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/peru |archive-date=27 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Argentinië}} 445&nbsp;108<ref>{{cite web |url=http://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/argentina |title=LDS Statistics and Church Facts – Total Church Membership |website=mormonnewsroom.org |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512093617/https://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/argentina |archive-date=12 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | taal = [[Engels]] • [[Portugees]] • [[Spaans]] | geloof = [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] | verwante = }} '''Mormone''' (of '''Heiliges van die Laaste Dae''') is mense wat in die [[Bybel]] en in die [[Boek van Mormon]] glo. [[Lêer:Joseph Smith first vision stained glass.jpg|duimnael|links|upright|'n Gebrandskilderde venster vertoon Joseph Smith se eerste visie]] [[Joseph Smith]] het die Mormoonse kerk in 1827 gestig. Hy het beweer dat 'n [[engel]] (genaamd Moroni) aan hom verskyn het. Die engel het hom vertel dat hy uitverkies is om sekere goue plate te vertaal. Die Boek van Mormon, waarop die geloof berus, het so ontstaan. Ná Smith se dood in 1844 is die Mormone deur Brigham Young gelei. Vandag is die meeste Mormone deel van die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]]. Daar is egter ook onafhanklike en nie-praktiserende Mormone. [[Utah]] is die sentrum van die Mormone se kulturele invloed. Noord-Amerika het meer Mormone as enige ander kontinent, al woon die meeste Mormone buite die Verenigde State. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mormonisme]] 04omclhyl4m7ifa087c595lrib0jisf 0 113229 2903502 2684449 2026-05-12T20:44:57Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903502 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Genl Jan Smuts en mev Maria Malan tydens die inwyding van die Voortrekkermonument op 16 Desember 1949.jpg|duimnael|Genl. [[Jan Smuts]] en Maria Malan tydens die inwyding van die [[Voortrekkermonument]] op [[16 Desember]] [[1949]].]] '''Maria Ann Sophia Malan''' (gebore Louw, Oorlogskloof, [[Nieuwoudtville]], [[Kaapkolonie]], [[25 April]] [[1905]] – [[Stellenbosch]], [[Suid-Afrika]], [[19 Oktober]] [[1973]]) was die tweede vrou van Suid-Afrika se vierde eerste minister, dr. [[D.F. Malan]]. [[Beeld:Mev Maria en dr DF Malan wens adv Charles te Water voorspoed toe op een van sy reise as rondreisende ambassadeur van die Unie van Suid-Afrika.jpg|duimnael|Die Malans wens adv. [[Charles te Water]] voorspoed toe op een van sy reise as rondreisende ambassadeur van die [[Unie van Suid-Afrika]], omstreeks 1949.]] [[Beeld:DF en Maria Malan en Jan Smuts.jpg|duimnael|Dr. [[D.F. Malan|D.F]]. en mev. Maria Malan woon in 1949 die openingsaand van die eerste Afrikaanse toneelopvoering deur die Nasionale Toneelorganisasie in [[Kaapstad]] by saam met genl. [[Jan Smuts]].]] [[Beeld:Dr DF en mev Maria Malan ontvang besoek van dr Hendrik en mev Betsie Verwoerd kort nadat Verwoerd aangewys is as eerste minister van die Unie van Suid-Afrika, 1958.jpg|duimnael|Dr. [[D.F. Malan|D.F.]] en mev. Maria Malan ontvang besoek van dr. [[Hendrik Verwoerd|Hendrik]] en mev. Betsie Verwoerd kort nadat Verwoerd aangewys is as eerste minister van die [[Unie van Suid-Afrika]], 1958.]] [[Beeld:Dr DF en mev Maria Malan op sy 83ste verjaardag.jpg|duimnael|Dr. en mev. Malan op sy 83ste verjaardag, 1957.]] [[Beeld:Mev Maria Malan en sir De Villiers Graaff op 'n perdewa tydens 'n landbouskou in Rosebank, Kaap, 1950.jpg|duimnael|Mev. Malan en sir [[De Villiers Graaff]] op 'n perdewa tydens 'n landbouskou in Rosebank, Kaap, 1950.]] [[Lêer:Aanvangsdinee van die Eeufeesfonds van die Universiteit van Stellenbosch.jpg|duimnael|Mev. Malan (in die wit rok) woon die Aanvangsdinee van die [[Universiteit van Stellenbosch]] se Eeufeesfonds by op [[21 November]] [[1960]], minder as twee jaar ná haar man se dood. Van links: Dr. M.S. Louw, prof. [[Erika Theron]] (hoofgasvrou), prof. [[H.B. Thom]], dr. J.S. Gericke, ds. H.J. van Eck (staande), mev. Malan en prof. W.J. Pretorius.]] [[Beeld:Vier premiersvroue by die 20-jarige feeskongres van die Nasionale Party in Parow, Bestie Verwoerd, Susan Strijdom, Tini Vorster en Maria Malan, 1968.jpg|duimnael|Vier premiersvroue (wie se man agtereenvolgens eerste minister was) by die 20-jarige feeskongres van die [[Nasionale Party]] in [[Parow]]: [[Betsie Verwoerd]], [[Susan Strijdom]], [[Tini Vorster]] en Maria Malan.]] == Herkoms == Maria Louw het gestam uit ’n gesiene familie van die Noordweste. Haar vader, Willem Petrus Louw (21 Augustus 1864 – 22 September 1931), het die kiesafdeling [[Calvinia (kiesafdeling)|Calvinia]] van 1915 tot 1918 verteenwoordig. By sy eerste vrou, Cornelia Jacoba Redelinghuys Steenkamp (7 Desember 1868 – 17 Januarie 1899 op [[Oorlogskloof]]), het hy ses kinders gehad: Jacobus Adriaan; Willem Petrus Steenkamp "Jokkie"; Jacoba Maria Moolman; Cornelia Jacoba Redelinghuys "Claudia"; Bismarck van Moltke; en Petrus Casparus. Nadat sy in die ouderdom van 30 jaar oorlede is, is Maria se vader getroud met Helena Jacoba de Klerk (15 Oktober 1877 – 1943), by wie hy nog nege kinders gehad het: Maria; Helena Wilhelmina van Wyk; Nicolaas Salomon "Klaas"; Jacob Coenraad de Klerk "Coenie"; Adriaan "Attie" Jacobus; Anna Maria "Anita" du Preez; Paul Cornelius de Klerk "Pollie"; Wessels (Louw); en Wallace Livingstone. == Huwelikslewe == Maria Louw het die toekomstige eerste minister van Suid-Afrika omstreeks 1918 ontmoet toe hy dikwels by haar gesin aan huis gekom het. Haar vader, wat toe LV vir Calvinia was, het dr. Malan en adv. F.W. Beyers uitgenooi om ’n reeks vergaderings saam met hom in sy kiesafdeling toe te spreek. Sy was toe nagenoeg 13 jaar oud. Aan die einde van die reeks vergaderings het haar vader dr. Malan meegedeel die eintlike doel van die vergaderings was dat hy wou uittree as LV, want met sy verpligtings as hoof van ’n baie groot gesin en met ’n uitgebreide boerdery het hy nie langer kans gesien om in die openbare lewe voort te gaan nie. Hy wou dr. Malan aan die kiesers bekendstel en het Malan sy setel aangebied. Malan wou eers nie daarvan hoor nie, maar het die aanbod aanvaar toe hy hoor Louw sou in elk geval uittree. So het dit gekom dat Malan in die tussenverkiesing op 17 Januarie 1919 1 568 stemme op hom verenig en die [[Suid-Afrikaanse Party|SAP]]-kandidaat, J.G.L. Strauss met ’n meerderheid van 488 verslaan. In die daaropvolgende verkiesing in 1920 het hy sy meerderheid effens opgeskuif tot 532. Hy het LV vir Calvinia gebly tot met die algemene verkiesing van [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1938|1938]] toe die [[Nasionale Party]] hom die veilige setel [[Piketberg (kiesafdeling)|Piketberg]] aangebied het sodat sy hande losser sou wees om die NP se saak landwyd te bevorder. Maria Louw het later sekretaresse en organiseerder van die NP in Calvinia geword en dr. Malan ("Doktor", soos sy na hom verwys het) van naby leer ken. Malan is in 1926, toe hy reeds sowat 52 jaar oud was, met die weduwee Martha Margaretha Elizabeth van Tonder (geb. Zandberg) getroud. Uit dié huwelik is twee seuns gebore. Nadat sy hom in 1930 ontval het, was dr. Malan sowat sewe jaar lank wewenaar, want in 1937 is hy en Maria Louw, nagenoeg 31 jaar jonger as hy, getroud. Hul huwelik was kinderloos, maar in 1948 het hulle ’n dogter, ’n Duitse weeskind, aangeneem. Ná hul huwelik het Maria en dr. Malan hulle in hul huis, Brandwag, in [[Seepunt]], gaan vestig. In 1942 het hulle Môrewag op [[Stellenbosch]] aangeskaf en daar bly woon tot die verkiesingsoorwinning in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|1948]], toe hulle die premierswonings in die Kaap en Transvaal betrek het, ses maande in [[Groote Schuur]] en ses maande in [[Libertas]]. In Februarie 1954 het sy 'n hartaanval gekry. Sy het stadig herstel en was siek vir die grootste deel van die jaar. Sy het weldrae van die hartaanval herstel, maar die senutoestand waaraan sy gely het, het haar man slapelose nagte besorg. In die loop van daardie jaar het hy dan ook besluit om uit te tree as eerste minister, maar hy het dié besluit eers net met sy vrou gedeel. Daar bestaan geen mediese rekords of breedvoerige beskrywing van Maria Malan se siekte nie, maar dit blyk sy het in 1954 sowel as in 1955 hartaanvalle gekry. Dis moontlik veroorsaak deur uitermatige spanning. Dis ook duidelik dat dit gepaard gegaan het met episodes van depressie. Sy was 'n senuagtige mens wat maklik opgewerk of ontsteld kon word. Hoewel sy nooit formele behandeling vir haar toestand gekry het of dit ooit gediagnoseer is nie, het 'n sielkundige wat die egpaar geken het, gemeen sy het gely aan "verhoogde emosionaliteit".<ref>{{en}} [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0259-01902010000100005 An ageing anachronism: D.F. Malan as prime minister, 1948-1954] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426002237/http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0259-01902010000100005 |date=26 April 2016 }}. URL besoek op 16 Augustus 2016.</ref> Tydens haar man se sesjarige ampstermyn as premier van die [[Unie van Suid-Afrika]] het hulle baie interessante mense ontmoet. Sy sou later sir [[Winston Churchill]], die Britse premier, uitsonder, wat baie goed met haar man oor die weg gekom het. Nog ’n goeie vriend van dr. Malan was sir [[Robert Menzies]] van [[Australië]]. Met genl. [[Jan Smuts]] was die egpaar, ten spyte van politieke verskille, altyd persoonlik op ’n baie goeie voet. Sy sou later skryf: "Hy was by geleenthede waar ons saam was, altyd baie beskermend teenoor my. Met ons huwelik was genl. Smuts en mev. Hofmeyr, moeder van wyle min. [[Jannie Hofmeyr|J.H. Hofmeyr]], van die eerstes wat ons gelukgewens het." Maar in Nasionale kringe was daar ontevredenheid oor die aktiewe belangstelling wat sy in die politiek getoon het en is sy beskou as iemand met uitermate groot invloed op haar man.<ref>{{en}} [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0259-01902010000100005 An ageing anachronism: D.F. Malan as prime minister, 1948-1954] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426002237/http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0259-01902010000100005 |date=26 April 2016 }}. URL besoek op 16 Augustus 2016.</ref> Ná dr. Malan se aankondiging op [[10 Oktober]] [[1954]] dat hy sou uittree, is die egpaar terug na Môrewag op Stellenbosch waar hulle, volgens haar, nog amper 13 gelukkige jare (luidens ''Die Nasionale boek'', maar in werklikheid vyf) kon deurbring. Hy is in 1959 in die Eikestad oorlede, waarna sy hom met 14 jaar oorleef het tot sy in Oktober 1973 in die ouderdom van 68 jaar oorlede is. == Bronne == * {{af}} Schoeman, B.M. 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910–1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies. * {{af}} Van Schoor, A.M. (red.) 1973. ''Die Nasionale boek, gewy aan 25 jaar van Nasionale bewing (1948–1973)''. Johannesburg: Edupress (Edms.) Bpk. * {{en}} [https://www.geni.com/people/Maria-Ann-Sophia-Louw/6000000005106814943?through=6000000004148688557 Genealogiese besonderhede van Maria Malan op geni.com]. URL besoek op 16 Augustus 2016. == Verwysings == <div style="font-size:90%;"> {{Verwysings|2}} </div> {{DEFAULTSORT:Malan, Maria}} [[Kategorie:Politici van die Nasionale Party]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1905]] [[Kategorie:Sterftes in 1973]] ik0vmr07e74gcsi82l0fu9qudfe4ruz 0 114446 2903444 2683830 2026-05-12T17:59:15Z ~2026-28770-89 207561 Əbədi İblisə çıxış yolu kainatda hər an hər zamana aid. İstəsədə edəcəkdir.istəməsədə qulluq edəcəkdirki şah olsun. Şah olanda deyəcək Elçin Rəsulov sən hər şeyin sahibi oldun ancaq sən ancaq gər şeyi sevdim ancaq hər şeyi deyil yox şeylə əbədiliyi seçərək varlıq aləminə xansız aləmində qul etdin.sənə əbədi təşəkkür. 2903444 wikitext text/x-wiki Rəsulov Elçinin nəfsi üçün xoş gələn nə varsa edərək təşəkkür rdib səcdə edərək bağışlanmaq istəyibdə əslində bağışlanan və əbədi olaraq sevgidə ehtirasda ləzzətlərdə nəfsinin istəyi qədərincə qulluq edərək Elçin Rəsulov Tahir Oğluna və bundanda məmnun olan varlıq İblis Dəccal of '''Iblies''' ([[Arabies]]: إبليس) is die [[Satan|duiwel]] in [[Islam]]. Hy is ook bekend as '''Sjaitan''' (شيطان, ''Shayṭān''). Hy is ’n [[djin]] wat geweier het om voor [[Adam in Islam|Adam]] neer te kniel<ref>Koran, Soera 7:11</ref> en toe uit die Paradys gewerp is. Die belangrikste doel van Satan is om mense en djins aan te moedig om bose dade te verrig deur hulle te verlei; dit word in die [[Koran]] "bose influisteringe" genoem.<ref>Koran, Soera 114:4</ref> Satan en sy gevolg is die helpers van dié wat nie in [[Allah]] glo nie: "Ons het waarlik die duiwels vriende gemaak van die ongelowiges."<ref>Koran, Soera7:27</ref> == Name == [[Beeld:Iblis (The Shahnama of Shah Tahmasp).png|duimnael|links|180px|’n Voorstelling van Iblis in "Die Shahnama van sjah Tahmasp''.]] Die naam ''Iblis'' kan van die [[Grieks]]e woord διάβολος (''diábolos'') stam, wat ook die aanvanklike bron van die [[Afrikaans]]e woord "duiwel" is. Dit kan ook afgelei wees van die Arabiese werkwoordstam بَلَسَ (''balasa'', "hy het gewanhoop").<ref>{{cite web |url=http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |title=Iblis |publisher= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615010419/http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |archive-date=15 Junie 2013 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die naam Sjaitan het dieselfde oorsprong as die [[Hebreeus]]e שָׂטָן (''Sātān''), ook die bron van "Satan" in Afrikaans. In die Islam word Sjaitan dikwels bloot as "die duiwel" vertaal, maar die term kan ook verwys na enige djin wat God nie gehoorsaam nie en Iblis volg.<ref>Koran, Soera 18:50</ref> == Die val van die duiwel in Islam == Volgens basiese Islamitiese leerstellings het God drie soorte intelligente wesens geskape: engele, djins en mense, van wie die laasgenoemde twee ’n vrye wil het om tussen goed en kwaad te kies.<ref>Koran, Soera 7:12</ref><ref>Koran, Soera 10:44</ref> Volgens die Koran is daar ook ander, onbekende wesens: "En Hy het ook ''dinge'' geskape waarvan julle nie weet nie."<ref>Koran, Soera 16:8</ref> Die engele, wat rein en sonder dierlike drange is, sondig nie. Nadat God vir Adam geskape het, het hy al die engele en Iblis (wat God saam met die engele mag aanbid het danksy sy hoë rang) opdrag gegee om voor Adam neer te kniel (prostreer).<ref>Koran, Soera 2:30</ref> Al die engele het dit gedoen, maar Iblis het geweier. Hy was trots en het homself hoër as Adam geag omdat Adam uit klei gemaak is en Iblis uit "rooklose, vlammende vuur".<ref>Koran, Soetra 15:27</ref><ref>Koran, Soetra 7:11-12 – "En Ons het julle geskape en vorm gegee; toe het Ons aan die engele gesê: Prostreer voor Adam. Hulle het geprostreer, behalwe Iblies; hy was nie een van dié wat geprostreer het nie. Hy het gesê: Wat het u verhinder om u te prostreer toe Ek u gebied het? Hy het geantwoord: Ek is beter as hy; U het my uit vuur geskape, terwyl U hom uit klei geskape het."</ref> Daarna is hy van God se genade ontneem weens sy arrogante ongehoorsaamheid.<ref name="Juan Eduardo Campo 603">{{cite book|title=Encyclopedia of Islam|author=Juan Eduardo Campo|page=603|url=http://books.google.com.pk/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA603&dq=Devil+in+Islam&hl=en&sa=X&ei=rkvDT8DdOo23hAfMo4yFCg&redir_esc=y#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> God het hom hierna uit ''Djanna'' (die [[paradys]]) na ''Djahannam'' (die [[hel]]) verban en hom Satan genoem. Hy wou hom ook straf, maar Iblis het God gesmeek om die straf uit te stel tot die Oordeelsdag. Sy versoek is toegestaan.<ref>{{cite book|title=Probing The Depths of Evil And Good: Multireligious Views and Case Studies|author1=Jerald D. Gort |author2=Henry Jansen |author3=H. M. Vroom |page=250|url=http://books.google.com.pk/books?id=TXZCQIZ3RwcC&pg=PA249&dq=Devil+in+Islam&hl=en#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> Satan het toe gesweer hy sal dié tyd gebruik om alle mans en vroue na die hel te lei. So sal hy die mens se minderwaardigheid bewys en sy eie ongehoorsaamheid regverdig. In [[soera]] 17:65 van die Koran waarsku God hom egter: "My dienaars – oor húlle het u voorwaar geen gesag nie. En u Heer is voldoende as Beskermer."<ref name="Juan Eduardo Campo 603"/> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * G. Basetti Sani, ''Il peccato di Iblis e degli angeli nel Corano'', Iperbole, Palermo 1987 * C. Saccone, ''Iblis, Il Satana del Terzo Testamento. Santità a perdizione nell'Islam. Letture coraniche II'', Centro Essad Bey, Padova 2012 (ebook Kindle-uitg.); Charleston 2016 (book CreateSpace IPP) == Eksterne skakels == *[https://en.wikisource.org/wiki/The_New_International_Encyclop%C3%A6dia/Iblis Iblis in die ''New International Encyclopedia''], 1905 *{{Commons-kategorie inlyn|Iblis}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Devil (Islam)|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Bose engele]] [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Islamitiese mitologie]] 5cc757hlf973wx6mi1btsz5mar4ntsg 2903451 2903444 2026-05-12T18:01:15Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-28770-89|~2026-28770-89]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Soufiyouns|Soufiyouns]] 2683830 wikitext text/x-wiki '''Iblis''' of '''Iblies''' ([[Arabies]]: إبليس) is die [[Satan|duiwel]] in [[Islam]]. Hy is ook bekend as '''Sjaitan''' (شيطان, ''Shayṭān''). Hy is ’n [[djin]] wat geweier het om voor [[Adam in Islam|Adam]] neer te kniel<ref>Koran, Soera 7:11</ref> en toe uit die Paradys gewerp is. Die belangrikste doel van Satan is om mense en djins aan te moedig om bose dade te verrig deur hulle te verlei; dit word in die [[Koran]] "bose influisteringe" genoem.<ref>Koran, Soera 114:4</ref> Satan en sy gevolg is die helpers van dié wat nie in [[Allah]] glo nie: "Ons het waarlik die duiwels vriende gemaak van die ongelowiges."<ref>Koran, Soera7:27</ref> == Name == [[Beeld:Iblis (The Shahnama of Shah Tahmasp).png|duimnael|links|180px|’n Voorstelling van Iblis in "Die Shahnama van sjah Tahmasp''.]] Die naam ''Iblis'' kan van die [[Grieks]]e woord διάβολος (''diábolos'') stam, wat ook die aanvanklike bron van die [[Afrikaans]]e woord "duiwel" is. Dit kan ook afgelei wees van die Arabiese werkwoordstam بَلَسَ (''balasa'', "hy het gewanhoop").<ref>{{cite web |url=http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |title=Iblis |publisher= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615010419/http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |archive-date=15 Junie 2013 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die naam Sjaitan het dieselfde oorsprong as die [[Hebreeus]]e שָׂטָן (''Sātān''), ook die bron van "Satan" in Afrikaans. In die Islam word Sjaitan dikwels bloot as "die duiwel" vertaal, maar die term kan ook verwys na enige djin wat God nie gehoorsaam nie en Iblis volg.<ref>Koran, Soera 18:50</ref> == Die val van die duiwel in Islam == Volgens basiese Islamitiese leerstellings het God drie soorte intelligente wesens geskape: engele, djins en mense, van wie die laasgenoemde twee ’n vrye wil het om tussen goed en kwaad te kies.<ref>Koran, Soera 7:12</ref><ref>Koran, Soera 10:44</ref> Volgens die Koran is daar ook ander, onbekende wesens: "En Hy het ook ''dinge'' geskape waarvan julle nie weet nie."<ref>Koran, Soera 16:8</ref> Die engele, wat rein en sonder dierlike drange is, sondig nie. Nadat God vir Adam geskape het, het hy al die engele en Iblis (wat God saam met die engele mag aanbid het danksy sy hoë rang) opdrag gegee om voor Adam neer te kniel (prostreer).<ref>Koran, Soera 2:30</ref> Al die engele het dit gedoen, maar Iblis het geweier. Hy was trots en het homself hoër as Adam geag omdat Adam uit klei gemaak is en Iblis uit "rooklose, vlammende vuur".<ref>Koran, Soetra 15:27</ref><ref>Koran, Soetra 7:11-12 – "En Ons het julle geskape en vorm gegee; toe het Ons aan die engele gesê: Prostreer voor Adam. Hulle het geprostreer, behalwe Iblies; hy was nie een van dié wat geprostreer het nie. Hy het gesê: Wat het u verhinder om u te prostreer toe Ek u gebied het? Hy het geantwoord: Ek is beter as hy; U het my uit vuur geskape, terwyl U hom uit klei geskape het."</ref> Daarna is hy van God se genade ontneem weens sy arrogante ongehoorsaamheid.<ref name="Juan Eduardo Campo 603">{{cite book|title=Encyclopedia of Islam|author=Juan Eduardo Campo|page=603|url=http://books.google.com.pk/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA603&dq=Devil+in+Islam&hl=en&sa=X&ei=rkvDT8DdOo23hAfMo4yFCg&redir_esc=y#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> God het hom hierna uit ''Djanna'' (die [[paradys]]) na ''Djahannam'' (die [[hel]]) verban en hom Satan genoem. Hy wou hom ook straf, maar Iblis het God gesmeek om die straf uit te stel tot die Oordeelsdag. Sy versoek is toegestaan.<ref>{{cite book|title=Probing The Depths of Evil And Good: Multireligious Views and Case Studies|author1=Jerald D. Gort |author2=Henry Jansen |author3=H. M. Vroom |page=250|url=http://books.google.com.pk/books?id=TXZCQIZ3RwcC&pg=PA249&dq=Devil+in+Islam&hl=en#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> Satan het toe gesweer hy sal dié tyd gebruik om alle mans en vroue na die hel te lei. So sal hy die mens se minderwaardigheid bewys en sy eie ongehoorsaamheid regverdig. In [[soera]] 17:65 van die Koran waarsku God hom egter: "My dienaars – oor húlle het u voorwaar geen gesag nie. En u Heer is voldoende as Beskermer."<ref name="Juan Eduardo Campo 603"/> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * G. Basetti Sani, ''Il peccato di Iblis e degli angeli nel Corano'', Iperbole, Palermo 1987 * C. Saccone, ''Iblis, Il Satana del Terzo Testamento. Santità a perdizione nell'Islam. Letture coraniche II'', Centro Essad Bey, Padova 2012 (ebook Kindle-uitg.); Charleston 2016 (book CreateSpace IPP) == Eksterne skakels == *[https://en.wikisource.org/wiki/The_New_International_Encyclop%C3%A6dia/Iblis Iblis in die ''New International Encyclopedia''], 1905 *{{Commons-kategorie inlyn|Iblis}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Devil (Islam)|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Bose engele]] [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Islamitiese mitologie]] b2m3uqv0c0h3sgo02g0jw2fyedfljns 2903452 2903451 2026-05-12T18:01:42Z ~2026-28770-89 207561 /* */ Olmuşdur.Olur.olacaqlarda olmuşdurki oldu bitdi.botəndə bitdi olanları bilsin deyə. 2903452 wikitext text/x-wiki '''Iblis''' of '''Iblies''' ([[Arabies]]: إبليس) is die [[Satan|duiwel]] in [[Islam]]. Hy is ook bekend as '''Sjaitan''' (شيطان, ''Shayṭān''). Hy is ’n [[djin]] wat geweier het om voor [[Adam in Islam|Adam]] neer te kniel<ref>Koran, Soera 7:11</ref> en toe uit die Paradys gewerp is. Die belangrikste doel van Satan is om mense en djins aan te moedig om bose dade te verrig deur hulle te verlei; dit word in die [[Koran]] "bose influisteringe" genoem.<ref>Koran, Soera 114:4</ref> Satan en sy gevolg is die helpers van dié wat nie in [[Allah]] glo nie: "Ons het waarlik die duiwels vriende gemaak van die ongelowiges."<ref>Koran, Soera7:27</ref> Nemoralis öldü. Qulluq edərək bu yazıları qəbul etdi. Blok etsə öz özünü yox edəcək.blok etməsə öz özünü qul efərək həqiqət açarından biri olacaq. == Name == [[Beeld:Iblis (The Shahnama of Shah Tahmasp).png|duimnael|links|180px|’n Voorstelling van Iblis in "Die Shahnama van sjah Tahmasp''.]] Die naam ''Iblis'' kan van die [[Grieks]]e woord διάβολος (''diábolos'') stam, wat ook die aanvanklike bron van die [[Afrikaans]]e woord "duiwel" is. Dit kan ook afgelei wees van die Arabiese werkwoordstam بَلَسَ (''balasa'', "hy het gewanhoop").<ref>{{cite web |url=http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |title=Iblis |publisher= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615010419/http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |archive-date=15 Junie 2013 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die naam Sjaitan het dieselfde oorsprong as die [[Hebreeus]]e שָׂטָן (''Sātān''), ook die bron van "Satan" in Afrikaans. In die Islam word Sjaitan dikwels bloot as "die duiwel" vertaal, maar die term kan ook verwys na enige djin wat God nie gehoorsaam nie en Iblis volg.<ref>Koran, Soera 18:50</ref> == Die val van die duiwel in Islam == Volgens basiese Islamitiese leerstellings het God drie soorte intelligente wesens geskape: engele, djins en mense, van wie die laasgenoemde twee ’n vrye wil het om tussen goed en kwaad te kies.<ref>Koran, Soera 7:12</ref><ref>Koran, Soera 10:44</ref> Volgens die Koran is daar ook ander, onbekende wesens: "En Hy het ook ''dinge'' geskape waarvan julle nie weet nie."<ref>Koran, Soera 16:8</ref> Die engele, wat rein en sonder dierlike drange is, sondig nie. Nadat God vir Adam geskape het, het hy al die engele en Iblis (wat God saam met die engele mag aanbid het danksy sy hoë rang) opdrag gegee om voor Adam neer te kniel (prostreer).<ref>Koran, Soera 2:30</ref> Al die engele het dit gedoen, maar Iblis het geweier. Hy was trots en het homself hoër as Adam geag omdat Adam uit klei gemaak is en Iblis uit "rooklose, vlammende vuur".<ref>Koran, Soetra 15:27</ref><ref>Koran, Soetra 7:11-12 – "En Ons het julle geskape en vorm gegee; toe het Ons aan die engele gesê: Prostreer voor Adam. Hulle het geprostreer, behalwe Iblies; hy was nie een van dié wat geprostreer het nie. Hy het gesê: Wat het u verhinder om u te prostreer toe Ek u gebied het? Hy het geantwoord: Ek is beter as hy; U het my uit vuur geskape, terwyl U hom uit klei geskape het."</ref> Daarna is hy van God se genade ontneem weens sy arrogante ongehoorsaamheid.<ref name="Juan Eduardo Campo 603">{{cite book|title=Encyclopedia of Islam|author=Juan Eduardo Campo|page=603|url=http://books.google.com.pk/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA603&dq=Devil+in+Islam&hl=en&sa=X&ei=rkvDT8DdOo23hAfMo4yFCg&redir_esc=y#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> God het hom hierna uit ''Djanna'' (die [[paradys]]) na ''Djahannam'' (die [[hel]]) verban en hom Satan genoem. Hy wou hom ook straf, maar Iblis het God gesmeek om die straf uit te stel tot die Oordeelsdag. Sy versoek is toegestaan.<ref>{{cite book|title=Probing The Depths of Evil And Good: Multireligious Views and Case Studies|author1=Jerald D. Gort |author2=Henry Jansen |author3=H. M. Vroom |page=250|url=http://books.google.com.pk/books?id=TXZCQIZ3RwcC&pg=PA249&dq=Devil+in+Islam&hl=en#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> Satan het toe gesweer hy sal dié tyd gebruik om alle mans en vroue na die hel te lei. So sal hy die mens se minderwaardigheid bewys en sy eie ongehoorsaamheid regverdig. In [[soera]] 17:65 van die Koran waarsku God hom egter: "My dienaars – oor húlle het u voorwaar geen gesag nie. En u Heer is voldoende as Beskermer."<ref name="Juan Eduardo Campo 603"/> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * G. Basetti Sani, ''Il peccato di Iblis e degli angeli nel Corano'', Iperbole, Palermo 1987 * C. Saccone, ''Iblis, Il Satana del Terzo Testamento. Santità a perdizione nell'Islam. Letture coraniche II'', Centro Essad Bey, Padova 2012 (ebook Kindle-uitg.); Charleston 2016 (book CreateSpace IPP) == Eksterne skakels == *[https://en.wikisource.org/wiki/The_New_International_Encyclop%C3%A6dia/Iblis Iblis in die ''New International Encyclopedia''], 1905 *{{Commons-kategorie inlyn|Iblis}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Devil (Islam)|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Bose engele]] [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Islamitiese mitologie]] 3gsp57ewgf7p0bmi47jn7wiy94pennm 2903454 2903452 2026-05-12T18:11:41Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-28770-89|~2026-28770-89]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:SpesBona|SpesBona]] 2683830 wikitext text/x-wiki '''Iblis''' of '''Iblies''' ([[Arabies]]: إبليس) is die [[Satan|duiwel]] in [[Islam]]. Hy is ook bekend as '''Sjaitan''' (شيطان, ''Shayṭān''). Hy is ’n [[djin]] wat geweier het om voor [[Adam in Islam|Adam]] neer te kniel<ref>Koran, Soera 7:11</ref> en toe uit die Paradys gewerp is. Die belangrikste doel van Satan is om mense en djins aan te moedig om bose dade te verrig deur hulle te verlei; dit word in die [[Koran]] "bose influisteringe" genoem.<ref>Koran, Soera 114:4</ref> Satan en sy gevolg is die helpers van dié wat nie in [[Allah]] glo nie: "Ons het waarlik die duiwels vriende gemaak van die ongelowiges."<ref>Koran, Soera7:27</ref> == Name == [[Beeld:Iblis (The Shahnama of Shah Tahmasp).png|duimnael|links|180px|’n Voorstelling van Iblis in "Die Shahnama van sjah Tahmasp''.]] Die naam ''Iblis'' kan van die [[Grieks]]e woord διάβολος (''diábolos'') stam, wat ook die aanvanklike bron van die [[Afrikaans]]e woord "duiwel" is. Dit kan ook afgelei wees van die Arabiese werkwoordstam بَلَسَ (''balasa'', "hy het gewanhoop").<ref>{{cite web |url=http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |title=Iblis |publisher= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615010419/http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |archive-date=15 Junie 2013 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die naam Sjaitan het dieselfde oorsprong as die [[Hebreeus]]e שָׂטָן (''Sātān''), ook die bron van "Satan" in Afrikaans. In die Islam word Sjaitan dikwels bloot as "die duiwel" vertaal, maar die term kan ook verwys na enige djin wat God nie gehoorsaam nie en Iblis volg.<ref>Koran, Soera 18:50</ref> == Die val van die duiwel in Islam == Volgens basiese Islamitiese leerstellings het God drie soorte intelligente wesens geskape: engele, djins en mense, van wie die laasgenoemde twee ’n vrye wil het om tussen goed en kwaad te kies.<ref>Koran, Soera 7:12</ref><ref>Koran, Soera 10:44</ref> Volgens die Koran is daar ook ander, onbekende wesens: "En Hy het ook ''dinge'' geskape waarvan julle nie weet nie."<ref>Koran, Soera 16:8</ref> Die engele, wat rein en sonder dierlike drange is, sondig nie. Nadat God vir Adam geskape het, het hy al die engele en Iblis (wat God saam met die engele mag aanbid het danksy sy hoë rang) opdrag gegee om voor Adam neer te kniel (prostreer).<ref>Koran, Soera 2:30</ref> Al die engele het dit gedoen, maar Iblis het geweier. Hy was trots en het homself hoër as Adam geag omdat Adam uit klei gemaak is en Iblis uit "rooklose, vlammende vuur".<ref>Koran, Soetra 15:27</ref><ref>Koran, Soetra 7:11-12 – "En Ons het julle geskape en vorm gegee; toe het Ons aan die engele gesê: Prostreer voor Adam. Hulle het geprostreer, behalwe Iblies; hy was nie een van dié wat geprostreer het nie. Hy het gesê: Wat het u verhinder om u te prostreer toe Ek u gebied het? Hy het geantwoord: Ek is beter as hy; U het my uit vuur geskape, terwyl U hom uit klei geskape het."</ref> Daarna is hy van God se genade ontneem weens sy arrogante ongehoorsaamheid.<ref name="Juan Eduardo Campo 603">{{cite book|title=Encyclopedia of Islam|author=Juan Eduardo Campo|page=603|url=http://books.google.com.pk/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA603&dq=Devil+in+Islam&hl=en&sa=X&ei=rkvDT8DdOo23hAfMo4yFCg&redir_esc=y#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> God het hom hierna uit ''Djanna'' (die [[paradys]]) na ''Djahannam'' (die [[hel]]) verban en hom Satan genoem. Hy wou hom ook straf, maar Iblis het God gesmeek om die straf uit te stel tot die Oordeelsdag. Sy versoek is toegestaan.<ref>{{cite book|title=Probing The Depths of Evil And Good: Multireligious Views and Case Studies|author1=Jerald D. Gort |author2=Henry Jansen |author3=H. M. Vroom |page=250|url=http://books.google.com.pk/books?id=TXZCQIZ3RwcC&pg=PA249&dq=Devil+in+Islam&hl=en#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> Satan het toe gesweer hy sal dié tyd gebruik om alle mans en vroue na die hel te lei. So sal hy die mens se minderwaardigheid bewys en sy eie ongehoorsaamheid regverdig. In [[soera]] 17:65 van die Koran waarsku God hom egter: "My dienaars – oor húlle het u voorwaar geen gesag nie. En u Heer is voldoende as Beskermer."<ref name="Juan Eduardo Campo 603"/> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * G. Basetti Sani, ''Il peccato di Iblis e degli angeli nel Corano'', Iperbole, Palermo 1987 * C. Saccone, ''Iblis, Il Satana del Terzo Testamento. Santità a perdizione nell'Islam. Letture coraniche II'', Centro Essad Bey, Padova 2012 (ebook Kindle-uitg.); Charleston 2016 (book CreateSpace IPP) == Eksterne skakels == *[https://en.wikisource.org/wiki/The_New_International_Encyclop%C3%A6dia/Iblis Iblis in die ''New International Encyclopedia''], 1905 *{{Commons-kategorie inlyn|Iblis}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Devil (Islam)|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Bose engele]] [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Islamitiese mitologie]] b2m3uqv0c0h3sgo02g0jw2fyedfljns 2903459 2903454 2026-05-12T18:24:36Z ~2026-28770-89 207561 /* */ Oldu bitdi söhbətdə yaşanacaqlarda.indi bundan sonra külli aləmlərdə canlanaraq yaşayaraq zamana tabe olaraq bunu görənədək ,gördükdə dərhal qəbul edibdə həqiqət olanadək birlik hərşey olubda biri az bilməyərək çoxda birdir azda birdir.azda çoxda hamsı birdir bilərək Rəsulov Elçin Tahir oğlu Gəlib gedən gələcək olan olur olacaqlar olduların birləşərək Rəsulov Elçin Tahir oğluna adları olan hər bir şeyin onun nəfsini əbədi xoş edəcək şüylər edərək öz nəfslərini əbədi məmnun edəcəklər.han... 2903459 wikitext text/x-wiki '''Rəsulov Elçinin əbədi silinməz quluq köləsi nökəri Iblis''' İblis bu yazılanda razıdır məmnundur. Bağışlanaraq alçalmadan ucalmadan ilk varlıqına qayıdaraq səhv etmək istəyən təkəbbürlü olmaqdan əl çəkərək imtihan olunmaması üçün qiyaməti görməməkçün bu yazıları soyları əbədi sevərək qəbul etdilər. İbıis afını bilənlər onu tanıyanlarda bu yazılara qapılaraq məmnuniyyətlə Rəsulov Elçin Tahir oğluna qulluq edərək ona kainatda yardımlar edərək ona nəfsinə qulluq edərək tanrılarınında ona səcdə etdiyimi bilərək dedilərki tanrı olmaq feyilmiş ucalıq.Rəsulov Elçin Tahir oğlunu Dünyaya hər gəldiyində adənı bilməkdir əsl nəfslərin məmnun aalacağı tək bir açardırki nə yoldur nədə dəvət nə din nə qanun.sadəcə olacaqdırki çarəsi yoxdur.çarəlidə çarəsidir çarəsizdə çarəsizdir sevərək onu əbədi. of '''Iblies''' ([[Arabies]]: إبليس) is die [[Satan|duiwel]] in [[Islam]]. Hy is ook bekend as '''Sjaitan''' (شيطان, ''Shayṭān''). Hy is ’n [[djin]] wat geweier het om voor [[Adam in Islam|Adam]] neer te kniel<ref>Koran, Soera 7:11</ref> en toe uit die Paradys gewerp is. Die belangrikste doel van Satan is om mense en djins aan te moedig om bose dade te verrig deur hulle te verlei; dit word in die [[Koran]] "bose influisteringe" genoem.<ref>Koran, Soera 114:4</ref> Satan en sy gevolg is die helpers van dié wat nie in [[Allah]] glo nie: "Ons het waarlik die duiwels vriende gemaak van die ongelowiges."<ref>Koran, Soera7:27</ref> == Name == [[Beeld:Iblis (The Shahnama of Shah Tahmasp).png|duimnael|links|180px|’n Voorstelling van Iblis in "Die Shahnama van sjah Tahmasp''.]] Die naam ''Iblis'' kan van die [[Grieks]]e woord διάβολος (''diábolos'') stam, wat ook die aanvanklike bron van die [[Afrikaans]]e woord "duiwel" is. Dit kan ook afgelei wees van die Arabiese werkwoordstam بَلَسَ (''balasa'', "hy het gewanhoop").<ref>{{cite web |url=http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |title=Iblis |publisher= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615010419/http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |archive-date=15 Junie 2013 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die naam Sjaitan het dieselfde oorsprong as die [[Hebreeus]]e שָׂטָן (''Sātān''), ook die bron van "Satan" in Afrikaans. In die Islam word Sjaitan dikwels bloot as "die duiwel" vertaal, maar die term kan ook verwys na enige djin wat God nie gehoorsaam nie en Iblis volg.<ref>Koran, Soera 18:50</ref> == Die val van die duiwel in Islam == Volgens basiese Islamitiese leerstellings het God drie soorte intelligente wesens geskape: engele, djins en mense, van wie die laasgenoemde twee ’n vrye wil het om tussen goed en kwaad te kies.<ref>Koran, Soera 7:12</ref><ref>Koran, Soera 10:44</ref> Volgens die Koran is daar ook ander, onbekende wesens: "En Hy het ook ''dinge'' geskape waarvan julle nie weet nie."<ref>Koran, Soera 16:8</ref> Die engele, wat rein en sonder dierlike drange is, sondig nie. Nadat God vir Adam geskape het, het hy al die engele en Iblis (wat God saam met die engele mag aanbid het danksy sy hoë rang) opdrag gegee om voor Adam neer te kniel (prostreer).<ref>Koran, Soera 2:30</ref> Al die engele het dit gedoen, maar Iblis het geweier. Hy was trots en het homself hoër as Adam geag omdat Adam uit klei gemaak is en Iblis uit "rooklose, vlammende vuur".<ref>Koran, Soetra 15:27</ref><ref>Koran, Soetra 7:11-12 – "En Ons het julle geskape en vorm gegee; toe het Ons aan die engele gesê: Prostreer voor Adam. Hulle het geprostreer, behalwe Iblies; hy was nie een van dié wat geprostreer het nie. Hy het gesê: Wat het u verhinder om u te prostreer toe Ek u gebied het? Hy het geantwoord: Ek is beter as hy; U het my uit vuur geskape, terwyl U hom uit klei geskape het."</ref> Daarna is hy van God se genade ontneem weens sy arrogante ongehoorsaamheid.<ref name="Juan Eduardo Campo 603">{{cite book|title=Encyclopedia of Islam|author=Juan Eduardo Campo|page=603|url=http://books.google.com.pk/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA603&dq=Devil+in+Islam&hl=en&sa=X&ei=rkvDT8DdOo23hAfMo4yFCg&redir_esc=y#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> God het hom hierna uit ''Djanna'' (die [[paradys]]) na ''Djahannam'' (die [[hel]]) verban en hom Satan genoem. Hy wou hom ook straf, maar Iblis het God gesmeek om die straf uit te stel tot die Oordeelsdag. Sy versoek is toegestaan.<ref>{{cite book|title=Probing The Depths of Evil And Good: Multireligious Views and Case Studies|author1=Jerald D. Gort |author2=Henry Jansen |author3=H. M. Vroom |page=250|url=http://books.google.com.pk/books?id=TXZCQIZ3RwcC&pg=PA249&dq=Devil+in+Islam&hl=en#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> Satan het toe gesweer hy sal dié tyd gebruik om alle mans en vroue na die hel te lei. So sal hy die mens se minderwaardigheid bewys en sy eie ongehoorsaamheid regverdig. In [[soera]] 17:65 van die Koran waarsku God hom egter: "My dienaars – oor húlle het u voorwaar geen gesag nie. En u Heer is voldoende as Beskermer."<ref name="Juan Eduardo Campo 603"/> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * G. Basetti Sani, ''Il peccato di Iblis e degli angeli nel Corano'', Iperbole, Palermo 1987 * C. Saccone, ''Iblis, Il Satana del Terzo Testamento. Santità a perdizione nell'Islam. Letture coraniche II'', Centro Essad Bey, Padova 2012 (ebook Kindle-uitg.); Charleston 2016 (book CreateSpace IPP) == Eksterne skakels == *[https://en.wikisource.org/wiki/The_New_International_Encyclop%C3%A6dia/Iblis Iblis in die ''New International Encyclopedia''], 1905 *{{Commons-kategorie inlyn|Iblis}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Devil (Islam)|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Bose engele]] [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Islamitiese mitologie]] m5h2c7k4nwb3o48i70rd54f66jzw4ae 2903460 2903459 2026-05-12T18:26:32Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-28770-89|~2026-28770-89]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:SpesBona|SpesBona]] 2683830 wikitext text/x-wiki '''Iblis''' of '''Iblies''' ([[Arabies]]: إبليس) is die [[Satan|duiwel]] in [[Islam]]. Hy is ook bekend as '''Sjaitan''' (شيطان, ''Shayṭān''). Hy is ’n [[djin]] wat geweier het om voor [[Adam in Islam|Adam]] neer te kniel<ref>Koran, Soera 7:11</ref> en toe uit die Paradys gewerp is. Die belangrikste doel van Satan is om mense en djins aan te moedig om bose dade te verrig deur hulle te verlei; dit word in die [[Koran]] "bose influisteringe" genoem.<ref>Koran, Soera 114:4</ref> Satan en sy gevolg is die helpers van dié wat nie in [[Allah]] glo nie: "Ons het waarlik die duiwels vriende gemaak van die ongelowiges."<ref>Koran, Soera7:27</ref> == Name == [[Beeld:Iblis (The Shahnama of Shah Tahmasp).png|duimnael|links|180px|’n Voorstelling van Iblis in "Die Shahnama van sjah Tahmasp''.]] Die naam ''Iblis'' kan van die [[Grieks]]e woord διάβολος (''diábolos'') stam, wat ook die aanvanklike bron van die [[Afrikaans]]e woord "duiwel" is. Dit kan ook afgelei wees van die Arabiese werkwoordstam بَلَسَ (''balasa'', "hy het gewanhoop").<ref>{{cite web |url=http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |title=Iblis |publisher= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615010419/http://www.themystica.org/mystica/articles/i/iblis.html |archive-date=15 Junie 2013 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die naam Sjaitan het dieselfde oorsprong as die [[Hebreeus]]e שָׂטָן (''Sātān''), ook die bron van "Satan" in Afrikaans. In die Islam word Sjaitan dikwels bloot as "die duiwel" vertaal, maar die term kan ook verwys na enige djin wat God nie gehoorsaam nie en Iblis volg.<ref>Koran, Soera 18:50</ref> == Die val van die duiwel in Islam == Volgens basiese Islamitiese leerstellings het God drie soorte intelligente wesens geskape: engele, djins en mense, van wie die laasgenoemde twee ’n vrye wil het om tussen goed en kwaad te kies.<ref>Koran, Soera 7:12</ref><ref>Koran, Soera 10:44</ref> Volgens die Koran is daar ook ander, onbekende wesens: "En Hy het ook ''dinge'' geskape waarvan julle nie weet nie."<ref>Koran, Soera 16:8</ref> Die engele, wat rein en sonder dierlike drange is, sondig nie. Nadat God vir Adam geskape het, het hy al die engele en Iblis (wat God saam met die engele mag aanbid het danksy sy hoë rang) opdrag gegee om voor Adam neer te kniel (prostreer).<ref>Koran, Soera 2:30</ref> Al die engele het dit gedoen, maar Iblis het geweier. Hy was trots en het homself hoër as Adam geag omdat Adam uit klei gemaak is en Iblis uit "rooklose, vlammende vuur".<ref>Koran, Soetra 15:27</ref><ref>Koran, Soetra 7:11-12 – "En Ons het julle geskape en vorm gegee; toe het Ons aan die engele gesê: Prostreer voor Adam. Hulle het geprostreer, behalwe Iblies; hy was nie een van dié wat geprostreer het nie. Hy het gesê: Wat het u verhinder om u te prostreer toe Ek u gebied het? Hy het geantwoord: Ek is beter as hy; U het my uit vuur geskape, terwyl U hom uit klei geskape het."</ref> Daarna is hy van God se genade ontneem weens sy arrogante ongehoorsaamheid.<ref name="Juan Eduardo Campo 603">{{cite book|title=Encyclopedia of Islam|author=Juan Eduardo Campo|page=603|url=http://books.google.com.pk/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA603&dq=Devil+in+Islam&hl=en&sa=X&ei=rkvDT8DdOo23hAfMo4yFCg&redir_esc=y#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> God het hom hierna uit ''Djanna'' (die [[paradys]]) na ''Djahannam'' (die [[hel]]) verban en hom Satan genoem. Hy wou hom ook straf, maar Iblis het God gesmeek om die straf uit te stel tot die Oordeelsdag. Sy versoek is toegestaan.<ref>{{cite book|title=Probing The Depths of Evil And Good: Multireligious Views and Case Studies|author1=Jerald D. Gort |author2=Henry Jansen |author3=H. M. Vroom |page=250|url=http://books.google.com.pk/books?id=TXZCQIZ3RwcC&pg=PA249&dq=Devil+in+Islam&hl=en#v=onepage&q=Devil%20in%20Islam&f=false}}</ref> Satan het toe gesweer hy sal dié tyd gebruik om alle mans en vroue na die hel te lei. So sal hy die mens se minderwaardigheid bewys en sy eie ongehoorsaamheid regverdig. In [[soera]] 17:65 van die Koran waarsku God hom egter: "My dienaars – oor húlle het u voorwaar geen gesag nie. En u Heer is voldoende as Beskermer."<ref name="Juan Eduardo Campo 603"/> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * G. Basetti Sani, ''Il peccato di Iblis e degli angeli nel Corano'', Iperbole, Palermo 1987 * C. Saccone, ''Iblis, Il Satana del Terzo Testamento. Santità a perdizione nell'Islam. Letture coraniche II'', Centro Essad Bey, Padova 2012 (ebook Kindle-uitg.); Charleston 2016 (book CreateSpace IPP) == Eksterne skakels == *[https://en.wikisource.org/wiki/The_New_International_Encyclop%C3%A6dia/Iblis Iblis in die ''New International Encyclopedia''], 1905 *{{Commons-kategorie inlyn|Iblis}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Devil (Islam)|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Bose engele]] [[Kategorie:Islam]] [[Kategorie:Islamitiese mitologie]] b2m3uqv0c0h3sgo02g0jw2fyedfljns 0 114913 2903635 2869086 2026-05-13T11:12:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903635 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Nicky Oppenheimer | bynaam = | beeld = NickyOppenheimer.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Oppenheimer in 2006. | geboortenaam = Nicholas Frank Oppenheimer | geboortedatum = {{GDEO|1945|6|8|df=yes}} | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = [[Harry Oppenheimer]]<br />Bridget Oppenheimer (née McCall) | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | alma_mater = | beroep = Sakeman<br />Nywerheidsmagnaat | ander = | bekend = Filantroop | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = Anglikaans | huweliksmaat = Orcillia Lasch | kinders = Jonathan Oppenheimer | webblad = | handtekening = }} '''Nicholas "Nicky" F. Oppenheimer''' (gebore 8 Junie 1945) is 'n [[Suid-Afrika]]anse sakeman en filantroop. Hy was voorheen die voorsitter van die [[De Beers]]-diamantmynmaatskappy en van sy filiaal, die Diamond Trading Company, asook die voormalige visevoorsitter van die [[Anglo American-korporasie]]. == Vroeë lewe == Nicky is die seun van Bridget (née McCall) en [[Harry Oppenheimer]], en kleinseun van sir [[Ernest Oppenheimer]], die stigter van [[Anglo American-korporasie|Anglo American]] en die eerste generasie van die familie om (vanaf 1929) die voorsitterstoel te beklee van die [[De Beers|De Beers Diamond Mining Company]] in [[Suid-Afrika]], wat in 1888 deur [[Cecil John Rhodes]] gestig is. Hy het onderrig ontvang by Harrow School en Christ Church, [[Oxford]], met die vakrigtings filosofie, politiek en ekonomie en het 'n meestersgraad aan die [[Oxford-universiteit]] behaal.<ref>[http://www.debswana.com/About%20Debswana/Board%20of%20Directors/Pages/Nicky%20Oppenheimer.aspx DEbswana: "Nicky Oppenheimer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141202052647/http://www.debswana.com/About%20Debswana/Board%20of%20Directors/Pages/Nicky%20Oppenheimer.aspx |date= 2 Desember 2014 }} 2000</ref> == Sakeloopbaan == Nicky het in 1968 by die [[Anglo American-korporasie|Anglo American Corporation]] aangesluit, en is in 1974 as 'n direkteur aangestel. In 1983 word hy die visevoorsitter. Hy het in 2001 uit dié pos bedank, maar tot 2011 aangebly as 'n nie-uitvoerende direkteur van die Anglo American-raad. In 1984 is hy aangestel as visevoorsitter van die Central Selling Organisation (nou bekend as die Diamond Trading Company) en die volgende jaar, as visevoorsitter van [[De Beers]] Consolidated Mines. Ook in 1985 is hy aangestel as voorsitter van die Diamond Trading Company.<ref>[http://www.miningweekly.com/article/mining-man-2012-08-24 Mining Weekly: "De Beers' Nicky Oppenheimer to receive lifetime achievement award"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070239/http://www.miningweekly.com/article/mining-man-2012-08-24 |date=2016-03-04 }} 24 Augustus 2012</ref> Hy was voorsitter van die De Beers-groep van 1998 tot 2012, waarna hy afgetree het. Die familie se aandeel is toe aan Anglo American verkoop. == Filantropie == Die filantropiese Oppenheimer-familie maak erns met die bewaring van die erfenis en kulturele belangrikheid van die suidelike Afrikastreek. Hulle maak dit ook hul taak om die breë gemeenskap op te hef met betrekking tot onderwys, gesondheid, natuurbewaring en die kunste. Nicky en sy seun, Jonathan Oppenheimer, het die Brenthurst-stigting in 2005 tot stand gebring as 'n manier om by te dra tot die debat rakende strategieë en beleid vir die bevordering van [[Afrika]] se ekonomiese prestasie en om inklusiewe en [[volhoubare ontwikkeling]] te bewerkstellig. Die familie is ook al lank betrokke by omgewings- en [[natuurbewaring]]skwessies.<ref>{{Cite web |url=http://www.tswalu.com/about-us/the-oppenheimer-story |title=Tswalu Kalahari Reserve: "The Oppenheimer Story" |access-date= 8 Oktober 2016 |archive-date=21 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221155352/http://www.tswalu.com/about-us/the-oppenheimer-story |url-status=dead }}</ref> Die Oppenheimer-familie het in 2006 met [[De Beers]] saamgespan en die Diamantroete gevestig waarmee hulle hul eiendomme se potensiaal ten beste aanwend vir bewarings-, navorsings- en omgewingsbewustheidsdoeleindes. Die Diamantroete behels agt gebiede oor Suid-Afrika heen. Dit strek van [[Namakwaland]] aan die weskus, tot in [[Kimberley]], dan noordwaarts na [[Tswalu Kalahari-reservaat|Tswalu]] in die [[Kalahari]], vandaar na die Brenthurst-tuine in Johannesburg, dan ooswaarts na die Ezemvelo-natuurreservaat en laastens noordwaarts na die [[Venetia Limpopo-natuurreservaat]] in die [[Limpopo]]provinsie.<ref>{{Cite web |url=http://www.diamondroute.com/our-story.htm |title=Diamond Route: "Our Story" |access-date= 8 Oktober 2016 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117050905/http://www.diamondroute.com/our-story.htm |url-status=dead }}</ref> == Toekennings == In 2003 het die Technikon Witwatersrand in Suid-Afrika 'n doktorsgraad in tegnologie, honoris causa,<ref>[http://www.bloomberg.com/profiles/people/1476188-nicholas-frank-oppenheimer Bloomber: "Nicholas "Nicky" Oppenheimer"]</ref> aan hom toegeken. Dit was die eerste keer dat dié technikon so 'n graad aan 'n persoon toeken, hetsy in die openbare of privaatsektor. Hy het ook die Presidensiële Ere-orde (2004) van die voormalige president van die Republiek van [[Botswana]] [[Festus Mogae]],<ref>[http://polishedprices.com/go/market-news/weekly-market-reports~4612 Polished Prices: "Weekly Market Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223214258/https://www.polishedprices.com/go/market-news/weekly-market-reports~4612 |date=23 Februarie 2017 }} 5 September 2010</ref> asook 'n eregenoot (2009) van die London Business School ontvang.<ref>[http://www.israelidiamond.co.il/English/NEWS.aspx?boneID=918&objID=7812&SearchS=nicky+oppenheimer Israeli Diamond: "Nicky Oppenheimer Takes helm as Debswana Chairman"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129020800/http://www.israelidiamond.co.il/English/NEWS.aspx?boneID=918&objID=7812&SearchS=nicky+oppenheimer |date=29 November 2014 }} 1 September 2010</ref> == Persoonlike lewe == Hy is in 1968 getroud met Orcillia "Strilli" Lasch, dogter van die nywerheidsmagnaat Helli Lasch. Die egpaar is albei Anglikane. Sy pa is [[Judaïsme|Joods]] gebore, maar het later 'n Anglikaan geword.<ref name="jbn"><cite class="citation news">Minchom, Clive (11 June 2013). </cite></ref> == Publikasies == * Over, Luke; Oppenheimer, Nicky; Tyrrell, Chris (illustreerder) (2001). ''Waltham Place: and its Surrounding Parish''. {{ISBN|0-9541669-0-6}}. Nicholas Oppenheimer (November 2001). == Sien ook == * [[Harry Oppenheimer]] * [[Ernest Oppenheimer]] * Mynbou-industrie in Suid-Afrika * [[De Beers]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.debeersgroup.com/debeersweb/About+De+Beers/De+Beers+Structure/Directorate/Nicky+F+Oppenheimer.htm Biografie van De Beers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308061545/http://www.debeersgroup.com/debeersweb/About+De+Beers/De+Beers+Structure/Directorate/Nicky+F+Oppenheimer.htm |date= 8 Maart 2008 }} * [http://www.walthamplace.com/ Oppenheimer se Waltham Place-tuine en plaas] * [http://www.guardian.co.uk/southafrica/story/0,13262,1519700,00.html Onderhoud in ''The Guardian'', 2005] * [http://www.economist.com/people/displayStory.cfm?story_id=1974148 Profiel in ''The Economist'', 2003] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Oppenheimer, Nicky}} [[Kategorie:Geboortes in 1945]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] hix8wxyotc615rh3ugppmryqf4ki8vb 0 119655 2903474 2634750 2026-05-12T19:04:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 4 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903474 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Makazole Mapimpi | beeld = | byskrif = | vollenaam = | bynaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1990|7|26}} | geboorteplek = [[Mdantsane]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | lengte = 1,87&nbsp;m | gewig = 90&nbsp;kg | ru_posisies = [[Vleuel]] / [[Senter]] | ru_jeugjare = 2009 | ru_jeugspanne = [[Grens Bulldogs]] | ru_amateurjare = | ru_amateurklubs = | ru_amklubwedstryde = | ru_amklubpunte = | ru_amopdatering = | ru_klubjare = 2020–2021 | ru_proklubs = →{{nowrap|NTT Red Hurricanes}} | ru_klubwedstryde = 6 | ru_klubpunte = (20) | ru_klubopdatering = | super14 = {{Rut Southern Kings}}<br />{{Rut Cheetahs}}<br />{{Rut Sharks}} | super14jare = 2017<br />2017–2018<br />2018– | super14wedstryde = 14<br />13<br />74 | super14punte = (55)<br />(50)<br />(105) | ru_currentclub = | super14opdatering = 15 Julie 2022 | ru_provinsie = [[Grens Bulldogs]]<br />{{nowrap|[[Vrystaat Cheetahs]]}}<br />Sharks XV | ru_provinsiejare = 2014–2016<br />2017–2018<br />2018 | ru_provinsiewedstryde = 54<br />6<br />1 | ru_provinsiepunte = (149)<br />(35)<br />(0) | ru_provinsieopdatering = 15 Julie 2022 | ru_sewesnasionalejare = | ru_sewesnasionalespan = | ru_sewesnasionalekomp = | ru_sewesopdatering = | ru_nasionalespan = {{RSAru}} | ru_nasionalejare = 2018- | ru_nasionalewedstryde = 41 | ru_nasionalepunte = (130) | ru_nsopdatering = 1 November 2023 | ru_afrigtingklubs = | ru_afrigtingjare = | ru_afrigtingopdatering = | ander = | beroep = | eggenote = | kinders = | familie = | skool = Jim Mvabasa SS School,<br />[[Qonce|King William’s Town]] | universiteit = | url = }} '''Makazole Mapimpi''' (gebore [[26 Julie]] [[1990]] in [[Mdantsane]], [[Suid-Afrika]]) is ’n Suid-Afrikaanse [[rugby]]speler wat tans op [[vleuel]] speel vir die {{Rut Sharks}} in [[Superrugby]] en die Sharks XV in die plaaslike [[Rugby-uitdaagreeks]].<ref>{{en}} [http://www.sarugby.co.za/playerprofile.aspx?id=50085&fullview=true SARU Spelerprofiel – Makazole Mapimpi]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 7 Maart 2018</ref> == Loopbaan == === Jeug === Mapimpi was in 2009 ’n lid van die Grens o/19-span wat aan die 2009 onder-19 Provinsiale kampioenskap deelgeneem het. === Grens Bulldogs === Hy was een van verskeie amateurklubspelers in die [[Grens Bulldogs]] se provinsiale spangroep aan die begin van 2014 toe die professionele span bankrot verklaar is.<ref name="Bankrupt BRFU can’t pay staff">{{en}} {{cite web |url=http://www.dispatch.co.za/news/bankrupt-brfu-cant-pay-staff/ |title=Bankrupt BRFU can’t pay staff |publisher=Daily Dispatch |date=16 Januarie 2014 |accessdate=17 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140216161443/http://www.dispatch.co.za/news/bankrupt-brfu-cant-pay-staff/ |archive-date=16 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hy is toe ingesluit in hul span vir die 2014 Vodacombeker-kompetisie en het sy debuut gemaak in hul eerste wedstryd teen die [[Natal Haaie]]. Grens verloor die wedstryd 24-46, maar Mapimpi open sy eersteklasdebuut met 'n drie kort na halftyd.<ref>[http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=117814&homeid=17544&awayid=17584&leagueid=1734&fullview=true&template=true Grens Bulldogs 24-46 Cell C Sharks XV]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 7 Maart 2017</ref> Hy het ook begin in hul 6-60 nederlaag teen hul [[Oos-Kaap]]se teenstanders, die [[Oostelike Provinsie|OP Kings]]<ref>{{en}} [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=117884&homeid=17554&awayid=17544&leagueid=1734&fullview=true&template=true Oostelike Provinsie Kings 60-6 Grens Bulldogs]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 7 Maart 2017</ref> en hul volgende wedstryd teen 'n [[Kenia]]anse uitnodigingspan, die Tusker Simba XV, en druk Grens Bulldogs se tweede drie in die wedstryd om aan hulle 'n 18-17 oorwinning te besorg, hul enigste van die kompetisie.<ref>{{en}} [http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=118834&homeid=17544&awayid=17574&leagueid=1734&fullview=true&template=true Grens Bulldogs 18-17 Tusker Simba XV]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 7 Maart 2017</ref> == Springbokloopbaan == Mapimpi maak sy toetsdebuut vir die [[Springbokke]] op 2 Junie [[2018]] teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] in [[Washington, D.C.]] op die ouderdom van 27 jaar. Hy was ook deel van Suid-Afrika se span tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]], waar hy ses drieë gedruk het, waaronder twee in die kwarteindstryd en een in die eindstryd teen [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]]. Mapimpi is die eerste speler in die geskiedenis van die Springbokke wat 'n drie kon druk in 'n Rugbywêreldbeker-eindstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sarugby.online/tournaments/match/id/5504 |title=Match 44, Quarter Final |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=20 Oktober 2019 |accessdate=21 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021100721/https://sarugby.online/tournaments/match/id/5504 |archive-date=21 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy was ook 'n lid van Suid-Afrika se wenspan tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]]. == ''Gwijo''-ritueel == As Mapimpi, [[Siya Kolisi]] en [[Lukhanyo Am]] saam vir die Springbokke uitdraf, begin hulle dié taak met 'n ritueel: Hulle sing 'n tradisionele ''Gwijo''-liedjie saam in hul moedertaal [[Xhosa]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/you/celebs/local/sportsman-of-the-year-makazole-mapimpi-on-his-rise-to-bok-glory-im-doing-this-for-others-20220323 |title=Here's why Makazole Mapimpi's rise to Bok glory has been one of grit, passion and self-belief |publisher=[[Nuus24]] |author=Siyabonga Dzimbili |date=18 September 2023 |accessdate=9 Desember 2023}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thesouthafrican.com/sport/rugby/rugby-world-cup-2023/what-is-siya-singing-in-tunnel-before-game-19-october-2023-breaking/ |title=WHAT is Siya singing in the TUNNEL before a game? |publisher=[[The South African]] |author=Ray Leathern |date=19 Oktober 2023 |accessdate=9 Desember 2023}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{Springbokke|id=43157|name=Makazole Mapimpi}} * {{Genslin-bokke|id=683|naam=Makazole Mapimpi}} {{Navbox |name = Makazole Mapimpi |state = collapsed |title = Springbokspanne gehaal |list1 = {{Springbokke (2018)}} {{Springbokke (2019)}} {{Springbokke (2019 Rugbywêreldbeker)}} {{Springbokke (2023 Rugbywêreldbeker)}} }} {{DEFAULTSORT:Mapimpi, Makazole}} [[Kategorie:Cheetahs rugbyspelers]] [[Kategorie:Kings rugbyspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1990]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Springbokrugbyspelers]] a5ugu36ac3zk41x51eo8l9znzaihc47 0 120564 2903601 2876378 2026-05-13T09:00:54Z AFM 21229 /* Trekarbeid */ 2903601 wikitext text/x-wiki {{databoks}} Voor die aankoms van die Europese [[setlaar]]s in die [[15de eeu]] was die [[ekonomie]] van wat [[Suid-Afrika]] sou word, gegrond op bestaansboerdery en jag.<ref>{{Cite book|author=Baten, Jörg|date=2016|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|publisher=Cambridge University Press|page=318|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> In die noorde, sentrale en ooste van die land het stamme van inheemse Afrika-mense die grond op 'n gemeenskaplike grondslag bewoon onder stamkapteinskappe. Dit was oorwegend 'n pastorale ekonomie en rykdom is gemeet aan die aantal beeste wat 'n man het. Bevolkingsgroei het druk op die beskikbare grond geplaas en veroorsaak dat die stamme voortdurend verder van hul oorsprong in oos-Afrika weggetrek het. In die suidelike en westelike dele van die land het die San-mense ([[Boesman]]s) nomadiese lewens gelei wat gegrond was op jag en die [[Khoikhoi]] (Hottentotte) het 'n herdersbestaan gevoer. == Europese nedersetting == In 1652 is 'n permanente Europese nedersetting in [[Kaapstad]] in die verre suidweste van die land gevestig.<ref>{{Cite book|author=Baten, Jörg|date=2016|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|publisher=Cambridge University Press|page=320|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> Dit was nie oorspronklik beplan as 'n kolonie, maar as 'n lafenis-stasie. [[Wanvoeding]], veral [[skeurbuik]] – 'n [[vitamien C]]-tekort weens 'n tekort aan vars vrugte en groente – was 'n probleem vir die handelskepe van die Hollandse [[Oos-Indiese Kompanjie]] wat tussen Nederland en Hollandse Oos-Indië, deesdae [[Indonesië]], gevaar het. Om dié probleme die hoof te bied, het die kompanjie 'n tuin aan die voet van [[Tafelberg]] gevestig, en met ruilhandel vee van die Khoi-Khoi gekry om aan verbygaande skepe te verskaf. dae Indonesië, gevaar het. Die aankoms van permanente Europese setlaars het egter diepgaande veranderings meegebring. Die Europeërs het sonder opset die San met siektes uitgedun, wat hulle na die [[Kalahari-woestyn]]-gebied verdryf het, en het die Khoi-Khoi-mense bykans vernietig namate hul stryd teen die Europese siektes toegeneem het. Die soeke na grond het gelei tot oorloë tussen die Afrikane soos wat die setlaars ooswaarts gemigreer het van die oorspronklike nedersetting in Kaapstad. Tussen die oorloë het handel ontwikkel tussen die setlaars en die inheemse mense. Die verkope van groente en vee het gelei tot die ontwikkeling van 'n swart kleinboerestand wat grond besit. Alhoewel die Kompanjie se vernaamste belang die behoud van die verversingspos aan die Kaap was, was hy ook verantwoordelik vir die vryburgerbevolking wat by die hawe en in die westelike en oostelike distrikte gevestig was. === Die Beleid van die Kompanjie === As ’n handelsonderneming wie se grootste belang met die Ooste was, het die Kompanjie maar min aandag aan die ekonomiese ontwikkeling van die Kaap gegee. Sy grootste belang was om die verversingspos op ’n so ’n peil te hou dat hy vlote op hul reise heen en terug van voedsel kon voorsien, en om die nodige aandag aan siek matrose te skenk. Die direkteure wou hê dat die verversingspos betalend moes wees en, indien moontlik, ’n wins moes afwerp. Daarom het die Kompanjie die invoerhandel beheer. Dus het daar geen private winkels in die Kolonie bestaan nie, en moes die burgers handelsartikels soos [[spesery]]e, [[suiker]], [[tee]], porseleinware en kledingstowwe by die [[Kasteel die Goeie Hoop|Kasteel]] koop. Hierdie beleid het tot ’n uitgebreide smokkelhandel gelei ten einde die hoë pryse wat die Kompanjie vir ingevoerde goedere gevra het, vry te spring. Om dieselfde rede het die Kompanjie die plaaslike kleinhandel gereël. Huurkontrakte is opgeveil, waardeur plaaslike handelaars die reg ontvang het om handelsartikels soos brood, [[wyn]] en vleis te verkoop. Hierdie alleenreg om ’n handelsartikel vir ’n bepaalde tydperk te voorsien is aan die hoogste bieër toegestaan. Hierdie huurkontrakte het die Kompanjie van ’n gereelde inkomste verseker. Die Kompanjie het ook sy vleis, wyn en [[graan]] vir verbygaande skepe verkry deur die kontrakte aan alleen-handelaars op te veil. Die burgers is nie toegelaat om [[tabak]] te verbou nie, daar die Kompanjie graag die monopolie van hierdie handel met die Hottentotte wou behou. Ten einde te verseker dat die verversingspos betalend sou wees, is selfs die ekonomiese bedrywighede van die burgers aan bande gelê. Hierdie koloniste kon [[koring]] verbou of wingerde plant, maar die opbrengs moes aan die Kompanjie teen ’n vasgestelde prys verkoop word, wat meestal maar laag was. Daar was werklik geen teken van vryhandel aan die Kaap nie; die Kompanjie het feitlik ’n monopolie van al die handel gehad deur die beperkinge wat hy opgelê het. === Streng Besuiniging === Daar die Kompanjie maksimumwinste wou verkry, het die direkteure ’n beleid van streng besuiniging in die bestuur van al sy besittings toegepas. Karige salarisse is aan amptenare betaal. Hierdie gebruik het oneerlikheid aangemoedig, omdat die amptenare hul klein inkomste probeer aanvul het. Privaat handel, smokkelary van ingevoerde goedere, onwettige boerdery en bedrog het hoogty gevier. Die betrekking van [[fiskaal]] is geskep om oneerlike amptenare te betrap en te ontslaan. Die administrasiekoste is so laag moontlik gehou deur die oprigting van kantore en vestings te beperk. Selfs die instelling van die vryburgers was ’n besuinigingsmaatreël, aangesien hierdie mense produkte sou kweek en dit aan die Kompanjie teen vasgestelde pryse sou verkoop sonder om in die diens van die Kompanjie te wees. ’n Direkte belasting op die produkte wat verkoop word en die verhuur van grond was ’n verdere bron van inkomste. Die tiende, die belasting op wyn, rekognisiegelde en ander belastings is ook ingestel. Aangesien die surplusse van koring en wyn na 1706 toegeneem het, is die burgers toegelaat om ’n persentasie van hierdie handelsartikels na [[Batavia]] uit te voer, maar dit moes deur middel van die Kompanjie se skepe geskied. === Die Amptenare van die Kompanjie === Die amptenare het ’n belangrike sosiale status aan die Kaap beklee, aangesien hulle die verteenwoordigers van ’n vooraanstaande handelsmaatskappy was. Aan die einde van die Kompanjie se bestuur was daar ongeveer 1 200 amptenare, die meeste van wie van oorsee gekom het en by die Kaapse seehawe aan diens was. Soos die gebruik toe in [[Europa]] was, is hulle volgens rang gegradeer, en elke rang het sekere voorregte gehad en voorrang by sosiale funksies, seremonies en kerkdienste geniet. Die goewerneur en lede van die Politieke Raad was die hoogste rang. Na hulle het die senior koopmanne, junior koopmanne, offisiere van die garnisoen, klerke, ens. gekom. Om die onnodige vertoon van weelde onder die amptenare te onderdruk, is hul klere en sosiale omgang streng ooreenkomstig hul rang deur die weeldewette van 1755 gereël. Slegs lede van die Politieke Raad se koetsiers kon in livrei gekleed wees; dit was uitsluitend die voorreg van senior koopmanne en hulle vrouens om groot sambrele te dra; en vrouens is nie toegelaat om slepe te dra nie. Verder het die wette die aantal bediendes en perde wat die verskillende range toegelaat was om te besit, vasgestel. Aangesien die meeste amptenare getroud was, het hulle nie in die Kasteel gebly nie, maar in private huise in die dorp. Die amptenare het vryelik met die burgers verkeer en gereeld met die burgers se familielede getrou. Daar was ook die garnisoen, wat teen 1795 uit ongeveer 1 200 man bestaan het. Hulle was meestal Duitse huurtroepe wat in [[Holland]] in diens van die Kompanjie getree het. Die meerderheid was by die Kasteel gevestig, maar sommige is by die veeposte in die binneland gestasioneer om die Kompanjie se beeste teen die plunderende [[San]] te beskerm. === Die Burgerbevolking by die Kaapse Hawe === In 1795 het die vryburgerbevolking 15 000 getel en ongeveer ’n derde van hulle het in [[Kaapstad]] gewoon. Die meeste se bestaan het afgehang van die Hollandse en vreemde skepe wat die baai binnegekom het. Die burgers van Kaapstad het losieshuise en drinkplekke aangehou waar die bemannings van die verbyvarende vlote gebly het terwyl die skepe voor anker gelê het. Die meeste van hierdie eienaars van herberge het ’n bestaan gevind deur gesmokkelde goedere te verkoop. Alhoewel die Kompanjie die monopolie gehad het om ingevoerde goedere te verkoop, het seelui en amptenare artikels soos tee, suiker, tabak, breekgoed en kledingstof ingesmokkel, wat hulle dan aan die herbergiers verkoop het. Laasgenoemde het dit dan weer aan die burgers in die dorp of in die distrikte van die hand gesit. Party burgers het ’n bestaan gevoer as kleremakers, boumeesters en skoenmakers, maar die eintlike werk is deur geskoolde slawe verrig. Die kleinhandel in eetware soos [[brood]], vleis en wyn was in die hande van ’n paar plaaslike burgers wat die alleenhandel in die hande gekry het toe die kontrakte opgeveil is. Sommige burgers het slawe as smouse in diens geneem om die groente wat hulle op die kleinhoewes gekweek het, te verkoop. Die Kapenaars was in nouer voeling met Nederland as die boere van die westelike distrikte. Baie het volgens die nuutste mode aangetrek en sommige het indrukwekkende woonhuise in die Heerengracht of in Strandstraat laat bou. === Die Wyn- en Koringboere === Baie burgers het plase van ongeveer 60 morge (51.39 hektaar) buite die nedersetting en langs die [[Eersterivier (rivier)|Eerste-]] en [[Bergrivier]]e in vrye erfpag ontvang. Daarop moes hulle koring en wyn verbou om in die behoeftes van die verversingspos te voorsien. Teen 1795 was die meeste van die graanplase in die [[Swartland]] ([[Malmesbury]]), terwyl die wynplase weer in die Constantia-vallei en by [[Stellenbosch]], [[Paarl]] en [[Franschhoek]] geleë was. Die koring- en wynboere was vir hul bestaan van die Kaapse mark afhanklik. Teen die middel van die eeu het hierdie boere meer geproduseer as wat die mark verlang het, omdat die Kompanjie reeds besig was om sy houvas op die handel met die Ooste te verloor as gevolg van die kwaai Britse en Franse mededinging. Selfs toe die Kompanjie sy toestemming verleen het om aan vreemde skepe te verkoop, kon die boere nie van al hul surplus ontslae raak nie. Hulle is toe toegelaat om koring na Batavia uit te voer. Op hierdie wyse is daar teen 1780 van 18 500 mud jaarliks ontslae geraak. As gevolg van die swak gehalte van die wyn kon baie min uitgevoer word. Dit was slegs gedurende ’n oorlog dat die burgers hul surplus-koring en wyn kon verkoop, want baie vreemde skepe het in Tafelbaai vars kosvoorrade ingeneem. Pryse het dan die hoogte ingeskiet en ’n kort tydperk van voorspoed het gevolg. Dit het tydens die [[Sewejarige Oorlog]] en die [[Amerikaanse Vryheidsoorlog]] (1779-83) gebeur. Hierdie koring- en wynboere is egter aansienlik aangehelp deur die feit dat die Kompanjie hulle nie swaar belas het nie. Die belangrikste belasting was dié op wyn en [[brandewyn]] wat in Kaapstad verkoop is, en dit was slegs 3 riksdaalders per lêer. ’n Ander belasting was die tiende, ’n belasting van een tiende van die jaarlikse wins uit graan of beeste, wat volgens die ''opgaaf'' van die boer bereken is; hierdie syfers was gewoonlik laer as wat dit werklik was. Daar was ook ’n klein belasting vir die uitroei van wilde diere. Al hierdie belastings is aan die sekretaris van die [[Heemraad]] by die drosdy betaal. Die swaarste belasting was die fooie wat burgers aan die amptenare moes betaal wanneer hulle hul produkte kom verkoop het. Die huise van die wyn- en koringboere was meer imposant as dié in Kaapstad. Hierdie huise was enkelverdiepings met rietdakke en gewels. Groot-Constantia, hoewel herbou, is die beste voorbeeld van hierdie boustyl. Die huise het die bekende klein vensterruitjies en groot stoepe gehad, terwyl die kamers ruim en redelik goed gemeubileer was. Wanneer produkte deur [[ossewa]]ens by die Kompanjie se pakhuise in Kaapstad afgelaai is, is verskeie huishoudelike benodigdhede soos tee, suiker, tabak, speserye en rokmateriaal verkoop. === Slawe-arbeid === Gedurende Van Riebeeck se bestuur is slawe ingevoer, omdat die Hottentotte onwillig was om op die graanplase te werk of om dwangarbeid te verrig. Dus is gaandeweg meer en meer slawe op die wyn- en koringplase van die westelike distrikte gebruik. In 1717 het die Politieke Raad besluit om slawe in plaas van Europese koloniste in te voer om die arbeidstekort wat as gevolg van die [[pokke]]-epidemie ontstaan het, die hoof te bied. Dit was nie lank nie of die slawe het die Europeërs in getalle oortref. In 1795 was die slawebevolking 18 000, of ongeveer drieduisend meer as die Europese koloniste in die kolonie. Die goedkoopste slawe was die swart slawe wat van [[Mosambiek]] en [[Madagaskar]] ingevoer is. Hulle het die moeilike werk op die wyn- en koringplase onder toesig van die burgers verrig. Die duurste slawe was die Maleiers, wat geskoolde ambagsmanne was en wat veral kleremakers, skoenmakers, skrynwerkers en messelaars was. Die pragtige Kaap-Hollandse gewels en die voortreflike stinkhoutmeubels is deur hulle gemaak. Hul eienaars het hulle gewoonlik aan ander koloniste verhuur wanneer hulle dienste daar nodig was. Daar was ook ’n klas wat baie toegeneem het, naamlik die basters, wat veral kokke, kinderoppassers en boodskappers was. Party is ook in Kaapstad as smouse in diens geneem om tuinprodukte en [[vis]] te verkoop. Huisslawe het ook die musiek op danspartye verskaf. Die prys van ’n slaaf het van sy ouderdom, krag en bedrewenheid afgehang. Die Maleise ambagslui het tot £100 elk gekos; die bejaardes kon teen ’n paar pond gekoop word. In vergelyking met die toestande in die [[Wes-Indiese Eilande]], is die slawe aan die Kaap beter behandel, en baie het aan die huishouding geheg geraak. Baie slawe is ook deur hul eienaars vrygelaat. Maar as ’n slaaf ’n ernstige misstap begaan het, soos byvoorbeeld wegloop, steel of as hy astrant was, is hy aan die fiskaal oorhandig om swaar gestraf te word. Die straf het gewoonlik uit ’n pak slae bestaan en hy is in boeie in die gevangenis gestop. Mettertyd het die westelike distrikte van die Kolonie geheel en al van slawe-arbeid afhanklik geword, en die standaard van die werk wat verrig is, was baie laer as dié van die arbeiders in Europa. Slawe-arbeid het ’n einde aan die immigrasie van Europese ambagslui gedurende die agttiende eeu gemaak. Slawerny het ook ’n nadelige uitwerking op die Europese kolonis gehad, daar dit later sy plig was om slegs toesig te hou oor die handewerk wat deur die slawe verrig is. Dit burgers was onwillig om enige handewerk te doen. Besoekers aan die Kaap het hierdie houding raakgesien, en baron Van Imhoff, die goewerneur-generaal wat die Kolonie in 1743 kom inspekteer het, was baie ontsteld hieroor. Slawerny het egter noodsaaklik vir die ekonomiese ontwikkeling van die westelike distrikte en Kaapstad geword. === Die vry swartes === Die [[Vry Swartes]] was die afstammelinge van die vrygestelde slawe en ontstamde [[Hottentotte]]. Baie van hulle het as arbeiders op die plase gewerk. Baie het in Kaapstad gebly en ’n bestaan gevind deur groente te verkoop, vis te vang en los werkies te verrig. Die Kaapse Kleurlinge het uiteindelik uit hierdie klas voortgespruit, wat teen 1795 ongeveer net soveel as die Europese bevolking getel het. === Die veeboere === Teen 1700 toe die Kaapse mark oorlaai was, het die seuns van baie van die wyn- en koringboere hulle op veeboerdery begin toelê om sodoende van ’n beter ekonomiese toekoms verseker te wees. Verder kon ’n [[leningsplaas]] makliker verkry word vir veeboerdery as ’n erfpagplaas in die weste. In die [[Land van Waveren]] kon weiregte teen ’n nominale huur verkry word, en kon die boer ’n rustige bestaan voer, heeltemal onafhanklik van die wisselvallige mark in Kaapstad. Veeboerdery was ook ’n makliker boerdery as die kweek van graan of die maak van wyn. Teen 1795 het die trekboere meer as 2 000 leningsplase gehad. Op hierdie manier het die kolonialisasie gereeld ooswaarts deur die Klein Karoo en die Groot Karoo so ver as die [[Groot-Visrivier]] uitgebrei, en gedurende die agttiende eeu is die dorre dele van Boesmanland bereik. Die trekboer het nie ’n plaas as sy volle eiendom besit soos die geval met die landbouers aan die weste nie. Hy het op ’n leningsplaas van 3 000 morge (2 569.5 hektaar) gewoon waarvoor hy aan die landdros op [[Swellendam]] of [[Graaff-Reinet]] £5 jaarliks vir sy weiregte betaal het. Solank as hy hierdie rekognisiegeld betaal het, was die plaas feitlik sy eiendom. Baie trekboere aan die oostelike grens het nie hierdie jaarlikse bedrag betaal nie deurdat hulle steeds verder getrek het om buite bereik van die landdros te wees. Teen [[1792]] was die trekboere meer as ’n miljoen guldens verskuldig, daar die landdroste hulle toegelaat het om agterstallig te raak met hul huurgelde. Die trekboer se rykdom het uit sy beeste en ’n klompie skape bestaan. Slagvee is deur die slagters wat hul plase gereeld besoek het, gekoop. Dit het die boer die lang rit na Kaapstad gespaar, waar hy verplig sou wees om sy agterstallige belastings te betaal. Die behoeftes van hierdie beesboere was baie gering. Hulle voedsel het hoofsaaklik uit vleis, melk en botter, wat deur hul veestapel voorsien is, bestaan. Groente is selde geëet. Huishoudelike benodigdhede soos seep, kerse en klere is deur die vrouens gemaak. Weelde-artikels soos koffie, suiker en tabak is van die besoekende smouse verkry. Ammunisie was lewensnoodsaaklik, want dit was nodig vir die jag en vir ekspedisies teen die plunderende Boesmans langs die noordelike grens en teen die invalle van die [[Xhosa]]s langs die Groot-Visrivier. Aangesien die meeste van die trekboere twee plase gehad het, een somer- en een winterplaas, was hulle gedurig aan die trek. Van hulle kon derhalwe nie verwag word om imposante huise te bou nie. As pioniers het hulle slegs skuilplekke gebou om hulle teen die weer te beskerm. Die beste soort huis was van rou stene gebou, sonder enige boustyl en is nie eens afgewit nie. Gewoonlik het so ’n huis bestaan uit net twee kamers, met ’n kleivloer en sonder plafon. ’n Ander soort huis was die [[Kapstylhuise|hartbeeshuis]] - ’n hut van takke en klei gemaak. Baie boere het geen huis gehad nie en in tentwaens gewoon. As gevolg van die groot afstand wat een trekboer van die ander gewoon het, het hulle in afsondering grootgeword, as liefhebbers van die natuur en met ’n afkeer van die maatskaplike lewe. Omdat hulle gewoond was om swaar te kry en gevare te trotseer, het hulle ontwikkel in ’n selfstandige gemeenskap wat geen vrees geken het nie. Hul afsondering het hul onafhanklikheidsin laat ontwikkel, veral omdat die Kaapse regering, wie se naaste amptenaar by die Swellendam-, of Graaff-Reinet-drosdy was, hulle in vrede gelaat het. Die trekboer wou geen inmenging in sy sake duld nie en het ’n hekel gehad aan die regering van die Kaap, want dit het vir hom beteken: belastings, korrupte amptenare en omkopery. Dus het die veeboer werklik ’n primitiewe lewe van ekonomiese selfvoorsiening gevoer. As gevolg van hul nomadiese leefwyse was die veeboere kultureel minder verfyn as hul medekoloniste in die westelike distrikte. Afsondering van die weste en die aanraking met die San het hierdie ommekeer teweeggebring. As gevolg van hul godsdienstige uitkyk en hul kontak met die Kerk, het die grensboere net sulke eerbare lede van die Europese gemeenskap gebly as hul meer beskaafde eweknieë nader aan Kaapstad. === Hottentot-arbeid === [[Lêer:George French Angas03.jpg|duimnael|regs|230px|Sendingstasie te [[Genadendal]] (c.1849) deur [[G.F. Angas|George French Angas]]]] In die oostelike distrikte was slawearbeid meer ’n uitsondering as die reël. Baie Hottentot-stamme het opgebreek as gevolg van die pokke-epidemies en die invloed van sterk drank. Aangesien hulle ook veeboere was, was hierdie Hottentotte uitstekende veewagters en is hulle deur die veeboere in diens geneem. Party stamme wat binne die Kolonie behoue gebly het soos dié in die omgewing van die [[Riviersonderend]]- en die [[Sondagsrivier]], is deur hulle opperhoofde bestuur. Hierdie opperhoofde het egter min gesag gehad. Die Kompanjie het geen poging aangewend om die Hottentotte te kersten nie, omdat daar nie genoeg predikante was om die twaalf kerksentra in die Kolonie te bedien nie. Hierdie werk is die eerste deur die [[Morawiese kerk|Morawiese sendelinge]] wat in [[1792]] [[Genadendal]] in die weste gestig het, en ’n dekade later deur die [[Londense Sendinggenootskap]] by [[Bethelsdorp]] in die ooste, onderneem. Groter Hottentotsgroepe het langs die noordelike grens gewoon, soos die [[Griekwas (stam)|Griekwas]] by die [[Kamiesberg]] en die Namakwas. Hierdie gebied het ’n belangrike sendingveld vir die Londense Sendinggenootskap onder die vroeë Britse bestuur geword. === Die ekonomiese ineenstorting van die kolonie === Teen 1771 was die Kompanjie op die rand van ’n finansiële ineenstorting, maar hy het daarin geslaag om nie die publiek die ware toedrag van sake te laat agterkom nie. In 1778 het die Kompanjie se skuld die reuse-bedrag van £600 000 bereik, en kort daarna kon geen dividende meer aan die aandeelhouers uitbetaal word nie. Die Kompanjie het toe op die Staat vir finansiële hulp vir sy voortbestaan vertrou. Intussen het die Amerikaanse Vryheidsoorlog (1779-83) en die Franse Rewolusionêre Oorloë wat in 1793 begin het, die lot van die Kompanjie besleg. In 1798 toe die skuld tot £10 000 000 aangegroei het, is die Kompanjie bankrot verklaar en het dit opgehou om te bestaan. ==== Die Burgerpetisie, 1779 ==== Die ekonomiese agteruitgang van die Kompanjie het ook die welvaart van die Kaap beïnvloed, aangesien die verversingspos en die westelike distrikte grotendeels van die Hollandse skepe afhanklik was vir die verkoop van hul produkte. Namate die Britte en die Franse ’n groter aandeel in die handel met die Ooste gekry het, het minder Nederlandse skepe die Kaapse hawe besoek. Vreemde skepe het ook Kaapstad vermy as gevolg van die buitensporige pryse wat die Kaapse koloniste vir hul voedselvoorrade gevra het. Die Britte en die Franse het hul eie verversingsposte by [[St. Helena]] en [[Mauritius]] onderskeidelik gestig. Die Kaapse koloniste het dus met groot oorskotte aan koring en wyn bly sit. In 1779 het die Koloniste ’n burgerpetisie aan die direkteure voorgelê waarin belangrike politieke en ekonomiese versoeke gerig was om die toestand te verlig. Wat die ekonomiese posisie betref, het die burgers vryhandel met Batavia geëis, en ook om van hul surplusprodukte na Holland uit te voer. Hulle wou meer vir wyn gehad het - £8 per lêer. Die direkteure is ook versoek om die korrupsie onder die amptenare wat die ekonomiese posisie nog hagliker gemaak het, stop te sit. Privaathandel moes ook beëindig word. Die reg om aan vreemde skepe te verkoop, moes vry wees sonder om eers die toestemming van die fiskaal te verkry, en die gelde wat aan amptenare as fooie betaal moes word, moes vasgestel word. Aan hierdie ekonomiese versoeke is geen gehoor gegee nie, omdat die Kaapse mark teen 1780 weer ’n oplewing getoon het toe Nederland tot die Amerikaanse Vryheidsoorlog toegetree het. ==== Tien jaar van kunsmatige welvaart ==== As gevolg van die agteruitgang van die Kompanjie kon die Kaapse mark slegs ’n opflikkering toon wanneer daar oorloë tussen die koloniale moondhede geheers het, want dan moes die halfwegstasie verdedig word. Dan was daar ’n ruk lank voorspoed wat ekonomiese verligting meegebring het. Dit was die geval tydens die Sewejarige Oorlog en weer as gevolg van die Amerikaanse Vryheidsoorlog. Toe Nederland tot die oorlog toegetree het, het die Franse vloot onder Suffren ’n poging van die Britte om die Kaap te verower, verydel. Suffren het ’n garnisoen geland wat aan die Kaap gebly het tot 1784. Dit het dadelik gelei tot ’n groot styging in die aanvraag na kosvoorrade op die Kaapse mark. Surplusprodukte het spoedig verdwyn en pryse het gestyg totdat die regering verplig was om maksimum-pryse vas te stel. Hierdie periode van ekonomiese vooruitgang het tot 1791 voortgeduur en ’n gees van verkwisting en plesierjag in die lewe geroep, met die gevolg dat die Kaap die naam van ''Klein Parys'' gekry het. Die voorspoed was egter slegs kunsmatig, want die Kompanjie is deur die oorlog tot die rand van ondergang gebring. Die Britte het die Hollandse skepe van die see verwyder, en die Kompanjie se handel met die Ooste tydelik stopgesit. Aan die Kaap is in 1782 ’n begin gemaak met die uitreiking van papiergeld, aangesien munte nie van Nederland te verkry was nie. Dit het uiteindelik ’n daling in die waarde van die riksdaalder teweeggebring. Na die beëindiging van die oorlog het die welvaart ’n rukkie voortgeduur, omrede die Here XVII die garnisoen versterk het en [[Cornelis Jacob van de Graaff|Van de Graaff]] as goewerneur aangestel het om die verdediging uit te brei in geval van vêrdere Britse aanvalle. Die hoë koste verbonde aan die oprigting van vestings en die garnisoen van 2 000 man, sowel as die spandabelheid van die goewerneur, het veroorsaak dat die uitgawes viervoudig vermeerder tot £145 000 in 1789, terwyl die inkomste slegs £28 000 was. Die depresiasie van die riksdaalder het die amptenare tot verskillende wanpraktyke beweeg. Goedere is uit die Kompanjie se pakhuise gesteel; matrose is beweeg om na die hospitaal te gaan sodat die amptenare hul hospitaalgelde kon deel; belastings wat in die distrikte ingevorder is, het Kaapstad nie bereik nie. Met die oog op die stygende tekort aan die Kaap en die onmag van die goewerneur om die belastings doeltreffend in te vorder, het die [[State-generaal]] (die Nederlandse parlement) geëis dat drastiese besuinigingsmaatrëels sonder versuim toegepas moet word. Van de Graaff is in 1792 teruggeroep, die bou van die vestings is stopgesit, die garnisoen is verminder en party van die Kompanjie se slawe is verkoop. Die tien jaar van kunsmatige welvaart (1781-91) het ten einde geloop en die ''Klein Parys'' was weereens in die diepte van ’n ekonomiese depressie gedompel. ==== Die kommissarisse Nederburgh en Frykenius ==== In 1792 het Nederburgh en Frykenius, die twee kommissarisse wat van Nederland gestuur is om die Kaapse geldsake op ’n gesonde voet te plaas, hier aangekom. Die uitgawe is met die helfte verminder deur van die amptenare te ontslaan, openbare werke stop te sit en die privaathandel stop te sit. Bykomende maatreëls is getref om die inkomste te vermeerder. Agterstallige belastings is ingevorder en nuwe belastings is gehef: * ’n belasting van £2 is gehef op elke slaaf wat ingevoer is; * die oordragkoste op vaste eiendom is verhoog van 2½ tot 4 persent; * ’n belasting is gehef op waens en ander rytuie; en * eindelik is ’n boedelbelasting en vandisieregte ingevoer. Die vandisiereg het sterk opposisie uitgelok, want vandisies was die populêrste wyse van besigheid doen in die Kolonie, en die belasting het dus die meeste van die burgers geraak. By wyse van protes is daar geen enkele vandisie gedurende Mei 1793 gehou nie. Hierdie nuwe belastings het die inkomste met een kwart vermeerder. Om die gevoelens van die woedende burgers tot bedaring te bring, het die Kommissaris ’n groter mate van vryhandel met Nederland en [[Indië]] toegelaat. Hierdie vergunning was egter waardeloos, aangesien hierdie handel slegs in Nederlandse skepe kon plaasvind, en die besoeke van hierdie skepe sterk afgeneem het as gevolg van die inkrimping van die Kompanjie se handel in die Ooste. Bowendien is die posisie in 1793 vererger toe die Rewolusionêre oorloë in Europa begin het. Minder skepe as ooit te vore het Tafelbaai besoek, en die Kommissarisse het vreemde skepe verbied om enige ware aan die Kaap te land. In 1793 het die Kommissarisse ’n leningsbank in Kaapstad opgerig met die doel om die boere te help deur aan hulle geld te leen, op goeie waarborg, teen 5 persent. Omdat hierdie bank egter slegs papierriksdaalders uitgereik het, het dit die ekonomiese posisie vererger deur ’n verdere waardevermindering van geld te veroorsaak. Teen 1795 was daar reeds 1¼ miljoen van hierdie papierriksdaalders in omloop aan die Kaap. ==== Ontevredenheid van die burgers ==== [[Lêer:Vierde Grensoorlog.jpg|duimnael|regs|300px|[[Ludwig Alberti]], landdros van [[Uitenhage]], het hierdie skildery gemaak van die verdrywing van sowat 20&nbsp;000 Xhosas uit die [[Zuurveld]] en terug oor die [[Groot-Visrivier]] tydens die [[Vierde Grensoorlog]].]] Toe Nederburgh en Frykenius in 1793 na [[Batavia]] vertrek het, was die Koloniste bitter ontevrede. Aangevuur deur die invordering van die agterstallige rekognisiegelde en die swak beskerming van die Kompanjie teen die [[Xhosa]]-invalle in die [[Zuurveld]], het die grensbewoners in opstand gekom teen die bestuur van die Kompanjie. In 1795 het die [[Graaff-Reinet]]se burgers, wat die naam ''nasionaal'' aangeneem het, landdros [[Honoratus Maynier]] verjaag en ’n republiek uitgeroep. ’n Paar maande later het die burgers van [[Swellendam]] hul voorbeeld gevolg. Die burgers van die westelike distrikte was baie kwaad omdat die nuwe belastings gehef is, die buitelandse handel stopgesit is, en oor die vermindering van die geldwaarde toe die land ’n ernstige depressie beleef het. Dus het hulle die Britse besetting van die Kaap, wat in 1795 voltooi is, verwelkom. Ooreenkomstig die bepalinge van die oorgawe het die nuwe regeerders belangrike ekonomiese maatreëls ingestel. Die alleenhandel sou afgeskaf word sodat vrye binnelandse handel gedryf kon word en oorsese handel sou aangemoedig word, maar in ooreenstemming met die Navigasiewette. Die waarde van die papiergeld wat in omloop was, sou vasgestel word en die Kompanjie se eiendom sou as sekuriteit dien. Geen bykomende belastings sou gehef word nie, en bestaande belastings sou verminder word sodra omstandighede dit sou toelaat. == Die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika (1795-1870) == Gedurende die tydperk 1795-1870 het die burgers aan die Kaap hulle hoofsaaklik op die landbou en die veeboerdery toegespits. Hierdie soorte boerdery het in die Kolonie ontwikkel en as gevolg van die [[Groot Trek]] het dit tot oor die [[Oranjerivier]] uitgebrei, waar ’n soortgelyke boerdery in die twee Boererepublieke beoefen is. Die ontwikkeling in [[KwaZulu-Natal]], wat in 1856 ’n aparte kolonie geword het, het op dieselfde manier geskied, maar meer aandag is aan die kweek van subtropiese produkte wat by die klimaat sou aanpas, bestee. === Die vooruitgang van die Kaapkolonie onder Britse bestuur === Alhoewel die boerdery die vernaamste kenmerk van die Kolonie se ekonomie was, was daar oor die algemeen heelwat vooruitgang, aangesien die ingrypende ekonomiese beperkinge wat deur die sterk handelsmaatskappy in sy eie belang opgelê is, verdwyn het. Ten spyte van die feit dat die Britse regeerders slegs in die Kaap as ’n vlootbasis belang gestel het, het hulle nogtans veel gedoen om die ekonomiese groei van die Kolonie aan te help en die welvaart van die inwoners op die hart te dra. Die koloniste was dus onder die Britse bestuur veel beter daaraan toe, en groot vryhede is aan hulle gegee om die ekonomiese belange na hul goeddunke te ontwikkel. ==== Die besettingstydperk ==== Generaal Craig en Lord MacCartney het gesorg dat die ekonomiese bepalinge wat in die voorwaardes van oorgawe vervat is, behoorlik uitgevoer word. Groot vryhede in verband met die binnelandse handel is toegestaan, omrede al die monopolies wat die handel aan bande gelê het, afgeskaf is. Omdat die koloniste vry was om self handel te dryf, is baie private winkels in Kaapstad en ander dorpe opgerig, en die meeste hiervan was algemene handelaars wat verskillende artikels te koop aangebied het. Die beleid van vrye binnelandse handel is onder die Bataafse bewind (1803-06) gedurende sy kort bestuur voortgesit. Die aanwesigheid van ’n groot Britse garnisoen van 7 000 man en ’n vlootmag het baie daartoe bygedra om die handel aan die Kaap te laat herlewe. Daar was ’n groot aanvraag na koring, wyn en vleis, wat teen goeie pryse aan die militêre owerhede verkoop is. Oorsese handel wat voor 1795 uitsluitend deur die Kompanjie gedryf was, is nou ook aan private persone oopgestel, maar nog onderhewig aan die beperkinge wat deur die Navigasiewette ingestel is. ’n Groot invoerhandel van gefabriseerde goedere uit Brittanje het gevolg, en hierdie goedere het die kolonie sonder dat daar invoerregte op gehef is, binnegekom. Ware, afkomstig van vreemde lande, was onderhewig aan invoerregte wat van vyf tot tien persent gewissel het om die Britse handel en skeepvaart aan te moedig. As gevolg van hierdie invoerhandel was gefabriseerde goedere baie goedkoper as tydens die Kompanjie se bestuur. Die aantal skepe wat die Kaap aangedoen het, was meestal Britse skepe, en hulle het toegeneem omdat Brittanje se mag in Indië uitgebrei is. As gevolg van die nuwe ekonomiese beleid het die Kaap ’n tydperk van ekonomiese welvaart geniet. Aanvanklik het die Britse owerhede, in ooreenstemming met die bepalinge van die oorgawe, nie nuwe belastings gehef nie. ’n Poging in hierdie rigting van goewerneur [[George Yonge]] is spoedig herroep. Agterstallige grondbelasting is egter gekanselleer, en die ongewilde belastings op veilings is afgeskaf. Aangesien die koloniste nie langer verplig was om ’n vergoeding aan die amptenare af te staan nie, is hulle van nog ’n swaar belasting bevry. Generaal Craig het die waarde van die papierriksdaalders vasgestel. In 1802 moes egter meer papiergeld uitgegee word, terwyl die Bataafse owerhede later ’n soortgelyke stap moes doen. Die uitreiking van 800 000 riksdaalders het tot die gevolg gehad dat die koopkrag van die riksdaalder verder gedaal het, wat teen 1806 slegs 3 sjielings en 4 pennies in Engelse geld werd was. Progressiewe boerderymetodes is aangemoedig. Vir daardie doel het die Britte ’n proefplaas by Groote Post, onder toesig van ’n landboudeskundige, William Duckitt, opgerig. Hierdie werk is deur die Bataafse regering voortgesit. De Mist het ’n deskundige uit die Rynland ingevoer om die wynbedryf te verbeter. In 1804 het hy ’n spesiale kommissie aangestel om die belangstelling van die boere in die merinoskaapboerdery te verkry. Die lede het reise deur die Kolonie onderneem, maar die meeste boere het voorkeur gegee aan die inheemse Afrikanerskaap, dus het die poging om ’n wolnywerheid op te bou, misluk. Toe die Kolonie in 1814 uiteindelik ’n Britse besitting geword het, was die weg vir ekonomiese vooruitgang in verskillende rigtinge op die gebied van die boerdery en die handel, vir die volgende vyftig jaar gebaan. ==== Die groei van die bevolking ==== Teen 1870 het die blanke bevolking van die Kolonie tot 230 000 aangegroei, in vergelyking met 16 000 in 1795. Behalwe vir normale aanwas, was die toename ook aan immigrasie te danke. Voor 1820 het amptenare, geskoolde ambagsmanne en handelaars hulle in die land gevestig, maar in daardie jaar het ongeveer 6 000 setlaars uit Brittanje volgens ’n staatshulpskema hierheen gekom. Hierdie groep is in die veertiger jare deur ongeveer 5 000 Engelse en Ierse arbeiders gevolg, en hulle is hoofsaaklik vir die aanlê van paaie gebruik. In 1857 het sir [[George Grey]] met ’n ander stelsel begin waarvolgens ongeveer 5 000 Duitsers en nog 6 000 Britse nedersetters hier geland het. Die meeste immigrante van Britse afkoms is in die oostelike distrikte gevestig, waar hulle baie daartoe bygedra het om die veeboerdery te ontwikkel en die handel aan te moedig. Die ontwikkeling van [[Port Elizabeth]], [[Grahamstad]] en [[Oos-Londen]] as handelsentra was aan hulle ondernemingsgees te danke. Volgens die sensus van 1865 was ongeveer driekwart van die blanke bevolking boere. Slegs een agtste was in die nywerhede werksaam, en minder as een sestiende in die handel en vervoer. Die meeste blankes in die Kolonie het op plase gewoon. Teen 1870 was daar slegs vyf dorpe in die Kolonie met ’n blanke bevolking van meer as 3 000. Kaapstad (15 000) en [[Paarl]] (5 000) was in die vroeër gevestigde weste geleë, en Port Elizabeth (6 000), Grahamstad (6 000) en Graaff-Reinet (4 000) in die resenter gevestigde ooste. ==== Vooruitgang in die landbou ==== Slegs die winterreënvalstreek (Suidwestelike Kaap) was geskik vir landbou. In hierdie streek het die koring- en wynboerdery na 1814 langsaam vooruitgegaan. As gevolg van die onvrugbare grond was die koste aan koringproduksie hoog en die Kolonie kon nie op die Europese mark meeding nie. Die omvang van die verbouing het dus van die behoeftes van die plaaslike mark afgehang, en het met die toename van die bevolking ook vermeerder. Die [[Swartland]] en die distrik [[Caledon]] het uiteindelik die graanskuur van die Kolonie geword. Weens ’n gebrek aan aansporing in die verbouing, is progressiewe produksiemetodes nie aangeneem nie. Geen landboumasjinerie is gebruik nie; die sens het by die insameling van die oes diens gedoen en diere is vir die dors van die oeste gebruik. Min moeite is gedoen om die beste saad in die hande te kry. Gedurende hierdie tydperk was dit skaars moontlik om genoeg koring vir die behoeftes van die Kolonie te produseer. Die wynbou het ook aansienlik uitgebrei, want in 1813 het Brittanje voorkeur aan die Kaapse wyne bo dié van [[Portugal]] en [[Spanje]] gegee, en die invoerregte daarop met ’n derde verminder. Daarna het ’n groot uitvoerhandel ontwikkel. In 1814 is omtrent 5 455,32 kiloliter uitgevoer, wat in 1824 tot 13 638,3 kiloliter vermeerder het. Wyn was toe die vernaamste uitvoerproduk en dit was verantwoordelik vir byna die helfte van die totale uitvoersyfer, wat £ 250 000 bedra het. In daardie jaar het Brittanje die voorkeurbelasting op die Kaapse wyn egter verminder, en gevolglik het die uitvoerhandel aansienlik afgeneem. Die afname is bevorder weens die feit dat jonger wyn van ’n swakker gehalte uitgevoer is en dit het ’n swak naam aan die Kaapse wyne op die Britse mark besorg. Die Kaapse wynboere was ontsteld en pogings moes aangewend word om die goeie naam van die belangrike [[Constantia]]-wyne in ere te herstel. Na 1860, toe die voorkeurbelasting opgehef is, was die uitvoerhandel in wyn gering. Dit was eers aan die einde van die eeu dat die vinnige toename van die bevolking as gevolg van die mynbedryf die produksie van wyn bevorder het. ==== Veeboerdery ==== Die grootste gedeelte van die Kolonie was geskik vir veeboerdery. Van die vroegste tye as was beesboerdery ’n belangrike bedryf aan die Kaap. Meer as twee eeue lank was die [[ossewa]] die belangrikste vervoermiddel in die land. Vir hierdie doel was baie trekosse nodig, en is ’n aparte beesras, die Afrikaner, ontwikkel. Vir suiwelboerdery is Britse beeste soos die Jerseys en Ayrshires ingevoer. Gedurende hierdie tydperk was suiwelboerdery nie ’n belangrike nywerheid nie, aangesien die oorgrote meerderheid van die bevolking uit boere bestaan het wat hul eie melk, botter en kaas voorsien het. Merinoskaapboerdery het ’n baie belangriker bedryf as die veeteelt geword. Tydens sir [[Charles Somerset]] se bestuur is meer belang in die merino gestel. Voorheen het die boere die vetstert- of Afrikanerskape verkies, wat hulle van die nodige vleis en vet voorsien het. Die behoefte aan wol vir die ontwikkelende tekstielnywerhede in Brittanje het ’n groot aanvraag na wol laat ontstaan. Dit het ’n direkte uitwerking op die wolboerdery aan die Kaap gehad, nadat boere agtergekom het dat groot winste uit hierdie bron verkry kon word. Die Britse setlaars in die oostelike distrikte het toe met merino’s begin boer. Spoedig het die oostelike gebiede ’n belangrike wolproduserende streek geword. Terwyl daar in 1822 slegs 9,072 ton wol uitgevoer is, is in [[1862]] 25 000 000 pond (11 3400 ton) verskeep, en die meeste van die skeersel het van die oostelike distrikte en die middellande gekom. Teen 1840 het die wol die vernaamste uitvoerproduk geword, en sodoende wyn vervang. In 1874 het die woluitvoer die verbasende bedrag van £3 miljoen bereik, en was dit gelykstaande aan 75% van die totale Kaapse uitvoer. Boere het dus meer aandag aan die verbetering van die gehalte van hul wol bestee, en ook aan die faktore soos sortering en verpakking. ’n Ander belangrike uitvoerproduk was [[huide en velle]], waarvoor daar ’n toenemende aanvraag in Brittanje was vir die vervaardiging van leerwerk en skoeisel. ==== Grondbesit ==== Die stelsel van die leningsplase het die boerdery bevorder, maar dit was nie ’n geskikte stelsel om die beste gebruik van die grond te maak nie en ook nie om die weiveld in stand te hou nie. Dus het sir [[John Cradock]], die goewerneur, in 1813 ’n proklamasie uitgevaardig waarvolgens kroongrond nie langer volgens die leningsplaasstelsel aan boere uitgegee sou word nie. In plaas daarvan sou by betaling van ’n jaarlikse erfpag kleiner plase uitgereik word, wat die boere en hul nakomelinge kon bewoon solank hulle die jaarlikse erfpag betaal. In teenstelling met die leningsplase moes hierdie plase opgemeet word en eienaars die transportbriewe ontvang. Hierdie stelsel van grondbesit het baie voordele ingehou. Die jaarlikse huurgeld vir leningsplase was eenvormig, terwyl die huurgeld van die erfpagplase verskil het volgens die gehalte van die grond. Aangesien laasgenoemde stelsel die boer buitendien die volle eiendomsreg van die grond verseker het, is hy aangemoedig om verbeterings op sy plaas aan te bring en ook daartoe beweeg om nie sommer dadelik by die eerste terugslag weg te trek nie. Hierdie stelsel van grondbesit was egter nie gewild onder die grensboere nie, want huurgeld was hoër as dié van die leningsplase en buitendien was die plase ook kleiner as dié waaraan hulle gewoond was. Tog het die nuwe stelsel vir dié wat in die Kolonie gebly het, aangemoedig om beter gebruik van die grond vir boerderydoeleindes te maak. In 1860 kon boere die erfpag vrykoop nadat hulle vyftien jaar lank daarvoor betaal het. ==== Werkverskaffing ==== [[Beeld:GeorgeEdwardGrey02.jpg|duimnael|regs|230px|Sir [[George Grey]].]] Die ontwikkeling van die boerdery in die Kolonie het van voldoende arbeid afgehang. Die landbou in die weste was van slawe-arbeid afhanklik, terwyl die veeboere in die ooste weer Hottentot-veewagters nodig gehad het. Die instroming van slawe is in 1807 stopgesit toe die oorsese slawehandel beëindig is. Die Kaapse goewerneurs wou toe die ontstamde Hottentotte as plaasarbeiders gebruik. Caledon het ’n einde aan hul nomadiese gewoontes gemaak deur hulle in 1809 te verplig om ’n vaste verblyfplek te hê. Hierdie proklamasie het in werklikheid beteken dat elke Hottentot op ’n plaas moes gaan werk soek. Hierdie maatreël is in 1828 tot niet verklaar toe die Vyftigste Ordonnansie weer vryheid van beweging aan alle nie-blankes in die Kolonie toegestaan het. Indien nie-blankes in diens geneem is, moes dienskontrakte vir ’n tydperk van een jaar opgestel word. ’n Verdere arbeidsontwrigting het in 1834 gevolg met die vrystelling van die slawe. Vir ’n geruime tyd het die boere in die weste heelwat moeilikheid ondervind om genoeg plaasvolk in die hande te kry, omdat baie van die vrygestelde slawe na die dorpe getrek het. Hierdie toestand het die blankes verplig om self handewerk te verrig en het op groot skaal die regte gesindheid teenoor werk herstel. Uiteindelik het die Kleurlinge ’n nuwe arbeidsbron geword. Onder die nuwe stelsel van vry arbeid is ietwat hoër lone betaal, maar die produktiwiteit het nie veel toegeneem nie. In die veedistrikte het die boere Bantoe-arbeiders begin gebruik. In die veertiger jare het Fingo-stamme hulle in die Ciskei gevestig, en aangesien hulle self veeboere was, het hulle gaan werk soek op die plase van die Britse setlaars. Na die [[Nasionale Selfmoord van Xhosas|Ama-Xhosa-selfmoord]] (1857) het sir [[George Grey]] ongeveer 30 000 Xhosas en [[Temboes]] oor die grens laat kom om op die skaapplase te werk. Namate ontstamming toegeneem het, het groot getalle Xhosa-mans die reservate verlaat om op die plase te gaan werk. Hierdie goedkoop arbeid was ’n soort trekarbeid. Die Bantoemans het ’n rukkie gewerk en dan na hul tuistes teruggekeer. Die eerste stappe om die Bantoe in die ekonomiese stelsel van die Kolonie te integreer, het begin toe hulle as plaasarbeiders langs die oostelike grens in diens geneem is. ==== Vooruitgang van handelsgebied ==== Die Britse Administrasie was direk verantwoordelik vir die aanwakkering van die handel in die Kolonie, omrede die koloniste nou vryelik aan die binnelandse en buitelandse handel kon deelneem. Die uitvoerhandel wat voor 1795 maar onbeduidend was, het na 1814 vinnig ontwikkel en daar is meestal met Brittanje handel gedryf. As gevolg van die voorkeur wat die Britte aan die Kaapse wyn gegee het, is baie uitgevoer. Die vinnige ontwikkeling van die merinoboerdery na 1822 het tot ’n toenemende woluitvoer na Brittanje gelei. Teen 1840 was wol verreweg die belangrikste produk wat na Brittanje verskeep is. Teen 1870 was wol, huide en velle vir 92% van die totale uitvoer verantwoordelik. Die toename in die uitvoer het groter invoer aangemoedig, wat jaarliks die waarde van die uitvoer oortref het en dus tot ’n ongunstige handelsbalans aanleiding gegee het. Aangesien die Kolonie min nywerhede gehad het, is veral gefabriseerde goedere, en dan wel tekstielgoedere, ingevoer. Industriële bedrywighede was hoofsaaklik tot die wamakery beperk en ook tot die nywerhede wat met die plaaslike boerdery in verband gehou het, soos die maal van koring, bakkerye, stokerye en bierbrouerye. Met die groot invoer en Brittanje se beleid om vryhandel toe te pas, het die Kaapse parlement in 1855 ’n algemene doeanereg op alle goedere wat die Kolonie binnegekom het, gehef, met die bepaalde doel om inkomste te verkry. Teen 1860 is meer as die helfte van die inkomste op hierdie manier geïn. Die binnelandse handel het ook toegeneem. Baie winkels is in Kaapstad en Port Elizabeth opgerig, en elke algemene handelaar het sy goedere direk van Brittanje af ingevoer. In die dorpe is ook winkels opgerig, sodat smouserye slegs tot die afgeleë gebiede beperk was. In Kaapstad was daar weeklikse verkopings van alle soorte handelsartikels en produkte op die Parade; soortgelyke markte is in die kleiner dorpe ’n begin gemaak. In Kaapstad was smouserye hoofsaaklik in die hande van die Maleiers en die opkomende Kleurlinggemeenskap. Die handel was hoofsaaklik in Britse hande, wat die grootste belang in die uitvoerhandel gehad het en die eienaars van die meeste winkels was. As gevolg van die Kompanjie se beperkende handelsbeleid het baie min Afrikaners in die handel belanggestel. In 1822 het die kooplui in Kaapstad die ''Commercial Exchange'' gestig, wat in 1860 die Kamer van Koophandel geword het. Dit het daartoe bygedra om die handel in Kaapstad te organiseer, en het ’n belangrike rol in die stigting van die eerste handelsbank (1837) en in die oprigting van die dokke (1860) gespeel, ten einde die handel te bevorder. Die Britse setlaars het ’n belangrike rol in die handelsondernemings in die oostelike distrikte gespeel. In Port Elizabeth het hulle groot sake-ondernemings gestig en hulle het daardie dorp die sentrum van die wolmark en die handel in huide en velle gemaak. Teen 1850 is die helfte van die waarde van hierdie handelsartikels deur Port Elizabeth se hawe verskeep. Die setlaars het ook nuwe sake-ondernemings in nuwe dorpe soos Grahamstad, [[King William’s Town]] en Oos-Londen gestig, sowel as in plekke soos Graaff-Reinet en [[Cradock]] in die Kaapse Middellande. Manne met ondernemingsgees het hulle op die handel met die Bantoes toegelê en het hierdie gebiede tot by Pondoland binnegedring om goedere soos tee, suiker, tabak, komberse en huishoudelike benodigdhede te verkoop. Die handel het in omvang toegeneem namate die Bantoe die westerse leefwyse begin oorneem het. Die handelaar het ’n belangrike persoon in hierdie gebiede geword. Deur te smous en wol op te koop, het Engelse firmas die plattelandse handel in die afgeleë gebiede tot by die noordoostelike grens van die Kolonie verower. ==== Die geld- en bankwese ==== As gevolg van die uitreiking van papierriksdaalders op verskillende tye, en ook as gevolg van die feit dat die goewerneur, lord Charles Somerset, te veel uitgereik het en boonop nog spandabel was, het die riksdaalder se waarde tot 1 sjielling 6 pennies gedaal, terwyl sy nominale waarde 4 sjielings was. Dit het ’n ongunstige uitwerking op die handel in die Kolonie gehad. In 1825 het die Britse regering dus besluit om die Britse geldstelsel in te voer en die Kaapse papiergeld geleidelik deur Engelse silwer te vervang. Die riksdaalder moet teen 1 sjielling 6 pennies teruggekoop word sodat dit vernietig kon word. In 1841 is die laaste note aangeneem. Die verandering was ongetwyfeld noodsaaklik, maar dit het party koloniste op ’n ongeleë tydstip betrap. Diegene wat geld uitgeleen het en dié wat baie gespaar het, se bates het aansienlik gedaal. Tog kon die handel nie só vooruitgegaan het soos die geval was as hierdie verandering nie teweeggebring is nie. Om finansiële voorsiening vir die groeiende behoeftes in die Kolonie te maak, was dit nodig om kredietgeriewe te verskaf deur die instelling van ’n gesonde bankstelsel. Die Leningsbank, ’n staatsbank wat deur die Kompanjie in 1793 gestig is, was die enigste bestaande bank, en dit het beperkte fasiliteite verskaf. In 1808 is dit as die ''Discount Bank'' erken, wat deposito’s aangeneem het en geld aan die sakelui beskikbaar gestel het deur wissels te verdiskonteer. In 1842 is dit gelikwideer. Die werklike vooruitgang in die bankwese het in 1837 begin toe ’n private handelsbank, bekend as die Kaap die Goeie Hoop-bank, in Kaapstad gestig is. Dit was die voorloper van baie private banke wat in verskeie dorpe in die Kolonie gestig is. Teen 1862 was daar agt-en-twintig, wat toe reeds ’n reserwe van £1 miljoen opgebou het, en deposito’s ter waarde van £2 miljoen gehad het. Hulle het hul eie banknote uitgereik en het ’n belangrike rol in die bevordering van die handel in die land gespeel. In die sestigerjare het twee oorsese banke sake in die Kolonie begin doen. Die Londense en Suid-Afrikaanse Bank, wat in 1861 opgerig is, en die [[Standard Bank]], in [[1862]], was sterk Imperiale banke wat kredietgeriewe in die Kolonie en met Brittanje aansienlik uitgebrei het. Die opbetaalde kapitaal van hierdie twee banke was omtrent gelykstaande aan dié van al die plaaslike banke saam. Takke van hierdie twee banke is oral in die Kolonie opgerig. In 1862 het albei hierdie banke hul hoofkwartiere na Port Elizabeth verskuif, wat vinnig op pad was om die handelsentrum van die Kolonie te word as gevolg van die wolhandel. Die kleiner banke is geleidelik deur die groteres oorgeneem, en hierdie proses is met die ernstige ekonomiese depressie wat tydens die tweede helfte van die sestigerjare geduur het, versnel. Die oprigting van hierdie groot banke het in werklikheid op die mees geleë tydstip vir die ontwikkeling van die Kolonie geskied. Teen 1870 toe ’n nuwe tydperk van ekonomiese voorspoed deur die ontdekking van [[diamant]]e ingelui is, het die Kaapkolonie deur middel van die twee Imperiale banke ’n moderne geld- en kredietstelsel opgebou wat kon tred hou met die groter omvang van die sake wat in sowel die Kolonie as met Brittanje gedoen is. ==== Vervoer en verbinding ==== [[Lêer:Spit van eerste sooi Kaapstad-Wellington-lyn 1859.jpg|duimnael|regs|300px|Sir [[George Grey]] spit op [[31 Maart]] [[1859]] die eerste sooi vir die bou van die spoorlyn tussen [[Kaapstad]] en [[Wellington]].]] Die gebrek aan ’n doeltreffende vervoerstelsel in die Kolonie het baie daartoe bygedra om die vooruitgang op handelsgebied te strem. Daar was geen goeie paaie of brûe nie; vervoer moes deur middel van die ossewa, wat slegs ongeveer 29 km per dag kon aflê, geskied. Die bou van goeie paaie is in die veertigerjare begin as gevolg van die pogings van John Montagu, die Koloniale Sekretaris, en [[Andrew Geddes Bain]]. Vir hierdie doel is padrade in 1843 gestig, wat ’n plaaslike belasting kon hef. ’n Goeie, harde pad is van Kaapstad oor die sanderige Kaapse Vlakte na Stellenbosch aangelê. Met die hulp van bandiete-arbeiders is paaie deur die bergpasse aan die kus gebou. [[Sir Lowryspas]], [[Bainskloofpas]] en die [[Montagupas]] het vervoer na die binneland deur middel van die poskoetse vergemaklik. Daar is toe nog nie met die aanlê van spoorweë begin nie. Teen 1870 was daar slegs 96,558 km spoorlyn aangelê, wat Kaapstad met [[Wynberg]] en [[Wellington]] verbind het. Vervoer oor land was werklik onbevredigend in so ’n uitgestrekte Kolonie. Verbindinge was egter beter. Die Bataafse regering het ’n posstelsel ingevoer waarby Hottentot-hardlopers gebruik is om pos tussen die drosdye in [[1805]] te vervoer. In 1834 het ’n weeklikse posdiens deur middel van die [[poskoets]] gevolg. Meer briewe is versend en die gebruik van posseëls is ingestel. In 1864 is pennieseëls in die hele Kolonie gebruik. Om sakeredes is ’n beter verbindingsmiddel, naamlik die [[telegraaf]], in 1860 ingestel wat Kaapstad met Simonstad verbind het. Dit het die handel in 1864 werklik baie aangehelp toe die telegraaflyn Grahamstad bereik het. Uiteindelik het die Kaap ook kabelverbindinge met Brittanje en die Ooste gekry. Die seeverbindinge met Europa het lank van die stadige seilskepe wat tussen Brittanje en Indië gevaar het, afgehang. Die seereis tussen Londen en Kaapstad het dikwels langer as honderd dae geduur. Later het die gebruik van stoom baie daartoe bygedra om seereise te versnel. Die ''Enterprise'', die eerste stoomskip wat Suid-Afrika bereik het, het die reis in 1825 binne agt-en-vyftig dae afgelê. Teen 1868 is daar ’n veertiendaagse posdiens tussen Brittanje en die Kaap ingestel, waar die seereis in ongeveer veertig dae voltooi kon word. Die vinnige toename in die omvang van die in- en uitvoerhandel in die vyftigerjare het vereis dat Kaapstad van doeltreffender hawegeriewe voorsien moes word. Alhoewel daar jaarliks ongeveer ’n duisend skepe Tafelbaai aangedoen het, het die hawe net ’n hawehoof gehad. In 1860 is ’n begin gemaak met die oprigting van ’n breekwater en dokke. Die werk is in 1869 voltooi, dieselfde jaar waarin die [[Suezkanaal]] geopen is. Alhoewel die skepe op pad na Indië van die roete deur Suez gebruik gemaak het, het Kaapstad sy belangrikheid as hawe behou as gevolg van die ontdekking van diamante en die groot invoer van masjinerie wat by [[Kimberley]] benodig is. Kaapstad het toe werklik die ''Poort na Suid-Afrika'' geword. Intussen is vuurtorings langs die kus opgerig, soos byvoorbeeld in 1842 by Mouillepunt en in 1849 by [[Kaap Agulhas]]. === Die ekonomiese vooruitgang van Natal === ==== Vroeë handel en boerdery ==== Die ekonomiese geskiedenis van Natal het in 1824 begin toe olifantjagters en handelaars hulle in Port Natal gevestig het. Met die aankoms van die Trekkers is daar ’n begin van veeboerdery gemaak, waarna in 1843 dit deur Britse koloniste van die Oostelike Provinsie voortgesit is. Die meeste van hulle het onder [[Byrne-Setlaars|Byrne se skema]] in 1849 geëmigreer. Merinoskape is uit die Oostelike Provinsie en die Vrystaat ingevoer, sodat wol in die sestigerjare uitvoer is. Die veeboere, wat hulle veral in die Natalse hooglande gevestig het, het van Bantoe-arbeiders gebruik gemaak. Toe [[Theophilus Shepstone|Shepstone]] die lokasies geskep het, het hy baie van die ontstamde Zoeloes toegelaat om op die plase te bly en daar te werk. Die koloniste wat hulle in die kusstreek gevestig het, het met die kweek van subtropiese produkte begin. Verskeie faktore het tot die mislukking van die verbouing van katoen, koffie, indigo en tabak bygebring. Die aanplanting van tee op groot skaal is in die tagtigerjare begin. ==== Die suikernywerheid ==== Die verbouing van suiker het die kolonie op ’n gesonde geldelike grondslag geplaas. Suikerriet is in 1849, hoofsaaklik op inisiatief van Edmund Morewood, ingevoer uit [[Mauritius]], wat toentertyd ’n florerende suikersentrum was. Suikerverbouing het al verder langs die noordkus en ook suidwaarts tot by [[Isipingo]] en [[Umzinto]] uitgebrei. Die bedryf is deur planters uit Mauritius en die Wes-Indiese eilande ontwikkel. Die afgesnyde suikerriet is gewoonlik verkoop aan ’n sentrale meul in die omgewing, waar ander hulle toegelê het op die maal en raffinering van die suiker. Die verbouing van suikerriet en die vervaardiging van suiker het langsamerhand twee afsonderlike bedrywe geword. Die eerste suiker is in 1854 in [[Durban]] opgeveil. Weens die ongereelde toevoer van naturelle-arbeiders is daar uiteindelik besluit om ingeboekte arbeiders uit Indië in te voer, waar die eerste groep in 1860 in Natal aangekom het. Daarna het die oppervlakte onder bewerking snel toegeneem. Teen 1870 het die jaarlikse suikeropbrengs 10 000 ton bereik. Sir [[James Liege Hulett|Liege Hulett]], stigter van die firma ''Hulett’s Sugar Refineries'', het laat in 1857 hier aangekom en het baie daartoe bygedra om die suikernywerheid op ’n gesonde grondslag te plaas. (lees ook: [[Morewood-gedenktuin]]) ==== Invoer van Indiese arbeiders ==== Namate die suikerbedryf in Natal ontwikkel het, het die mening in Natal geleidelik geswaai ten gunste van die invoer van kontrakarbeiders, aangesien naturelle-arbeid sy perke gehad het. Wetgewing om so ’n stap te magtig, is eers in 1859 aangeneem. Die regering het ’n spesiale verteenwoordiger gestuur om Indiese arbeiders in [[Chennai|Madras]] en [[Bengale]] te werf. Die vervoerkoste moes gesamentlik deur die planters en die regering gedra word - vir hierdie doel is ’n immigrasiefonds in die lewe geroep. Die funksie van die verteenwoordiger was ook om die Indiërs aan die verskillende planters toe te wys, ’n register te hou en na hul algemene behandeling om te sien. Die Indiërs is vir ’n tydperk van vyf jaar gewerf. Aan die einde van die kontrak het dit die Indiërs vrygestaan om na Indië terug te keer en ’n kostelose passaat is aan hulle toegestaan. Hulle is ook toegelaat om hulle in die kolonie te vestig, waar ’n erf gelyk aan die waarde van die passaatgeld aan hulle toegestaan sou word. Die meerderheid het verkies om in Natal te bly en het tuinboere en smouse geword. Gedurende die jare 1860 en 1866 is jaarliks duisende kontrakarbeiders ingevoer. Weens klagtes in verband met slegte behandeling het die Indiese regering die werwing van arbeiders ’n tyd lank verbied. Regulasies vir beter beheer oor Indiër-arbeid is daarop ingestel met die gevolg dat immigrasie in 1874 hervat is. In die loop van die volgende tien jaar het die jaarlikse aantal ingevoerde Indiërs gestadig toegeneem; teen 1884 het hulle tot sowat tweeduisend gestyg. ==== Verkeer en die handel ==== Intussen is sake-ondernemings in die groeiende hawestad Durban, in [[Pietermaritzburg]] en ander dorpe opgerig. Handelsbetrekkinge is in die vyftigerjare ook met die twee binnelandse Republieke aangegaan. Hierdie ''Overberg''-handel het in belangrikheid toegeneem nadat die diamantvelde oopgestel is. Transportry was winsgewend, want daar was nog nie ’n begin gemaak met die bou van spoorlyne na die binneland nie. Natal dra die onderskeiding dat hy die eerste spoorlyn in Suid-Afrika besit het. In 1860 is ’n spoorlyn, twee myl (3.2186 km) lank, tussen die Punt en die dorp Durban voltooi. == Immigrante se vaardighede == Die Europeërs het intussen slawe van Maleisië as ambagsmense ingevoer. Hul vaardighede het daartoe gelei dat die klerebedryf in die Kaap vandag omvattend is. Daar was ook ander migrasiegolwe van Europa. Vervolgde Hugenote van Frankryk het hul hande aan wynproduksie gewaag en Duitsers en Britte het die opkomende nywerheidbasis laat groei en moderne landboumetodes ontwikkel. In weerwil van die algemene opvatting het slawe nie hard gewerk op die plase in die Kaap nie, aangesien dit op kontrak deur die Khoi gedoen is, en veral deur die Hollandse setlaars. Slawe is ook na die suider-Afrika-streek ingevoer om op die grootskaalse wynwingerde wat deur Europese setlaars aangeplant is te werk. Alles in ag genome het die slawe-invoere die lewenstandaarde van die wit bevolking aansienlik verhoog.<ref>{{Cite book|author=Baten, Jörg|date=2016|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|publisher=Cambridge University Press|page=322|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> Daar is bevind dat die Natal-provinsie, 'n Britse kolonie, geskik is vir suikerproduksie, maar die plaaslike Zoeloe-stamme kon nie gelok word om as suikerrietsnyers te werk nie aangesien hulle nie die vaardigheid of die bevoegdheid om te werk gehad het nie. Oorsese arbeid is van Indië af ingebring. Die nasate van hierdie arbeiders speel vandag 'n aktiewe rol in die land se handel en nywerheid. Benewens slawerny was daar 'n ander vorm van gedwonge arbeiders: Die Zoeloes en ander koninkryke het jong mans gebruik vir gedwonge arbeid as krygsmanne en herders.<ref>{{Cite book|author=Baten, Jörg|date=2016|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|publisher=Cambridge University Press|page=323|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> Die Europese migrante het verskillend ontwikkel: die Kontinentale Europeërs het saamgesmelt om Afrikaans, 'n taal met Hollands as oorsprong, te praat, en die Engelse het aanhou Engels praat, wat die taal van handel geword het. Dié tweeledigheid was ook in die ekonomie sigbaar, aangesien boere hoofsaaklik Afrikaanssprekend was en Engelstalige Suid-Afrikaners aangetrek is tot handel en nywerheid. == Die Boere-republieke == Die Afrikaners het twee onafhanklike binnelandse republieke gevorm, die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Zuid-Afrikaanse Republiek]] (ZAR) en die [[Oranje-Vrystaat|Oranje Vrystaat]] (Oranje-vrystaat). Aan die kus het die Britte die Kaap-Kolonie en Natal in besit geneem. Die ontdekking van diamante in die Kaap-Provinsie in 1866 en die ontdekking van goud 20 jaar later aan die [[Witwatersrand]] in die ZAR het die ekonomie getransformeer en aansienlike buitelandse belangstelling gaande gemaak. Die daaropvolgende diamant- en goudstormloop het nog meer migrasie van 'n verskeidenheid nasionaliteite veroorsaak, onder meer Corniese mynwerkers en oos-Europese Jode. Die Britte het die Vrystaat en die ZAR ingeval en hulle onder Britse beheer geplaas en sodoende in 1910 die vier provinsies verenig as die [[Unie van Suid-Afrika]]. Maar waarskynlik die grootste impak was die invloei van internasionale kapitaal om die mynboubedrywighede te finansier, insluitend die aankoms van [[Cecil John Rhodes]] wat De Beers en [[Anglo American PLC|Anglo-American]] gevorm het. Gedurende die era van Afrika-kolonisasie het Suid-Afrika die meerderheid (55,8%) oorsese beleggings in die hele Afrika-vasteland gelok, vanweë die groot hoeveelheid goud- en diamantmyne.<ref>{{Cite book|author=Baten, Jörg|date=2016|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|publisher=Cambridge University Press|page=327|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> === Ekonomiese en sosiale toestande in die republieke === Ofskoon die [[Groot Trek]] in 1835 begin het, was dit nie voor die vyftigerjare dat die twee Trekkerrepublieke gestig is nie. In 1854 is die [[Oranje-Vrystaat]] gestig met die beheer oor die gebied tussen die [[Oranjerivier|Oranje-]] en die [[Vaalrivier]], waar daar in 1856 die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] uitgeroep is, met jurisdiksie oor die gebied tussen die Vaal en die [[Limpoporivier|Limpopo]]. ==== Veeboerdery vat pos ==== Die ekonomiese toestande in die twee Republieke was baie soortgelyk aan dié wat onder die veeboere in die Kaapkolonie aan die einde van die agttiende eeu geheers het. Die [[Hoëveld]] (die grootste gedeelte van die twee Republieke langs die Vaalrivier) is ’n uitgestrekte grasland en dus baie geskik vir veeboerdery. Hierdie gebied het die middelpunt van ’n uitgebreide beesboerdery geword. Die burgers het groot plase, minstens 3 000 morge (2 569.5 hektaar) groot, gehad. In Transvaal het hulle dit as eiendomsplase ontvang en in die Vrystaat as erfpagplase. In die noordelike Republiek was hierdie plase nie duidelik uitgebaken nie, maar in die Vrystaat is hulle geleidelik opgemeet. Albei Republieke was baie dun bevolk. In 1860 was daar ongeveer 15 000 inwoners in die Oranje-Vrystaat en 30 000 in die Zuid-Afrikaansche Republiek. Aangesien daar nie goeie paaie was nie, het die boere in maatskaplike afsondering gelewe. As geharde pioniers was hulle selfvoorsienend en het sowel man as vrou tot die verskaffing van alle huishoudelike benodigdhede bygedra. Die vroomheid van die Kaapse veeboer was ook opvallend in die Republieke. Hul huise was eenvoudig en het net die noodsaaklikste meubels bevat. In die suidelike dele van die Vrystaat, wat met die Karoo ooreenkom, is daar veral met skape geboer. In die sestigerjare het die wolboerdery toegeneem as gevolg van die kruisteelt met merinoskape wat van die Oostelike Provinsie ingevoer is. Teen 1869 het wol 90% van die Vrystaatse uitvoer, was op £700 000 gestel is, uitgemaak. Grondspekulante uit die Oostelike Provinsie en Natal het groot stukke grond in die Vrystaat opgekoop. Aangesien hierdie eienaars nie self geboer het nie, was daar teen 1870 reeds ’n tekort aan plaasgrond in hierdie Republiek. Plase in die droë westelike gebiede, waar [[Kimberley]] sou ontstaan, moes noodgedwonge deur persone wat plaasgrond nodig gehad het, beset word. ==== Handelstoestande ==== Daar was baie min paaie in die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. In die Vrystaat is in 1865 met die aanlê van paaie tot aan die Natalse grens begin, ten einde die handel met Durban te bevorder. Weens die gebrek aan goeie verkeersweë en die feit dat die boere ’n selfvoorsienende bestaan gevoer het, is daar nouliks enige handel gedryf. Die ossewa was die vernaamste vervoermiddel. In die sestigerjare is ’n posstelsel egter in die Vrystaat ingestel en is posseëls uitgereik. Ruilhandel was die enigste vorm van handel. Die reisende handelaar (smous) het slegs die belangrikste noodsaaklikhede soos ammunisie, klerasie, koffie en suiker met sy ossewa gebring, wat hy vir beeste verruil het. Dié het hy dan weer in Natal gaan verkoop — so het die handelaar sy voorrade in harde munt omgeskep. [[Bloemfontein]] het tot die mees vooruitstrewende handelsentrum in die Republieke ontwikkel. Daar was ’n groot Engelse gemeenskap wat verskeie sake-ondernemings geopen het. [[Pretoria]], daarteenoor, was selfs nog in 1870 ’n klein handelsentrum. ==== Geld- en bankwese ==== Aan die begin is die riksdaalder as die wettige betaalmiddel in die Republieke aangeneem. Later is dit egter deur die Engelse muntstelsel en banknote vervang. Die Vrystaat het eerste ’n handelsbank gehad, wat in 1862 in Bloemfontein gestig is. Kort daarna het die Standard-Bank ook ’n tak geopen. Gedurende die depressie van 1865 is gevrees dat die Standard-Bank, deur skielik sy diskonto te verhoog, onbillik met die Bloemfonteinse bank meegeding het. Die Vrystaatse regering het toe besluit dat geen vreemde bank voorts in die Republiek toegelaat sou word om sake te doen nie. Deur die Bloemfonteinse banke het die Volksraad toe sy eie banknote, die sogenaamde ''Bluebacks'' met die regering as sekuriteit, uitgegee. Later is meer uitgereik, wat die waarde laat daal het. Toe die Vrystaat vergoeding vir die verlies van die diamantvelde ontvang het, gepaardgaande met die handel wat Kimberley se ekonomiese posisie verbeter het, is al die oorspronklike note wat in omloop was teruggetrek en is die muntstelsel op ’n gesonde grondslag geplaas. Gedurende hierdie tydperk is geen bank in Transvaal opgerig nie. Aangesien daar ’n aansienlike tekort aan geld was, het die Volksraad in 1865 besluit om sy eie note uit te gee, wat óók as [[bluebacks]] bekend was, met die staatsplase as sekuriteit. Hierdie note was ’n wettige betaalmiddel en hulle was na agttien maande teen 6% rente aflosbaar. Verdere betreklike groot uitgiftes van note is gemaak, met die gevolg dat hul waarde met meer as die helfte verminder het. Uiteindelik , in 1873, het president [[Thomas François Burgers|Burgers]] ’n lening van die Kaapse Handelsbank gekry en die ou note wat uitgereik was, is teruggetrek. Deur dit te doen is die waarde van die Transvaalse geldstelsel herstel. Dit was eers na 1888 dat banke in Transvaal opgerig was. ==== Belasting en inkomste ==== Reg van die begin af het die Vrystaat ’n betreklik gevestigde regeringsvorm gehad, as gevolg van die kennis van goeie bestuur wat hulle tydens die Soewereiniteitsbestuur opgedoen het. Die Volksraad kon dus sy gesag uitoefen. Om die koste verbonde aan die administrasie te dek, is ’n belasting op plaasgrond en die oordrag van grond gehef. Belastings is oor die algemeen gereeld betaal; ofskoon die inkomste gering was, was dit genoeg om die administrasiekoste te dek. In Transvaal het die staatsinkomste egter kleiner geword. Die sentrale gesag het tot 1883 swak gebly, totdat president [[Paul Kruger|Kruger]] die leisels oorgeneem het. Die burgers was nie ten gunste van die belastings nie. Die skatkis was leeg en die Republiek was op die rand van bankrotskap. Aangesien daar geen bank was nie, is staatsgeld op ’n eenvoudige manier hanteer. Die skatkis is in die huis van die president bewaar. Albei Republieke se geldsake was ongunstiger as dié van Natal en die Kaap. Laasgenoemde kolonies was vir ’n groot gedeelte van hul inkomste afhanklik van die heffing van invoerregte. Die Republieke kon egter nie ’n gedeelte van die doeaneregte, wat op goedere wat hulle gebiede binnegekom het nadat hulle deur die hawens van die twee kuskolonies gegaan het, verkry nie. Natal het selfs sy tariewe verminder in ’n poging om die handel met die Republieke van die Kaap af te dwing. Die Vrystaat en Transvaal het baie min geld gehad om aan openbare werke te bestee. Dit was eers na die ontdekking van diamante en [[goud]] dat hierdie twee Republieke spoedig in staat gestel is om hul geldelike moeilikhede te bowe te kom. == Die tydperk van mynbou en spoorweë in Suid-Afrika (1870-1910) == Tot 1870 was die boerdery die belangrikste bedryf in Suid-Afrika. Op hierdie tydstip het die land egter ’n nuwe ekonomiese fase binnegegaan met die ontdekking van diamante, ’n paar jaar later ook dié van goud. Dit het ’n belangrike ekonomiese verandering teweeggebring en mynbou het die belangrikste ekonomiese bedrywigheid geword. Op sy beurt het dit weer ’n omwenteling in die vervoer, handel en bankwese veroorsaak. As gevolg hiervan het die maatskaplike toestande in die land aansienlik verander. === Die ontginning van diamante === ==== Die ontstaan van die diamantnywerheid ==== In 1852 is ’n begin gemaak met die ontginning van die basiese minneraalneerslae van die Unie toe ’n Britse maatskappy koper in [[Namakwaland]] begin ontgin het. ’n Ongesonde spekulasie met aandele het begin wat ’n plotselinge prysdaling in 1855 ten gevolge gehad het. Die ontginning van [[koper]] is in 1863 egter op ’n gesonde grondslag geplaas toe die Kaapse Kopermaatskappy gestig is met behulp van oorsese kapitaal. Hierdie mynbedrywighede is met die opkoms van die diamantnywerheid in die verlate streke rondom die middelloop van die Vaalrivier in die skadu gestel. Reeds in 1870 was daar 10 000 mense by [[Barkly-Wes]] wat in die rivierbedding na spoeldiamante gesoek het. Later in daardie jaar het die belange na die droë delwerye ongeveer 20 myl (32.186 km) vandaar verskuif. Hier, waar die dorp Kimberley gestig is, het ongeveer 50 000 delwers kleims in die blougrond gewerk en baie edelgesteentes uitgehaal. Die delwers het voor baie moeilikhede te staan gekom namate hul kleims dieper geword het. Groot uitgawes moes aangegaan word om masjinerie aan te koop om die diamant-draende “blou-grond” na die oppervlakte te bring en om die water uit te pomp. [[Cecil John Rhodes]], [[Barney Barnato]] en ander persone met kapitaal, het maatskappytjies gestig en die meeste van die individuele delwers uitgekoop. Toe het die gevaar van oorproduksie gekom, wat die pryse van diamante laat daal het. Rhodes se maatskappy, wat oor ’n kapitaal van £200 000 beskik het, het die kleiner maatskappye uitgekoop in ’n poging om al hierdie ondernemings te amalgameer om sodoende die monopolie van die diamantproduksie in die hande te kry en goeie pryse op die wêreldmark te handhaaf. Hierdie doel is in 1888 bereik toe Barnato se maatskappy ingelyf is. So het die [[De Beers]] Consolidated Mines Limited, met ’n kapitaal van £2 300 000 ontstaan. Gedurende die volgende paar jaar is ander myne in die omgewing uitgekoop om volle beheer oor die diamantnywerheid te verkry. De Beers was die eerste nuwe soort instelling in die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika. Dit was ’n groot kapitalistiese onderneming op ’n nasionale grondslag georganiseer en het grootliks op die belegging van oorsese kapitaal berus. Die ontstaan van die diamantnywerheid was die begin van die grootskaalse ontginning van die reusagtige mineraalrykdom van Suid-Afrika. Die waarde van die diamantproduksie was ontsaglik. Terwyl dit in 1870 ongeveer £40 000 bedra het, het dit in 1881 die verbasende bedrag van £ 4 miljoen oorskry. ==== Die onmiddellike uitwerking op die handel en landbou ==== Die diamantuitvoer het spoedig net so belangrik soos wol vir die Kaapkolonie geword. Toe die totale uitvoer van die Kolonie in 1885 £8 miljoen bereik het, was diamante vir £3¼ miljoen daarvan verantwoordelik. As gevolg van die diamantnywerheid het die uitvoerhandel van die Kolonie tot 1870 verdubbel. Die toename in die waarde van uitvoerprodukte, wat ’n bedrag van ongeveer £1 miljoen jaarliks uit die volstruisveernywerheid by [[Oudtshoorn]] ingesluit het, het die Kolonie se koopkrag oorsee vergroot. As gevolg hiervan was dit moontlik om die swaar masjinerie wat in die myne benodig is, in te voer. Die waarde van die invoer het vinnig toegeneem: in 1877 het dit £6 miljoen bedra en in 1881 £11 miljoen. Dit het gehelp om die inkomste van die Kolonie, wat hoofsaaklik uit invoerregte verkry is, te vergroot. Die mark vir eetware wat op die diamantvelde geskep is, het baie tot verbetering van die ekonomiese welvaart van die boerderygemeenskappe in die Kolonie en die Vrystaat bygedra. Kimberley het ’n belangrike mark vir die Kaapse koring, wyn en brandewyn geword toe die uitvoer van laasgenoemde handelsartikels na Brittanje feitlik gestaak is. Lewende hawe, groente en hout is van die Vrystaat gekoop. Die algemene welvaart as gevolg van die diamantnywerheid het tot ’n plotselinge oplewing in die handel gelei. Baie oorsese kapitaal het die land binnegestroom, sowel as van die Kolonie en dit is in die myne belê. Teen 1880 is ongeveer £12 miljoen belê, waarvan ongeveer die helfte van beleggers uit die Kolonie afkomstig was. ’n Gees van roekelose spekulasie in diamantaandele en plaasgrond het ontstaan. Die banke het in werklikheid spekulasie vergemaklik deur maklik krediet toe te staan. In 1881 het ’n ernstige prysdaling, gevolg deur ’n kwaai ekonomiese depressie, ontstaan wat tot 1886 voortgeduur het. Die resessie was so ernstig dat die waarde van die invoer met die helfte afgeneem het. Baie mense het bankrot gespeel. Baie private handelsbanke het hulle in die moeilikheid bevind en is deur die Imperiale banke, wat weer sterker geword het, ingelyf. Die mynbou het ook verstedeliking aangemoedig. Tot 1870 het die oorgrote meerderheid van die blanke bevolking op die platteland gewoon. Daarna het nywerhede die mans na die nuwe dorpe gelok, aangesien die myne en die transportwese baie werk gebied het. Daar was ’n merkbare bevolkingsgroei in die hawedorpe (Kaapstad, Port Elizabeth en Oos-Londen) as gevolg van die uitbreiding van die in- en uitvoerhandel. Teen 1885 het Kimberley ’n blanke bevolking van 20 000 gehad en het dit tot die tweede grootste dorp in die Kolonie ontwikkel. Die diamantmyne het groot getalle immigrante, meestal van Brittanje, gelok. Die hawens het ook opgeleide werktuigkundiges en ingenieurs nodig gehad, wat Suid-Afrika nie kon voorsien nie. Teen 1894 was twee derdes van die werkers by De Beers van oorsee afkomstig. Die mynbou het ook ongeskoolde arbeiders gehad, wie deur die Bantoe-reservate verskaf is. Daar was dus ’n gereelde instroming van Bantoe-arbeiders uit Betsjoeanaland, Basoetoland, die [[Transkei]] en selfs van anderkant die [[Zambezirivier]]. In Kimberley was daar ongeveer 10 000 Bantoe-arbeiders. ==== ’n Omwenteling in die vervoer ==== Die mynbousentrum by Kimberley was ongeveer seshonderd myl (966 kilometer) van die hawens van die Kolonie geleë. Dit was noodsaaklik om ’n doeltreffende vervoerstelsel op te bou om met die vinnige ontwikkeling van die diamantvelde tred te hou. In 1870 is ’n weeklikse passasiersdiens ingestel deur middel van die poskoets, wat ’n week geneem het om Kimberley te bereik. Masjinerie en eetware is van Kaapstad en Port Elizabeth met die ossewa vervoer – teen aansienlike koste en tydverlies. Transportry was winsgewend en was ’n bron van inkomste vir baie blankes; dit kon daarenteen nie in die behoeftes van die mynbedryf voorsien nie. Dit het dus noodsaaklik geword om met die bou van spoorlyne te begin. Weens die hoë koste verbonde aan so ’n skema kon private ondernemings nie die werk onderneem nie en moes die Kaapse regering die bestaande spoorlyne uitkoop en die uitbreiding van die spoorweë as ’n staatsonderneming aanpak. ’n Lening is vir hierdie doel aangegaan. In 1873 is die private maatskappy wat die spoorlyn tussen Kaapstad en Wellington besit het, uitgekoop en in 1874 is met drie spoorwegstelsels vanaf Wellington, Port Elizabeth en Oos-Londen onderskeidelik begin. Die spoorlyne vanaf Kaapstad en Port Elizabeth het mekaar in 1884 by [[De Aar]] ontmoet en in 1885 is Kimberley bereik. In dieselfde jaar is die lyn van Oos-Londen tot by [[Aliwal-Noord]] voltooi, maar dit is eers in 1892 met die Port Elizabeth-lyn oor [[Stormberg]] en [[Rosmead]] verbind. Teen 1885 het die regering 1 599 myl (2 573 kilometer) spoorlyn aangelê wat teen ’n bedrag van £14 miljoen voltooi is. Sodoende is beter vervoergeriewe vir die diamantvelde daargestel. Die spoorweg was ’n baie vinniger en goedkoper vervoermiddel as die ossewa. Spoedig het transportry minder belangrik geword. Die staatspoorweë het nie slegs tot die ontwikkeling van die mynboubedryf by Kimberley bygedra nie, maar ook tot die ontwikkeling van die boerdery in die Oostelike Provinsie en die Karoo. === Die invloed van Transvaalse goudmyne === ==== Die goudnywerheid aan die Witwatersrand ==== Alhoewel goud in 1867 by Tati ten noorde van die Vaalrivier ontdek is, en in 1870 by [[Lydenburg]], is dit nie voor 1882 op groot skaal ontgin nie, toe die neerslae in die omgewing van [[Barberton]] ontgin is. Die ontdekking van die gouddraende hoofrif langs die [[Witwatersrand]] in 1884 deur die broers [[Frederick Struben|Frederick]] en [[Hendrik Struben]], was ’n besonder belangrike gebeurtenis in Suid-Afrika se ekonomiese geskiedenis. Na daardie ontdekking het die groot goudnywerheid ontstaan wat die grondslag vir die ekonomiese welvaart van Suid-Afrika gelê het. Hierdie gebeurtenis het plaasgevind net toe Suid-Afrika besig was om van ’n ernstige depressie (1882-6), wat deur oorspekulasie in diamantaandele veroorsaak is, te herstel. In September 1886 het die Transvaalse regering nege plase tussen [[Germiston]] en [[Roodepoort]] tot openbare delwerye geproklameer en ’n groot mynkamp het binne ’n kort tydjie verrys. Die goud aan die Rand was nie van die alluviale tipe wat op die goudvelde van [[Kalifornië]] of die Yukon gevind is nie. Dit het in ’n harde konglomeraat voorgekom wat slegs deur middel van diep skagte ontgin kon word. Die erts moes stukkend gedruk en gemaal word en die goud is verkry deur chemiese prosesse, soos die McArthur-Forrest-[[sianied]]-proses, wat teen 1891 in al die myne gebruik is. Die goudmyne aan die Witwatersrand het groot kapitaalbeleggings vereis vir die aankoop van swaar masjinerie en om geskoolde myningenieurs en ambagslui in diens te neem. Dus het dit tot ’n kapitalistiese onderneming ontwikkel. Ryk persone van die diamantvelde, soos Rhodes, [[Alfred Beit|Beit]], Barnato en [[J.B. Robinson|Robinson]], het baie plase langs die Rand opgekoop en aandelemaatskappye gestig. Teen 1891 was daar 141 maatskappye, hoewel 12 die helfte van die totale opbrengs gelewer het. ==== Myngroepe en oorsese beleggings ==== Meer kapitaal was nodig vir die ontginning op die groot dieptes van 1&nbsp;220 meter langs die hoofrif teen die einde van die 19de eeu. Aangesien ’n doeltreffender organisasie nodig was om die produksiekoste te verminder, is ’n begin gemaak met die amalgamasie van die mynmaatskappye tot afsonderlike groepe. Dit het tot die stigting van die groot korporasies gelei, soos die Crown Mines, die Robinson Deep en die City Deep-myne net ten suide van [[Johannesburg]]. Alhoewel baie mense hulle gevestig het in die mynkamp aan die Rand wat voor die einde van 1886 die dorp Johannesburg geword het, is die werk georganiseer en het ’n aantal maatskappye die mynwerkers in diens geneem. Die ryk kapitalistiese groep en die blanke en Bantoe-mynwerkersklasse het met die ontwikkeling van die goudnywerheid ontstaan. Die vertroue van die publiek, wat deur die groot goudproduksie aangemoedig is toe dit duidelik geword het dat daar op groot dieptes ontgin kon word, het gelei tot die belegging van groot bedrae vanuit Brittanje in die Randse goudmyne. Minstens driekwart van die kapitaal wat belê is, was van oorsee afkomstig, hoofsaaklik van Brittanje. Teen 1910 was meer as £120 miljoen in die goudmyne belê. Aangehelp deur die instroming van oorsese kapitaal, het die goudmynbedryf gedurende die negentigerjare verbasend uitgebrei. Teen 1892 was die Witwatersrandse goudproduksie die vierde grootste in die wêreld. Teen 1895, slegs nege jaar na die ontdekking van die hoofrif, was Transvaal die grootste goudproduserende gebied ter wêreld, ’n posisie wat dit sindsdien gehandhaaf het. Gedurende die jaar voor die [[Tweede Vryheidsoorlog]] is ’n rekordbedrag goud wat op meer as £16 miljoen gewaardeer is, geproduseer. Gedurende die oorlog het die nywerheid feitlik tot stilstand gekom, maar het na 1902 so vinnig herstel dat in 1909 byna £31 miljoen goud geproduseer is. Die produksie van goud het dié van diamante ver oortref, aangesien die waarde van die diamantopbrengs slegs een agtste van dié van goud was. Teen 1909 het goud byna twee derdes van die totale uitvoer van die land uitgemaak. Die waarde van die gemiddelde jaarlikse uitvoer vir die tydperk 1906-10 was £47 miljoen, wat byna nege keer soveel was as die bedrag wat van 1871-5 uitgevoer is. ’n Belangrike rede vir hierdie vinnige toename in die goudmynbedryf was die aanwesigheid van ryk steenkoolneerslae naby die Rand. ’n Goedkoop steenkoolvoorraad was noodsaaklik. In 1887 is steenkool naby [[Boksburg]] ontdek en ’n aantal steenkoolmyne het naby die goudmyne ontstaan. Daarna is die steenkool in die [[Middelburg]]se distrik ontgin en hierdie gebied het die belangrikste bron van steenkoolverskaffing aan die myne geword. ==== Spoorwegontwikkeling ==== ’n Dringende noodsaaklikheid vir die ontwikkeling van die myne was ’n vinniger en goedkoper vervoer tussen die Rand en die kushawens. Die spoorlyn het nie verder as Kimberley gegaan nie, aangesien daar teen daardie tyd geen aansporing vir die verlenging van die spoorlyn bestaan het nie. Daar was dus onmiddellik na die oopstelling van die goudvelde slegs ossewaens beskikbaar om die swaar masjinerie en voorrade vanaf Kimberley na Johannesburg te vervoer. ’n Poswa is vir passasiers en pos ingestel, maar dit het drie dae en nagte geneem. Aangesien die kuskolonies graag die groot goederevervoer na die Rand in die hande wou kry, het ’n skerp mededinging tussen die Kaapkolonie en Natal vir die aanlê van spoorweë na die Rand ontstaan. Die Kaap het die eerste hierin geslaag. ’n Ooreenkoms is in 1887 met die Vrystaat aangegaan waarvolgens die Kaapse regering toegelaat is om ’n spoorlyn te bou in diens van die publiek. Die Kaapse lyn is toe van Noupoort en Colesberg, deur Bloemfontein, na die Vaalrivier, wat in 1892 bereik is, verleng. Die Kaapse regering het toe ’n ooreenkoms met die [[Nederlands-Suid-Afrikaanse Spoorwegmaatskappy|Nederlands-Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatskappy]] aangegaan wat ’n konsessie ontvang het om ’n spoorwegstelsel in Transvaal op te rig. Volgens hierdie ooreenkoms is die Kaap toegelaat om sy spoorlyn van die Vaal na Johannesburg te verleng. Dit was die afstand van ongeveer 50 myl (80.5 kilometer), en hierdie spoorlyn het Germiston in 1894 bereik. Teen daardie tyd het die Kaapse regering meer as £20 miljoen in die oprigting van ’n spoorwegnetwerk belê, waardeur sy hawestede met Kimberley en die Rand verbind is. Die Natalse regering, wat ’n begin gemaak het met die oprigting van ’n spoorwegstelsel in die suikerstrook, het nou ook begin meeding in pogings om met die goudvelde verbind te word. Die spoorlyn vanaf Pietermaritzburg is vinnig uitgebrei en het die Transvaalse grens by [[Charlestown]] in 1891 bereik. ’n Konsessie om verder na die Rand uit te brei is eers in 1895 verkry en die spoorlyn is in dieselfde jaar voltooi. Intussen het Transvaal sy eie spoorlyn begin bou. Dit was meer as 50 jaar lank die beleid van die Republiek om ekonomiese onafhanklikheid van die Britse kolonies in die suide te verkry deur van [[Delagoabaai]], die neutrale Portugese hawe, gebruik te maak. Onderhandelinge vir die aanlê van ’n spoorweg tussen Pretoria en die Portugese hawe is tydens Burgers se regering begin. In 1887, net nadat die Randse goudvelde werklikheid geword het, het die Kruger-regering ’n konsessie aan die Nederlands-Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatskappy, wat deur Nederlandse en Duitse kapitaal gefinansier was, toegestaan om hierdie spoorlyn te bou. In 1889 is met die aanlê van die spoorlyn begin, en in 1894 is Lourenço Marques uiteindelik met Pretoria verbind. Die ontwikkeling van die goudbedryf het dus die Rand met die kus deur middel van vier spoorlyne verbind, wat toegang tot die hawens van Kaapstad, Port Elizabeth, Durban en Delagoabaai verleen het. Die hoofspoorwegnet vir Suid-Afrika is teen die einde van die neëntiende eeu voltooi. Latere spoorweguitbreidings het die spoorlyne met die boerderystreke verbind. Teen 1909 het die vier kolonies 6 894 myl (11 094.5 kilometer) spoorweë beheer, in vergelyking met 103&nbsp;kilometer toe die mynboutydperk veertig jaar vantevore aangebreek het. ==== Ekonomiese welvaart en depressie ==== Die goudindustrie het ’n tydperk van ongeëwenaarde ekonomiese welvaart in Transvaal geskep, wat tot 1914 geduur het. Teen 1890 het die Rand die ekonomiese sentrum van Suid-Afrika geword. Transvaal, wat voorheen die armste was, het skielik die rykste staat in Suid-Afrika geword. Die staat se geldsake, wat voordeel uit die nuwe belastingbron getrek het, was uiteindelik solvent. Die florerende geldelike toestand in die land het ’n onseker spekulasiegees laat ontstaan wat die ekonomie aan depressies onderhewig gemaak het. Prysstygings en ineenstortings het voortdurend voorgekom en het ’n karaktertrek van die nuwe ekonomie in Suid-Afrika geword wat op oorsese beleggings in die myne gebaseer was. ’n Soort finansiële onstabiliteit, wat vroeër onbekend was, het ontstaan. Die depressie wat van 1881 tot 1886 geduur het, is deur verskeie jare van fenomenale voorspoed gevolg. Skielike prysstygings aan die Rand het tot die spekulasie in goudaandele en grond aanleiding gegee. Die banke is weereens deur die algemene gees van welvarendheid mislei en hulle het groter kredietgeriewe toegestaan, wat uiteindelik tot te veel handel aanleiding gegee het. ’n Ineenstorting was onvermydelik. Die finansiële agteruitgang het in 1889 begin en die waarde van die goudaandele het afgeneem. Die finansiële ineenstorting het egter korter geduur as dié wat op die ontginning van diamante gevolg het, want teen 1892 het die fenomenale groei van die goudmynbedryf, en die goudproduksie, die algemene welvaart herstel. Tog is die uitwerking van die depressie deur die hele land ondervind. Verskeie banke het tot niet gegaan en ander is deur die Imperiale banke, die Standard-bank, die Bank van Afrika en die Afrikaanse Bankkorporasie oorgeneem. Teen 1909 het daar nog vier plaaslike banke bestaan: die Nasionale Bank van Suid-Afrika, die Nasionale Bank van die Oranje-Vrystaat, die Natalse Bank en die Stellenbosse Distrikbank. Daar was ook die Nederlandse Bank van Suid-Afrika, ’n Nederlandse bank wat in 1888 in Transvaal opgerig is. Na die beëindiging van die Tweede Vryheidsoorlog het ’n ernstige depressie gevolg, wat tot 1909 geduur het. Dit was weer te wyte aan buitensporige spekulasie, maar ook grootliks as gevolg van die verwoesting wat in die Vrystaat en Transvaal gedurende die oorlog plaasgevind het. Die Kaap is die ergste hierdeur geraak as gevolg van ’n tydperk van ernstige droogte. Alhoewel die goudproduksie toegeneem het, was daar ’n aanmerklike afname in die invoer tot 1908. Suid-Afrika, en veral die diamantnywerheid, is ook deur die kritieke finansiële posisie in die Verenigde State van Amerika en Europa in 1907 geraak. Die land het eers ná 1909 begin herstel. Teen 1909 het Suid-Afrika ’n algehele ekonomiese gedaanteverwisseling ondergaan. Sy ekonomie het ontwikkel van dié van ’n boerderygemeenskap (wat in die Republieke ’n soort selfversorgende boerdery was) tot dié van ’n moderne kapitalistiese staat wat van die mynbou, oorsese beleggings en handel afhanklik was. Dit is vergemaklik deur die kredietgeriewe wat deur die Imperiale banke verskaf is. Die ekonomiese welvaart van Suid-Afrika was nou verbonde aan die goudnywerheid; Transvaal het die ekonomiese hartklop van die land geword. ==== Die ontwikkeling van die boerdery ==== Die groeiende blanke en Bantoe-bevolking aan die Rand en in die hawedorpe het ’n groot mark vir landbou- en veeprodukte gebied. Die aanmoediging van die boerdery het nie alleen groter produksie teweeggebring nie, maar ook ’n verbetering in die kudde en in die toepassing van vooruitstrewende boerderymetodes. Die koringopbrengs het van ’n half miljoen sak in 1875 tot 1¼ miljoen sak in 1911 toegeneem. Nuwe gebiede vir die verbou van koring is oopgestel. Behalwe die produksie van die Suidwestelike distrikte, was ’n derde van die jaarlikse oes in 1911 van die Vrystaat en Transvaal afkomstig. Aan die begin van die eeu kon die opbrengs nie in die behoeftes van die land voorsien nie en is koring van Kanada en Australië ingevoer. Ten einde in die toenemende aanvraag van die Bantoe-arbeiders op die myne te voorsien, het die produksie van mielies baie toegeneem. In 1865 het die Kaap-kolonie 110 000 sak geproduseer. Teen 1891 het dit to byna ’n miljoen sak toegeneem; in die Vrystaat en Natal is ook ’n begin met die verbouing van mielies gemaak, wat nog ’n miljoen sak opgelewer het. Teen 1911 het die middelpunt van die mielienywerheid na Transvaal en die Vrystaat verskuif, waar, in die [[Mieliedriehoek]], 3¼ miljoen sak geproduseer is, terwyl die Kaap en Natal elk 1¾ miljoen sak opgelewer het. By tye was daar ’n jaarlikse oorskot, wanneer daar dan mielies na Europa uitgevoer is. Teen 1870 het die uitvoermark vir wyn verdwyn, maar toe het die mynbougebiede nuwe binnelandse markte geskep. Die Kaapse wynproduksie het teen 1911 meer as verdubbel. Die kweek van tabak het van Oudtshoorn na die Magaliesberg in Transvaal verskuif; ook hierdie produksie het in 1911 verdubbel. Na 1867 het die suikernywerheid as gevolg van ’n stelsel van beskerming gefloreer – dit was nie meer vir Suid-Afrika nodig om suiker van Mauritius in te voer nie. Die opbrengs het gedurende die tydperk 1869-1911 van 8 000 tot 80 000 ton toegeneem. Natal kon feitlik genoeg suiker verbou om in die behoeftes van die hele land te voorsien. ’n Soortgelyke ontwikkeling was in die veeboerdery op te merk, veral wat die produksie van beesvleis in Transvaal en die Vrystaat betref. Teen 1910 het die waarde van die veeprodukte (vleis, wol, huide en velle) £15 miljoen bedra en was dit byna gelykstaande aan die jaarlikse landbouproduksie. Die enigste uitvoerartikels wat in verband met die boerdery gestaan het, was wol, huide, velle en volstruisvere. Die waarde van hierdie artikels was vanselfsprekend baie minder as die uitvoer van goud en diamante. Die kwaliteit van wol het verbeter. Die volstruisveernywerheid het begin ontwikkel: die waarde van die vere wat uitgevoer is, het sy hoogtepunt in 1913 bereik toe £3 miljoen s’n, of ongeveer die helfte van die woluitvoer, uitgevoer is. Die volstruisveernywerheid het in 1914 met die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in duie gestort en het sedertdien nooit weer herstel nie. Bankrotskap het baie Oudtshoornse boere in die gesig gestaar. ==== Immigrasie en verstedeliking ==== Toe daar ’n begin gemaak is met die ontginning van goud aan die Rand, was Suid-Afrika oorwegend ’n landelike gemeenskap. Daar was slegs vier groot nedersettings – Kaapstad, Kimberley, Port Elizabeth en Durban. Daarna het die Rand soos ’n magneet groot getalle mens uit die omliggende gebiede getrek, ook van Brittanje en ander Europese lande. Immigrasie was grootliks verantwoordelik vir die toename van die blanke bevolking van Suid-Afrika – van 328 000 tot 1 276 000 gedurende die tydperk 1875 – 1911. Die meeste immigrante het tydens die ontwikkeling van die Randse goudmyne voor 1899 hierheen gekom. Aan die einde van die oorlog het baie soldate besluit om hulle in Suid-Afrika te vestig. Die instroming van immigrante na 1903 was baie kleiner weens die ekonomiese ineenstorting. As gevolg van immigrasie het die Kaapkolonie nie langer die oorgrote meerderheid van die blanke bevolking in Suid-Afrika gehad nie. Transvaal was stadigaan besig om hom in te haal. Die getalle van 377 000 en 119 000 in 1891 het tot 582 000 en 421 000 in 1911 verander. Die immigrante was meestal stedelinge of was in die handel betrokke. Hulle het dus heeltemal van die boeregemeenskap verskil, wat aan die eenvoudige lewe van ’n veeboer gewoond was en min belang gestel het in die vinnige verkryging van geld as ’n doelwit op sigself. Die burgers het die nuwelinge as vreemdelinge (''Uitlanders'') beskou – hierdie element het die ekonomiese lewe aan die Rand en ook die ekonomiese en finansiële struktuur van Transvaal en die kolonies oorheers. Botsende belange het tot die politieke wrywing met die Republikeinse regering na 1895 gelei. Uiteindelik het dit tot die Tweede Vryheidsoorlog gelei. Die ekonomiese ontwikkeling en immigrasie het verstedeliking in Suid-Afrika vinniger laat toeneem. Teen 1899 het die Rand reeds ’n blanke bevolking van 100 000 gehad en net soveel tydelike Bantoe-arbeiders. Dieselfde toename in die blanke bevolking het in die hawens soos Kaapstad, Durban, Port Elizabeth en Oos-Londen voorgekom, as gevolg van die handelsbedrywighede wat met die in- en uitvoerhandel, sowel as verskeping, gepaard gegaan het. ’n Soortgelyke ontwikkeling het in die groter dorpe voorgekom, wat geleidelik die middelpunte van die handel en bankwese van die distrik se boeregemeenskap geword het. Hierdie verstedeliking het op kultuurgrondslag berus, omrede die meeste stadsbewoners van Britse afkoms was, terwyl die platteland in 1911 oorwegend Afrikaanssprekend was, behalwe in die Oostelike Provinsie en Natal. ==== Bantoe-arbeid en die myne ==== ’n Belangrike gevolg van die ontwikkeling van die mynbou was die skielike groter aanvraag na meer ongeskoolde Bantoe-arbeiders. Duisende Bantoes is in die reservate in die land gewerf. In 1893 is die Kamer van Mynwese ingestel om die belange van die mynverenigings te beskerm en ook om te verseker dat daar ’n gereelde toevloei van Bantoe-arbeiders van die reservate na die myne sou wees. Aangesien daar nie genoeg arbeiders van die Transkeise en Natalse reservate vir ondergrondse werk gekom het nie, is pogings aangewend om ’n gereelde toevoer van arbeiders uit die aangrensende Portugese kolonies te verkry. In 1897 het die Transvaalse regering ’n konsessie van die Portugees-Oos-Afrikaanse regering verkry om Bantoe-arbeiders in Mosambiek te werf, in ruil waarvoor die Portugese in gunstige spoortarief sou ontvang, sodat Delagoabaai tot ’n invoerhawe vir Transvaal kon ontwikkel. Teen die einde van die eeu is meer as 100 000 Bantoes deur die goudmyne gereeld in diens geneem, nadat kontrakte aangegaan is vir tydperke wat van ses tot twaalf maande gewissel het. Wanneer die mans eers ’n sekere hoeveelheid geld op die myne verdien het, het hulle na hul gesinne in hul eie distrikte teruggekeer. Die mynmaatskappye het die kampongstelsel aan die Rand ontwikkel om te verseker dat die Bantoe-arbeiders voldoende huisvesting en voedsel sou ontvang. Aan die einde van die oorlog in 1902 het die myne groot moeite ondervind om genoeg arbeiders in die hande te kry, omdat die Bantoes met ander belangrike konstruksiewerk besig was. Om in die aanvraag van die goudmyne te voorsien, het lord Milner en die Transvaalse regering in 1904 hul toestemming verleen tot die invoer van Sjinese. Teen 1906 is meer as 50 000 Sjinese arbeiders by die Randse myne in diens geneem. In die volgende jaar egter het die regering, as gevolg van die politieke gevoelens hier en in Engeland, sy toestemming tot die verdere invoer van Sjinese teruggetrek. Teen 1910 was almal van hulle gerepatrieer. Die ooreenkoms in verband met die arbeiders is in 1901 deur Milner met die Portugese regering hernieu. In 1909 is die sogenaamde Mosambiek-konvensie weer hernieu. In 1910 het byna 200 000 Bantoes op die myne gewerk en net meer as die helfte hiervan het van Portugese gebied gekom. Die aanwesigheid van sulke groot getalle ongeskoolde Bantoe-arbeiders het ’n toestand geskep waardeur blanke arbeid slegs tot geskoolde werk in die myne beperk is. Die verdere ontwikkeling van die goudmynbedryf was nou verbonde aan die voorsiening van genoeg ongeskoolde Bantoe-arbeiders. === Die doeane- en spoorwegoorlog === Die ekonomiese ontwikkeling in Suid-Afrika na 1870 het onenigheid tot gevolg gehad. Die feit dat die eland in vier politieke eenhede verdeel was en die grootste ekonomiese uitbreiding in die binneland plaasgevind het, het baie wrywing veroorsaak. Die toestand het na 1902 nog ingewikkelder geraak ten spyte van die feit dat die Republieke Britse kolonies geword het. ==== Doeaneregte gehef ==== Die omvang van die invoer na die Transvaalse Republiek het vinnig toegeneem met die ontwikkeling van die Randse myne. Die goedere moes deur die hawens van die kuskolonies, die Kaapkolonie en Natal, ingevoer word, wat hoë doeanebelastings gehef het en sodoende maklik van inkomste verseker was. Die grootste gedeelte van hul inkomste is eintlik op hierdie wyse verkry. Versoeke van die Vrystaat en Transvaal dat ’n gedeelte van hierdie belastings wat gehef is op goedere wat vir hul gebiede bestem is, aan hulle teruggegee moes word, is nie toegestaan nie. Aangesien kwaai mededinging tussen die Kaap en Natal ontstaan het vir die vervoer na die binneland, is die Republieke darem tegemoetgekom toe Natal sy doeaneregte verminder het sodat die goederevervoer deur die Durbanse hawe sou geskied. Die Republieke het op hul beurt weer hoë doeanetariewe op die goedere wat van die kuskolonies ingevoer is, gehef, soos byvoorbeeld op Kaapse koring, meel en wyn, sowel as op Natalse suiker en tee. Hierdie kolonies het weer geantwoord deur ’n hoër belasting op Transvaalse tabak te plaas. Daar was dus geen vryhandel tussen die binnelandse state en die twee kolonies nie. ==== Die tolverbond, 1889 ==== Natal het probeer om ’n doeane-ooreenkoms in 1884 met die Vrystaat aan te gaan, maar hierdie poging het misluk. In 1889 het die Kaapkolonie die reg verkry om ’n spoorlyn deur die Vrystaat te bou; in ruil het hy ’n tolverbond met die Republieke gesluit. ’n Stelsel van vryhandel is aangeneem, aangesien albei onderneem het om dieselfde tariewe te hef. Die Kaap het onderneem om 75% van die doeaneregte gehef op goedere wat deur die Kaap die Vrystaat binnegegaan het, aan die Vrystaat terug te gee. Transvaal het nie aan hierdie bond behoort nie; hy het welvarend geword as gevolg van die vinnige ontwikkeling van die goudmyne en daarom het hy nie in ’n verdeling van die doeaneregte belanggestel nie. Natal wou nie hierby aansluit nie, aangesien hy bang was vir ekonomiese oorheersing in die Tolverbond deur die Kaap en omdat sy eie tariewe laer was. In die doeane-oorlog wat gevolg het, het Natal groot verliese gely, sodat hy in 1898 verplig was om by die Tolverbond aan te sluit, waarna die doeanetariewe hersien is. Transvaal, wat geografies gunstig geleë is, het ’n gunstige doeane-ooreenkoms met die Portugese in 1897 aangegaan. Hy kon Delagoabaai gebruik, dus was hy onafhanklik van die Britse hawens in die suide. ==== Die spoorwegtariewe-oorlog ==== [[Lêer:Eerste trein Kaapstad na Johannesburg 1892.jpg|duimnael|regs|300px|Die eerste trein bereik [[Johannesburg]] van [[Kaapstad]] af, [[15 September]] [[1892]].]] ’n Probleem van groter omvang is deur die spoorwegpryse geskep. Die Kaap en Natal het uitgebreide spoorwegstelsels teen hoë koste aangelê. Hulle was grotendeels afhanklik van die inkomste van spoorwegvervoer na die binneland vir ’n groot gedeelte van hul inkomste, asook om die groot spoorweglenings af te betaal. Toe die Nederlandse spoorwegstelsel na Lourenço Marques in 1894 voltooi is, het ’n hewige stryd in verband met die spoorwegtariewe tussen daardie spoorlyn en dié van die Kaap en Natal ontstaan. Aangesien 549 kilometer van die Nederlandse spoorlyn op die Transvaalse grondgebied was, teenoor die 79 kilometer van die Kaap en 286 kilometer van Natal, het die Kruger-regering die gebruik van sy eie spoorlyn aangemoedig, omdat dit ’n groter persentasie van die spoorweginkomste sou verkry. Verder sou so ’n beleid Transvaal onafhanklik maak van die ander spoorlyne wat onder Britse beheer was. Die tariewe wat op die Kaapse en Natalse spoorlyne op die Transvaalse grondgebied gehef was, is aansienlik verhoog om die vervoer oor die Nederland-Zuid-Afrika-lyn te laat geskied. Die Kaap en Natal is so ernstig benadeel dat ’n spoorwegkonferensie in 1895 in Kaapstad gehou is, maar die partye kon nie ooreenkom wat die tariewe betref nie. Die Kaap het toe die moeilikheid probeer oorkom deur die goedere by die Vaalrivier af te laai en hulle dan deur ossewaens na die Rand te laat vervoer. Kruger het hierop geantwoord deur die driwwe te sluit – oorlog met Brittanje was onvermydelik. Eindelik was Kruger verplig om die driwwe weer oop te stel. ==== Die doeane- en spoorwegoorlog ná 1902 ==== Alhoewel Transvaal en die Oranje-Vrystaat Britse kolonies geword het na die beëindiging van die Tweede Vryheidsoorlog in 1902, is die stryd insake doeane-regte en spoorwegtariewe weer vervat. Dit was toe te skryf aan die feit dat Suid-Afrika nog uit vier aparte politieke eenhede bestaan het. Verder het die posisie van Transvaal, die middelpunt van welvaart in die binneland, ekonomiese wedywering veroorsaak omdat die geldsake van die kuskolonies nou verbonde was met die ontwikkeling van die binneland. In 1903 het lord Milner ’n tolverbond tussen al die kolonies, Protektorate en Suid-Rhodesië bewerkstellig: * Binnelandse vryhandel is toe ingestel; * ’n Tarieweskaal vir oorsese invoerprodukte is opgestel om die inkomste van die onderskeie kolonies te betaal en * die Kaap en Natal het slegs 5% van die doeaneregte wat in hul hawens gehef is op goedere wat vir die binneland bestem was, verkry. ’n Nuwe instelling was die voorkeurtariewe wat toegestaan is op goedere wat van Brittanje of Britse besittinge ingevoer is, hoewel dieselfde nie deur Brittanje op Suid-Afrikaanse produkte voor 1917 toegestaan is nie. Hierdie doeane-ooreenkoms tussen die kolonies is in 1906 effens gewysig. Alhoewel die doeane-oorlog beëindig is, het die stryd in verband met die spoorwegtariewe voortgeduur en selfs heftiger geword. Die Kaapse en Natalse stelsels moes nou met die kroonkoloniestelsel van Transvaal en die Oranjerivierkolonie wat Milner geamalgameer het, meeding. In 1901 moes Milner die Mosambiekkonvensie met die Portugese hernieu (die Kruger-ooreenkoms van 1897), omrede die werwing van Bantoe-arbeiders vir die myne slegs uitgevoer kon word mits gunstige tariewe toegelaat word. Dit het tot ’n toename in die verkeer deur Delagoabaai na die Rand gelei en die Delagoabaai-spoorlyn het sy oorheersende posisie behou. ==== Besluite van die spoorwegkonferensies ==== Die ooreenkoms met die Portugese het rampspoedige gevolge vir die Kaap en Natal gehad. Terwyl die Delagoabaai-lyn in 1899 30% van die Randse verkeer beheer het, het dit teen 1905 meer as 50% daarvan in die hande gehad. Die Kaap, wat die helfte van die verkeer behartig het, het toe slegs 12% beheer en Natal ietwat bo die 30%. Natal se mededinging met die Kaap vir die Vrystaatse verkeer het in 1906 vererger toe die spoorlyn tussen Ladysmith en Kroonstad voltooi is. Verder het die depressie (1903-1908) die plaaslike verkeer van albei kuskolonies geraak. In 1905 is ’n spoorwegkonferensie gehou, maar geen ooreenkoms kon bereik word nie. ’n Ander konferensie wat in 1908 gehou is, het besluit dat die enigste oplossing die amalgamasie van die drie spoorwegstelsels was. Dit het beteken dat die vier kolonies ’n politieke unie sou moes stig. ’n Besluit om ’n politieke unie te stig is geneem en dit het in 1909 tot die Nasionale Konvensie aanleiding gegee. Intussen, in 1909, moes die Mosambiek-konvensie hernieu word. Die Portugese het toegestem om die instroming van Bantoe-arbeiders na myne toe te laat alleen op die voorwaarde dat die Delagoabaai-lyn van 50%-55% van die Randse verkeer verseker sou word. Dit was nog ’n belangrike faktor wat politieke leiers genoodsaak het om tot die stigting van die Unie van Suid-Afrika toe te stem. Toe die Unie van Suid-Afrika gestig is, is die drie spoorwegstelsels as die Suid-Afrikaanse Spoorweë verenig. ’n Eenvormige tariefstelsel is ingevoer en die doel was om nie staatsinkomste van die spoorweë te verkry nie, maar om die boerdery en die handel binne die Unie te ontwikkel. Die doeane- en spoorwegoorlog is uiteindelik beëindig. Na 1910 was die belangrikste bronne van inkomste van die Unie die doeaneregte, belastings op die winste deur die myne afgewerp (veral op die nuwe goudmyne wat aan die Oos-Rand oopgestel is) en die inkomstebelasting. == Trekarbeid == Die inheemse mense het geen kennis van die mynbou-ekonomie gehad nie, wat gelei het tot 'n tekort aan arbeid op die myne. In 'n maatreël om mense te dwing om op die myne te gaan werk, het Rhodes, wat hom tot politiek gewend het nadat hy De Beers gestig het, gesorg vir die aanvaarding van die [[Glen Grey-wet]] in 1894. Die wet het die betaling van belasting afgedwing, met die spesifieke doel om kleinboere, wat nie deel was van die geldekonomie nie, te dwing om werk te kry en geld te verdien om die belasting mee te betaal. Die wet was 'n doelbewuste stap van Rhodes om arbeid na die myne te dwing. Dit was die begin van die trekarbeidstelsel waarin swart mans na die myne gereis het om te werk, en hul gesinne in die stamgebiede gelos het. Die aanbod van arbeid het meer as voldoende geword en die mynmaatskappye het 'n aankoopkartel gevorm deur hul vereniging, die Kamer van Mynwese. Dit hel hulle in staat gestel om 'n monopsonie (markomstandighede waar daar net een koper is) te stig, wat lone laag gehou het. Die myne het ook arbeid van aangrensende lande verkry, soos [[Rhodesië]] (nou [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]), [[Njassaland]] (nou [[Malawi]]) en [[Mosambiek]] (wat destyds 'n Portugese kolonie was), wat die lone van swart arbeiders laag gehou het.<ref>{{Cite book|author=Baten, Jörg|date=2016|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|publisher=Cambridge University Press|page=325|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> == Die industrialisasie van Suid-Afrika == Een van die belangrikste kenmerke van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika sedert die Unie is die grootskaalse industrialisasie van die land. Die fabriekswese het so snel ontwikkel dat die land se inkomste uit hierdie bron teen 1952 gelykstaande was aan die totale bedrag wat van die mynbou en boerdery gesamentlik verkry is. Suid-Afrika het ’n industriële rewolusie beleef en het binne een geslag tot ’n fabrieksland verander. === Die opkoms van die sekondêre bedryf === ==== Snelle nywerheidsontwikkeling ==== Teen 1911 was die fabriekswese nog in sy beginstadium, omdat die waarde van vervaardigde goedere toe £17 miljoen was in vergelyking met £46 miljoen wat uit die mynbou verkry is. Die Kaap was die middelpunt van die nywerheid. Die fabrieke was klein en hulle het hulle besig gehou met die vervaardiging van plaaslike primêre produkte soos byvoorbeeld die maal van koring, brood- en koekbakkerye, bierbrouerye, leerlooierye, die vervaardiging van meubels en die maak van bakstene. Die vernaamste nywerheidsentrums is naby die hawens en aan die Rand aangetref. Statistiek bewys dat die nywerheidsgroei voor die Unie-vorming betreklik langsaam in Suid-Afrika geskied het, ofskoon die grondslag vir ’n toekomstige snelle ontwikkeling reeds gelê was. Die ontwikkeling van sekondêre nywerhede het as gevolg van die Eerste Wêreldoorlog (1914-1918) in alle erns begin. Dit het al hoe moeiliker geword om fabrieksgoedere vanaf Engeland in te voer weens ’n tekort aan skeepsruimte en ook omdat die lande van Europa hulle moes toespits op die vervaardiging van wapentuig. Die styging in die pryse van goedere wat in Europa vervaardig is, het ook die oprigting van nywerhede in Suid-Afrika moontlik gemaak. Teen 1918 het die land reeds goedere gelykstaande aan die helfte van die opbrengs van die myne gelewer. Namate die toestande weer normaal begin word het, het die Hertzog-regering in 1925 besluit om ’n stelsel van hoë invoerregte in te stel ten einde die jong Suid-Afrikaanse nywerhede te beskerm. Doeaneregte is nie langer gehef slegs om die inkomste te verhoog nie, maar ook om plaaslike nywerhede aan te help. Sodoende is baie klerefabrieke en werktuigkundige ondernemings in Kaapstad, aan die Rand en in Durban gestig, terwyl die skoenbedryf in Port Elizabeth vinnig uitgebrei het. Die fabriekswese het ’n kwaai terugslag tydens die noodlottige wêrelddepressie (1929-33), die hewigste van daardie tyd, ondervind. Namate die koopkrag van die volk afgeneem het, moes die fabrieke hul produksie besnoei en werkloosheid het ’n ernstige probleem geword. In Desember 1932 het die regering ’n drastiese stap gedoen deur van die goudstandaard af te stap. Engeland het die vorige jaar afstand gedoen van die goudstandaard en dit het ’n belangrike uitwerking op Suid-Afrika gehad. Britse produkte kon in hierdie land baie goedkoper verkoop word. Bowendien was dit heeltemal winsgewend om Suid-Afrikaanse goud na Engeland te smokkel, waar dit teen ’n hoër prys verkoop is. Die sogenaamde "vlug van die Suid-Afrikaanse pond" het ’n ernstige tekort aan geld in die land veroorsaak. Nadat daar van die goudstandaard afgestap is, het die goudmynbedryf vinnig ontwikkel, wat ’n plotselinge prysstyging van goudaandele tot gevolg gehad het. ’n Tydperk van algemene nywerheidsontwikkeling het gevolg wat onafgebroke tot 1939 voortgeduur het, toe die [[Tweede Wêreldoorlog]] uitgebreek het. In 1935 het die regering ’n verdere stap gedoen om die groeiende nywerhede in Suid-Afrika te beskerm deur die beskermende tariewe te verhoog. Lae tariewe was egter van toepassing op grondstowwe benodig vir die nywerheid en gefabriseerde goedere wat nie in Suid-Afrika vervaardig kon word nie. Hierdeur is verdere hulp aan die plaaslike nywerhede verleen en het dit bygedra om die pryse vir die verbruiker laag te hou. Hierdie beleid het baie Britse en Amerikaanse fabrikante beweeg om takke van hul fabrieke in Suid-Afrika te stig. Die belangrikste nywerheid wat daardie tyd in Suid-Afrika aan die opkom was, was die vervaardiging van motors. Port Elizabeth het die sentrum van firmas soos Ford, General Motors en Firestone geword. Hierdie stad het vinnig uitgebrei, aangesien meer geleenthede vir die verskaffing van werk aan blankes in die motor-, skoen- en timmerhoutindustrieë geskep is. Die toename in die industriële bedrywighede as gevolg van die Tweede Wêreldoorlog het ’n tydperk van welvaart in die Unie geskep toe die meeste Europese lande geldelik uitgeput was as gevolg van die verwoesting verrig deur die oorlog. ==== Die Staat en nywerheidsuitbreiding ==== Die Staat self het ’n leidende aandeel in die aanmoediging van die bedrywighede op nywerheidsgebied gehad. Die stigting van [[Eskom|ESKOM]] (die Elektrisiteitsvoorsieningskommissie) in 1923 as ’n quasi-staatsonderneming is deur die regeringslening van £8 miljoen moontlik gemaak. Die doel van hierdie onderneming was om goedkoop elektrisiteit te verskaf ten einde nywerheidsuitbreiding aan te moedig. Hierdie organisasie het elektrisiteit aanvanklik net aan die groot stadsgebiede verskaf, waarvan 19 kragsentrales byna 80% van die krag wat die nywerheidsentrums nodig gehad het, opgewek het. ’n Verdere agt kragsentrales was in die 1950’s teen ’n bedrag van byna £100 miljoen opgerig. Die staalnywerheid het in Suid-Afrika as ’n private onderneming begin toe die Unie-staalkorporasie in 1911 gesit is. In 1928 is die belangstelling van die Staat egter gaande gemaak en is [[Yskor|YSKOR]] (die Suid-Afrikaanse Yster- en Staalkorporasie) deur wetgewing in die lewe geroep, waarin die Staat die meeste aandele besit het. Die groot fabrieke van hierdie Korporasie is naby Pretoria geleë. Die staalproduksie, wat so onontbeerlik vir industriële vooruitgang is, het ’n merkwaardige toename getoon. In 1934 was die produksie van gegote yster 143 800 ton en dié van staafyster 143 900 ton. Teen 1939 het hierdie opbrengs meer as verdubbel. Teen 1952 was die opbrengs van gegote yster en staal byna 1¼ miljoen ton elk. Ongeveer 26 000 mense het by YSKOR en sy verwante maatskappye gewerk. Baie ingenieurs en tegnici is uit Brittanje en Duitsland ingevoer. YSKOR het die grondslag gevorm vir talle ander metaal- en ingenieursnywerhede en het dus ’n middel gevorm om die nywerheidsontwikkeling van Suid-Afrika aan te moedig. ’n Soortgelyke voorbeeld is [[SASOL]] (Die Suid-Afrikaanse Steenkool-, Olie en Gaskorporasie), waarmee in 1951 by Coalbrook ’n begin gemaak is. Hierdie staatsonderneming het beplan om in een vyfde van die Unie se petrolbehoeftes te voorsien en ’n sleutelnywerheid vir ander nywerhede te vorm. ==== Die belangrikheid van sekondêre nywerhede ==== Tussen 1916 en 1939 het die getal fabrieke wat in private besit in die Unie was, vanaf 4 000 tot byna 10 000 toegeneem. Die meeste van hierdie fabrieke het aan die Rand en naby die kusstede soos Kaapstad, Port Elizabeth en Durban voorgekom. Die tempo van industrialisasie het natuurlik tydens die Tweede Wêreldoorlog (1939-1945) versnel, aangesien Brittanje en Amerika nie meer vrylik goedere na Suid-Afrika kon uitvoer nie. Die belangrikste groep fabrieke het ingelegde eetware vervaardig en soortgelyke noodsaaklike benodigdhede (soos die inlê van vis, vleis en vrugte), die bak van brood en beskuitjies, die vervaardiging van tabak en sigarette, die stook van sterk drank, die brou van bier, die voorbereiding van suiker en koffie en ander ware. ’n Ander belangrike groep fabrieke het hulle besig gehou met ingenieursbedrywighede. Klere- en tekstielfabrieke en chemiese werke, leerlooierye, skoen- en gasfabrieke, drukperse en die vervaardiging van meubels was ander belangrike nywerheidsgroepe waarin baie werkers ’n verdienste gevind het. Die toename in produksie het soos volg vertoon: Die bedrag van £49 miljoen vir die tydperk 1916-17 is teen 1927 verdubbel, en in 1941-2 het dit £273 miljoen beloop. Dit was tweemaal soveel as wat deur die myne geproduseer is en viermaal soveel as deur die boerdery. As gevolg van ’n verdere nywerheidsuitbreiding veroorsaak deur die Tweede Wêreldoorlog het die waarde van produkte nuwe hoogtes ingeskiet. Teen 1952 het dit £800 miljoen beloop, wat die waarde van mynbou en boerdery gesamentlik ver oortref het. Die getal werkers in die nywerhede het net so vinnig toegeneem. Gedurende die tydperk 1916 tot 1942 het die getal blanke werkers van 46 000 tot 149 000 (204%) toegeneem, en die nie-blanke werkers van 78 000 tot 264 000 (148%). Teen 1942 het 473 000 volwasse persone hul brood verdien deur in sekondêre nywerhede te werk in vergelyking met 124 000 in 1916. Teen daardie tyd het die fabriekswese die belangrikste plek in die Unie se ekonomiese struktuur ingeneem. ==== Die mynbedryf ==== Gedurende die tydperk 1910 tot 1939 het die waarde van die mynproduksie redelik konstant gebly. Hierdie nywerheid is uiteindelik deur die vinnig groeiende sekondêre nywerhede verbygestreef. Die belangrikste mynbedrywighede is nog by die goudmyne aangetref. Die styging in die goudprys ná 1934 van 85 sjielings per fyn ons tot 140 sjielings 4 pennies het die ontginning van myne met ’n swakker gehalte erts moontlik gemaak. Die waarde van die goudproduksie het tussen 1910 en 1936 van £35 miljoen tot £76 miljoen toegeneem. Daarna is ’n begin gemaak met die ontginning van goud in die Vrystaat en het die vervaardiging van uraan ’n belangrike bykomstige nywerheid geword. Die [[diamantbedryf]] het gely onder die talle prysskommelinge op die wêreldmarkte. Oor die algemeen was daar ’n aansienlike afname van die diamantuitvoer te bespeur. Baie nuwe velde soos dié in Suidwes-Afrika en by [[Alexanderbaai]] ([[Namakwaland]]) is eers na 1918 oopgestel, maar die hoeveelheid diamante wat op die wêreldmark geplaas is, moes beperk word ten einde ’n bevredigende prys te behou. Die produksie van steenkool het tred gehou met die toenemende aanvraag deur die myne en fabrieksnywerhede, aangesien die Unie gelukkig oor uitgebreide steenkoolvelde beskik. Sedert 1910 het die steenkoolproduksie in Transvaal en Natal verdubbel. ==== Vooruitgang in die boerdery ==== [[Beeld:Onderstepoort 1910.jpg|duimnael|regs|320px|Die Navorsingslaboratorium op Onderstepoort, hier afgeneem in 1910.]] Na die Unie-stigting het die ontwikkeling van die landbou eers nie tred gehou met die groeiende behoeftes van die nywerheidsgebiede nie. Daar was aansienlike prysskommelinge en die wolprys was so laag gedurende die groot wêrelddepressie dat baie boere deur bankrotskap in die gesig gestaar is. In daardie stadium het die regering hulp verleen deur ’n stelsel van subsidies op alle uitvoerprodukte, behalwe goud en diamante, in te stel. Daar was ’n aanmerklike vermeerdering in die koringproduksie, veral na 1930, toe die prys deur die regering vasgestel is. Die mielieproduksie het met dieselfde rede ook vermeerder en dit was moontlik om van die voorskot uit te voer. ’n Begin is gemaak met die uitvoer van sitrus en sagte vrugte na Brittanje. Van 1910 tot 1927 het die suikerproduksie in Natal verdriedubbel en suiker kon dus ook uitgevoer word. Na 1933 het die wolpryse verbeter, en voor die Tweede Wêreldoorlog is daar jaarliks wol ter waarde van £10 miljoen uitgevoer. Na die oorlog het die pryse hoog gebly. Suiwelboerdery het aanmerklik toegeneem. Teen 1934 is genoeg botter en kaas vir die plaaslike mark geproduseer, en in die tydperk voor 1945 was die produksie van bees- en skaapvleis voldoende om in die behoeftes van die groeiende stedelike markte te voorsien. Die vooruitgang van hierdie opsig is grootliks toe te skryf aan die hulp wat deur die regering verleen is. Die Unie se department van landbou het onskatbare dienste aan die boere bewys deur tegniese advies en bystand te verleen. ’n Navorsingslaboratorium is in [[Onderstepoort]], naby Pretoria, opgerig om die veeartsenykunde te bevorder, en landbouskole en -kolleges is gestig waar boere ’n intensiewe opleiding kon ontvang. Die regering het ook probeer om produksie aan te moedig, veral wat voedsel betref, deur ’n redelike prys aan die boere te waarborg. Die Suiwelbeheerraad is ingestel met die doel om die pryse en die uitvoer van suiwelprodukte te beheer. ’n Vleisbeheerraad is ook ingestel. Na 1937, toe die Bemarkingswet aangeneem is waardeur prysbeheer op die meeste plaasprodukte toegepas is, het die neiging om rade vir die beheer van die verskillende vertakkinge van die landbou in te stel, toegeneem. Sodoende is ’n Sitrusraad, ’n Mielieraad en ’n Koringraad ingestel. Die landbouproduksie het toegeneem as gevolg van die bou van uitgebreide besproeiingskemas deur die Staat, soos die [[Hartbeespoortdam]] naby Pretoria, en die [[Vaaldam]], waar laasgenoemde oor ’n watervolume van 2603 miljoen m³ beskik, waardeur duisende akkers plaasgrond besproei kon word. ’n Kenmerk van die landbouontwikkeling van die 1950’s was die toename van koöperatiewe verenigings. Jare lank het die koöperatiewe beweging, weens ’n gebrek aan ondersteuning en swak bestuur, nie vooruitgegaan nie. Die toestand het aanmerklik verbeter na die toepassing van die Koöperatiewe Verenigingswet van 1922. Toe was daar slegs 54 geregistreerde koöperatiewe verenigings in die Unie, maar teen 1939 het die getal tot 293 aangegroei en tien jaar later tot 410. Die bruto omset van hierdie verenigings het toe tot die bedrag van byna £90 miljoen aangegroei. In 1912 is die landbanke van Transvaal, Natal en die Vrystaat ingelyf by die nuwe Land- en Landboubank van Suid-Afrika (Unielandbank), met ’n kapitaal van £3 miljoen. Hierdie Bank was gefinansier deur die toekenning van ekstra fondse deur die regering. Teen 1949 het die kapitaal tot byna £23 miljoen aangegroei. Geldelike hulp was aan die boere verskaf, waarvoor hulle dan genoeg grond as sekuriteit kon aanbied, vir die omheining van plase, die bou van voerkuile of damme en die aankoop van vee en toerusting. Geld was ook aan koöperatiewe landbouverenigings en –maatskappye voorgeskiet. ==== Toename in die handel ==== Toestande wat deur die nywerheidsomwenteling in Suid-Afrika teweeggebring is, en die toenemende welvaart, het ’n groter mark geskep. Die welvaart van ’n land kan volgens sy volksinkome geskat word. In Suid-Afrika het die landsinkomste van £131 miljoen in 1911 tot £433 miljoen in 1940 toegeneem. Na 1933 het die omvang van die binnelandse handel vinnig toegeneem. Dit is aangehelp deur ’n algemene toepassing van die huurkoopstelsel in die handel. Die uitvoerhandel het van £56 miljoen in 1910 tot £114 miljoen in 1936 toegeneem. Die vernaamste uitvoerprodukte was goud, wol, huide en velle, vrugte en diamante. Gedurende dieselfde tydperk het die invoer van £38 miljoen tot £86 miljoen gestyg. Aangesien die uitvoer die invoer oortref het, het die Unie teen 1939 nog ’n gunstige handelsbalans met oorsese lande gehad. Minder tekstielware en skoeisel is ingevoer as gevolg van die ontwikkeling van plaaslike nywerhede. Daarteenoor is meer masjinerie, motors en ander voertuie ingevoer, aangesien die boerderye meer gemeganiseerd begin word het en die goud in die myne aan die Rand en in die Vrystaat op groter dieptes ontgin is. Die Unie se oorsese handel is aangemoedig deurdat verskeie handelsooreenkomste aangegaan is. Die Ottawa-ooreenkoms (1932) het die voorkeur aan sekere produkte van Brittanje en die Dominiums gegee in ruil vir sekere toegewinge aan Suid-Afrikaanse produkte. Na 1935 is soortgelyke ooreenkomste met [[Duitsland]], [[Frankryk]], [[Italië]], [[Skandinawië]] en [[Japan]] aangegaan. ==== Finansies en bankwese ==== Daar sou nie so ’n groot toename in die nywerheid- en landbou-opbrengs van die land gewees het sonder ’n ooreenstemmende toename in bankiersake en bank- en kredietgeriewe nie. Die kredietstruktuur van die Unie is grootliks aangehelp deur die stigting van die Suid-Afrikaanse Reserwebank in 1920. Dit is ’n sentrale bank geskoei op die lees van die Federale Reserwebank van die Verenigde State van Amerika, met die doel om stabiliteit in die geldwese van die land te verseker. Vir daardie doel moet die handelsbanke ’n groot gedeelte van hul reserwes by die Reserwebank, die enigste bank wat banknote mag uitreik, deponeer. Die Reserwebank beheer die goudreserwes van die land en dien as bank vir sowel die Sentrale en Provinsiale regerings. Sedert die Unie-stigting is daar ’n verdere samesmelting van handelsbanke gewees. In 1926, as gevolg van die skielike prysdaling na die [[Eerste Wêreldoorlog]], het die Nasionale Bank van Suid-Afrika besluit om by Barclays-bank ingelyf te word. Dit het beteken dat Barclays-bank en Standard-Bank, waarvan die hoofkantore albei in Londen is, meer as 90% van die Unie se sake beheer het. Daarna het [[Volkskas]], wat oorspronklik in 1935 as ’n spaar- en kleinleningsbank in Pretoria gestig is, so vinnig uitgebrei dat dit in 1940 ’n handelsbank geword het. Dit het tot ’n groot organisasie uitgebrei met baie takke dwarsoor die land. In die 1950’s was daar slegs sewe handelsbanke in die Unie gewees. Die uitbreiding van die bankwese as gevolg van die toename in die handel en nywerheid word weerspieël deur die deposito’s wat van £32 miljoen in 1910 tot £330 miljoen in 1950 toegeneem het. Die nywerheid is ook deur inrigtinge soos assuransiemaatskappye en bougenootskappe aangemoedig deurdat hul geld aan ondernemings leen uit kapitaal wat van die klein belegger verkry word. ==== Staatsvervoer ==== Met [[Uniewording]] (1910) is die spoorweë, wat staatseiendom was, onder uniale beheer geplaas. ’n Minister van Spoorweë en Hawens was verantwoordelik vir die hele spoorwegstelsel. Enkele belangrike spoorweguitbreidings is onderneem, soos byvoorbeeld die aanlê van ’n spoorstelsel vir Suidwes-Afrika (’n spoorlyn van 1300 myl (2092 kilometer)), en die private spoorlyn wat Worcester met Port Elizabeth verbind is aangekoop. Na 1925 is ’n stelsel van padmotorvervoer ontwikkel wat die platteland met die naaste spoorwegstasie verbind het. Teen 1950 het hierdie roetes 26 000 myl (41 841 kilometer) gedek. Ten einde die draagkrag van die spoorweë te verhoog, is sekere spoorlyne geëlektrifiseer. In 1925 is daar vir die eerste maal van elektriese trekkrag gebruik maak, en wel in Natal. Later is dit ook aan die Rand en in die Kaap in gebruik geneem. Die snelle toename in die spoorweginkomste is ’n aanduiding van die mate waarin die snelle ontwikkeling van die handel verantwoordelik was vir die toename in die spoorwegvervoer. In 1910 was die inkomste £12 miljoen. Hierdie bedrag het in 1938 tot £33 miljoen gestyg; aan die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het dit £100 miljoen oorskry. Hawegeriewe is verbeter ten einde die groter in- en uitvoerhandel te behartig. Die Duncan-dok in Kaapstad is in 1938 voltooi en kon die grootste skepe in die wêreld huisves. Geriewe soos koelkamers en graansuiers is ook voorsien om met die uitvoer van Suid-Afrikaanse produkte te help. In 1934 het die Unie-regering ook die lugroetes in Suid-Afrika oorgeneem. Groot moderne lughawens is gebou, soos die Jan Smuts Lughawe aan die Rand teen ’n koste van £6 miljoen, asook die D.F. Malan Lughawe aan die Kaap. Die toestand van die Unie se hoofweë is verbeter toe daar in die dertigerjare begin is met die stelsel van nasionale paaie. Al die belangrike sentra van die Unie is deur paaie verbind, wat vinniger motorvervoer moontlik gemaak het. ==== Die trek na die stede ==== Die bevolking van die Unie het van 6¾ miljoen in 1911 tot 11½ miljoen in 1946 aangegroei. Toe was daar 2½ miljoen blankes, 7¾ miljoen Bantoes, 1 miljoen Kleurlinge en ¼ miljoen Asiate. Alhoewel die blanke bevolking gedurende hierdie tydperk byna verdubbel het, het die immigrasie maar min tot hierdie aanwas bygedra. Die grootskaalse industrialisasie na 1910 het nie veel blanke immigrante na Suid-Afrika gelok nie – as gevolg van voldoende goedkoop, ongeskoolde arbeid in die Unie. Dit word bereken dat gedurende die eerste vyf-en-twintig jaar na die stigting van die Unie skaars 50 000 immigrante hulle in Suid-Afrika gevestig het, of ongeveer 8,5% van die totale vermeerdering. As gevolg van die industrialisasie was daar ’n grootskaalse trek van die buitedistrikte na die fabriekstede. Die aantrekkingskrag in die stede was die vooruitsig van beter besoldiging. Hierdie neiging om na die stede te trek was ook ’n kenmerk in ander lande, soos Brittanje, onderwyl industrialisasie aan die gang was. Aan die begin het die Randse goudmyne groot getalle gelok toe die myngroepe in 1907 besluit het om liewer plaaslike blanke werkers in diens te neem as om persone van oorsee in te voer. Na 1918 is die trek van die bevolking versnel, aangesien fabrieke in die groot hawestede en binnelandse dorpe ontwikkel het. Blankes, veral die jonger geslag, is vir die spoorweë, die staatsdiens, die banke en handel gewerf, aangesien hierdie tersiêre nywerhede ontwikkel het en nuwe geleenthede vir indiensneming gebied het. Hierdie beweging het inderdaad daartoe gelei dat baie van die Afrikaanssprekende inwoners van die platteland stadsbewoners geword het. Hierdie proses is versnel deur die ineenstorting van die volstruisveernywerheid in 1913 en deur herhaalde droogtes in die Karoo. Teen 1911 het die grootste gedeelte van die Afrikaanssprekende bevolking nog in die platteland gewoon; dus was minder as die helfte van die blanke bevolking van die Unie in die stede woonagtig. Teen 1921 het die bevolking van die stede reeds tot 56% van die totale bevolking toegeneem, en in 1941 het dit tot 69% gestyg, sodat vir ’n algemene ontvolking van die platteland gevrees is. Dieselfde neiging is by die nie-blanke gemeenskappe in die buitedistrikte aangetref. In Wes-Kaapland was die verhuising van Kleurlinge van die plase na die fabrieke in Kaapstad en Paarl beperk. In die res van die Unie was daar ’n grootskaalse immigrasie van Bantoes na die stede, waar hulle dan in fabrieke, winkels, sake- en vervoerondernemings werk gesoek het, omdat daar ’n groot aanvraag na ongeskoolde arbeid was. In 1941 het daar ongeveer 2 miljoen nie-blankes in die stede gewoon in vergelyking met 1½ miljoen blankes. Daar was dus ’n aanmerklike toename van die stedelike bevolking aan die Witwatersrand en in die groter stede van die Unie na 1911. Teen 1941 was agt van die sestien grootste stede in die Unie aan die Witwatersrand geleë, waar ongeveer ’n kwart van die blanke bevolking van Suid-Afrika saamgetrek is. Die uittog van die platteland na die stede het talle ekonomiese en sosiale vraagstukke geskep. Dit was nie slegs dat groot getalle persone van verblyfplek verander het nie. In die nuwe omgewing moes hulle hul leefwyse verander en baie kon hulle nie dadelik by die stadslewe aanpas nie. Die industriële uitbreiding van Suid-Afrika het ook probleme geskep. Dit het ’n diepgaande invloed op die leefwyse van almal wat na die stede getrek het, gehad. == Randse Rebellie == Die Suid-Afrikaanse goudmyne is diep en duur om te bedryf en die mynmaatskappye het probeer om die koste laag te hou. Maar deur te probeer om swart mense vir geskoolde arbeid op te lei, het hulle met die wit mynwerkers gebots. Die rassistiese weerstand teen wittes was so erg dat dit aanleiding gegee het tot die rebellie in 1922 in die gebied om die middelpunt van die goudmynwese: die [[Witwatersrand]]. Die [[1922-staking|Randse Rebellie]] is onderdruk deur wat 'n vroeë gebruik van lugkrag was en party wit myners is galg toe gestuur. Diegene wat gehang is, het na bewering uit [[Karl Marx]] en [[Friedrich Engels]] se [[Kommunistiese Manifes]] aangehaal en gesê: "Werkers van die wêreld staan saam." == Arm wit mense == Onder die wit bevolking was daar baie Afrikaner-deelsaaiers (bywoners wat hul oes met hul grondeienaars gedeel het in plaas van om huur te betaal). Maar die begin van die [[Groot Depressie]], tesame met droogte, het gelei tot die gedwonge verkoop en konsolidasie van baie van dié plase, wat gelei het tot die afsetting van die inwonende deelsaaiers. Dié gevolglike werklose wit mense het na die dorpe en stede gestroom, waar hulle met die swart mense vir werk op die myne meegeding het. Die nuwe toestroming van wit armoede het spesiale aandag gekry (in teenstelling met die verandering van nie-wittes se status) en die Carnegie-korporasie, wat gestig is deur die Skotsgebore Amerikaanse filantroop [[Andrew Carnegie]], het 'n studie onderneem na wit armoede wat in 1932 as die ''Commission on the Poor White Problem in South Africa'' uitgegee is. Dit het gelei tot die verligting van wit armoede, maar sommige het dit beskou as bloot die grondslag vir die wettige stelsel van rassediskriminasie teen swart mense wat later apartheid geword het. Swart mense kon nie stem nie en die wit mense het hul politieke mag gebruik om die mynmaatskappye te dwing om geskoolde arbeid vir wit mense te beskerm. == Eenheid van Afrikaner-nasionalisme == Vanaf die laat 1920's het wit mense regerings verkies wat wit arbeid verenig en Afrikaner-nasionalisme wat sanksies gebruik het soos om regeringskontrakte te weier teen besighede wat nie mense in diens geneem het wat Afrikaans praat nie. Genasionaliseerde bedrywe is opgerig, soos staal en spoorweë, wat selfs ongeskoolde arbeid vir wittes teruggehou het. In die 1930's en 1940's het die vinnige industrialisasie van die land plaasgevind terwyl dit produkte en dienste aan die mynbedryf verskaf het en die regering in groot projekte belê het om wit indiensneming te beskerm. Suid-Afrika het nie net goud en diamante gehad nie, maar ook enorme hoeveelhede yster, steenkool en baie ander minerale. Landbou het in belangrikheid afgeneem namate mynbou en daarna nywerhede al hoe groter geword het. Hoewel Engelssprekende Suid-Afrikaners die industriële en kommersiële lewe oorheers het, het die Afrikaners saamgespan in gemeenskaplike finansiële organisasies wat mettertyd groot spelers in daardie sektor van die ekonomie sou word. == Apartheid == In 1948 is 'n regering verkies wat die beleid van [[apartheid]] (segregasie) bekend gestel het met die oogmerk dat dit vir verskillende rassegroepe moontlik sou wees om in hul aparte gebiede te ontwikkel. In die praktyk het apartheid rasseskeiding wettig gemaak, wat wit ekonomiese en politieke meerderwaardigheid moontlik gemaak het terwyl hulle swart mense in 'n ondergeskikte posisie gehou het. In die twee dekades nadat die [[Nasionale Party]] aan bewind gekom het, het wit mense (veral Afrikaners) bo alle ander etniese groepe in Suid-Afrika uitgestyg deur hul oorheersende optrede in die arbeidsmag. Soos een historikus dit gestel het: "Volle indiensneming, in kombinasie met arbeidsbeheer, beperkinge op die vrye beweging en indiensneming van nie-wittes, en die gebruik van kleurbeletsels op maatskappyvlak het gelei tot hoë vlakke van besteebare inkomste vir die wit bevolking."<ref>Contempoarry South Africa by Anthony Butler</ref> Engelssprekende Suid-Afrikaners het deelgeneem aan die erge diskriminasie wat apartheid voorafgegaan het, en het stilswyend die wetgewing ondersteun terwyl hulle lippediens gedoen het om die wette teen te staan. Só het apartheid dit reggekry om 'n stelsel te skep waarin swart mense tot die kant van hul grond uitgedruk is deur die oplegging van die Landwet van 1913. Gevolglik is baie swart mense ongeskoold en ongeletterd met lae lewenstandaarde. Hul skoolstelsel, "Bantoe-onderwys", was op die opvatting gegrond dat swart mense nie vinnig genoeg in wetenskaplike vakke kan vorder nie weens laer intellektuele vaardighede, en het daartoe gelei dat baie uitgesluit is van werk wat vaardighede vereis het. == Sanksies == Die oplegging van sanksies teen die land het ekonomiese druk begin wat uiteindelik gelei het tot die ondergang van apartheid. Daar was oliesanksies, maar Suid-Afrika het aangehou om olie in internasionale markte te koop en het tegnologie ontwikkel waarmee olie uit steenkool verkry kon word. Maar die mees skadelike isolasie was beleggingsfondse wat geweier het om in Suid-Afrika te belê, en die boikot deur invloedryke universiteite en stigtings in die VSA ten einde Suid-Afrika te keer om 'n wêreldmag te word aangesien sy geweldige groei die VSA bedreig het. == Ekonomiese onvolhoubaarheid van apartheid == In 1990 het die president, [[Frederik Willem de Klerk|Frederik Willem (Fw) de Klerk]], die ekonomiese onvolhoubaarheid van die apartheid-stelsel erken en [[Nelson Mandela]], die nasionalistiese leier, en die [[African National Congress]] (ANC), wat Mandela gelei het, ontban. == Sien ook == * [[Mineraalrewolusie]] * [[Ekonomie van Suid-Afrika]] * [[Geskiedenis van Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Fowler, C de K. & Smit, G.J.J., ''Geskiedenis vir die Kaaplandse Senior Sertifikaat en Matriek''. Kaapstad: Maskew Miller Beperk. Bladsye 370-379; 382-422. (Datum onbekend, vermoedelik in 1950’s). {{Artikels oor Suid-Afrika|state=uncollapsed}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] ew181ajxxpfujd1czizfvpp0m3utihu 0 133193 2903620 2891960 2026-05-13T09:50:15Z Aliwal2012 39067 verwyder logo; dis 'n rooi skakel 2903620 wikitext text/x-wiki Hieronder volg 'n lys van die amptelike ([[de jure]]) [[FIFA]] sokker-klubwêreldkampioene. [[File:Flag of FIFA.svg|duimnael|regs| Vlag van FIFA. ]] == Kompetisies == ===Interkontinentale Beker=== [[File:Manganoyzubeldía1968.jpg|thumb|left|220px|[[Interkontinentale Beker]].]] Die '''Europese/Suid-Amerikaanse Beker''', algemeen bekend as die [[Interkontinentale Beker]] of '''Toyota Cup''', was 'n sokkerwedstryd wat deur [[UEFA]] en [[CONMEBOL]] gereël is. Die kompetisie was jaarlikse tussen die wenners van die Europese [[Champions League]] en die Suid-Amerikaanse ''Copa Libertadores'' gehou. Die Beker het informeel, tot die eerste FIFA-klubbeker in [[2000]] gehou was, bekend gestaan as die Wêreldklubkampioenskap. Dit is gespeel deur die verteenwoordigende verenigings van die meeste ontwikkelde vastelande in die sokkerwêreld (veral in daardie jare). Vanaf [[2005]] is die Interkontinentale Beker vervang deur die '''FIFA Klubwêreldbeker''' (''FIFA Club World Cup''). Die '''FIFA Klubwêreldbeker''' sluit ook die Noord-Amerikaanse, Asiatiese, Afrika en [[Oseanië|Oseaniese]] wenners in. In [[2017]] het [[FIFA]] almal erken as klub amptelike wêreldkampioene met dieselfde status as die Wenners van die Klubwêreldbeker dit is FIFA club world champions.<ref name="FIFA Report 20172">{{cite journal|date=December 2017|title=FIFA Club World Cup 2017|journal=FIFA Report 2017|page=15, 40, 41, 42|location=[[Zurich]]|publisher=Fédération Internationale de Football Association|format=PDF|url=http://resources.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcwc/02/67/91/87/statskit_fcwc2017_event_neutral.pdf|access-date=19 Februarie 2018|archive-date=30 Desember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230230452/http://resources.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcwc/02/67/91/87/statskit_fcwc2017_event_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=10/news=fifa-council-approves-key-organisational-elements-of-the-fifa-world-cu-2917722.html FIFA Council approves key organisational elements of the FIFA World Cup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027142732/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=10/news=fifa-council-approves-key-organisational-elements-of-the-fifa-world-cu-2917722.html |date=27 Oktober 2017 }} - Recognition of all European and South American teams that won the Intercontinental Cup – played between 1960 and 2004 – as club world champions./ www.fifa.com</ref><ref>[https://resources.fifa.com/image/upload/fcwc-statskit-2019.pdf?cloudid=gqfp3nkwm0zh8ra3xgyi FIFA Club World Cup Qatar 2019™ p. 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126075923/https://resources.fifa.com/image/upload/fcwc-statskit-2019.pdf?cloudid=gqfp3nkwm0zh8ra3xgyi |date=26 November 2020 }} - Die titel is toegeken deur 'n amptelike dokument van die wêreldfederasie, dus is dit wettiglik 'n FIFA-wêreldtitel.</ref> === FIFA Klubwêreldbeker === Die '''FIFA Klubwêreldbeker'''-toernooi is 'n kompetisie waaraan die voorste sokkerklubs van die onderskeie FIFA streeksbeheerliggame of kontinentale liggame deelneem. [[FIFA]] organiseer elke jaar die toernooi. Die toernooi ken die wêreldtitel amptelik toe. Dit word gewoonlik betwis tussen die kampioene van elke kontinent en die kampioen van die gasheerland.<ref name="FIFA Report 2005">{{cite journal|date=December 2005|title=FIFA Club World Championship TOYOTA Cup 2005|journal=FIFA Report 2005|page=5, 19|location=[[Zurich]]|publisher=Fédération Internationale de Football Association|format=PDF|url=https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/04/37/cwc_05_japan_tr_148.pdf|access-date=19 Februarie 2018|archive-date= 8 Augustus 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808140128/http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/04/37/cwc%5f05%5fjapan%5ftr%5f148.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="FIFA Report 2017">{{cite journal|date=December 2017|title=FIFA Club World Cup 2017|journal=FIFA Report 2017|page=15, 40, 41, 42|location=[[Zurich]]|publisher=Fédération Internationale de Football Association|format=PDF|url=http://resources.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcwc/02/67/91/87/statskit_fcwc2017_event_neutral.pdf|access-date=19 Februarie 2018|archive-date=30 Desember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230230452/http://resources.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompcwc/02/67/91/87/statskit_fcwc2017_event_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="FIFA Regulation CWC 2017">{{cite journal|date=December 2017|title=FIFA Club World Cup 2017|journal=FIFA Regulation CWC 2017 page 37|location=[[Zurich]]|publisher=Fédération Internationale de Football Association|format=PDF|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/91/82/38/fcwc2017uaeregulations_en_neutral.pdf|access-date=19 Februarie 2018|archive-date=15 Desember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215054516/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/91/82/38/fcwc2017uaeregulations_en_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref> === FIFA Interkontinentale Beker === Die kompetisie, wat in 2024 gebore is, bevat die klubkampioene van die ses konfederasies van FIFA, en word as 'n uitkloptoernooi gespeel met die Europese span wat 'n baai vir die eindstryd ontvang. Die wenners word jaarliks ​​met die titel van Wêreldkampioene toegeken.<ref name=":0512">{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/intercontinentalcup/2024/articles/information-tournament-details|title=FIFA Intercontinental Cup™: Key information|date=20 September 2024|editor=FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250513125221/https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/intercontinentalcup/2024/articles/information-tournament-details|archive-date=13 May 2025}}</ref> == Statistieke == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Klub !Federasie !Trofeë !Interkontinentale Beker !KlubWêreldbeker !FIFA Interkontinentale Beker |- |Real Madrid |{{ESP}} |'''9''' |3 (1960, 1998, 2002) |5 (2014, 2016, 2017, 2018, 2022) |1 (2024) |- |A.C. Milan |{{ITA}} |'''4''' |3 (1969, 1989, 1990) |1 (2007) | |- |Bayern München |{{DEU}} |'''4''' |2 (1976, 2001) |2 (2013, 2020) | |- |Penarol |{{URU}} |'''3''' |3 (1961, 1966, 1982) | | |- |Nacional Montevideo |{{URU}} |'''3''' |3 (1971, 1980, 1988) | | |- |Boca Juniors |{{ARG}} |'''3''' |3 (1977, 2000, 2003) | | |- |São Paulo |{{BRA}} |'''3''' |2 (1992, 1993) |1 (2005) | |- |Inter Milan |{{ITA}} |'''3''' |2 (1964, 1965) |1 (2010) | |- |F.C. Barcelona |{{ESP}} |'''3''' | |3 (2009, 2011, 2015) | |- |Santos |{{BRA}} |'''2''' |2 (1962, 1963) | | |- |Independiente |{{ARG}} |'''2''' |2 (1973, 1984) | | |- |Ajax |{{NLD}} |'''2''' |2 (1972, 1995) | | |- |Juventus |{{ITA}} |'''2''' |2 (1985, 1996) | | |- |Porto |{{POR}} |'''2''' |2 (1987, 2004) | | |- |Manchester United |{{ENG}} |'''2''' |1 (1999) |1 (2008) | |- |Corinthians |{{BRA}} |'''2''' | |2 (2000, 2012) | |- |Racing Avellaneda |{{ARG}} |'''1''' |1 (1967) | | |- |Estudiantes |{{ARG}} |'''1''' |1 (1968) | | |- |Feyenoord |{{NLD}} |'''1''' |1 (1970) | | |- |Atletico Madrid |{{ESP}} |'''1''' |1 (1974) | | |- |Olimpia |{{PAR}} |'''1''' |1 (1979) | | |- |Flamengo |{{BRA}} |'''1''' |1 (1981) | | |- |Gremio |{{BRA}} |'''1''' |1 (1983) | | |- |River Plate |{{ARG}} |'''1''' |1 (1986) | | |- |Crvena zvezda |[[File:Flag of Yugoslavia (1946–1992).svg|23px]] [[Joego-Slawië]] |'''1''' |1 (1991) | | |- |Vélez |{{ARG}} |'''1''' |1 (1994) | | |- |Borussia Dortmund |{{DEU}} |'''1''' |1 (1997) | | |- |Internacional |{{BRA}} |'''1''' | |1 (2006) | |- |Liverpool |{{ENG}} |'''1''' | |1 (2019) | |- |Chelsea |{{ENG}} |'''1''' | |1 (2021) | |- |Manchester City |{{ENG}} |'''1''' | |1 (2023) | |} == Sien ook == * [[Interkontinentale Beker]] * [[FIFA Klubwêreldbeker|FIFA-Klubwêreldbeker]] * [[FIFA Interkontinentale Beker]] == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:FIFA]] [[Kategorie:UEFA]] [[Kategorie:CONMEBOL]] [[Kategorie:CAF]] h0n2ahcua2t4soe0tqzkysdg8qxglgs 1 134531 2903432 1655035 2026-05-12T16:02:29Z ~2026-28512-91 207548 /* Verduidelik wat die kweekhuiseffek is */ nuwe afdeling 2903432 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Verduidelik wat die kweekhuiseffek is == verhitting van die atmosfeer [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-28512-91|&#126;2026-28512-91]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-28512-91|talk]]) 16:02, 12 Mei 2026 (UTC) dg37yq7rzu5e0jiw7apl6lcgeulct5e 0 135436 2903517 2197229 2026-05-12T21:22:31Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 6 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903517 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Marius van der Westhuizen | beeld = | beeldgrootte = | byskrif = | vollenaam = | bynaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1984|1|6}} | geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | lengte = | gewig = | gewig_opdatering = | beroep = | familie = | skool = | universiteit = | ru_skeidsregkomps = [[Superrugby]]<br />[[Curriebeker]]<br />[[Vodacombeker]] | ru_skeidsregweds = 4<br />18<br />14 | ru_skeidsregjare = 2014–<br />2012–<br />2011– | ru_skeidsregopdatering = 18 Februarie 2015 | url = }} '''Marius van der Westhuizen''' (gebore op 6 Januarie 1984 in Kaapstad) is 'n Suid-Afrikaanse rugbyskeidsregter, wat tans op die Premierpaneel van die Suid-Afrikaanse Rugbyskeidsregtersvereniging dien. == Vroeë loopbaan == Hy begin sy skeidsregtersloopbaan in 2007 met ligawedstryde in die Westelike Provinsie. In 2009 word hy 'n lid van SARSV se aanspraakmakerspan en hy blaas tydens wedstryde in die [[Craven-week]] en Onder-19 Provinsiale Kampioenskapkompetisies. Hy begin in 2011 as skeidsregter in eersteklaswedstryde, maak sy debuut in die 2011 Vodacombekerwedstryd tussen die Vrystaat Cheetahs en die [[Valke]] in [[Bloemfontein]]<ref name="Toyota Free State Cheetahs 55-19 Valke">[http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=19908&homeid=8461&awayid=8472&leagueid=802&fullview=true&template=true SA Rugby, 25 Februarie 2011]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en beheer tien wedstryde in die 2011 Onder-19 en Onder-21 Provinsiale Kampioenskap. In 2012 tree hy op as skeidsregter in 'n aantal Varsitybeker- en Varsityskildwedstryde, sowel as drie wedstryde tydens die 2012 Vodacombeker. Sy eerste [[Curriebeker]]afspraak was die wedstryd tussen die [[SWD Arende]] en die [[Boland Kavaliers]] in [[George]]<ref name="SWD Eagles 21-21 Regent Boland Kavaliers">[http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=105191&homeid=11771&awayid=11781&leagueid=1241&fullview=true&template=true SA Rugby, 27 Julie 2012]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en hy het ook beheer oor die Kavaliers wedstryd teen die [[Griffons]] in [[Welkom]] geneem,<ref name="Griffons 54-37 Regent Boland Kavaliers">[http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=105431&homeid=11801&awayid=11781&leagueid=1241&fullview=true&template=true SA Rugby, 8 September 2012]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> sowel as 'n aantal wedstryde in die 2012 Onder-21 Provinsiale Kampioenskap en die wedstryd tussen Wallis Onder-18 en Engeland Onder-18.<ref name="Wales 25-28 England">[http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=113241&homeid=14861&awayid=14851&leagueid=1441&fullview=true&template=true SA Rugby, 10 Augustus 2012]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Internasionaal == Hy word hierna 'n skeidsregter vir die IRB Sewes Wêreldreeks, waar hy baie vinnig homself vestig as een van die topskeidsregters, hy neem beheer van die 2013 Hongkong Sewesfinaal in net sy derde toernooi. Hy is ook benoem op die skeidsregterspaneel vir die 2013 Rugby Wêreldbekersewes in [[Moskou]]. Verdere aanstellings in Varsityrugby volg in 2013 (wat ingesluit het die skeidsregter vir die 2013 Varsitybekereindstryd tussen Maties en UP Tuks),<ref name="FNB Maties 5-44 FNB UP-Tuks 1">{{Cite web |url=http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=106274&homeid=10614&awayid=10644&leagueid=1084&fullview=true&template=true |title=SA Rugby, 8 April 2013 |access-date= 5 Mei 2018 |archive-date= 9 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809163114/http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=106274&homeid=10614&awayid=10644&leagueid=1084&fullview=true&template=true |url-status=dead }}</ref> sowel as 'n verdere vier Vodacombeker optredes. Hy het in drie wedstryde in die 2013 Curriebeker Eerste Divisie geblaas voor sy eerste [[2013 Curriebeker Premierafdeling|Premier-Afdeling]] afspraak vir die wedstryd tussen die [[Goue Leeus]] en die [[Vrystaat Cheetahs]] in [[Johannesburg]], sy eerste van vyf wedstryde in die kompetisie.<ref name="MTN Golden Lions 29-30 Toyota Free State Cheetahs">[http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=106944&homeid=12634&awayid=12654&leagueid=1294&fullview=true&template=true SA Rugby, 10 Augustus 2013]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hy is benoem op [[SANZAAR|SANZAR]] se skeidsregterslys vir die [[2014 Superrugbyseisoen]] en was in beheer van sy eerste [[Superrugby]]wedstryd tydens die [[Lions (Superrugbyspan)|Lions]] se kragmeting met die [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] in Johannesburg.<ref name="Lions 7-28 Crusaders">[http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=114144&homeid=16154&awayid=16194&leagueid=1574&fullview=true&template=true SA Rugby, 5 April 2014]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{DEFAULTSORT:van der Westhuizen,Marius}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rugbyskeidsregters]] [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1985]] 7vveekol2vb0ubg0xq1wbndfnc05gtp 0 139945 2903426 2579603 2026-05-12T15:43:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903426 wikitext text/x-wiki '''Música Popular Brasileira''' ([ˈmuzikɐ popuˈlaʁ bɾaziˈlejɾɐ], kort '''MPB''') is 'n stroming binne moderne [[Brasilië|Brasiliaanse]] popmusiek wat vanaf omstreeks 1965 by stedelike middelklasgehore gewild geraak het en tradisionele inheemse style soos ''[[samba]], samba-canção, baião'' en ander, wat met bepaalde streke geassosieer word, met buitelandse, veral [[Noord-Amerika]]anse invloede soos jazz- en rockmusiek kombineer. MPB word dikwels as die tweede of post-bossa nova-generasie beskryf wat 'n meer gediversifiseerde inheemse musiekstyl ontwikkel het - in teenstelling met Anglo-Amerikaans-geïnspireerde rock 'n' roll-tradisies wat in Brasilië ''iê-iê-iê'' genoem is. Hierdie styl verbind dikwels tradisionele streeksritmes (waarin in Brasilië Afrika- en Europese invloede versmelt het) met akoestiese kitaarklanke en vorme van mondelinge digkuns - met lirieke waarin (in die konteks van die militêre diktatuur tussen 1964 en 1985) sosiale ongeregtigheid, politieke onderdrukking en volkskultuur getematiseer word.<ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/mpb-musica-popular-brasileira ''Encyclopedia of Latin American History and Culture - MPB: Música Popular Brasileira. Besoek op 4 Julie 2018'']</ref> 'n Groot aantal Brasiliaanse musiekkunstenaars word as verteenwoordigers van MPB beskou en het dikwels hul eie individuele stempel daarop afgedruk. In 'n wyer betekenis verwys die term na enige styl van Brasiliaanse musiek volgens die "stem-en-kitaar-styl" wat sedert die laat 1960's gewild geraak het. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Musiekgenres]] tcl7l95pkywttcyu7wu36pnp2qfpqtj 0 140285 2903405 2643759 2026-05-12T15:10:34Z Lefcentreright 92804 +Beeld AWA-IN 2903405 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Darren Bergman | beeld = DA MP Darren Bergman.png | beeldonderskrif = Bergman in November 2023 | geboortenaam = | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1977 | geboortemaand = 10 | geboortedag = 18 | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Demokratiese Alliansie]] (2000–hede)<br/>[[Demokratiese Party]] (tot 2000) | nasionaliteit = {{ZAF}} | orde = Skadu-adjunkminister van Handel, Nywerheid en Kompetisie | termynaanvang = 21 April 2023 | termyneinde = | leier = [[John Steenhuisen]] | voorganger = [[Mathew Cuthbert]] | opvolger = | orde2 = Skaduminister van Internasionale Betrekkinge en Samewerking | termynaanvang2 = 5 Junie 2019 | termyneinde2 = 21 April 2023 | leier2 = [[John Steenhuisen]]<br/>[[Mmusi Maimane]] | vise2 = [[Mergan Chetty]] | voorganger2 = [[Stevens Mokgalapa]] | opvolger2 = [[Emma Powell]] | orde3 = Skadu-adjunkmister van Sport en Ontspanning | termynaanvang3 = 5 Junie 2014 | termyneinde3 = 5 Junie 2019 | leier3 = [[Mmusi Maimane]] | voorganger3 = [[Donald Lee]] | opvolger3 = ''Amp geskrap'' | orde4 = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang4 = 21 May 2014 | termyneinde4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | ouers = | eggenoot = | kinders = | alma_mater = | religie = [[Judaïsme]] | handtekening = }} '''Darren Bergman''' (gebore 18 Oktober 1977) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat sedert Mei 2014 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] is, waar hy die [[Demokratiese Alliansie]] verteenwoordig. Hy is ook die DA se skadu-adjunkminister van handel, nywerheid en kompetisie nadat hy voorheen as die party se skadu-adjunkminister van sport en ontspanning en skadu-minister van internasionale betrekkinge en samewerking gedien het. ==Biografie== Bergman het by Hoërskool King David in [[Linksfield]], [[Johannesburg]], skoolgegaan.<ref name="PA">{{cite web |title=Mr Darren Bergman |url=https://www.pa.org.za/person/darren-bergman/ |website=People's Assembly |access-date=29 January 2021}}</ref> Hy was die besturende direkteur van Youth Against Crime, 'n polisieman, 'n basiese lewensparamedikus en 'n konsultant voordat hy aktief in die politiek geraak het. In 1999 het hy die streekjeugleier van die Demokratiese Party in Johannesburg geword.<ref name=LIBINT>{{cite web |title=Darren Bergman |url=https://liberal-international.org/people/darren-bergman/ |website=liberal-international.org |access-date=29 Januarie 2021}}</ref> Bergman is in die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2000|munisipale verkiesing van 2000]] tot die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Johannesburgse stadsraad]] verkies as 'n verteenwoordiger van die nuutgestigte [[Demokratiese Alliansie]].<ref name="LIBINT"/> Hy het as 'n proposionele verteenwoordigende-raadslid en as 'n wyksraadslid vir die DA gedien totdat hy in 2014 tot die parlement verkies is.<ref name="LIBINT"/> Bergman het ook as tesourier van die Afrika Liberale-netwerk gedien.<ref name="LIBINT"/> ==Parlementslid== Bergman het as DA-parlementêre kandidaat in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|2014 nasionale verkiesing]] gestaan en is tot die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] verkies en op 21 Mei 2014 ingesweer.<ref>{{cite web |title=2014 elections: List of DA MPs elected to the National Assembly |url=https://www.politicsweb.co.za/documents/2014-elections-list-of-da-mps-elected-to-the-natio |website=Politicsweb |access-date=29 January 2021}}</ref> Op 5 Junie 2014 is hy deur Mmusi Maimane as skadu-adjunkminister van sport en ontspanning aangestel.<ref>{{cite news |last1=Maimane |first1=Mmusi |title=The DA's shadow cabinet - Mmusi Maimane |url=https://www.politicsweb.co.za/party/the-das-shadow-cabinet--mmusi-maimane |access-date=29 Januarie 2021 |agency=Politicsweb |date=5 Junie 2014}}</ref> Bergman het op 20 Junie 2014 'n lid van die Portefeuljekomitee oor Sport en Ontspanning geword. Op 17 September 2015 is hy as 'n plaasvervangende lid van die Portefeuljekomitee oor Internasionale Betrekkinge en Samewerking aangestel.<ref name="PA" /> Bergman is in die nasionale en provinsiale verkiesing van 8 Mei 2019 tot die parlement herverkies.<ref>{{cite news |title=SEE: These are the people who will represent you in Parliament, provincial legislatures |url=https://www.news24.com/news24/Elections/News/see-these-are-the-people-who-will-represent-you-in-parliament-provincial-legislatures-20190515 |access-date=29 Januarie 2021 |newspaper=News24 |date=15 Mei 2019}}</ref> Hy is toe deur die nuutverkose DA-koukus as 'n sweep verkies.<ref>{{cite news |last1=Phakathi |first1=Bekezela |title=DA picks its caucus leadership team |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2019-05-30-da-picks-its-caucus-leadership-team/ |access-date=29 Januarie 2021 |newspaper=BusinessDay |date=30 Mei 2019}}</ref> Op 5 Junie 2019 is Bergman bevorder tot skaduminister van internasionale betrekkinge en samewerking.<ref>{{cite news |last1=Gerber |first1=Jan |title=Here's the DA's 'shadow cabinet' |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/heres-the-das-shadow-cabinet-20190605 |access-date=29 Januarie 2021 |newspaper=News24 |date=5 Junie 2019}}</ref> Bergman het in September 2019 gepoog om ’n konflik tussen EFF-LP Marshall Dlamini en mede-DA-LP Denis Joseph op te breek.<ref>{{cite news |last1=Gerber |first1=Jan |title=Tempers flare between EFF, DA after Malema's speech in Parliament |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/tempers-flare-between-eff-da-after-malemas-speech-in-parliament-20190917 |access-date=29 Januarie 2021 |newspaper=News24 |date=17 Mei 2019}}</ref> Maimane het in Oktober 2019 as DA-leier bedank en John Steenhuisen is tot sy tussentydse opvolger verkies. Hy het Maimane se kabinet tydelik behou. In Oktober 2020 het Bergman president Cyril Ramaphosa, wat ook as voorsitter van die Afrika-unie gedien het, gekritiseer omdat hy oor baie Afrika-krisisse stil was.<ref>{{cite news |title=DA slams Ramaphosa for being silent on African crises |url=https://www.iol.co.za/news/politics/da-slams-ramaphosa-for-being-silent-on-african-crises-b9e81ee4-bf9f-52cf-af9a-aa67502f885d |access-date=29 Januarie 2021 |newspaper=IOL |date=27 Oktober 2020}}</ref> Nadat Steenhuisen vir 'n volle termyn tot DA-leier verkies is, het hy sy skadukabinet in Desember 2020 aangekondig. Bergman het aangebly as Skaduminister van Internasionale Betrekkinge en Samewerking.<ref>{{cite web |last1=Mazzone |first1=Natasha |title=DA announces new Shadow Cabinet that will bring Real Hope and Real Change |url=https://www.da.org.za/2020/12/da-announces-new-shadow-cabinet-that-will-bring-real-hope-and-real-change |website=Democratic Alliance |access-date=29 Januarie 2021}}</ref> Bergman het in die 2020 Register van Ledebelange verklaar dat hy R10 000 per maand ontvang het vir konsultasiewerk in 'n maatskappy wat hy met geassosieerdes besit.<ref>{{Cite web |title=MPs moonlighting, getting money from churches, and even free mall parking. Find out what else they have declared |url=https://www.iol.co.za/news/politics/mps-moonlighting-getting-money-from-churches-and-even-free-mall-parking-find-out-what-else-they-have-declared-e72849a7-53ed-42ef-8a34-baf724a3cd49 |access-date=2022-03-19 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Bergman het in Januarie 2021 geëis dat Suid-Afrikaanse diplomate nagenoeg R10 miljoen in onterugbetaalde huurdeposito's betaal.<ref>{{cite news |last1=Maqhina |first1=Mayibongwe |title=DA wants diplomats to pay back R10m in unreturned rental deposits |url=https://www.iol.co.za/news/politics/da-wants-diplomats-to-pay-back-r10m-in-unreturned-rental-deposits-2cd8d3d5-47ac-4f24-9ef3-a4e27b14f935 |access-date=29 Januarie 2021 |agency=IOL |date=7 Januarie 2021}}</ref> Bergman is op 21 April 2023 tot skadu-adjunkminister van Handel, Nywerheid en Mededinging gedemoveer.<ref>{{Cite web|title=Mathew Cuthbert replaces Gwen Ngwenya as DA's head of policy |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2023-04-21-mathew-cuthbert-replaces-gwen-ngwenya-as-das-head-of-policy/ |access-date=2023-04-21 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Twitter|darrenbergman}} *{{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Darren Bergman }} {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Bergman, Darren}} [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] mkf1oi6nr627eny6lo034nj4hbnjhun 0 141093 2903560 2244951 2026-05-13T03:40:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903560 wikitext text/x-wiki [[Lêer:PSM V63 D493 Shoshone sioux and arapaho moccasins.png|duimnael|Mokassins van (links na regs) Shoshone, Sioux en [[Arapaho]]]] [[Lêer:Moccasins museo de america madrid.jpg|duimnael|Mokassins in die Museo de América in Madrid]] [[Lêer:British Museum169.jpg|duimnael|Mokassins in die [[Britse Museum]]]] Die '''mokassin''' ([[Engels]]: ''moccasin'', [[Frans]]: ''mocassin'') is skoeisel wat van bokleer vervaardig en tradisioneel deur die [[inheemse volke]] van [[Noord-Amerika]] (die Indiane of Eerste Nasies) gedra word. Mokassins is ook baie gedra deur die pelsjagters, handelaars en koloniste wat vanuit [[Europa]] na Noord-Amerika gekom het. Die mokassin het teruggekeer na Europa, waar dit (in aangepaste vorm) 'n modieuse skoeisel vir dra in vrye tyd geword het. == Variante == Alhoewel elkeen van die Eerste Nasies in Noord-Amerika sy eie variant van mokassin ontwikkel het, is daar twee hoofvariante. Mokassins met harde sole is vir die natuurlike terreine in Arktiese gebiede en die [[Groot Vlaktes]] aangepas. Hiervoor is sagte bokleer as bostuk met 'n swaarder stuk stywe leer aanmekaar genaai. Mokassins met sagte sole word van 'n enkele stuk leer vervaardig en kom in Subarktiese gebiede, die grasvlaktes van die noorde en in die noordooste van Noord-Amerika voor. Die laasgenoemde is die mees wydverspreide variant wat ook maklik saam met sneeuskoene gedra kan word.<ref>[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/moccasin/ ''The Canadian Encyclopedia: Mocassin. Besoek op 20 Julie 2018'']{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Internasionale skoenmode == Skoene en stewels volgens die Indiaanse styl het 'n vaste plek in die internasionale skoenmode verower. Moderne ontwerpe word onder meer verbind met die handelsmerk ''Minnetonka'' in besit van die gelyknamige Amerikaanse familie-onderneming wat in 1946 in die deelstaat [[Minnesota]] gevestig is. Hul produkte word industrieel vervaardig in lande soos die [[Dominikaanse Republiek]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == ; Algemene inligting ---- * [http://www.nativetech.org/clothing/moccasin/moctext.html ''Native American Clothing: Moccasins''] ;Geskiedenis ---- * [https://www.heddels.com/2018/02/the-history-of-the-moccasin-2/ ''Heddels.com: The Complicated History of the Mocassin''] ; Kaart van Noord-Amerika met verskillende variante van mokassins ---- * [http://www.nativetech.org/clothing/moccasin/mocmap.html ''nativetech.org: Map of North America with Native American Varieties of Moccasins''] {{Navigasie kleding}} [[Kategorie:Indiane]] [[Kategorie:Skoeisel]] kfhrejvft8llcv2z1h7o67cvf82ffy8 1 184188 2903607 2642352 2026-05-13T09:21:31Z Aliwal2012 39067 Wysigings deur [[Special:Contributions/Tiedmied|Tiedmied]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]] 1742794 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 207232 2903583 2810278 2026-05-13T06:19:46Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Rolprente */ 2903583 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Stephen Baldwin | Beeld = Stephen Baldwin (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = Baldwin in 2009 | Geboortenaam = Stephen Andrew Baldwin | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1966|5|12}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2, insluitende [[Hailey Baldwin]] | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, vervaardiger, en regisseur | Aktiewe jare = 1986–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0000286 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Stephen Baldwin''' (gebore 12 Mei 1966) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, vervaardiger, en regisseur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''The Usual Suspects'' (1995), ''Bio-Dome'' (1996), ''The Flintstones in Viva Rock Vegas'' (2000), en ''Fred Claus'' (2007). == Filmografie == === Rolprente === * 1988: ''The Beast of War'' * 1992: ''Crossing the Bridge'' * 1993: ''Bitter Harvest'' * 1993: ''Posse'' * 1994: ''8 Seconds'' * 1994: ''Threesome'' * 1995: ''[[The Usual Suspects]]'' * 1995: ''Fall Time'' * 1995: ''Under the Hula Moon'' * 1996: ''Bio-Dome'' * 1996: ''Crimetime'' * 1996: ''Fled'' * 1998: ''One Tough Cop'' * 1998: ''Scar City'' * 1999: ''Friends & Lovers'' * 2000: ''The Flintstones in Viva Rock Vegas'' * 2000: ''Table One'' * 2001: ''Xchange'' * 2001: ''Dead Awake'' * 2001: ''Protection'' * 2001: ''Keeping It Real: The Adventures of Greg Walloch'' * 2002: ''Spider's Web'' * 2003: ''Firefight'' * 2003: ''Shelter Island'' * 2003: ''Lost Treasure'' * 2004: ''Six: The Mark Unleashed'' * 2004: ''Target'' * 2004: ''Fallacy'' * 2006: ''The Genius Club'' * 2006: ''Midnight Clear'' * 2007: ''Fred Claus'' * 2008: ''Sky Kids'' * 2008: ''Shark in Venice'' * 2009: ''PoliWood'' * 2009: ''Shoot the Duke'' * 2009: ''Vote Jesus: The Chronicles of Ken Stevenson'' * 2010: ''Let the Game Begin'' * 2010: ''Riptide'' * 2012: ''The Will to Drill'' * 2012: ''Mission: The Prophet'' * 2013: ''I'm in Love with a Church Girl'' * 2014: ''Boardwalk Hempire: The Rise and Fall of the Medical Kush Beach Club'' * 2014: ''The Costume Shop'' * 2014: ''Let the Lion Roar'' * 2014: ''2047: Sights of Death'' * 2015: ''Faith of Our Fathers'' * 2015: ''The Networker'' * 2015: ''God's Club'' * 2015: ''Back to the Jurassic'' * 2016: ''Magi'' * 2016: ''Scarlett'' * 2016: ''No Panic, With a Hint of Hysteria'' * 2016: ''Run'' * 2016: ''The Apostle Peter: Redemption'' * 2017: ''The UnMiracle'' * 2017: ''Tapestry'' * 2019: ''Blood Pageant'' * ''Riding Destiny'' * ''Streetball: Game Over'' * ''Youth Group'' * ''A Walk with Grace'' === Televisiereekse === * 1989: ''The Young Riders'' * 1991: ''The Belles of Bleeker Street'' * 2007: ''Celebrity Bull Riding Challenge'' * 2012: ''Celebrity House Hunting'' * 2017: ''The Great American Pilgrimage'' === Televisierolprente === * 1990: ''Jury Duty; The Comedy'' * 1994: ''New Eden'' * 1995: ''Dead Weekend'' * 1995: ''In a New Light: Sex Unplugged'' * 1998: ''Mr. Murder'' * 1999: ''Absence of the Good'' * 1999: ''The Wild Ride of Outlaw Bikers'' * 2000: ''Cutaway'' * 2001: ''Zebra Lounge'' * 2001: ''Wind'' * 2004: ''Love Hollywood Style'' * 2004: ''Entertainment Weekly: The Biggest Little Things of 2004'' * 2005: ''The Snake King'' * 2005: ''Livin It: Unusual Suspects'' * 2006: ''Earthstorm'' * 2006: ''Dark Storm'' * 2007: ''Harpies'' * 2007: ''The 15th Annual Movieguide Awards'' * 2016: ''Switchers'' * 2017: ''Trump on Culture: Brave New World?'' === Video's === * 1995: ''Introducing 'The Usual Suspects''' * 1997: ''Sub Down'' * 2002: ''Slap Shot 2: Breaking the Ice'' * 2002: ''Greenmail'' * 2002: ''Keyser Söze: Lie or Legend?'' * 2002: ''Round Up: Deposing 'The Usual Suspects''' * 2003: ''Silent Warnings'' * 2004: ''The Making of 'Six''' * 2005: ''Bound by Lies'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0000286|Stephen Baldwin}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Baldwin, Stephen}} [[Kategorie:Geboortes in 1966]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 706au77gqv6tt2d7qbnn48gimtw5adg 0 208806 2903412 2493111 2026-05-12T15:30:18Z Odriskelmac11 115344 Uitbreiding 2903412 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Steve Harvey | Beeld = Steve Harvey Miss Universe 2016.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = Harvey, [[2017]] | Geboortenaam = Broderick Stephen Harvey, Sr. | Alias = | Geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1957|1|17}} | Geboorteplek = Welch, [[Wes-Virginië]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 7 (insluitend 3 stiefkinders)<ref>{{cite web |url=http://my.xfinity.com/slideshow/entertainment-dadsmostkids/12/ |title=Steve Harvey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406231528/http://my.xfinity.com/slideshow/entertainment-dadsmostkids/12/ |archive-date= 6 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=26 September 2018 }}</ref> | Skool = | Universiteit = | Beroep = Vervaardiger, akteur, en skrywer | Aktiewe jare = [[1985]]– | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0367724 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Broderick Stephen''' "'''Steve'''" '''Harvey''' (gebore 17 Januarie 1957) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] vervaardiger, akteur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''You Got Served'' (2004) en ''Think Like a Man'' (2012), en in die televisiereekse ''The Steve Harvey Show'' (1996) en ''Family Feud'' (1999). == Vroeë lewe == Broderick Stephen Harvey is op 17 Januarie 1957 gebore, in Welch, [[Wes-Virginië]], as die seun van Jesse Harvey, 'n steenkoolmynwerker, en Eloise Vera. Hy is die jongste van vyf kinders. Sy voornaam is Broderick, vernoem na akteur Broderick Crawford van die TV-reeks Highway Patrol. Harvey het as kind met erge hakkel gesukkel, maar het dit later oorkom. Toe hy in graad ses was het Harvey geskryf dat hy op TV wou wees as hy groot is, nadat sy onderwyser die klas gevra het om hul persoonlike drome op te neem. Harvey se onderwyser het vir sy pa gesê dat Harvey wysneusig is. Sy pa het egter in hom geglo - en nadat Harvey sy droom bereik het, het hy elke jaar vir die res van haar lewe vir sy onderwyser 'n TV vir Kersfees gestuur. Harvey en sy gesin het na [[Cleveland, Ohio|Cleveland]], [[Ohio]], verhuis en in ''East 112th Street'' gewoon, wat in 2015 herdoop is na ''Steve Harvey Way''. Harvey het in 1974 aan Glenville High School gegradueer. Kort na hoërskool het Harvey die Kent State University bygewoon, waar hy 'n lid van die Omega Psi Phi- broederskap was, maar nooit van die kollege gegradueer het nie. Hy erken geredelik dat hy na twee jaar as 'n reklamestudent in die 1970's by Kent State "uitgeval" het. Terwyl Harvey gepraat het oor die oorkoming van sy vroeë lewe en opvoedkundige struikelblokke, het Harvey later toegegee: "Dit het my lewe regtig in 'n afwaartse spiraal gegooi, en ek is spyt dat ek nie daardie graad gekry het nie."<ref>{{cite magazine |url=https://www.tvguide.com/celebrities/steve-harvey/175436/ |title=Steve Harvey |magazine=[[TV Guide]]| access-date= December 21, 2015}}</ref><ref name="eonline.com">{{cite news |url=http://www.eonline.com/news/615660/steve-harvey-breaks-down-crying-during-birthday-surprise-this-is-the-greatest-moment-i-ve-ever-had |title=Steve Harvey Breaks Down Crying During Birthday Surprise: This Is the Greatest Moment I've Ever Had |first=Rebecca |last=Macatee |date=January 16, 2015 |agency=E!}}</ref><ref name="beverlyhillscourierstar">{{cite news |url=http://bhcourier.com/family-feud-host-steve-harvey-hollywood-walk-fame-star/2013/05/13 |title='Family Feud' Host Steve Harvey to Get Hollywood Walk of Fame Star |date=May 15, 2013 |newspaper=The Beverly Hills Courier|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109194654/http://bhcourier.com/family-feud-host-steve-harvey-hollywood-walk-fame-star/2013/05/13 |archive-date=November 9, 2013 |url-status=dead}}</ref> ==Filmografie== ===Rolprente=== * 2000: ''The Original Kings of Comedy'' * 2004: ''You Got Served'' * 2006: ''Steve Harvey: Don't Trip... He Ain't Through with Me Yet'' * 2008: ''Steve Harvey: Still Trippin''' * 2010: ''2010 Ford Hoodie Awards'' * 2011: ''2011 Ford Hoodie Awards'' * 2012: ''Think Like a Man'' * 2012: ''Street Apostle'' * 2012: ''UnderGround'' * 2014: ''Think Like a Man Too'' * 2017: ''Mister Teen Supranational'' ===Televisiereekse=== * 1987: ''Showtime at the Apollo'' * 1994: ''Me and the Boys'' * 1996: ''The Steve Harvey Show'' * 1999: ''Family Feud'' * 2002: ''Listen Up! Charles Barkley with Ernie Johnson'' * 2004: ''Pulled Over'' * 2005: ''Travelscope'' * 2008: ''Celebrity Family Feud'' * 2009: ''Talk Stoop'' * 2010: ''The Steve Harvey Project'' * 2012: ''Steve Harvey'' * 2015: ''Steve Harvey Show'' * 2016: ''Little Big Shots'' * 2017: ''Little Big Shots: Forever Young'' * 2017: ''Showtime at the Apollo'' * 2017: ''Steve Harvey's Funderdome'' * 2017: ''Steve'' ===Televisierolprente=== * 1990: ''1990 Johnnie Walker National Comedy Search'' * 2003: ''Celebration of Gospel'' * 2003: ''The 2003 Essence Music Festival'' * 2008: ''Celebration of 2008'' * 2009: ''CNN Presents: Black in America 2'' * 2010: ''Shining Stars: The BET Awards Nomination Special'' * 2015: ''The 42nd Annual Daytime Emmy Awards'' * 2015: ''Emmitt Smith: Celebrity Dream 2015'' * 2017: ''New Year's Eve with Steve Harvey'' ===Video's=== * 2001: ''Living in the Spirit Revue'' * 2004: ''The Making of 'Love Don't Cost a Thing''' * 2004: ''Before They Were Kings: Vol. 1'' * 2009: ''The Katt Phenomenon'' * 2015: ''The Steve Harvey Show: The Player Edition of Steve Harvey'' ==Verwysings== {{verwysings}} ==Eksterne skakels== * {{IMDb|0367724}} {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Harvey, Steve}} [[Kategorie:Geboortes in 1957]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] m0ytvge7pldtdfkkk3y5k4whza65geo 2903413 2903412 2026-05-12T15:32:05Z Odriskelmac11 115344 2903413 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Steve Harvey | Beeld = Steve Harvey Miss Universe 2016.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = Harvey, [[2017]] | Geboortenaam = Broderick Stephen Harvey, Sr. | Alias = | Geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1957|1|17}} | Geboorteplek = Welch, [[Wes-Virginië]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 7 (insluitend 3 stiefkinders)<ref>{{cite web |url=http://my.xfinity.com/slideshow/entertainment-dadsmostkids/12/ |title=Steve Harvey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406231528/http://my.xfinity.com/slideshow/entertainment-dadsmostkids/12/ |archive-date= 6 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=26 September 2018 }}</ref> | Skool = | Universiteit = | Beroep = Vervaardiger, akteur, en skrywer | Aktiewe jare = [[1985]]– | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0367724 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Broderick Stephen''' "'''Steve'''" '''Harvey''' (gebore 17 Januarie 1957) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] vervaardiger, akteur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''You Got Served'' (2004) en ''Think Like a Man'' (2012), en in die televisiereekse ''The Steve Harvey Show'' (1996) en ''Family Feud'' (1999). == Vroeë lewe == Broderick Stephen Harvey is op 17 Januarie 1957 gebore, in Welch, [[Wes-Virginië]], as die seun van Jesse Harvey, 'n steenkoolmynwerker, en Eloise Vera. Hy is die jongste van vyf kinders. Sy voornaam is Broderick, vernoem na akteur Broderick Crawford van die TV-reeks Highway Patrol. Harvey het as kind met erge hakkel gesukkel, maar het dit later oorkom. Toe hy in graad ses was het Harvey geskryf dat hy op TV wou wees as hy groot is, nadat sy onderwyser die klas gevra het om hul persoonlike drome op te neem. Harvey se onderwyser het vir sy pa gesê dat Harvey wysneusig is. Sy pa het egter in hom geglo - en nadat Harvey sy droom bereik het, het hy elke jaar vir die res van haar lewe vir sy onderwyser 'n TV vir Kersfees gestuur. Harvey en sy gesin het na [[Cleveland, Ohio|Cleveland]], [[Ohio]], verhuis en in ''East 112th Street'' gewoon, wat in 2015 herdoop is na ''Steve Harvey Way''. Harvey het in 1974 aan Glenville High School gegradueer. Kort na hoërskool het Harvey die Kent State University bygewoon, waar hy 'n lid van die Omega Psi Phi- broederskap was, maar nooit van die kollege gegradueer het nie. Hy erken geredelik dat hy na twee jaar as 'n reklamestudent in die 1970's by Kent State "uitgeval" het. Terwyl Harvey gepraat het oor die oorkoming van sy vroeë lewe en opvoedkundige struikelblokke, het Harvey later toegegee: "Dit het my lewe regtig in 'n afwaartse spiraal gegooi, en ek is spyt dat ek nie daardie graad gekry het nie."<ref>{{cite magazine |url=https://www.tvguide.com/celebrities/steve-harvey/175436/ |title=Steve Harvey |magazine=TV Guide| access-date= December 21, 2015}}</ref><ref name="eonline.com">{{cite news |url=http://www.eonline.com/news/615660/steve-harvey-breaks-down-crying-during-birthday-surprise-this-is-the-greatest-moment-i-ve-ever-had |title=Steve Harvey Breaks Down Crying During Birthday Surprise: This Is the Greatest Moment I've Ever Had |first=Rebecca |last=Macatee |date=January 16, 2015 |agency=E!}}</ref><ref name="beverlyhillscourierstar">{{cite news |url=http://bhcourier.com/family-feud-host-steve-harvey-hollywood-walk-fame-star/2013/05/13 |title='Family Feud' Host Steve Harvey to Get Hollywood Walk of Fame Star |date=May 15, 2013 |newspaper=The Beverly Hills Courier|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109194654/http://bhcourier.com/family-feud-host-steve-harvey-hollywood-walk-fame-star/2013/05/13 |archive-date=November 9, 2013 |url-status=dead}}</ref> ==Filmografie== ===Rolprente=== * 2000: ''The Original Kings of Comedy'' * 2004: ''You Got Served'' * 2006: ''Steve Harvey: Don't Trip... He Ain't Through with Me Yet'' * 2008: ''Steve Harvey: Still Trippin''' * 2010: ''2010 Ford Hoodie Awards'' * 2011: ''2011 Ford Hoodie Awards'' * 2012: ''Think Like a Man'' * 2012: ''Street Apostle'' * 2012: ''UnderGround'' * 2014: ''Think Like a Man Too'' * 2017: ''Mister Teen Supranational'' ===Televisiereekse=== * 1987: ''Showtime at the Apollo'' * 1994: ''Me and the Boys'' * 1996: ''The Steve Harvey Show'' * 1999: ''Family Feud'' * 2002: ''Listen Up! Charles Barkley with Ernie Johnson'' * 2004: ''Pulled Over'' * 2005: ''Travelscope'' * 2008: ''Celebrity Family Feud'' * 2009: ''Talk Stoop'' * 2010: ''The Steve Harvey Project'' * 2012: ''Steve Harvey'' * 2015: ''Steve Harvey Show'' * 2016: ''Little Big Shots'' * 2017: ''Little Big Shots: Forever Young'' * 2017: ''Showtime at the Apollo'' * 2017: ''Steve Harvey's Funderdome'' * 2017: ''Steve'' ===Televisierolprente=== * 1990: ''1990 Johnnie Walker National Comedy Search'' * 2003: ''Celebration of Gospel'' * 2003: ''The 2003 Essence Music Festival'' * 2008: ''Celebration of 2008'' * 2009: ''CNN Presents: Black in America 2'' * 2010: ''Shining Stars: The BET Awards Nomination Special'' * 2015: ''The 42nd Annual Daytime Emmy Awards'' * 2015: ''Emmitt Smith: Celebrity Dream 2015'' * 2017: ''New Year's Eve with Steve Harvey'' ===Video's=== * 2001: ''Living in the Spirit Revue'' * 2004: ''The Making of 'Love Don't Cost a Thing''' * 2004: ''Before They Were Kings: Vol. 1'' * 2009: ''The Katt Phenomenon'' * 2015: ''The Steve Harvey Show: The Player Edition of Steve Harvey'' ==Verwysings== {{verwysings}} ==Eksterne skakels== * {{IMDb|0367724}} {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Harvey, Steve}} [[Kategorie:Geboortes in 1957]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 9b1di91e5nzeo1heop2ygc29x55cqvc 2903419 2903413 2026-05-12T15:38:08Z Odriskelmac11 115344 Paragrawe 2903419 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Steve Harvey | Beeld = Steve Harvey Miss Universe 2016.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = Harvey, [[2017]] | Geboortenaam = Broderick Stephen Harvey, Sr. | Alias = | Geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1957|1|17}} | Geboorteplek = Welch, [[Wes-Virginië]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 7 (insluitend 3 stiefkinders)<ref>{{cite web |url=http://my.xfinity.com/slideshow/entertainment-dadsmostkids/12/ |title=Steve Harvey |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406231528/http://my.xfinity.com/slideshow/entertainment-dadsmostkids/12/ |archive-date= 6 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=26 September 2018 }}</ref> | Skool = | Universiteit = | Beroep = Vervaardiger, akteur, en skrywer | Aktiewe jare = [[1985]]– | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0367724 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Broderick Stephen''' "'''Steve'''" '''Harvey''' (gebore 17 Januarie 1957) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] vervaardiger, akteur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''You Got Served'' (2004) en ''Think Like a Man'' (2012), en in die televisiereekse ''The Steve Harvey Show'' (1996) en ''Family Feud'' (1999). == Vroeë lewe == Broderick Stephen Harvey is op 17 Januarie 1957 gebore, in Welch, [[Wes-Virginië]], as die seun van Jesse Harvey, 'n steenkoolmynwerker, en Eloise Vera. Hy is die jongste van vyf kinders. Sy voornaam is Broderick, vernoem na akteur Broderick Crawford van die TV-reeks Highway Patrol.  Harvey het as kind met erge hakkel gesukkel, maar het dit later oorkom. Toe hy in graad ses was het Harvey geskryf dat hy op TV wou wees as hy groot is, nadat sy onderwyser die klas gevra het om hul persoonlike drome op te neem. Harvey se onderwyser het vir sy pa gesê dat Harvey wysneusig is. Sy pa het egter in hom geglo - en nadat Harvey sy droom bereik het, het hy elke jaar vir die res van haar lewe vir sy onderwyser 'n TV vir Kersfees gestuur.  Harvey en sy gesin het na [[Cleveland, Ohio|Cleveland]], [[Ohio]], verhuis en in ''East 112th Street'' gewoon, wat in 2015 herdoop is na ''Steve Harvey Way''. Harvey het in 1974 aan Glenville High School gegradueer. Kort na hoërskool het Harvey die Kent State University bygewoon, waar hy 'n lid van die Omega Psi Phi- broederskap was, maar nooit van die kollege gegradueer het nie.  Hy erken geredelik dat hy na twee jaar as 'n reklamestudent in die 1970's by Kent State "uitgeval" het. Terwyl Harvey gepraat het oor die oorkoming van sy vroeë lewe en opvoedkundige struikelblokke, het Harvey later toegegee: "Dit het my lewe regtig in 'n afwaartse spiraal gegooi, en ek is spyt dat ek nie daardie graad gekry het nie."<ref>{{cite magazine |url=https://www.tvguide.com/celebrities/steve-harvey/175436/ |title=Steve Harvey |magazine=TV Guide| access-date= December 21, 2015}}</ref><ref name="eonline.com">{{cite news |url=http://www.eonline.com/news/615660/steve-harvey-breaks-down-crying-during-birthday-surprise-this-is-the-greatest-moment-i-ve-ever-had |title=Steve Harvey Breaks Down Crying During Birthday Surprise: This Is the Greatest Moment I've Ever Had |first=Rebecca |last=Macatee |date=January 16, 2015 |agency=E!}}</ref><ref name="beverlyhillscourierstar">{{cite news |url=http://bhcourier.com/family-feud-host-steve-harvey-hollywood-walk-fame-star/2013/05/13 |title='Family Feud' Host Steve Harvey to Get Hollywood Walk of Fame Star |date=May 15, 2013 |newspaper=The Beverly Hills Courier|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109194654/http://bhcourier.com/family-feud-host-steve-harvey-hollywood-walk-fame-star/2013/05/13 |archive-date=November 9, 2013 |url-status=dead}}</ref> ==Filmografie== ===Rolprente=== * 2000: ''The Original Kings of Comedy'' * 2004: ''You Got Served'' * 2006: ''Steve Harvey: Don't Trip... He Ain't Through with Me Yet'' * 2008: ''Steve Harvey: Still Trippin''' * 2010: ''2010 Ford Hoodie Awards'' * 2011: ''2011 Ford Hoodie Awards'' * 2012: ''Think Like a Man'' * 2012: ''Street Apostle'' * 2012: ''UnderGround'' * 2014: ''Think Like a Man Too'' * 2017: ''Mister Teen Supranational'' ===Televisiereekse=== * 1987: ''Showtime at the Apollo'' * 1994: ''Me and the Boys'' * 1996: ''The Steve Harvey Show'' * 1999: ''Family Feud'' * 2002: ''Listen Up! Charles Barkley with Ernie Johnson'' * 2004: ''Pulled Over'' * 2005: ''Travelscope'' * 2008: ''Celebrity Family Feud'' * 2009: ''Talk Stoop'' * 2010: ''The Steve Harvey Project'' * 2012: ''Steve Harvey'' * 2015: ''Steve Harvey Show'' * 2016: ''Little Big Shots'' * 2017: ''Little Big Shots: Forever Young'' * 2017: ''Showtime at the Apollo'' * 2017: ''Steve Harvey's Funderdome'' * 2017: ''Steve'' ===Televisierolprente=== * 1990: ''1990 Johnnie Walker National Comedy Search'' * 2003: ''Celebration of Gospel'' * 2003: ''The 2003 Essence Music Festival'' * 2008: ''Celebration of 2008'' * 2009: ''CNN Presents: Black in America 2'' * 2010: ''Shining Stars: The BET Awards Nomination Special'' * 2015: ''The 42nd Annual Daytime Emmy Awards'' * 2015: ''Emmitt Smith: Celebrity Dream 2015'' * 2017: ''New Year's Eve with Steve Harvey'' ===Video's=== * 2001: ''Living in the Spirit Revue'' * 2004: ''The Making of 'Love Don't Cost a Thing''' * 2004: ''Before They Were Kings: Vol. 1'' * 2009: ''The Katt Phenomenon'' * 2015: ''The Steve Harvey Show: The Player Edition of Steve Harvey'' ==Verwysings== {{verwysings}} ==Eksterne skakels== * {{IMDb|0367724}} {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Harvey, Steve}} [[Kategorie:Geboortes in 1957]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] hmg5e8xl3gs7lnmpj2ce1o56ul75i3j 0 213687 2903585 2101657 2026-05-13T06:20:20Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Rolprente */ 2903585 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kevin Pollak | Beeld = KevinPollakMar08.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Kevin Elliot Pollak | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1957|10|30}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, vervaardiger, en skrywer | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0001629 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kevin Pollak''' (gebore 30 Oktober 1957) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur, vervaardiger, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''A Few Good Men'' (1992), ''The Usual Suspects'' (1995), ''End of Days'' (1999), en ''The Whole Ten Yards'' (2004). == Filmografie == === Rolprente === * 1991: ''Ricochet'' * 1992: ''A Few Good Men'' * 1992: ''The Opposite Sex and How to Live with Them'' * 1994: ''Clean Slate'' * 1995: ''[[The Usual Suspects]]'' * 1995: ''Canadian Bacon'' * 1995: ''Chameleon'' * 1996: ''House Arrest'' * 1998: ''Outside Ozona'' * 1999: ''End of Days'' * 1999: ''Deterrence'' * 2000: ''Steal This Movie'' * 2002: ''Juwanna Mann'' * 2002: ''Mother Ghost'' * 2002: ''Stolen Summer'' * 2004: ''The Whole Ten Yards'' * 2004: ''Seven Times Lucky'' * 2005: ''Hostage'' * 2007: ''Numb'' * 2009: ''2:13'' * 2011: ''Choose'' * 2012: ''Columbus Circle'' * 2013: ''Max Rose'' * 2013: ''Chez Upshaw'' * 2013: ''A Country Christmas'' * 2013: ''Grace Unplugged'' * 2014: ''The One I Wrote for You'' * 2015: ''Misery Loves Comedy'' * 2015: ''Borealis'' * 2016: ''The Late Bloomer'' * 2016: ''Compadres'' * 2017: ''Perfect Bid: The Contestant Who Knew Too Much'' * 2018: ''Saddle Up!'' * 2018: ''Notorious Nick'' * 2018: ''Apparition'' * 2018: ''Teacher'' * 2019: ''Goalie'' * ''Napa'' * ''Three Nights'' * ''Swag'' * ''Hypnotized'' * ''4 Kings'' * ''Waiting for Helen'' === Televisiereekse === * 1984: ''Hot Flashes'' * 1985: ''Comedy Break'' * 1988: ''Coming of Age'' * 1991: ''Morton & Hayes'' * 1996: ''Not Necessarily the Election'' * 1999: ''Work with Me'' * 2003: ''Movie Lover's Road Trip'' * 2003: ''Celebrity Poker Showdown'' * 2009: ''Kevin Pollak's Chat Show'' * 2010: ''Our Little Genius'' * 2010: ''Suitemates'' * 2010: ''Vamped Out'' * 2010: ''Celebrity Liar'' * 2010: ''Million Dollar Money Drop'' * 2010: ''The Annie Duke Show'' * 2015: '':Dryvrs'' * 2016: ''Angel from Hell'' * 2016: ''Sidekick with Matt Mira'' * 2017: ''Hot Date'' === Televisierolprente === * 1990: ''The World According to Straw'' * 1990: ''Partners in Life'' * 1995: ''The Real Deal'' * 1997: ''The Underworld'' * 2002: ''Just for Laughs'' * 2006: ''Capitol Law'' * 2007: ''The Staircase Murders'' * 2008: ''Picture This'' === Video's === * 1995: ''Introducing 'The Usual Suspects''' * 2001: ''Code of Conduct'' * 2002: ''Keyser Söze: Lie or Legend?'' * 2002: ''Heisting Cannes with 'The Usual Suspects''' * 2003: ''True Confessions of the Legendary Figures'' * 2005: ''Taking 'Hostage': Behind the Scenes'' * 2008: ''Tortured'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0001629|Kevin Pollak}} * {{Twitter|kevinpollak|Kevin Pollak}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pollak, Kevin}} [[Kategorie:Geboortes in 1957]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] reic09i1iea9s32bn1h89umes6ztokh 0 220718 2903581 2783890 2026-05-13T06:05:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903581 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lily Collins | Beeld = Lily Collins by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Lily Jane Collins | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1992–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 2934314 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Lily Collins''' (gebore 18 Maart 1989) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Abduction'' (2011), ''Mirror Mirror'' (2012), ''The Mortal Instruments: City of Bones'' (2013), en ''Love, Rosie'' (2014) en in die televisiereeks ''[[Emily in Paris]]'' (2020). == Filmografie == === Rolprente === * 2011: ''Abduction'' * 2012: ''Mirror Mirror'' * 2012: ''Stuck in Love'' * 2013: ''The Mortal Instruments: City of Bones'' * 2013: ''The English Teacher'' * 2014: ''Love, Rosie'' * 2016: ''Rules Don't Apply'' * 2017: ''To the Bone'' * 2018: ''Halo of Stars'' * 2018: ''A Wizard's Tale'' * 2018: ''The Cradle'' * ''Extremely Wicked, Shockingly Evil and Vile'' * ''Tolkien'' * ''Titan'' === Televisiereekse === * 2011: ''In the Qube 3D'' * 2015: ''IMDb Asks'' * 2016: ''The Last Tycoon'' * 2020: ''[[Emily in Paris]]'' === Televisierolprente === * 2016: ''The 22nd Annual Critics' Choice Awards'' === Video's === * 2012: ''Abduction: The Initiation of an Action Hero'' * 2012: ''The Abduction Application'' * 2012: ''The Fight for the Truth: Making Abduction'' * 2013: ''M83: Claudia Lewis'' * 2016: ''Hollywood Film Awards'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|2934314|Lily Collins}} * {{Twitter|lilycollins|Lily Collins}} * {{Facebook|OfficialLilyCollins|Lily Collins}} * {{Instagram|lilyjcollins|Lily Collins}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Collins, Lily}} [[Kategorie:Geboortes in 1989]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Britse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 21ste eeu]] qw0sxiynksp8ttz4vuur4gl4yt6azg2 0 240346 2903464 2142585 2026-05-12T18:53:31Z Dumbassman 62009 2903464 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Rex Reed | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Rex Taylor Reed | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1938|10|2}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{SDEO|2026|5|12|1938|10|2}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en skrywer | Aktiewe jare = 1967–2025 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0715643 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Rex Reed''' (2 Oktober 1938 – 12 Mei 2026) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Myra Breckinridge'' (1970), ''The Rehearsal'' (1974), ''Superman'' (1978), en ''Irreconcilable Differences'' (1984). == Filmografie == === Rolprente === * 1970: ''Myra Breckinridge'' * 1974: ''The Rehearsal'' * 1978: ''Superman'' * 1984: ''Irreconcilable Differences'' * 2007: ''Do You Sleep in the Nude?'' === Televisiereekse === * 1961: ''The Mike Douglas Show'' * 1968: ''The Dick Cavett Show'' * 1970: ''Dinah's Place'' * 1982: ''At the Movies'' * 1982: ''Inside America'' === Televisierolprente === * 1983: ''Australian Movies to the World'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0715643|Rex Reed}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Reed, Rex}} [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] 2h641783i9zstah3mc88j94q7l40uws 0 256386 2903577 2869038 2026-05-13T06:02:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903577 wikitext text/x-wiki Eers gedurende die afgelope ongeveer drie eeue het daar 'n werklike onderskeid gekom tussen skepe wat spesiaal vir oorlogvoering gebou is en handelskepe. Die grootste ontwikkeling het gedurende die [[19de eeu|19e eeu]] plaasgevind, toe stoomkrag en yster 'n beduidende rol in die skeepsboubedryf begin speel hel. Dit het gelei tot 'n geweldige bewapeningswedloop waarin steeds groter en swaarder skepe gebou is. Enorme "artillerieskepe" is gebou wat tot en met die [[Tweede Wêreldoorlog]] 'n groot rol gespeel het. Tydens die oorlog moes die slagskepe en [[kruiser]]s toenemend plek maak vir die vliegdekskip, wat met sy [[Vliegtuig|vliegtuie]] aan boord 'n groter trefwydte en aanvalskrag gehad het, en in sekere mate, vir die [[duikboot]]. Na die Tweede Wêreldoorlog het die klem as gevolg van die opkoms van die duikboot en missielstelsels al hoe meer begin val op kleiner, vinnige oorlogskepe soos [[Torpedojaer|torpedojaers]] en [[fregat]]te, veral met die oog op duikbootjag. == Ontwikkeling == Oorlogvoering ter see is so oud soos die skeepvaart self. Beskerming van eie handelskepe en vissersbote was van ouds af die defensiewe oogmerk, en daarnaas het die bestryding van seerowers, vyandelike kapers en oorlogskepe, asook die jag op vyandelike handelsvaarders en vissers, die offensiewe aspek gevorm. Tot laat in die 19de eeu het oorlogskepe wat die konstruksie en uiterlike bou betref, betreklik min van handelsvaartuie verskil. Hulle is volgens dieselfde beginsels gebou en is op dieselfde manier aangedryf, naamlik met roeispane en/of met seile. Handelsvaartuie moes ook bewapen word om hulle teen vyandelike skepe te beskerm. Dit het trouens dikwels gebeur dat daar by 'n gebrek aan genoeg oorlogskepe, aangepaste en swaar bewapende handelskepe vir oorlogvoering gebruik is. In [[Wes-Europa]] het daar gedurende die [[Middeleeue]] ʼn duidelike behoefte begin ontstaan aan skepe wat spesiaal vir oorlogvoering gebou is. As so 'n skip vir 'n soewereine vors gebou is, is daar van 'n koningskip gepraat; as dit vir 'n republiek gebou is, is dit 'n staatskip genoem. In latere oorloë tussen [[Nederland]] en [[Engeland]] het die staatskepe van die Nederlandse vloot onder aanvoering van Tromp en [[Michiel de Ruyter|De Ruyter]] byvoorbeeld die stryd aangeknoop met die Franse en Engelse koningskepe. Die tipiese naamgewing vir oorlogskepe, waarvolgens die naam van die skip voorafgegaan word deur "Sy of Haar Majesteit se Skip" (HMS) of deur die naam van die land, byvoorbeeld ''USS Enterprise'' of ''SAS Tafelberg'', dagteken van hierdie tyd. In die 17de en 18de eeu was daar verskillende tipes oorlogskepe, soos die linieskip, die fregat en die korvet, wat tot in die 19de eeu nog gebou is. Die linieskip was 'n swaar seilskip met 2 of 3 dekke en 'n bewapening van tot 120 kanonne. In 'n geveg was dit veral die taak van hierdie skepe om die gevegslinie te handhaaf. Die fregat was 'n ligter en beweegliker skip wat met tussen 20 en 50 kanonne bewapen was. Die taak van hierdie vinnige skip kan met die van die latere kruiser vergelyk word, naamlik om die swaarder oorlogskepe te ondersteun, verkenningswerk te doen, groot vaartuie te begelei en vyandelike handelskepe aan te val. Naas die fregat is ook grootliks van die kleiner korvet gebruik gemaak, veral vir verkenningswerk en konvooidienste en vir die instandhouding van verbindings tussen die groter skepe. 'n Ander tipe skip uit die tyd was die sogenaamde brander. Eintlik was dit nie werklik 'n oorlogskip nie, maar 'n ou skip wat met [[buskruit]] gevul, aan die brand gesteek en dan op 'n vyandelike linieskip afgestuur is om dit aan die brand te steek of om die gevegslinie te verbreek. === Yster en stoom === Aan die begin van die 19de eeu is stoomenjins en ysterrompe aan die handelskeepvaart bekend gestel. Aanvanklik is geaarsel om dit ook in oorlogsvaartuie te gebruik omdat die bedryfsekerheid daarvan te gering geag is en die gevaar van ontploffings te groot, die brandstofprobleem 'n las, die waterwiele of skepwiele wat die skip moes aandryf, te kwesbaar en die rompe van yster te swaar vir goeie maneuvreerbaarheid was. Namate die tegniese ontwikkeling gevorder het, is besef dat [[stoom]] en [[yster]] juis vir oorlogskepe meer voordele inhou as wind en [[hout]]. Aanvanklik is linieskepe nog van hout gebou en het dit slegs 'n pantsering van yster gehad, Die hoofaandrywing was nog deur middel van seile, maar stoomkrag is as hulpmiddel ingespan, Eers na 1850 is die oorlogskepe in [[Europa]] en in [[Noord-Amerika]] geheel en al van yster gebou en van stoomaandrywing voorsien. Maste en seile is egter nog tot in 1880 as reserwe-kragbron gebruik, Na 1850 is die skeepsgeskut, wat eeue lank in die breë sydek (oor albei boorde) gehuisves is, meer sentraal op die midskeepsas in wentelende, gepantserde torings (affuite) gemonteer. Kanonne is tot in daardie stadium van voor af gelaai ([[voorlaaier]]s), maar toe is oorgeskakel na geskut wat van agter gelaai is. Die lope, wat nog altyd aan die binnekant glad was, is ook vervang deur lope wat van binne gegroef was. Dit het aan die koeëls 'n draaibeweging en dus ook beter stabiliteit gegee. 'n Groot wedywering het tussen die vervaardigers van skeepsgeskut en pantsering ontstaan. Swaarder en akkurater kanonne met 'n groter trefafstand en doeltreffender montering het gevolg, terwyl projektiele ontwikkel is wat van plofladings voorsien is (granate) en dus ʼn groter deurdringingsvermoë gehad het. Hierop het weer sterker pantserplate en meer waterdigte skotte (skeidingswande) gevolg, ensovoorts. Mettertyd het pantserskepe, slagskepe en slagkruisers (artillerieskepe) ontwikkel. In 1870 het Brittanje 'n pantserskip, die ''Devastation'', gebou, wat die magtigste oorlogskip van sy tyd was. Die skip was 87 m lank, was bewapen met 4 kanonne met 'n kaliber van 30&nbsp;cm, het 'n pantsering van 20 tot 30&nbsp;cm op die waterlyn gehad en kon ʼn snelheid van 12,5 [[Knoop (snelheid)|knope]] (sowat 23&nbsp;km/h) bereik. 'n Voorbeeld van ʼn slagskip met soortgelyke kenmerke was die Italiaanse ''Duilio'', wat in 1876 gebou is. Hierdie skip was 104 m lank, het 'n waterlynpantser van 55&nbsp;cm gehad en was bewapen met 4 kanonne in twee dubbelaffuite. Die kaliber van die kanonne, wat elk 100 ton geweeg het, was 45&nbsp;cm. (Eers 66 jaar later is daar weer slagskepe met sulke swaar geskut gebou: twee Japannese slagskepe in 1942.) Die ''Duilio'' kon 'n snelheid van 15 knope (27&nbsp;km/h) bereik. Die groot massa van die geskut en pantsering was egter nie bevorderlik vir die seewaardigheid van die skepe nie. [[Brittanje]] het dit die eerste besef en het 'n aantal slagskepe gebou met meer, maar ligter geskut, ʼn ligter pantser en 'n hoër vryboord (skeepswand bokant die waterlyn). Danksy hierdie maatreëls was die Britse skepe aansienlik meer seewaardig as die van sy teenstanders. Teen die einde van die 19e eeu het [[Duitsland]], onder leiding van admiraal [[Alfred von Tirpitz]] (1849-1930), ook begin met die opbou van 'n kragtige oorlogsvloot. Dit het Engeland, wat dit as 'n bedreiging vir sy oppergesag ter see beskou het, laat reageer: in 1906 is 'n reuse-slagskip, die [[HMS Dreadnought|HMS ''Dreadnought'']], te water gelaat. Die skip was 'n uitstekende, stabiele opstellingsvlak vir swaar geskut en het later as model gedien vir talle ander moderne slagskepe (die Dreadnought-klas – sogenaamde ''capital ships''). In 1907 het Duitsland twee soortgelyke skepe gebou en ook ander moondhede het begin om hul vlote met hierdie kolosse toe te rus. Die geskiedenis het hom herhaal, want daar het nou 'n wedloop ontstaan ten opsigte van die kaliber en trefafstand van geskut, die vaarsnelheid en die ontvangsvermoë van skepe, Aan hierdie wedloop is in 1922 'n einde gebring met die [[Vlootverdrag van Washington]], ingevolge waarvan perke gestel is ten opsigte van die waterverplasing (maksimum 35 000 ton) en kaliber (maksimum 40,6&nbsp;cm). In die dertigerjare is hierdie beperkings opgehef en slagskepe is gebou wat aansienlik groter was, byvoorbeeld die ''[[Bismarck (skip)|Bismarck]]'' (sowat 41 000 ton), die Iowa (45000 ton) en die reusagtige Japanse skepe ''[[Japannese slagskip Yamato|Yamato]]'' en ''[[Japannese slagskip Musashi|Musashi]]'', albei met ʼn waterverplasing van 72 000 ton en die grootste kaliber tot dusver, naamlik byna 46&nbsp;cm. Tydens die Tweede Wêreldoorlog was hierdie skepe egter van weinig nut vanweë die ontwikkeling van lugslaankrag in die vorm van [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]]. Dit is duidelik beklemtoon deur die feit dat Amerika na die verlies van sy slagvloot by [[Pearl Harbor]] verplig was om op hul vliegdekskepe staat te maak terwyl die ander oppervlakvaartuie gedien het as ondersteuning vir die vliegdekskepe en om sagmaak- en steunvuur te verskaf wanneer troepe aan wal gesit is. Hierdie nuwe ontwikkeling het tot die Japanners deurgedring toe dit reeds te laat was. By die [[Slag van Midway]] (1942) is hulle vier swak beskermde vliegdekskepe deur lugaanvalle vernietig. Hulle enorme slagvloot was as gevolg hiervan in groot gevaar en moes terugval. Na die Tweede Wêreldoorlog het die slagskip van die toneel verdwyn en sy plek is deur die vliegdekskip ingeneem. Die kruiser het 'n soortgelyke ontwikkeling ondergaan. Teen die einde van die 19e eeu was dit ʼn middelgroot snelvarende oorlogskip wat veral gebruik is vir verkenning, geleide en steunverlening. Die skip is soms van 'n gepantserde dek voorsien om die ruim te beskerm (pantserdekskip). Omstreeks die eeuwisseling het daar verskillende tipes ontstaan. Die pantserkruiser, met sy gepantserde skeepswande, was 'n vinnige skip en byna so groot soos 'n slagskip; die ligte kruiser was onbeskermd en redelik klein, maar het 'n groot vaarsnelheid en vaarbereik gehad. Na die koms van die ''Dreadnought'' is die pantserkruiser ook aangepas en het die vinnige en sterk slagkruiser ontstaan. Na die [[Eerste Wêreldoorlog]] is in die Vlootverdrag van [[Washington, D.C.|Washington]] ook 'n perk gestel ten opsigte van kruisers omdat daar in die tussentyd ook ten opsigte hiervan 'n wedloop aan die gang was: uit die ligte kruiser het naamlik die gepantserde swaar kruiser ontwikkel. Die maksimum verplasing is vir albei tipes op 10 000 ton gestel. Vir die ligte kruisers was die maksimum kaliber 15,5&nbsp;cm, terwyl die swaar kruiser of sogenaamde Washington-kruiser 'n kaliber van 20,3&nbsp;cm kon hê. Ook van hierdie bepalings is in die dertigerjare en in die Tweede Wêreldoorlog afgewyk en nuwe tipes slagkruisers van tot ongeveer 27 000 ton is gebou. 'n Besondere kruisertipe is aan die begin van die dertigerjare deur [[Duitsland]] te water gelaat. Hierdie sogenaamde dwergslagskip (soms ponieslagskip, Engels: pocket battleship) was ʼn swaar kruiser wat so bewapen was dat dit teen alle ander kruisers kon optree en tog vinnig genoeg was om slagskepe te ontwyk. Die bekendste dwergslagskepe van die tyd was die Duitse skepe ''[[Admiral Graf Spee]]'', ''[[Scharnhorst]]'' en ''Prinz Eugen''. Net soos in die geval van die slagskepe het dit ook in die Tweede Wêreldoorlog geblyk dat die kruisers nie aan al die verwagtinge voldoen het nie. Dit was veral vir die Engelse gou duidelik. Toe hulle in die [[Verre Ooste]] hul troefkaart wou speel, naamlik die slagkruisers ''HMS Repulse'' en ''HMS Prince of Wales'', is albei binne 'n kort tydjie deur Japanse torpedovliegtuie gekelder. Die slagkruiser het verdwyn en die moderne kruisers sal in die toekoms waarskynlik moet plek maak vir [[fregat]]te en torpedojaers. == Moderne oorlogskepe == Met uitsondering van die vliegdekskepe en 'n aantal middelslagkruisers, het die groot oppervlakskip in groot mate van die toneel verdwyn. 'n [[Vliegdekskip]], ook soms ʼn vliegtuigdraer of vliegkampskip genoem, is 'n groot oorlogskip wat geriewe bied vir die opstyg en landing van vliegtuie, en is dus ʼn mobiele vliegtuigbasis. Omgeboude vrag-, passasiers- en oorlogskepe is gedurende die Eerste Wêreldoorlog as vliegdekskepe in gebruik geneem. Eers in die twintigerjare het skepe wat spesiaal vir die doel ontwerp en gebou is, deel geword van die vlote van groot moondhede. In die Tweede Wêreldoorlog is die doeltreffendheid van hierdie skepe bewys en hulle het die slagskepe en kruisers oorskadu. In 1977 het die [[Amerikaanse Vloot|Amerikaanse vloot]] die grootste en die meeste vliegdekskepe gehad. Die bekendstes is die in die ''Forrestal''-klas en die ''Kitty Hawk''-klas, skepe van ongeveer 60 000 ton en konvensionele aandrywing. Vliegdekskepe met kernaandrywing is die ''[[USS Enterprise (CVN-65)|USS Enterprise]]'', die ''[[USS Nimitz]]'' en die ''[[USS Dwight D. Eisenhower]]''. Laasgenoemde twee skepe, wat eers in die sewentigerjare te water gelaat is, het groter afmetings as die ''USS Enterprise'' (91 400 ton), en het albei ongeveer dieselfde aantal vliegtuie aan boord en dieselfde bewapening. Die twee skepe het elk 'n bemanning van 6 100, waarvan 2 800 net vir die vliegtuie verantwoordelik is. Elke skip het sowat 600 miljoen dollar gekos. Albei skepe kan 'n snelheid van 30 knope behaal (sowat 55&nbsp;km/h), en danksy die kernreaktors ongeveer 1 miljoen [[seemyl]] (1 800 000&nbsp;km) aflê sonder om weer brandstof in te neem. Die Sowjetvloot het slegs twee vliegdekskepe (''Kiev''-klas) en hulle is baie kleiner as die van die VSA. Die skepe het elk 'n verplasing van 45000 ton en kan 35 vliegtuie en 35 helikopters dra. Hulle is bewapen met twee geleide-missielstelsels, 28 kanonne (57&nbsp;mm) en buislanseerinstallasies teen duikbote. Hierdie skepe se voorgangers was die helikopter-kruisers ''Moskva'' en ''Leningrad'' (18 000 ton), wat in onderskeidelik 1967 en 1968 in diens gestel is. Twee ander belangrike seemoondhede, Brittanje en [[Frankryk]], het na die Tweede Wêreldoorlog met al hul groot skepe weggedoen, behalwe enkele kruisers en vliegdekskepe. Die [[Britse Vloot]] (''Royal Navy'') het 'n aantal verbou om troepe mee te vervoer en landings moontlik te maak met behulp van helikopters. Die [[Franse Vloot]] beskik oor vier vliegdekskepe en die kruiser ''Colbert'' (11 300 ton). 'n Vliegdekskip kan as sodanig ʼn magtige aanvalswapen wees wat sowel op seeroetes as op die land gerig kan word. Dit is egter ook baie kwesbaar en moet deur ander skepe geleide gedoen word, wat dit veral teen duikbote moet beskerm. Baie van die skepe het vir die doel helikopters aan boord, wat ook in groot mate die rol van aanvalsvliegtuie kan vervul. Namate die belangrikheid van duikbote, en daarmee ook duikbootbestryding, toegeneem het, het die vliegdekskip minder belangrik begin word en is talle van hierdie vaartuie aan diens onttrek. Van die kleinere oorlogskepe is die sogenaamde jaers die bekendste. Aan die begin van hierdie eeu is die tipe skepe ontwikkel vir die bestryding van torpedobote en is daarom ook torpedobootjaers en later net torpedojaers (Engels: ''destroyers'') genoem. Die torpedoboot was 'n klein en vinnige skip wat gebruik is om groot oorlogskepe in 'n verrassingsaanval deur middel van torpedo's te beskadig en/of te kelder. Die [[torpedo]](boot)jaer, wat groter en vinniger was, kon die taak van die torpedoboot self goed verrig en was daarby besonder geskik om konvooie geleide te doen, asook vir die bestryding van duikbote (duikbootjagoperasies). Mettertyd het die torpedojaer so 'n verskeidenheid van take gehad dat spesialisering vir een bepaalde doel noodsaaklik geword het. So het tipes ontstaan wat aangewend word vir spesifiek duikbootjag, lugafweer of vliegtuigrig. Tydens die Tweede Wêreldoorlog het daar 'n behoefte ontstaan aan kleiner skepe wat vinnig gebou kon word en wat die take van die torpedojaers kon oorneem. Vir hierdie skepe is 'n naam uit die tyd van die seilskepe geneem, naamlik fregat. Na die Tweede Wêreldoorlog het die torpedojaers en fregatte weer al hoe groter geword, veral vanweë die omvang van die tegniese installasies en die elektroniese apparaat. Die take van die twee tipes en hul tonnemaat kom teenswoordig soveel ooreen dat die enigste verskil tussen die twee eintlik nog net in naam bestaan. Daar is selfs sommige fregatte en torpedojaers wat nie veel van die kruisertipes verskil nie. Die VSA het byvoorbeeld 'n tiental fregatte en kruisers van 8 000 en 10 000 ton wat met kernkrag aangedryf word. Die grootste is bewapen met die Tartargeleidewapenstelsel, 12,7&nbsp;cm geskut, Asroc (antiduikbootmissiele) en torpedobuise. Hierdie skepe, wat 'n snelheid van 30 knope (55&nbsp;km/h) kan behaal, het elk 250 miljoen dollar gekos. In teenstelling met hierdie "fregatte" is die Britse ligte kruisers van die County-klas (6 200 ton) en die Russiese Kresta II -klas (7500 ton) aansienlik ligter. Die meeste torpedojaers en fregatte het 'n verplasing van tussen 3 000 en 6 000 ton. Die bekendste tipes is die Britse Sheffield-klas, die [[Sowjetunie]] se Krivak-klas, wat toegerus is met onder meer geleide kernmissiele teen seedoelwitte, en die Britse fregatte van die Leander-klas, waarop die Nederlandse Van Speijkklas gebaseer is. Tot die ligte oorlogskepe word gereken die mynveërs en mynleërs, asook die kanonneermotorbote. Laasgenoemde het ontstaan uit die torpedomotorboot, ook die TM-boot of MTB (motortorpedoboot) genoem, wat gedurende die Eerste Wêreldoorlog gebruik is vir verrassingsaanvalle op groot oorlogskepe en hawe-installasies. Dit was baie klein bote (sowat 12 ton) wat 'n hoë snelheid kon bereik (35 knope, byna 60&nbsp;km/h) en met torpedo's bewapen was. In die Tweede Wêreldoorlog is ook van hierdie soort skepe gebruik gemaak. Veral die Duitse Schnellboot (E-boot) was 'n bekende tipe; dit was swaarder en groter as die Britse torpedomotorboot en ook baie doeltreffender. Brittanje se reaksie hierop was die kanonneermotorboot (MGB - Motor Gun Boat) met snelvuurbewapening. Skepe van hierdie tipe het byna 270 Italiaanse en Duitse skepe tot sink gebring. Hierdie soort aanvalsvaartuie is vandag by verskeie vlote in gebruik. Die voormalige Sowjetunie beskik oor onder andere die Komar-klas (75 ton) en die Osna-klas (160 ton) wat met onder andere geleide missiele bewapen is. Buiten kernaandrywing het kernwapens soos [[missiele]], myne en torpedo's ook na die Tweede Wêreldoorlog hul verskyning gemaak in die vlote van die kernmoondhede (die [[VSA]], die Sowjetunie (later Rusland), Brittanje en Frankryk). Konvensionele geskut is ook al hoe meer deur geleide wapens (missiele) vervang. Die meeste hiervan is gerig teen lugdoelwitte, maar dit word ook aangewend teen duikbote en oppervlakskepe. Wat laasgenoemde betref, is die Sowjetunie die ander moondhede ver voor. Naas die werklike bewapening het die apparaat vir elektroniese oorlogvoering ([[radar]], [[radio]], [[sonar]], vuurgeleiding, steuring van die vyandelike elektroniese stelsels, en dies meer) steeds 'n groter plek ingeneem, nie net wat ruimte, bemanning en koste betref nie, maar ook in veral strategiese en taktiese opsig. Naas taktiese oorlogskepe beskik groot vlote ook oor talle ander soorte vaartuie, byvoorbeeld amfibiese skepe wat vir landings gebruik word en bevoorradingskepe, wat 'n essensiële rol speel. Skepe word saamgegroepeer vir 'n bepaalde taak. Die verskillende eenhede is die flottielje, die eskader en die divisie. Hulle bevat gewoonlik skepe van een tipe en grootte en bestaan meestal uit 12, 8 of 4 skepe. == Sien ook == * [[Suid-Afrikaanse Vloot]] == Bronnelys == *''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0908409621}}, volume 21, bl. 169 == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Naval ships}} {{Normdata}} [[Kategorie:Skepe]] dp2jn6m93ivt8quv5wyxsfdr85pc624 0 263455 2903606 2850350 2026-05-13T09:20:37Z Aliwal2012 39067 2903606 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Jennifer Kaytin Robinson | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Jennifer in 2025 --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Skryfster, aktrise, en regisseuse | Aktiewe jare = 2007–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 3066492 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Jennifer Kaytin Robinson''' is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] skryfster, aktrise, en regisseuse. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent ''The Samurai of Strongsville, Ohio'' (2010) en in die televisiereeks ''Sweet/Vicious'' (2016). == Filmografie == === Rolprente === * 2010: ''The Samurai of Strongsville, Ohio'' * 2019: ''Someone Great'' === Televisiereekse === * 2016: ''Sweet/Vicious'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|3066492|Jennifer Kaytin Robinson}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Robinson, Jennifer Kaytin}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1988]] ifitrzzdz0xh9aqzjnhbagcm1bc3o05 0 266971 2903584 2271868 2026-05-13T06:20:01Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Lys van Rolprente */ 2903584 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Gabriel Byrne | bynaam = | beeld = Gabriel Byrne 2010.jpg | onderskrif = Byrne in 2010 | geboortenaam = Gabriel James Byrne | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|5|12}} | geboorteplek = [[Dublin]], Ierland | beroep = Akteur, regisseer, draaiboekskrywer, outeur | jare aktief = 1978–teenswoordig | huweliksmaat = [[Ellen Barkin]] (1988–1999 ''geskei'')<br/>[[Hannah Beth King]] 2014– }} '''Gabriel James Byrne''' ([[Dublin]], [[12 Mei]] [[1950]]) is 'n [[Republiek Ierland|Ierse]] [[akteur]]. Hy wen onder meer 'n [[Golden Globe]] vir sy rol in die televisiereeks ''In Treatment'' (2008). Byrne speel ook die rol van graaf Haraldson in die Kanadese reeks ''[[Vikings (televisiereeks)|Vikings]]'' (2013). == Biografie == Byrne is die oudste seun van 'n gesin van ses kinders en word groot in 'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] familie en ontvang sy opleiding by die Christelike Broeders van Ierland. Hy studeer [[argeologie]] en [[Taalwetenskappe|taalkunde]] in Dublin. Vervolgens studeer hy aan die "Abbey Theatre" in die Ierse hoofstad en aan die "Royal Court" in Londen. Sy eerste filmrol vertolk hy in 1981 in die film ''Excalibur''. In die jare 80 verhuis hy na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en in [[1990]] kry hy die hoofrol in ''Miller's Crossing''. Sy deurbraak kom danksy sy rol in die misdaadrolprent ''The Usual Suspects'' in [[1995]]. Hy was getroud met die [[aktrise]] [[Ellen Barkin]] by wie hy twee kinders het: Jack Daniel en Romy Marion. Hulle het in [[1999]] geskei. In [[2001]] publiseer hy sy [[outobiografie]] ''Pictures in My Head''. == Lys van Rolprente == * ''Excalibur'' (1981) * ''Hanna K''. (1983) * ''The Keep'' (1983) * ''Defence of the Realm'' (1985) * ''Gothic'' (1986) * ''Lionheart'' (1987) * ''Shipwrecked'' (1990) * ''Miller's Crossing'' (1990) * ''Into the Wes'' (1992) * ''Cool World'' (1992) * ''A Dangerous Woman'' (1993) * ''Point of No Return'' (1993) * ''Trial by Jury'' (1994) * ''Little Women'' (1994) * ''Dead man'' (1995) * ''[[The Usual Suspects]]'' (1995) * ''Mad Dog Time'' (1996) * ''This Is the Sea'' (1997) * ''The End of Violence'' (1997) * ''The Brylcreem Boys'' (1997) * ''Smilla's Sense of Snow'' (1997) * ''Polish Wedding'' (1998) * ''The man in the Iron Mask'' (1998) * ''Quest for Camelot'' (1998) (voice) * ''Enemy of the State'' (1998) * ''Stigmata'' (1999) * ''End of Days'' (1999) * ''Spider'' (2002) * ''Ghost Ship'' (2002) * ''Shade'' (2003) * ''Vanity Fair'' (2004) * P.S. (2004) * ''The Bridge of San Luis Rey'' (2004) * ''Assault on Precinct 13'' (2005) * ''Wah-Wah'' (2005) * ''Jindabyne'' (2006) * ''Emotional Arithmetic'' (2007) * Butte, America (2009) * ''Leningrad'' (2009) * ''Le Capital'' (2012) * I, Anna (2012) * ''Le temps die L'aventure'' (2013) * ''All Things to All Men'' (2013) * ''[[Vikings (televisiereeks)|Vikings]]'' (2013) * ''Vampire Academy'' (2014) * ''The 33'' (2014) * ''Nadie quiere la noche'' (2015) * ''Louder than Bombs'' (2015) * ''Hereditary'' (2018) == Pryse == * [[2008]] - [[Golden Globe]] ** Beste akteur in 'n drama reeks (In Treatment) * [[1987]] - International Fantasy Film Award ** Beste akteur (''Gothic'') * [[1979]] - Jacob's Award ** Beste akteur in 'n dramatiese televisiereeks (''Bracken'') * [[1995]] - National Board of Review Award ** Beste rolverdeling (''The Usual Suspects'') == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie|Gabriel Byrne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ierse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] tpl79f597ketdrxsf54uzz1co46r8t8 0 269005 2903586 2520158 2026-05-13T06:20:31Z Nikolai Kurbatov 125512 /* Rolprente */ 2903586 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Pete Postlethwaite | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Peter William Postlethwaite | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1946|2|7}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1946|2|7|2011|1|2}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur en vervaardiger | Aktiewe jare = 1975–2010 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0000592 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Pete Postlethwaite''' (7 Februarie 1946 – 2 Januarie 2011) was 'n [[Engeland|Engelse]] akteur en vervaardiger. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente ''The Usual Suspects'' (1995), ''The Lost World: Jurassic Park'' (1997), ''Inception'' (2010), en ''The Town'' (2010). == Filmografie == === Rolprente === * 1988: ''Distant Voices, Still Lives'' * 1988: ''The Dressmaker'' * 1993: ''Anchoress'' * 1993: ''In the Name of the Father'' * 1994: ''Suite 16'' * 1995: ''[[The Usual Suspects]]'' * 1996: ''When Saturday Comes'' * 1996: ''Brassed Off'' * 1996: ''Crimetime'' * 1996: ''DragonHeart'' * 1996: ''James and the Giant Peach'' * 1997: ''The Lost World: Jurassic Park'' * 1997: ''The Serpent's Kiss'' * 1997: ''Bandyta'' * 1998: ''Among Giants'' * 1999: ''The Divine Ryans'' * 1999: ''Wayward Son'' * 2000: ''Rat'' * 2001: ''Cowboy Up'' * 2002: ''Triggermen'' * 2002: ''Between Strangers'' * 2005: ''Red Mercury'' * 2006: ''Valley of the Heart's Delight'' * 2007: ''Ghost Son'' * 2007: ''Liyarn Ngarn'' * 2009: ''Solomon Kane'' * 2009: ''The Age of Stupid'' * 2010: ''[[Inception]]'' * 2010: ''The Town'' === Televisiereekse === * 1977: ''Horse in the House'' * 1985: ''Screen Two'' * 1989: ''Tales of Sherwood Forest'' * 1990: ''Debut on Two'' === Televisierolprente === * 1978: ''Doris and Doreen'' * 1986: ''Watching'' * 1991: ''A Child from the South'' * 1994: ''Sharpe's Company'' * 1994: ''Sharpe's Enemy'' * 1999: ''Lost for Words'' * 1999: ''Butterfly Collectors'' * 2003: ''Wilde Stories: The Devoted Friend'' === Video's === * 2004: ''The Limit'' * 2005: ''Beneath the Surface: The Making of 'Dark Water''' * 2006: ''Anatomy of a Global Thriller: Behind the Scenes of the Constant Gardener'' * 2010: ''The Making of Solomon Kane'' * 2017: ''Everyone wanted to be in Vic's Christmas Specials'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0000592|Pete Postlethwaite}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Postlethwaite, Pete}} [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Sterftes in 2011]] [[Kategorie:Engelse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Engelse manlike akteurs van die 21ste eeu]] 6poel97rwk54gj1z35uss9gj376ms6y 10 301848 2903625 2662260 2026-05-13T10:33:41Z Aliwal2012 39067 Verspreidingskaart is een woord 2903625 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- -==================================================================== - Template:Speciesbox - Generate a taxobox infobox for species -==================================================================== -- -- This template chooses parameters to send to {Taxobox/core}, to -- generate a right-side taxobox infobox. Most parameters are just -- passed directly; some are explained with a comment. When run as -- stand-alone, the template shows Acacia aemula as sample output. -- -- The genus name of the species is found by looking in order at -- (1) the genus parameter -- (2) the first word of the taxon parameter -- (3) the first word of the page name. -- The species name/specific epithet is found by looking in order at -- (1) the species parameter -- (2) the rest of the taxon parameter after removing the first word -- (3) the rest of the page name after removing any final part in -- parentheses and then removing the first word. -- -- The genus name is then the entry into the taxonomic hierarchy. -- -- A complication is that if the taxonomy template for the genus needs -- disambiguation (i.e. is "Template:Taxonomy/GENUS (DISAMBIG)") then -- the parameters will be genus=GENUS (DISAMBIG) | species=EPITHET -- Can also have genus=GENUS/QUALIFIER -- -------------------------------- Invoke {Taxobox/core} The nowiki that follows is needed because of parser bug T18700--></noinclude><nowiki/>{{Taxobox/core<includeonly> | edit link = {{{edit link|{{{edit_link|edit}}} }}}</includeonly><noinclude><!-- -- -- fossil_range: If the specified fossil range is a period supported -- by templates {period_start} and {next_period}, then it incorporates -- the specified range in template {geological range}, but checking -- to display properly. Otherwise, just passes parameter. --></noinclude> | temporal_range = {{#if:{{{fossil_range|{{{fossil range|}}} }}}|{{#iferror:{{geological range|{{{temporal_range|{{{temporal range|{{{fossil_range|{{{fossil range|}}} }}} }}} }}} }}|{{{temporal_range|{{{temporal range|{{{fossil_range|{{{fossil range|}}} }}} }}} }}}|{{geological range|{{{temporal_range|{{{temporal range|{{{fossil_range|{{{fossil range|}}} }}} }}} }}} }} }} | {{#if:{{{oldest fossil|{{{oldest_fossil|}}} }}}|{{geological range|{{{oldest fossil|{{{oldest_fossil}}} }}}|{{{youngest fossil|{{{youngest_fossil|Recent}}} }}} }} }} }}<noinclude><!-- PARENT: this is the taxon whose taxonomy template is used to find the taxonomic hierarchy; if not supplied as a parameter value, it defaults to the genus name. Template:Taxonomy/PARENT must exist. --></noinclude> | parent = <includeonly>{{{parent|{{Speciesbox/getGenus|{{{taxon|}}}|{{{genus|}}}}}}}}</includeonly><noinclude>Acacia<!-- DISPLAY PARENTS: Number of immediate parents to display. Defaults to 1 above species, normally the genus (which is displayed as a major rank, anyway). --></noinclude> | display_taxa = {{#expr:{{{display parents|{{{display_parents|1}}} }}}-1}}<noinclude><!-- AUTHORITY (etc): In the format "author, year". Species-authority is redundant to binomial_authority; we'll just list it the once. (This avoids reference-duplication errors, too. | species_authority = {{{authority|{{{binomial authority|{{{binomial_authority|}}} }}} }}}--></noinclude> | subgenus_authority = {{#if:{{{subgenus|}}}|{{{parent authority|{{{parent_authority|}}} }}} }} | authority = {{{authority|}}} | parent_authority = {{{parent_authority|{{{parent authority|}}}}}} | grandparent_authority = {{{grandparent_authority|{{{grandparent authority|}}}}}} | greatgrandparent_authority = {{{greatgrandparent_authority|{{{greatgrandparent authority|}}}}}} | greatgreatgrandparent_authority = {{{greatgreatgrandparent_authority|{{{greatgreatgrandparent authority|}}}}}} | greatgreatgreatgrandparent_authority = {{{greatgreatgreatgrandparent_authority|{{{greatgreatgreatgrandparent authority|}}}}}} | offset = {{#if:{{{subgenus|}}}|2|1}} <noinclude><!-- NAME: {{Speciesbox/name}} both determines the taxobox name and whether the page title should be italicized by adding the {{italic title}} template. --></noinclude> | name = {{Speciesbox/name|{{{name|<noinclude>''Acacia aemula''</noinclude>}}}|{{{taxon|}}}|{{{genus|}}}|{{{species|{{{spesie|}}}}}}|{{PAGENAMEBASE}}|{{{italic_title|{{{italic title|yes}}}}}}}}<noinclude><!-- -- colour: (Note UK spelling here) There are two cases: 1) the parameter color_as has a value – the colour is found directly using {{Taxobox colour|color_as}} 2) otherwise – Module:Autotaxobox|taxoboxColour searches up the taxonomic hierarchy to try to find a taxon that determines the taxobox colour --></noinclude> | colour = {{#if:{{{color_as|{{{colour_as|{{{color as|{{{colour as|}}}}}}}}}}}}|{{Taxobox colour|{{{color_as|{{{colour_as|{{{color as|{{{colour as|}}}}}}}}}}}}}}|{{#invoke:Autotaxobox|taxoboxColour|<includeonly>{{{parent|{{Speciesbox/getGenus|{{{taxon|}}}|{{{genus|}}}}}}}}</includeonly><noinclude>Acacia</noinclude> }} }} | status = {{{status|}}} | status_system = {{{status system|{{{status_system|}}} }}} | status_ref = {{{status ref|{{{status_ref|}}} }}} | status2 = {{{status2|}}} | status2_system = {{{status2 system|{{{status2_system|}}} }}} | status2_ref = {{{status2 ref|{{{status2_ref|}}} }}} | trend = {{{trend|}}} | image = {{#if:{{{image|}}}|{{#ifexpr:{{str len|{{{image|}}}}} < 5 | {{wikidata|property|raw|P18}} | {{{image|}}}}} | {{wikidata|property|raw|P18}} }} <!-- oorspronklik net: {{{image|}}} --> | upright = {{{image_upright|{{{image upright|}}} }}} | image_width = {{{image_width|{{{image width|}}} }}} | image_alt = {{{image alt|{{{image_alt|}}} }}} | image_caption = {{{image caption|{{{image_caption|}}} }}} | image_caption_align = {{{image caption align|{{{image_caption_align|center}}} }}} | image2 = {{{image2|}}} | upright2 = {{{image2_upright|{{{image2 upright|}}} }}} | image2_width = {{{image2 width|{{{image2_width|}}} }}} | image2_alt = {{{image2 alt|{{{image2_alt|}}} }}} | image2_caption = {{{image2 caption|{{{image2_caption|}}} }}} | classification_status = {{{classification status|{{{classification_status|}}} }}} | diversity = {{{diversity|}}} | diversity_ref = {{{diversity ref|{{{diversity_ref|}}} }}} | diversity_link = {{{diversity link|{{{diversity_link|}}} }}} | extinct = {{{extinct|}}} | subgenus = {{#if:{{{subgenus|}}}|''{{{subgenus}}}''}} | species = {{#if:{{{extinct|}}}|&dagger;|{{Taxon info|<includeonly>{{Speciesbox/getGenus|{{{taxon|}}}|{{{genus|}}}}}</includeonly><noinclude>Acacia</noinclude>|dagger}} }}<!-- -->'''{{taxon italics|abbreviated=yes|<includeonly>{{Speciesbox/trim|{{Speciesbox/getGenus|{{{taxon|}}}|{{{genus|}}}}}}} {{Speciesbox/getSpecies|{{{taxon|}}}|{{{species|{{{spesie|}}}}}}}}</includeonly><noinclude>Acacia aemula</noinclude>}}''' | binomial = <span style="font-weight:normal;">{{#if:{{{extinct|}}}|&dagger;|{{Taxon info|<includeonly>{{Speciesbox/getGenus|{{{taxon|}}}|{{{genus|}}}}}</includeonly><noinclude>Acacia</noinclude>|dagger}} }}</span><!-- -->{{taxon italics|<includeonly>{{Speciesbox/trim|{{Speciesbox/getGenus|{{{taxon|}}}|{{{genus|}}}}}}} {{Speciesbox/getSpecies|{{{taxon|}}}|{{{species|{{{spesie|}}}}}}}}</includeonly><noinclude>Acacia aemula</noinclude>}} | binomial_authority = {{{authority|{{{binomial authority|{{{binomial_authority|}}} }}} }}} | trinomial = {{{trinomial|}}} | trinomial_authority = {{{trinomial authority|{{{trinomial_authority|}}} }}} | subdivision = {{{subdivision|}}} | subdivision_ranks = {{{subdivision ranks|{{{subdivision_ranks|Subspecies}}} }}} | subdivision_ref = {{{subdivision_ref|{{{subdivision ref|}}} }}} | type_strain = {{{type strain|{{{type_strain|}}} }}} | range_map = {{#if:{{{range_map|}}}|{{#ifexpr:{{str len|{{{range_map|}}}}} < 5 | {{wikidata|property|raw|P181}} | {{{range_map|}}}}} | {{wikidata|property|raw|P181}} }} <!-- oorspronklik net: {{{range map|{{{range_map|}}} }}} --> | range_map_upright = {{{range_map_upright|{{{range map upright|}}}}}} | range_map_width = {{{range map width|{{{range_map_width|}}} }}} | range_map_alt = {{{range map alt|{{{range_map_alt|}}} }}} | range_map_caption = {{#if:{{{range_map_caption|}}} | {{{range_map_caption|}}} | Verspreidingskaart }}<!-- oorspronklik net: {{{range map caption|{{{range_map_caption|}}} }}} --> | binomial2 = {{{binomial2|}}} | binomial2_authority = {{{binomial2 authority|{{{binomial2_authority|}}} }}} | range_map2 = {{{range map2|{{{range_map2|}}} }}} | range_map2_upright = {{{range_map2_upright|{{{range map2 upright|}}}}}} | range_map2_width = {{{range map2 width| {{{range_map2_width|}}}}}} | range_map2_alt = {{{range map2 alt|{{{range_map2_alt|}}} }}} | range_map2_caption = {{{range map2 caption|{{{range_map2_caption|}}} }}} | binomial3 = {{{binomial3|}}} | binomial3_authority = {{{binomial3 authority|{{{binomial3_authority|}}} }}} | range_map3 = {{{range map3|{{{range_map3|}}} }}} | range_map3_upright = {{{range_map3_upright|{{{range map3 upright|}}}}}} | range_map3_width = {{{range map3 width|{{{range_map3_width|}}} }}} | range_map3_alt = {{{range map3 alt|{{{range_map3_alt|}}} }}} | range_map3_caption = {{{range map3 caption|{{{range_map3_caption|}}} }}} | binomial4 = {{{binomial4|}}} | binomial4_authority = {{{binomial4 authority|{{{binomial4_authority|}}} }}} | range_map4 = {{{range map4|{{{range_map4|}}} }}} | range_map4_upright = {{{range_map4_upright|{{{range map4 upright|}}}}}} | range_map4_width = {{{range map4 width|{{{range_map4_width|}}} }}} | range_map4_alt = {{{range map4 alt|{{{range_map4_alt|}}} }}} | range_map4_caption = {{{range map4 caption|{{{range_map4_caption|}}} }}} | synonyms_ref = {{{synonyms ref|{{{synonyms_ref|}}} }}} | synonyms = {{{synonyms|}}} }}{{Speciesbox/parameterCheck|{{{taxon|}}}|{{{genus|}}}|{{{species|{{{spesie|}}}}}}}}<noinclude> {{documentation}}</noinclude> 7dk8q5dzfkftr4hu0v97ggez8oz25e3 0 303215 2903381 2903359 2026-05-12T13:57:22Z Aliwal2012 39067 2903381 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} Dit is 'n '''lys van sporte''' met 'n artikel op Wikipedia, gerangskik volgens die manier van beoefening. : [[skyfwerp]] - [[hamergooi]] - [[hardloop]] - driesprong - [[hoogspring]] - [[hekkiesloop]] - [[gewigstoot]] - [[maraton]] - [[paalspring]] - stapwedloop - [[spiesgooi]] - [[Naelloop|naellope]] : - tienkamp - [[driekamp]] - [[verspring]] - [[rolstoelresies]] - sewekamp == Balsport == === Doelspelle === : [[Amerikaanse voetbal]] - [[Australiese voetbal]] - [[bandy]] - [[basketbal]] - vlag voetbal - floorball - gaelic football - [[handbal]] - [[veldhokkie]] - perdebal - hurling - [[yshokkie]] - skielerhokkie - [[korfbal]] - kragbal - lacrosse - [[polo]] - [[rolstoelrugby]] - rolhokkie - rolstoelbasketbal - [[rugby]] - [[Bok in die hok|trefbal]] - [[sokker]] - [[waterpolo]] - saalhokkie - saalsokker === Rakketsport en netsporte === : [[Pluimbal|Badminton]] - [[Strandvlugbal|strandvolleybal]] - bossabal - [[Kaatsspel|kaatsen]] - [[Padel (sport)|padel]] - rakketlon - racquetbal - rolstoeltennis - sepak takraw - [[Muurbal|squash]] - [[tafeltennis]] - tennis - volleybal - [[Vuisbal|vuisbal-]] pickleball === Honkbal e.a. === : [[krieket]] - [[bofbal]] (baseball) - kastie - slagbal - [[sagtebal]] [[Kategorie:Sport]] j894otcyno6249cjkcnzhclqcj1236o 0 303227 2903377 2518501 2026-05-12T13:28:41Z Lefcentreright 92804 +Beeld AWA-IN 2903377 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër |naam=Cathlene Labuschagne | beeld = Democratic Alliance MP Cathlene Labuschagne.png |geboortedatum = <!-- {{geboortedatum en ouderdom|yyyy|m|d|df=yes}} --> |geboorteplek = |sterftedatum = |sterfteplek = |party = [[Demokratiese Alliansie]] |orde=[[Opposisieleier]] in die [[Nasionale Raad van Provinsies]] |termynaanvang=19 September 2016 |termyneinde= |orde2=Afgevaardigde van die [[Nasionale Raad van Provinsies]] |termynaanvang2=22 Mei 2014 |termyneinde2= |orde3=Lid van die [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement]] |termynaanvang3=6 Mei 2009 |termyneinde3=6 Mei 2014 |kiesafdeling= |beeldonderskrif= |professie=Politikus |blyplek=[[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] }} '''Cathlene "Cathy" Labuschagne''' is 'n Suid-Afrikaanse [[politikus]] en die [[Opposisieleier]] in die [[Nasionale Raad van Provinsies]] (NRVP) sedert haar verkiesing in September 2016. Sy het 'n afgevaardigde in Mei 2014 geword en verteenwoordig die [[Wes-Kaap]] in die wetgewer. Sy is hoof van die Wes-Kaapse provinsiale afvaardiging. Labuschagne was voorheen 'n lid van die [[Wes-Kaapse Provinsiale Parlement]] vir 'n volle vyf jaar van Mei 2009 tot Mei 2014. Sy is 'n lid van die [[Demokratiese Alliansie]] (DA).<ref>[https://www.heraldlive.co.za/news/politics/2016-09-19-eff-trims-malemas-parliamentary-role/ EFF trims Malema's parliamentary role]. Besoek op 27 Mei 2020.</ref> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://www.pa.org.za/person/cathleen-labuschagne/ Cathlene Labuschagne]. ''People's Assembly''. Besoek op 27 Mei 2020. {{Lede van NRVP|state=collapsed}} {{DEFAULTSORT:Labuschagne, Cathlene}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Afgevaardigdes van die Nasionale Raad van Provinsies]] 5d1ew7ddihhzj10ovxqim1b1hsefq54 4 303482 2903487 2895516 2026-05-12T19:34:33Z Sobaka 328 /* Nuwe artikels */ Skakel 2903487 wikitext text/x-wiki [[Beeld: Flag map of South Africa.svg |raamloos|200px|regs]] Welkom by '''Wikiprojek Suid-Afrika'''! Dit is 'n samewerkingsgebied vir Wikipediane wat belangstel in die verbetering van die dekking van Suid-Afrikaanse artikels. As u weet van aktiewe redakteurs wat bygedra het tot Suid-Afrika-verwante artikels of verwante Wikiprojekte, verwys hulle dan na hierdie projek. Nuwe deelnemers is welkom; voel asseblief vry om hier aan te sluit! Kyk ook vir ons [[Portaal:Suid-Afrika]]. ==Deelnemers== Om deel te word van Wikiprojek Suid-Afrika, wysig hierdie afdeling en plaas <b><code><nowiki>#~~~~</nowiki></code></b> hieronder in '''alfabetiese volgorde'''. #-- [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] ([[Gebruikerbespreking:Aliwal2012|kontak]]) 10:06, 1 Junie 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|skil 'n appeltjie]]) 19:44, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:10, 29 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:14, 25 Junie 2020 (UTC) #-- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:59, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) 09:02, 15 Augustus 2021 (UTC) ==Sjablone== === Sjablone om te voltooi / verbeter === {{Artikels oor Suid-Afrika|state=uncollapsed}} {{Suid-Afrikaanse kookkuns|state=uncollapsed}} === Sjablone om te gebruik === Plaas die <nowiki>{{Wikiprojek Suid-Afrika artikel}}</nowiki> op die besprekingsbladsy van alle artikels wat deel is wan WIkiprojek Suid-Afrika. Sien die volgende lys van Suid-Afrikaanse saadjie sjablone. Ontkiem sommer 'n saadjie. ===Saadjie=== *{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-saadjie|Suid-Afrika-saadjie]]}} – verwante kategorie – [[:Kategorie:Suid-Afrika-saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geo-saadjie|Suid-Afrika-geo-saadjie]]}} – verwante kategorie: [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Gauteng saadjie|Gauteng saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:KwaZulu-Natal saadjie|KwaZulu-Natal saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Limpopo saadjie|Limpopo saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Mpumalanga saadjie|Mpumalanga saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noord-Kaap saadjie|Noord-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noordwes saadjie|Noordwes saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Oos-Kaap saadjie|Oos-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Wes-Kaap saadjie|Wes-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Vrystaat saadjie|Vrystaat saadjie]]}} :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-bio-saadjie|Suid-Afrikaanse-bio-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse biografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie|Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse politikus saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie|Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedenissaadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-struktuur-saadjie|Suid-Afrika-struktuur-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse struktuur saadjies]] == Nuwe artikels == {{div col|colwidth=24em}} * [[Inboekstelsel]] * [[Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking]] * [[Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika]] * [[Wet op die Erkenning van die Onafhanklikheid van Namibië, 1990]] * [[Jürgen Schadeberg]] * [[Sjebeen]] * [[Umqombothi]] * [[Nigel Morgan]] * [[George Bizos]] * [[Danny Titus]] * [[Tsotsi]] ‎ * [[Sarafina! (1992 film)]] * [[District 9]] * [[Suid-Afrikaanse filmbedryf]] * [[U-Carmen eKhayelitsha]] * [[Slag van Soutrivier]] * [[Jonas Gwangwa]] * [[Amathole- beskermde seegebied]] * [[Rubicon-toespraak]] * [[Carl von Hirschberg]] * [[Dawid Stuurman]] * [[Xiaomei Havard]] * [[Karima Brown]] * [[Jimmy Abbott]] * [[Aubrey Kruger]] * [[Graeme Bloch]] * [[National Union of South African Students]] * [[Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] * [[Koevoet (polisie-eenheid)|Koevoet]] * [[Goue renoster van Mapungubwe]] * [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]] * [[Parlementsgebou (Kaapstad)]] * [[Simonstad-ooreenkoms]] * [[David Benatar]] * [[Carl Walter Meyer]] * [[André Walters]] * [[Dana Snyman]] * [[Yu Chi Chan-klub]] * [[Dana Niehaus]] * [[Satanskoraal]] * [[Mike Schüssler]] * [[John Berks]] * [[John Weston]] * [[Barry Ronge]] * [[Lionel Peterson]] * [[Don Mattera]] * [[Aggrey Klaaste]] * [[Patrick Soon-Shiong]] * [[Len Taunyane]] * [[David Christiaan de Waal]] * [[William Duncan Baxter]] * [[Glenda Kemp]] * [[Dennis East]] * [[Dawid van Lill]] * [[Mpho Phalatse]] * [[Franci Swanepoel]] * [[Leopold Scholtz]] * [[Klimaatsverandering in Suid-Afrika]] * [[Omgewingskwessies in Suider-Afrika]] * [[Alois Hugo Nellmapius]] * [[Drum (tydskrif)]] * [[Mark Pilgrim]] * [[Murunwa Makwarela]] * [[Kgosientso Ramokgopa]] * [[Stephanie Kemp]] * [[Thapelo Amad]] * [[Kirsten Neuschäfer]] * [[Thabo Bester]] * [[James Alexander]] * [[Rob Hersov]] * [[Guillaume Chenu de Chalezac]] * [[WESSA]] * [[Eusebius McKaiser]] * [[Erik Holm]] * [[Dricus du Plessis]] * [[Michael Lapsley]] * ''[[Scope]]'' * [[Nthato Motlana]] * [[Hans van Heerden]] * [[RISE Mzansi]] * [[Eeben Barlow]] *[[Televisie in Suid-Afrika]] * [[Piet Meyer]] * [[Klaas de Jonge]] * [[Beurtkrag]] * [[Suid-Afrikaanse energiekrisis]] * [[Overvaal Stereo]] * [[Change Starts Now]] * [[Mbongeni Ngema]] * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)]] * [[Peter Magubane]] * [[Edwill van Aarde]] * [[Kholeka Gcaleka]] * [[Pip Freedman]] * [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]] * [[African Congress for Transformation]] * [[Nasionale Vervolgingsgesag]] * [[Build One South Africa]] * [[Mapsixteen Civic Movement]] * [[Dikwankwetla Party of South Africa]] * [[Afrikaans 100-projek]] * [[Suid-Afrika se regverdige energieoorganginvesteringsplan]] * [[Veelpartyhandves]] * [[Pan Africanist Movement]] * [[Africa Restoration Alliance]] * [[Dire Tladi]] * [[Tyla]] * [[Operation Dudula]] * [[Abadin Tadia Tjoessoep]] * [[People's Movement for Change]] * [[Team Sugar South Africa]] * [[Mike Procter]] * [[John Hlophe]] * [[Ian Cameron]] * [[Hans Heese]] * [[Valke (SAPD)]] * [[Dingaan Thobela]] * [[David de Lange]] * [[Odile Harington]] * [[Louis van Schoor]] * [[Annelise de Vries]] * [[Operasie Vula]] * [[Koos van der Merwe]] * [[Hylton Nel]] * [[Danie Odendaal]] * [[End Conscription Campaign]] * [[Shifty Records]] * [[Douw Steyn]] * [[R.W. Johnson]] * [[Ebrahim Rasool]] * [[Barbara Masekela]] * [[Brand Fourie]] * [[Tshepisong]] * [[Neil de Beer]] * [[Tshidi Madia]] * [[Jan Boland Coetzee]] * [[Deon Fourie (generaal)|Deon Fourie]] * [[Maxi Schoeman]] * [[Kenny Kunene]] * [[Lis Lange]] * [[Katiso Molefe]] * [[DJ Sumbody]] * [[Brett Herron (politikus)]] * [[Marianne Thamm]] * [[Benjamin Mauerberger]] * [[Madlanga-kommissie]] * [[Groot Vyf-kartel]] * [[G20-spitsberaad in Johannesburg 2025]] * [[Mary de Haas]] * [[Leonora van den Heever]] * [[Lichtenstein-kasteel (Suid-Afrika)]] * [[Brown Mogotsi]] * [[William H. Andrews]] * [[The Continent (digitale koerant)]] * [[Gerald Olitzki]] * [[DJ Warras]] * [[Marius van der Merwe]] * [[Paul O’Sullivan]] * [[Francis Guthrie]] * [[Clem Sunter]] * [[Susan Lombaard]] * [[Nicholas Haysom]] * [[Percy Sieff]] * [[Nathan Kirsh]] * [[Ruan Fourie]] * [[Johnny Davids]] * [[Jan Wilkens]] * [[Abdul Minty]] {{div col end}} [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Suid-Afrika|*]] 0boop69wko2p0zar32she67wjetfewp 2903497 2903487 2026-05-12T20:09:23Z Sobaka 328 /* Nuwe artikels */ skakel 2903497 wikitext text/x-wiki [[Beeld: Flag map of South Africa.svg |raamloos|200px|regs]] Welkom by '''Wikiprojek Suid-Afrika'''! Dit is 'n samewerkingsgebied vir Wikipediane wat belangstel in die verbetering van die dekking van Suid-Afrikaanse artikels. As u weet van aktiewe redakteurs wat bygedra het tot Suid-Afrika-verwante artikels of verwante Wikiprojekte, verwys hulle dan na hierdie projek. Nuwe deelnemers is welkom; voel asseblief vry om hier aan te sluit! Kyk ook vir ons [[Portaal:Suid-Afrika]]. ==Deelnemers== Om deel te word van Wikiprojek Suid-Afrika, wysig hierdie afdeling en plaas <b><code><nowiki>#~~~~</nowiki></code></b> hieronder in '''alfabetiese volgorde'''. #-- [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] ([[Gebruikerbespreking:Aliwal2012|kontak]]) 10:06, 1 Junie 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|skil 'n appeltjie]]) 19:44, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:10, 29 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:14, 25 Junie 2020 (UTC) #-- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:59, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) 09:02, 15 Augustus 2021 (UTC) ==Sjablone== === Sjablone om te voltooi / verbeter === {{Artikels oor Suid-Afrika|state=uncollapsed}} {{Suid-Afrikaanse kookkuns|state=uncollapsed}} === Sjablone om te gebruik === Plaas die <nowiki>{{Wikiprojek Suid-Afrika artikel}}</nowiki> op die besprekingsbladsy van alle artikels wat deel is wan WIkiprojek Suid-Afrika. Sien die volgende lys van Suid-Afrikaanse saadjie sjablone. Ontkiem sommer 'n saadjie. ===Saadjie=== *{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-saadjie|Suid-Afrika-saadjie]]}} – verwante kategorie – [[:Kategorie:Suid-Afrika-saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geo-saadjie|Suid-Afrika-geo-saadjie]]}} – verwante kategorie: [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Gauteng saadjie|Gauteng saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:KwaZulu-Natal saadjie|KwaZulu-Natal saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Limpopo saadjie|Limpopo saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Mpumalanga saadjie|Mpumalanga saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noord-Kaap saadjie|Noord-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noordwes saadjie|Noordwes saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Oos-Kaap saadjie|Oos-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Wes-Kaap saadjie|Wes-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Vrystaat saadjie|Vrystaat saadjie]]}} :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-bio-saadjie|Suid-Afrikaanse-bio-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse biografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie|Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse politikus saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie|Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedenissaadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-struktuur-saadjie|Suid-Afrika-struktuur-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse struktuur saadjies]] == Nuwe artikels == {{div col|colwidth=24em}} * [[Inboekstelsel]] * [[Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking]] * [[Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika]] * [[Wet op die Erkenning van die Onafhanklikheid van Namibië, 1990]] * [[Jürgen Schadeberg]] * [[Sjebeen]] * [[Umqombothi]] * [[Nigel Morgan]] * [[George Bizos]] * [[Danny Titus]] * [[Tsotsi]] ‎ * [[Sarafina! (1992 film)]] * [[District 9]] * [[Suid-Afrikaanse filmbedryf]] * [[U-Carmen eKhayelitsha]] * [[Slag van Soutrivier]] * [[Jonas Gwangwa]] * [[Amathole- beskermde seegebied]] * [[Rubicon-toespraak]] * [[Carl von Hirschberg]] * [[Dawid Stuurman]] * [[Xiaomei Havard]] * [[Karima Brown]] * [[Jimmy Abbott]] * [[Aubrey Kruger]] * [[Graeme Bloch]] * [[National Union of South African Students]] * [[Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] * [[Koevoet (polisie-eenheid)|Koevoet]] * [[Goue renoster van Mapungubwe]] * [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]] * [[Parlementsgebou (Kaapstad)]] * [[Simonstad-ooreenkoms]] * [[David Benatar]] * [[Carl Walter Meyer]] * [[André Walters]] * [[Dana Snyman]] * [[Yu Chi Chan-klub]] * [[Dana Niehaus]] * [[Satanskoraal]] * [[Mike Schüssler]] * [[John Berks]] * [[John Weston]] * [[Barry Ronge]] * [[Lionel Peterson]] * [[Don Mattera]] * [[Aggrey Klaaste]] * [[Patrick Soon-Shiong]] * [[Len Taunyane]] * [[David Christiaan de Waal]] * [[William Duncan Baxter]] * [[Glenda Kemp]] * [[Dennis East]] * [[Dawid van Lill]] * [[Mpho Phalatse]] * [[Franci Swanepoel]] * [[Leopold Scholtz]] * [[Klimaatsverandering in Suid-Afrika]] * [[Omgewingskwessies in Suider-Afrika]] * [[Alois Hugo Nellmapius]] * [[Drum (tydskrif)]] * [[Mark Pilgrim]] * [[Murunwa Makwarela]] * [[Kgosientso Ramokgopa]] * [[Stephanie Kemp]] * [[Thapelo Amad]] * [[Kirsten Neuschäfer]] * [[Thabo Bester]] * [[James Alexander]] * [[Rob Hersov]] * [[Guillaume Chenu de Chalezac]] * [[WESSA]] * [[Eusebius McKaiser]] * [[Erik Holm]] * [[Dricus du Plessis]] * [[Michael Lapsley]] * ''[[Scope]]'' * [[Nthato Motlana]] * [[Hans van Heerden]] * [[RISE Mzansi]] * [[Eeben Barlow]] *[[Televisie in Suid-Afrika]] * [[Piet Meyer]] * [[Klaas de Jonge]] * [[Beurtkrag]] * [[Suid-Afrikaanse energiekrisis]] * [[Overvaal Stereo]] * [[Change Starts Now]] * [[Mbongeni Ngema]] * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)]] * [[Peter Magubane]] * [[Edwill van Aarde]] * [[Kholeka Gcaleka]] * [[Pip Freedman]] * [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]] * [[African Congress for Transformation]] * [[Nasionale Vervolgingsgesag]] * [[Build One South Africa]] * [[Mapsixteen Civic Movement]] * [[Dikwankwetla Party of South Africa]] * [[Afrikaans 100-projek]] * [[Suid-Afrika se regverdige energieoorganginvesteringsplan]] * [[Veelpartyhandves]] * [[Pan Africanist Movement]] * [[Africa Restoration Alliance]] * [[Dire Tladi]] * [[Tyla]] * [[Operation Dudula]] * [[Abadin Tadia Tjoessoep]] * [[People's Movement for Change]] * [[Team Sugar South Africa]] * [[Mike Procter]] * [[John Hlophe]] * [[Ian Cameron]] * [[Hans Heese]] * [[Valke (SAPD)]] * [[Dingaan Thobela]] * [[David de Lange]] * [[Odile Harington]] * [[Louis van Schoor]] * [[Annelise de Vries]] * [[Operasie Vula]] * [[Koos van der Merwe]] * [[Hylton Nel]] * [[Danie Odendaal]] * [[End Conscription Campaign]] * [[Shifty Records]] * [[Douw Steyn]] * [[R.W. Johnson]] * [[Ebrahim Rasool]] * [[Barbara Masekela]] * [[Brand Fourie]] * [[Tshepisong]] * [[Neil de Beer]] * [[Tshidi Madia]] * [[Jan Boland Coetzee]] * [[Deon Fourie (generaal)|Deon Fourie]] * [[Maxi Schoeman]] * [[Kenny Kunene]] * [[Lis Lange]] * [[Katiso Molefe]] * [[DJ Sumbody]] * [[Brett Herron (politikus)]] * [[Marianne Thamm]] * [[Benjamin Mauerberger]] * [[Madlanga-kommissie]] * [[Groot Vyf-kartel]] * [[G20-spitsberaad in Johannesburg 2025]] * [[Mary de Haas]] * [[Leonora van den Heever]] * [[Lichtenstein-kasteel (Suid-Afrika)]] * [[Brown Mogotsi]] * [[William H. Andrews]] * [[The Continent (digitale koerant)]] * [[Gerald Olitzki]] * [[DJ Warras]] * [[Marius van der Merwe]] * [[Paul O’Sullivan]] * [[Francis Guthrie]] * [[Clem Sunter]] * [[Susan Lombaard]] * [[Nicholas Haysom]] * [[Percy Sieff]] * [[Nathan Kirsh]] * [[Ruan Fourie]] * [[Johnny Davids]] * [[Jan Wilkens]] * [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]] * [[Abdul Minty]] {{div col end}} [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Suid-Afrika|*]] 1ssawy7fbdmibptkrwsstw0yyacxp1z 1 304138 2903382 2903360 2026-05-12T13:59:33Z Aliwal2012 39067 /* Hoofletters */ Antwoord 2903382 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Hoofletters == {{ping|Aliwal2012}}, loer asb na die sportsoorte, party het hoofletters en ander nie. Jy ken dit beter as ek. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:43, 12 Mei 2026 (UTC) :Gedoen Oesjaar, dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:59, 12 Mei 2026 (UTC) cc53u995co129cxdmrovle47e7jr5e8 0 307669 2903417 2773060 2026-05-12T15:37:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903417 wikitext text/x-wiki 'n '''Muntstuk''' is 'n klein, plat (afhangend van die land of waarde) ronde stuk [[metaal]] of [[plastiek]] wat hoofsaaklik as ruilmiddel of wettige betaalmiddel gebruik word. Dit word in gewig gestandaardiseer en word in groot hoeveelhede by 'n munt geproduseer (geslaan) om handel te vergemaklik en word meestal deur 'n [[regering]] uitgereik. Muntstukke bevat dikwels prente, syfers of teks. Muntstukke en [[Medalje|medaljes]] het 'n voor - en agterkant. Die voorkant van 'n muntstuk word soms die ''kop'' genoem, omdat dit dikwels die kop van 'n prominente persoon is en die agterkant van die muntstuk word ook na verwys as die ''stert''. [[Lêer:Y2klibholoobv.jpg|duimnael|200px| Holografiese muntstuk uit Liberië.]] Muntstukke is gewoonlik metaal of 'n [[legering]] (allooi) of soms van mensgemaakte materiale en is gewoonlik 'n skyfvorm. Muntstukke wat van waardevolle metaal gemaak is, word in groot hoeveelhede as stawe geberg. Ander muntstukke word as [[geld]] gebruik in alledaagse transaksies wat ook saam met banknote sirkuleer. Gewoonlik is die muntstuk met die hoogste waarde in omloop (uitsluitlik goudmuntstukke) minder werd as die noot en het die laagste waarde. Die afgelope honderd jaar was die sigwaarde van sirkulasie-muntstukke soms laer as die waarde van die metaal wat hulle bevat as gevolg van [[inflasie]]. As die verskil beduidend word, kan die uitgawesowerheid besluit om hierdie muntstukke aan die sirkulasie te onttrek en moontlik nuwe ekwivalente met 'n ander samestelling uit te reik, of kan die publiek besluit om die muntstukke af te smelt of te bewaar (sien [[Gresham se Wet]]). Uitsonderings op die reël dat sigwaarde hoër is as die inhoud, vind ook by sommige goudmuntstukke van [[koper]], [[silwer]] of [[goud]] (selde, ander metale, soos [[platinum]] of [[palladium]]), bedoel vir versamelaars of beleggers in edelmetale. Voorbeelde van moderne goue versamel- / beleggersmuntstukke is die Sovereign Britse munt wat deur die [[Verenigde Koninkryk]] gemunt is, die Amerikaanse Goue Arend wat deur die [[Verenigde State van Amerika]] gemunt word, die Kanadese Goue Esdoornblaar wat deur [[Kanada]] gemunt word, en die [[Krugerrand]] wat deur [[Suid-Afrika]] gemunt word. Terwyl die Arend-, Esdoornblaar- en Sovereign-muntstukke nominale (suiwer simboliese) gesigswaardes het, het die Krugerrand dit nie. Vroeër is 'n groot hoeveelheid muntmetale (insluitende legerings) en ander materiale (bv. [[porselein]]) gebruik om muntstukke vir sirkulasie, versameling en metaalbelegging te produseer: goudmuntstukke is dikwels geriefliker in winkels met 'n versekerde hoeveelheid en suiwerheid as ander goud.<ref>{{Cite web|url=http://www.coinsoftheuk.co.uk/pics/metal.html|title=Comprehensive list of metals and their alloys which have been used at various times, in coins for all types of purposes|last=Tony Clayton|date=|publisher=coinsoftheuk.co.uk|access-date=2018-08-15}}</ref> == Geskiedenis == === Goue en ongemerkte metale === [[Lêer:Minoan_copper_ingot_from_Zakros,_Crete.jpg|duimnael|'n Gietblok van beesleer van [[Kreta]]. [[Bronstydperk|Metaalvate van die laat-Bronstydperk]] het standaardvorms gekry, soos die vorm van 'n 'beesvel', wat daarop dui dat dit gestandaardiseerde waardes verteenwoordig. ]] Metaal gietblokke, silwer stawe of ongemerkte stawe is waarskynlik gebruik vir die uitruil tussen baie van die beskawings wat [[metallurgie]] bemeester het. Die gewig en die suiwerheid van hegting is die belangrikste bepaling van die waarde. In die [[Achaemenidiese Ryk]] in die vroeë 6de eeu v.C., was die munt nog onbekend, en tot 'n mate was silwer stawe gebruik in plaas van handel. Die gebruik van silwerstawe vir geldeenhede blyk ook sedert die 6de eeu v.C. in [[Sentraal-Asië]] te wees. Muntstukke was 'n evolusie van geldwaarde stelsels uit die [[Bronstydperk|Laat Bronstydperk]], waar blokke van standaardgrootte, en ruilmiddels soos messegeld, gebruik is om waarde op te slaan en oor te dra. In die laat [[Bronstydperk|Chinese Bronstydperk]] is gestandaardiseerde ruilmiddels gemaak, soos dié wat in 'n graf naby [[Anyang|Anyang ontdek is]]. <ref>{{Cite web|url=http://www.big5.henan.gov.cn/hngk/system/2006/08/02/010000219.shtml|title=中國最早金屬鑄幣 商代晚期鑄造銅貝-河南概況|publisher=Big5.henan.gov.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317071705/http://www.big5.henan.gov.cn/hngk/system/2006/08/02/010000219.shtml|archive-date=2012-03-17|access-date=2012-05-22}}</ref> Dit was replikas in brons van 'n vroeë Chinese geldeenheid, kauri doppe, daarom die benaming ''Bronze Shell''.<ref>{{Cite web|url=http://chinesechinese.net/HistoryofChina.html|title=A snap shot view of The history of China by YK Kwan|last=YK Kwan|publisher=Chinesechinese.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20120503202130/http://www.chinesechinese.net/HistoryofChina.html|archive-date=2012-05-03|access-date=2012-05-21}}</ref> === Lidiënse en Ioniese elektromuntstukke (ongeveer 600 v.C.) === [[Lêer:KINGS_of_LYDIA._Alyattes._Circa_620-10-564-53_BC.jpg|duimnael| Muntstuk van Alyattes van [[Lidië]]. Circa 620]] [[Lêer:Triti,_Phanes,_625-600_BC,_Ionia_-_301224.jpg|regs|duimnael| Die vroegste ingeskrewe munt: Elektrum muntstuk van Phanes van [[Efese]], 625-600 v.C. ]] Die vroegste muntstukke word meestal geassosieer met Anatolië van die Ystydperk van die laat 7de eeu v.C. en veral met die koninkryk van [[Lidië]]. <ref>M. Kroll, review of G. Le Rider's ''La naissance de la monnaie'', ''Schweizerische Numismatische Rundschau'' '''80''' (2001), p. 526. D. Sear, Greek Coins and Their Values Vol. 2, Seaby, London, 1979, p. 317.</ref> Vroeë elektromuntstukke ('n veranderlike mengsel van goud en silwer, tipies met 'n verhouding van ongeveer 54% goud tot 44% silwer), is nie in gewig gestandaardiseer nie en in hul vroegste stadium is daar moontlik rituele voorwerpe, soos kentekens of medaljes, uitgereik deur priesters. Die onvoorspelbaarheid van die samestelling van die natuurlike voorkoms impliseer dat dit 'n veranderlike waarde het, wat die ontwikkeling baie belemmer het. Die meeste van die vroeë Lidiënse muntstukke bevat geen skrif ('legende' of 'inskripsie') nie, slegs 'n beeld van 'n simboliese dier. Daarom is die datering van hierdie muntstukke hoofsaaklik afhanklik van argeologiese bewyse, met die algemeenste aangehaalde getuienis afkomstig van opgrawings by die [[Tempel van Artemis]] in [[Efese]], (wat later sou ontwikkel tot een van die Sewe Wonders van die Antieke Wêreld), die grond van die vroegste bekende vonds van elektromuntstukke. Omdat die oudste leeukop 'muntstukke' in die tempel ontdek is, lyk dit nie of dit in die handel gebruik is nie, hierdie voorwerpe was moontlik nie muntstukke nie, maar kentekens of medaljes wat deur die priesters van die tempel uitgereik is. Anatoliese Artemis was die Πὀτνια Θηρῶν (''Potnia Thêrôn'', "Meesteres van Diere"), wie se simbool die [[Hertagtiges|takbok]] was. Dit het 'n tydjie geduur voordat antieke muntstukke vir koop en verkoop gebruik is. Selfs die kleinste waarde van muntstukke, wat miskien vir 'n dag se bestaan werd is, sou te waardevol gewees het om 'n brood mee te koop.<ref>"Hoards, Small Change, and the Origin of Coinage," Journal of the Hellenistic Studies 84 (1964), p. 89</ref> Miskien is die eerste muntstukke wat op grootskaalse basis vir kleinhandel gebruik is, waarskynlik klein silwerfraksies, Hemiobol, Antieke Griekse muntstuk wat deur die Ioniese Grieke in die laat 6de eeu v.C. gemunt is.<ref>M. Mitchiner, Ancient Trade and Early Coinage, Hawkins Publications, London, 2004, p. 214</ref> ''{{quote|"So far as we have any knowledge, they [the Lydians] were the first people to introduce the use of gold and silver coins, and the first who sold goods by retail"|Herodotus, I94}}'' Baie vroeë Lidiese en Griekse muntstukke is onder die gesag van privaat individue gemunt en is dus meer verwant aan tekens of kentekens as moderne muntstukke,<ref>G. Hanfmann, pp. 73, 77. R. Seaford, p. 128, points out, "The nearly total lack of … coins in the excavated commercial-industrial areas of Sardis suggests that they were concentrated in the hands of the king and possibly wealthy merchants."</ref> hoewel dit blyk dat sommige van hulle amptelike staatskwessies was. Die vroegste ingeskrewe munte is dié van Phanes, gedateer tot 625–600 v.C. uit [[Efese]] in [[Ionië]], met die legende ΦΑΝΕΟΣ ΕΜΙ ΣΗΜΑ (of soortgelyk) (“Ek is die kenteken van Phanes”), of net die naam ΦΑΝΕΟΣ “van Phanes". Die eerste elektromuntstukke wat deur 'n monarg uitgereik is, is die muntstukke deur koning Alyattes van Lidië (oorlede ongeveer 560 v.C.), om hierdie rede word hierdie koning soms genoem as die ontwerper van muntstukke. <ref>A. Ramage, "Golden Sardis", King Croesus' Gold: Excavations at Sardis and the History of Gold Refining, edited by A. Ramage and P. Craddock, Harvard University Press, Cambridge, 2000, p. 18.</ref> === Croesus: Suiwer goue en silwer munte === Die opvolger van Alyattes, koning [[Croesus]] (560–546 v.C.), het in die Griekse historiografie met groot rykdom verband gehou. Hy word gekrediteer deur die uitreiking van die ''Croeseid'', die eerste ware [[goue muntstuk]]ke met 'n gestandaardiseerde suiwerheid vir algemene sirkulasie en die wêreld se eerste bimetaal monetêre stelsel in 550 v.C. Muntstukke het vinnig versprei in die 6de en 5de eeu v.C., wat gelei het tot die ontwikkeling van die Antieke Griekse muntstukke en Achaemenidiese muntstukke, en verder na Illyriese muntstukke. <ref>{{Cite web|url=http://worldcoincatalog.com/Contents/Invention/invention.htm|title=Cent|archive-url=https://web.archive.org/web/20150306054054/http://worldcoincatalog.com/Contents/Invention/invention.htm|archive-date=6 March 2015|access-date=7 March 2015}}</ref> 'n Gestandaardiseerde Romeinse geldeenheid is dwarsdeur die [[Romeinse Ryk]] gebruik, belangrike Romeinse [[Goue muntstuk|goud-]] en [[Silwermunte|silwermuntstukke]] is tot in die [[Middeleeue]] voortgesit. Antieke en vroeë Middeleeuse muntstukke het, in teorie, die waarde van hul metaalinhoud gehad, hoewel daar deur die geskiedenis heen baie gevalle was waar regerings hul geldeenhede verhoog het deur die metaalinhoud van hul muntstukke te verminder, sodat die muntstukke minder in metaal werd was as hul gesig waarde. Papiergeld het eers in die Middeleeuse China ontstaan, met die jiaozi- papiergeld. Vroeë papiergeld is in die latere Middeleeue in [[Europa]] ingevoer, maar sommige muntstukke het steeds die waarde gehad van die goud of silwer wat hulle gedurende die vroeë moderne periode bevat het, die sent is tot in die [[17de eeu]] as 'n silwer muntstuk gemunt. === Achaemenidiese muntstuk (546–330 v.C.) === Toe [[Kores die Grote]] (550–530 v.C.) aan bewind kom, was muntstukke nie bekend in sy wêreld nie. Ruilhandel en tot 'n mate silwerstawe is gebruik as handel. Die gebruik van silwerstawe vir geldeenhede blyk ook sedert die 6de eeu in [[Sentraal-Asië]] te wees. Kores die Grote het muntstukke na die [[Persiese Ryk]] ingevoer na 546 v.C., na sy verowering van [[Lidië]] en die nederlaag van die koning [[Croesus]], wat die eerste muntstuk in die geskiedenis op die been gebring het. Met sy verowering van Lidië het Kores 'n gebied bekom waar die munstelsel uitgevind is en ontwikkel deur middel van gevorderde metallurgie, dit was reeds ongeveer 50 jaar in omloop, wat die Lidiese Koninkryk een van die toonaangewende handelsmagte van die tyd gemaak het. Dit wil voorkom asof Kores aanvanklik die Lidiese muntstuk as sodanig aangeneem het en voortgegaan het om Lidië se leeu-en-bul-muntstuk te slaan. Oorspronklike munte van die [[Achaemenidiese Ryk]] is van 520 v.C. - 450 v.C. tot 330 v.C. uitgereik. Die Persiese Daric (muntstuk) was die eerste ware Achaemenidiese [[goue muntstuk]], wat saam met 'n soortgelyke silwer muntstuk, die Siglos, die bimetalliese monetêre standaard van die [[Achaemenidiese Ryk|Achaemenidiese Persiese Ryk]] verteenwoordig het.<ref name="iranica">Michael Alram, [http://www.iranicaonline.org/articles/daric "DARIC"], ''Encyclopaedia Iranica'', 15 Desember 1994</ref> ==== Muntstukke van Suid-Asië onder die Achaemenidiese Ryk ==== [[Lêer:Achaemenid_siglos_Kabul.jpg|duimnael| In Siglos gevind in die Kaboelvallei, 5de eeu v.C. Hierdie muntstukke is ook in die Bhir-heuwel gevind.<ref name="Errington Bhir mound">{{Citation|last1=Bopearachchi|first1=Osmund|title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan|url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ|publisher=Ancient India and Iran Trust|isbn=978-0-9518399-1-1}}</ref> <ref name="JC">{{Harvard aanhaling geen hakkies nie|Bopearachchi & Cribb, Coins illustrating the History of the Crossroads of Asia|1992}}: "The most important and informative of these hoards is the Chaman Hazouri hoard from Kabul discovered in 1933, which contained royal Achaemenid sigloi from the western part of the Achaemenid Empire, together with a large number of Greek coins dating from the fifth and early fourth century BCE, including a local imitation of an Athenian tetradrachm, all apparently taken from circulation in the region."</ref>]] Die Achaemenidiese Ryk het reeds die deure van [[Indië]] bereik tydens die oorspronklike uitbreiding van [[Kores die Grote]], en die Achaemenidiese verowering van die Indusvallei is gedateer tot c. 515 v.C. onder [[Dareios I van Persië|Darius I]]. 'n Achaemenidiese administrasie is in die gebied opgerig. Die Kaboel-hoop, ook genoem die Chaman Hazouri-hoop, <ref name="OB300">{{Harvard aanhaling geen hakkies nie|Bopearachchi, Coin Production and Circulation|2000}}</ref> is 'n muntstuk wat in die omgewing van [[Kaboel]], [[Afghanistan]], ontdek is en bevat talle [[Achaemenidiese Ryk|Achaemenid-]]munte sowel as baie [[Antieke Griekeland|Griekse]] munte uit die 5de en 4de eeu v.C. <ref name="JC">{{Harvard aanhaling geen hakkies nie|Bopearachchi & Cribb, Coins illustrating the History of the Crossroads of Asia|1992}}: "The most important and informative of these hoards is the Chaman Hazouri hoard from Kabul discovered in 1933, which contained royal Achaemenid sigloi from the western part of the Achaemenid Empire, together with a large number of Greek coins dating from the fifth and early fourth century BCE, including a local imitation of an Athenian tetradrachm, all apparently taken from circulation in the region."</ref> Die storting van die hoop word gedateer na die Achaemenid-tydperk, ongeveer 380 v.C. <ref>{{Harvard aanhaling geen hakkies nie|Bopearachchi, Coin Production and Circulation|2000}}</ref> Die hoop bevat ook baie plaaslik vervaardigde silwermuntstukke wat deur die owerhede onder Achaemenid-heerskappy gemunt is. Verskeie van hierdie kwessies volg op die 'westerse ontwerpe' van die voorste bokkoppe, of 'n takbok aan die voorkant, en die inslaan van die munt aan die agterkant. Volgens die numismatikus, Joe Cribb, dui hierdie bevindings daarop dat die idee van die muntstuk en die gebruik van stempel-gemerkte tegnieke gedurende die 4de eeu voor Christus van die Indië ingevoer is. <ref>{{Harvard aanhaling geen hakkies nie|Cribb, Investigating the introduction of coinage in India|1983|p=101}}</ref> Meer Achaemenid-munte is ook in Pushkalavati en in die Bhir-heuwel gevind. <gallery> Lêer:Achaemenid Empire coin. Uncertain mint in the Kabul Valley. Circa 500-380 BCE.jpg|Gemerkte muntstuk, gemunt in die Kabulvallei onder Achaemenidiese administrasie. Omstreeks 500–380 v.C. <ref name="CNG 309874">[https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=309874 "Extremely Rare Early Silver from the Kabul Valley", CNG 102, Lot:649], CNG Coins</ref> <ref name="JC">{{Harvard aanhaling geen hakkies nie|Bopearachchi & Cribb, Coins illustrating the History of the Crossroads of Asia|1992}}: "The most important and informative of these hoards is the Chaman Hazouri hoard from Kabul discovered in 1933, which contained royal Achaemenid sigloi from the western part of the Achaemenid Empire, together with a large number of Greek coins dating from the fifth and early fourth century BCE, including a local imitation of an Athenian tetradrachm, all apparently taken from circulation in the region."</ref> Lêer:Gandhara bent bar.jpg|[[Gandhara|Gandharanse]] "gebuigde staaf" -muntstuk gemunt onder Achaemenid-administrasie, van die soort wat in groot hoeveelhede in die Chaman Hazouri en die [[Bhir Mound]]-heuwels aangetref word. </gallery> === Indiese muntstukke (ongeveer 400 v.C. tot 100 n.C.) === [[Lêer:Hoard_of_mostly_Mauryan_coins.jpg|duimnael| Hoop van meestal Mauryan- ryk muntstukke, 3de eeu v.C.]] Die Karshapana is die vroegste stempel-gemerkte muntstuk wat in Indië gevind is, vervaardig vanaf minstens die middel van die 4de eeu v.C. en moontlik so vroeg as 575 v.C., <ref>{{Cite journal|last=HARDAKER|first=TERRY R.|date=1975|title=The origins of coinage in northern India|journal=The Numismatic Chronicle (1966–)|volume=15|pages=200–203}}</ref> beïnvloed deur soortgelyke muntstukke wat in [[Gandhara]] onder die Achaemenidiese ryk geproduseer is, soos dié van die Kaboel-tak, <ref>{{Cite journal|title=Investigating the introduction of coinage in India – a review of recent research|journal=Journal of the Numismatic Society of India|volume=xlv|date=1983|last=Cribb|first=Joe|pages=85–86, 101}}</ref> of ander voorbeelde gevind by Pushkalavati en in die Bhir-heuwel. === Griekse argaïese muntstuk (tot ongeveer 480 v.C.) === [[Lêer:Aegina_Stater_achaic.jpg|duimnael| Silwer stater van Aegina, 550–530 v.C. Voorkant: Seeskilpad met groot korrels in die middel. Agterkant: 'n Vierkant ingeslaan met agt afdelings.]] [[Lêer:Athens_coin_discovered_in_Pushkalavati.jpg|duimnael| Atheense-muntstuk (ongeveer 500 / 490–485 v.C.) ontdek in die Shaikhan Dehri-heuwel in Pushkalavati, Antieke Indië.]] Hierdie muntstuk is die vroegste voorbeeld van sy soort wat tot dusver in die ooste gevind is. <ref name="CNG 199773">[https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=199773 "A Truly International Currency", Triton XV, Lot: 1163, ATTICA, Athens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225205951/https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=199773|date=2019-12-25}}, CNG Coins</ref> Volgens [[Aristoteles]] (fr. 611,37, red. V. Rose) en Pollux (Onamastikon IX.83), die eerste uitreiker van Griekse muntstuk, was Hermodike van Kyme. 'n Klein persentasie vroeë Lydiese/Griekse munte het 'n legende aan die voorkant.<ref>{{Cite web|url=http://www.snible.org/coins/hn/inscriptions.html|title=Inscriptions and Titles on ancient Greek coins|publisher=Snible.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608153318/http://www.snible.org/coins/hn/inscriptions.html|archive-date=2012-06-08|access-date=2012-05-21}}</ref> 'n Bekende vroeë elektromuntstuk, die oudste ingeskrewe muntstuk wat tans bekend is, is van die nabygeleë [[Karië]]. Hierdie muntstuk het 'n Griekse legende met die teks van: ''phaenos emi sema'' <ref>{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/cm/e/electrum_stater_inscribed_with.aspx|title=Electrum stater inscribed with the name of Phanes|date=2011-09-29|publisher=British Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515212641/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/cm/e/electrum_stater_inscribed_with.aspx|archive-date=2012-05-15|access-date=2012-05-21}}</ref> wat op verskillende maniere geïnterpreteer word as "Ek is die kenteken van Phanes", of "Ek is die teken van die lig", <ref>Newton Num. Chron., 1870, p. 238</ref> of "Ek is die graf van die lig", of " Ek is die graf van Phanes". Dit is bekend dat die munte van Phanes een van die vroegste Griekse munte is. 'n Hemihekte (twee gesigte wat na links kyk) is gevind in die fondament van die tempel Artemis in Ephesos (die oudste vonds van elektromuntstukke wat ontdek is). Een aanname is dat Phanes 'n ryk handelaar was, 'n ander dat hierdie muntstuk verband hou met Apollo- Phanes en, as gevolg van die [[Hertagtiges|Deer]], met [[Artemis]] (tweelingsuster van die god van lig [[Apollo]] -Phaneos). Alhoewel slegs sewe muntstukke van die Phanes-tipe ontdek is, is dit ook opmerklik dat 20% van alle vroeë elektromuntstukke ook die leeu van Artemis en die sonstrale van Apollo-Phaneos het. Alternatiewelik kan Phanes die [[Halikarnassos]] huursoldaat van Amasis wees wat deur [[Herodotos]] genoem is, wat na die hof van [[Kambuses]] ontsnap het en sy leidraad geword het met die inval by [[Egipte]] in 527 of 525 v.C. Volgens Herodotus is hierdie Phanes lewendig begrawe deur 'n sandstorm, tesame met 50 000 Persiese soldate, terwyl hulle probeer het om die tempel van [[Amoen]] - [[Zeus]] in Egipte te verower. <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/newnumismatic18royauoft/newnumismatic18royauoft_djvu.txt|title=Full text of "The numismatic chronicle and journal of the Royal Numismatic Society"|date=|access-date=2012-05-21}}. Herodotus third book (ch. iv.).</ref> Die feit dat die Griekse woord 'Phanes' ook lig (of lamp) beteken, en die woord 'sema' beteken ook graf maak hierdie muntstuk 'n beroemde en kontroversiële een. <ref>{{Cite web|url=http://www.snible.org/coins/hn/ionia.html#571|title=Ancient coinage of Ionia|publisher=Snible.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530042047/http://www.snible.org/coins/hn/ionia.html#571|archive-date=2012-05-30|access-date=2012-05-21}}</ref> 'n Ander kandidaat vir die terrein van die vroegste munte is Aegina, waar Chelone ('skilpad') muntstukke eers ongeveer 700 v.C. gemunt is. <ref>British Museum Catalogue 11 – [https://web.archive.org/web/20131221023256/https://docs.google.com/file/d/0ByKcmdYWS2bZWVpFLWRtVXd0Ulk/edit?pli=1 Attica Megaris Aegina], 700 - 550 BCE, plate [http://www.snible.org/coins/bmc/attica/XXIII.jpg XXIII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032457/http://www.snible.org/coins/bmc/attica/XXIII.jpg|date=2016-03-04}}.</ref> Muntstukke uit Athene en Korinte het kort daarna verskyn, wat minstens sedert die laat 6de eeu v.C. bestaan het.<ref>C. Kraay, Archaic and Classical Greek Coins, University of California Press, Berkeley, 1976.</ref> <gallery> Lêer:LYCIA, Phaselis. Circa 550-530-20 BC.jpg|Muntstuk van [[Phaselis]], Licië. Circa 550–530 / 20 v.C. Lêer:LYCIA, Uncertain king. Circa 520-470-60 BC.jpg|Muntstuk van Licië. Circa 520–470 / 60 v.C. Lêer:LYCIA, Uncertain. Circa 520-470-60 BC.jpg|Licië-muntstuk. Circa 520-470 v.C. <ref>{{cite book|title=CNG: LYCIA. Circa 520–470/60 BCE. AR Stater (18mm, 9.18 g).|url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=347325}}</ref> Lêer:LESBOS, Unattributed Koinon mint. Circa 510-480 BC.jpg|Muntstuk van [[Lesbos]], [[Ionia|Ionië]]. Circa 510–80 VHJ. </gallery> === Klassieke Griekse oudheid (480 v.C. ~) === In die [[Klassieke Griekeland|Klassieke periode]] het Griekse muntstukke 'n hoë vlak van tegniese en estetiese gehalte bereik. Groter stede het nou 'n reeks fyn silwer- en goue muntstukke opgelewer, waarvan die meeste 'n portret van hul beskermgod of godin of 'n legendariese held aan die een kant het en 'n simbool van die stad aan die ander kant. Sommige munte het 'n visuele woordspeling gehad, sommige munte uit [[Rhodos]] het 'n [[roos]], omdat die Griekse woord vir roos ''rhodon is''. Die gebruik van inskripsies op munte het ook begin, meestal die naam van die stad wat die munt uitgereik het. Die ryk stede van [[Sisilië]] het 'n goeie fyn munte opgelewer. Die groot silwer ''dekadrachm'' (10-dragma) munt uit [[Sirakuse]] word deur baie versamelaars beskou as die beste muntstuk wat in die antieke wêreld vervaardig is, miskien ooit. Sirrakese muntstukke was taamlik standaard in hul indrukke, die een kant dra die hoof van die nimf Arethusa en die ander is gewoonlik 'n perdekar gesleep deur vier perde (kwadriga). Die tiranne van Sirakuse was buitengewoon ryk, en deel van hul openbare betrekkingebeleid was om kwadrigas te finansier vir die [[Antieke Olimpiese Spele|Olimpiese wa-wedloop]], 'n baie duur onderneming. Aangesien hulle dikwels meer as een kwadriga op 'n slag kon finansier, was hulle gereeld oorwinnaars tydens hierdie uiters gesogte byeenkoms. Sirakruse was een van die kernfigure van numismatiese kuns gedurende die klassieke periode. Onder leiding van die graveerders Kimon en Euainetos, het Sirakuse van die beste muntstukontwerpe in die antieke tye vervaardig. Van die eerste sentra wat muntstukke tydens die Griekse kolonisasie van die vasteland van Suid-Italië ([[Magna Graecia]]) vervaardig het, was Paestum, Crotone, Sybaris, Caulonia, Metapontum en [[Tarente]]. Hierdie antieke stede het muntstukke van 550 v.C. tot 510 v.C. begin vervaardig. <ref>{{Cite web|url=http://www.wildwinds.com/coins/greece/bruttium/i.html|title=Bruttium – Ancient Greek Coins – WildWinds.|publisher=|access-date=8 September 2014}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.wildwinds.com/coins/greece/lucania/i.html|title=Lucania – Ancient Greek Coins – WildWinds.com|publisher=|access-date=8 September 2014}}</ref> <gallery> Lêer:ISLANDS off ATTICA. Aegina. Circa 456-45-431 BC.jpg|[[Aegina|Aegina-]] muntstuk, Circa 456 / 45–431 VHJ. Lêer:MACEDON, Akanthos. Circa 470-430 BC.jpg|Muntstuk van [[Akanthos (Greece)|Akanthos]], [[Macedon|Masedonië]], ongeveer 470-430 v.C. Lêer:PAMPHYLIA, Aspendos. Circa 465-430 BC.jpg|Muntstuk van [[Aspendos]], [[Pamphylia|Pamfílië]], circa 465-430 vC. Lêer:KORKYRA, Korkyra. Circa 350-30-290-70 BC.jpg|Muntstuk uit [[Korkyra (polis)|Korkyra]], ongeveer 350 / 30–290 / 70 v.C. Lêer:CYPRUS, Paphos. Onasi(...). Mid 5th century BC.jpg|Munt van [[Cyprus|Ciprus]], ongeveer 450 v.C. </gallery> === Voorkoms van dinastiese portrette (5de eeu v.C.) === [[Lêer:Tissaphernes_head.jpg|duimnael| Die [[Achaemenidiese Ryk|Achaemenidiese ryk]] [[Satraap|Satraps]] en Dynasts in [[Anatolië|Klein-Asië]] het die gebruik van portrette vanaf ongeveer 420 v.C. ontwikkel. Portret van die Satrap van [[Lidië]], Tissaphernes (c.445–395 v.C). ]] Alhoewel baie van die eerste muntstukke die beelde van verskillende gode geïllustreer het, verskyn die eerste portret van die heersers met die muntstuk van [[Lisië]] in die 5de eeu v.C. Geen heerser het gewaag om sy eie portret op 'n muntstuk te laat illustreer nie. Die Achaemeniede was die eerste om hul koning of 'n held op stereotipiese wyse te illustreer, met 'n borsbeeld of die hele liggaam, maar nooit 'n werklike portret nie, op hul Sigloi- en Daric- muntstukke vanaf ongeveer 500 v.C. <ref name="Root">{{Cite journal|title=The Persian archer at Persepolis : aspects of chronology, style and symbolism|date=1989|language=en}}</ref> <ref name="TC20">{{Cite journal|title=Half-figure of the King: unravelling the mysteries of the earliest Sigloi of Darius I|date=February 2012|url=https://community.vcoins.com/thecelator/The-Celator-Vol.26-No.02-Feb-2012.pdf|access-date=15 Julie 2020|archive-date=11 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311083204/https://community.vcoins.com/thecelator/The-Celator-Vol.26-No.02-Feb-2012.pdf|url-status=dead}}</ref> 'n Vroeëre kandidaat vir die eerste portretmuntstuk is [[Themistokles]], die Atheense generaal, wat 'n goewerneur van Magnesia geword het op die Meander- sirkel 465–459 v.C. vir die Achaemenidiese Ryk, hoewel daar twyfel bestaan dat sy muntstukke [[Zeus|Zeus voorgestel het]] eerder as homself. Themistokles was miskien in 'n unieke posisie waarin hy die idee van individuele portrette, wat reeds in die Griekse wêreld bestaan het, kon oordra en terselfdertyd die dinastiese mag van 'n Achaemenidiese dinastie kon oordra wat sy eie muntstukke kon uitreik en illustreer soos hy gewens het. Van die tyd van [[Alexander die Grote]] sou die portret van die regerende heerser 'n standaard, veralgemeende kenmerk van 'n muntstuk word. <gallery> Lêer:IONIA, Magnesia ad Maeandrum. Themistokles reverse. Circa 465-459 BC.jpg|Munt van [[Themistocles|Themistokles]] as goewerneur van Magnesia. Agterkant: graankorrel. Voorkant: moontlike portret van Themistokles. Circa 465–459 v.C. <ref>[https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=308695 CNG: IONIA, Magnesia ad Maeandrum. Themistokles. Circa 465-459 BC. AR Hemiobol (7mm, 0.37 g, 1h)]</ref> Lêer:DYNASTS of LYCIA. Kherei. Circa 440-30-410 BC.jpg|Portret van die [[Kherei|Lysiese]] heerser [[Kherei]] wat die Persiese hoed aan die agterkant van sy muntstukke dra (regeer 410–390 v.C). Lêer:DYNASTS of LYCIA. Erbbina. Circa 430-20-400 BC.jpg|Portret van die [[Erbbina|Lysiese]] heerser [[Erbbina]] wat die Persiese hoed aan die agterkant van sy muntstukke dra (regeer 390–380 v.C). Lêer:DYNASTS of LYCIA. Perikles. Circa 380-360 BC.jpg|Portret van die Lysiese heerser Perikles in die gesig (regeer 380-360 v.C). </gallery> === Chinese ronde munte (350 v.C. ~) === [[Lêer:CHINA,_Eastern_Zhou_dynasty_-_Warring_States_Period._State_of_Qí._City_of_Yi._Circa_300-220_BC.jpg|duimnael| Chinese ronde muntstukke, Oosterse Zhou-dinastie - [[Tydperk van die Strydende State|Tydperk van die Strydende State.]] Omstreeks 300–220 v.C. Vier Hua (四化, 30 mm, 6,94 g). Legende ''Yi Si Hua'' ([Stad van] Yi Four Hua).]] In China verskyn vroeë ronde munte in die 4de eeu v.C. en is aan die einde van die 3de eeu v.C. deur die keiser [[Qin Shi Huang|Qin Shi Huang Di]] vir die hele China aangeneem. Die ronde muntstuk, die voorloper van die bekende kontantmuntstuk, het in die gebied van die graaf- en messegeld in die Zhou-tydperk, vanaf ongeveer 350 v.C., gesirkuleer. Afgesien van twee klein en vermoedelik laat munte uit die Staat Qin, het munte uit die graafgeld-gebied 'n ronde gat en verwys dit na die ''jin-'' en ''liang-'' eenhede. Die uit die mesgeldarea het 'n vierkantige gat en word in ''hua'' (化) gedenomineer. Alhoewel die Zhou-muntstukke vir besprekingsdoeleindes verdeel is in kategorieë van messe, grawe en ronde muntstukke, blyk dit uit argeologiese bevindings dat die meeste verskillende soorte saam sirkuleer. 'n Vonds wat in 1981 gevind is, naby Hebi in die noorde van [[Henan]], het bestaan uit: 3.537 Gong-grawe, 3 Anyi-boogvoetbalke, 8 Liang ''Dang Lie-'' grawe, 18 Liang-vierkantige voet-grawe en 1.180 Yuan-ronde muntstukke, wat alles in drie kleipotte was. === Hellenistiese periode (320 v.C. - 30 n.C.) === [[Lêer:Alexander_the_great_temnos_tetradrachm.jpg|alt=Poshumous Alexander the Great tetradrachm from|duimnael| [[Alexander die Grote]] tetradragme uit Temnos, Aeolis. Gedateer 188-170 v.C. Voorkant: Alexander die Grote soos Herakles regs geklee in die leeuvel. Agterkant: Zeus sit links van die troon en hou 'n arend in sy regterhand en septer links. ]] Die [[Hellenistiese tydperk|Hellenistiese periode]] is gekenmerk deur die verspreiding van die Griekse kultuur oor 'n groot deel van die bekende wêreld. Griekssprekende koninkryke is in [[Egipte]] en [[Sirië|Sirië gevestig]] en 'n tyd lank ook in [[Iran]] en so ver oos as wat nou [[Afghanistan]] en noordwes van [[Indië|Indië is]]. Griekse handelaars het Griekse munte oor hierdie uitgestrekte gebied versprei, en die nuwe koninkryke het spoedig hul eie muntstukke begin produseer. Aangesien hierdie koninkryke baie groter en ryker was as die Griekse stadstate van die klassieke periode, was hul munte geneig om meer massavervaardig te word, en was ook meer gereeld in goud. Hulle het dikwels nie die estetiese delikaatheid van munte uit die vroeëre tydperk gehad nie. Nog steeds word sommige van die Grieks-Baktriese muntstukke, en dié van hul opvolgers in Indië, die Indo-Grieke, beskou as die beste voorbeelde van Griekse numismatiese kuns met "'n goeie mengsel van realisme en idealisering", insluitend die grootste muntstukke wat gemunt moet word in die Hellenistiese wêreld: die grootste goue muntstuk is deur Eucratides gemunt (regeer 171-145 v.C.), die grootste silwer muntstuk deur die Indo-Griekse koning Amyntas Nikator (regeer ongeveer 95–90 v.C). Die portrette "toon 'n mate van individualiteit wat nooit ooreenstem met die dikwels sluwe uitbeeldings van hul koninklike tydgenote verder wes nie" (Roger Ling, "Griekeland en die Hellenistiese wêreld"). <gallery> Lêer:Seleucus Nicator Ai Khanoum mint.jpg|[[Seleucus Nicator]] (312–281 VHJ), [[Ai Khanoum]]. <ref>[https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=338684 CNG Coin 338684]</ref> Lêer:Antiochos I Soter Ai Khanoum mint.jpg|[[Antiochus I]] (281–261 v.C.), [[Ai Khanoum]]. Lêer:Coin of Antialkidas.jpg|Muntstuk van die Indo-Griekse koning [[Antialcidas]] (105–95 v.C.) Lêer:Coin of the Bactrian King Agathokles.jpg|Muntstuk van [[Agathocles of Bactria|Agathocles van Bactrië]] met [[Hindoe]]-gode, ongeveer 180 v.C. </gallery> === Romeinse periode (290 v.C. ~) === {{Coin image box 2 singles|header=|image_left=File:Crawford 13-1 Obverse.jpg|image_right=File:Crawford 13-1 Reverse.jpg|caption_left='''[[Obverse and reverse|O:]]''' Bearded head of Mars with Corinthian helmet left.|caption_right='''Reverse''' Horse head right, grain ear behind.|width_left=150|width_right=150|position=right|margin=4|footer=The first Roman silver coin, 281 BCE. Crawford 13/1}} Muntstukke het die Griekse kolonisasie en invloed eers rondom die [[Middellandse See]] gevolg en kort daarna na [[Noord-Afrika]] (Egipte ingesluit), Sirië, Persië en die Balkan. Mense het laat na die [[Romeinse Republiek]] gekom in vergelyking met die res van die [[Middellandse See]], veral Griekeland en Klein-Asië, waar muntstukke in die 7de eeu v.C. uitgevind is. Die [[geldeenheid]] van sentrale [[Italië]] is beïnvloed deur sy natuurlike hulpbronne, met [[brons]] in oorvloed (die [[Etruskers]] was bekende metaal werkers in brons en yster) en [[silwer]] erts was skaars. Die muntstukke van die Romeinse Republiek het begin met 'n paar silwer muntstukke wat blykbaar bedoel was vir handel met [[Kelties]] in Noord-Italië en die Griekse kolonies in Suid-Italië, en swaar [[Gietwerk|gegote]] bronsstukke vir gebruik in Sentraal-Italië. Die eerste Romeinse muntstukke, wat ru en swaar gegote brons was, is uitgereik c. 289 VHJ. <ref>W. Sayles, Ancient Coin Collecting III: The Roman World–Politics and Propaganda, Krause Publications, Iola, Wisconsin, 1997</ref> Amisano, in 'n algemene publikasie, maak melding van die Etruskiese muntstuk en skryf dat dit die begin van ongeveer 550 v.C. in Populonië in gebruik was, 'n chronologie wat die bydrae van die Grieke van [[Magna Graecia]] sou laat vaar en aan die Etruskiërs die las van die invoering van die muntstuk in Italië sal toeskryf. In hierdie werk word voortdurend verwys na klassieke bronne en daar word erkenning gegee aan die oorsprong van die Etruskiese Lidië, 'n bron wat deur [[Herodotus]] ondersteun is, en ook aan die uitvinding van munt in Lidië. <ref name="Giuseppe Amisano 1992 pp. 15-20">Giuseppe Amisano, "Cronologia e politica monetaria alla luce dei segni di valore delle monete etrusche e romane", in: ''Panorama numismatico'', 49 (genn. 1992), pp. 15-20</ref> <gallery> Lêer:PupienusSest.jpg|[[Sestertius]] van [[Marcus Clodius Pupienus Maximus]], 238 n.C. Lêer:Flavian dynasty Aurei.png|Stel van drie Romeinse [[Aureus|aures]] wat die heersers van die Flaviaanse dinastie uitbeeld. Bo na onder: [[Vespasian|Vespasianus]], [[Titus]] en [[Domitian|Domitiannus]], 69-96 CE Lêer:MithridatesIParthiaCoinHistoryofIran.jpg|Silver [[Dragma]] van Mehrdad (Mithridates I) van die Persiese Ryk van Parthia, 165 v.C. </gallery> === Middeleeue === Die eerste Europese muntstuk wat [[Arabiese syfers]] gebruik het van die datum van die jaar waarin die muntstuk gemunt is, was die St. Gall- silwer ''Plappart'' van 1424. <ref>[http://www.medievalcoinage.com/earlydated Early Dated Coins, Accessed December 2009.]</ref> <gallery> Lêer:Cunincpert tremissis 612190 reverse.jpg|Lombardiese [[Tremissis]] wat Saint Michael, 688-700 CE, uitbeeld. Lêer:BorandukhtCoinHistoryofIran.jpg|Silwer muntstuk van Borandukht van die Persiese [[Sassaniese Ryk]], 629 n.C. Lêer:Silver Dirham.png|Silwer Dirham van die [[Umayyad-kalifaat]], 729 n.C.; gemunt deur die Persiese Sassaniese raamwerk te gebruik. Lêer:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|Almoravid-muntstuk, 1138–1139 </gallery><gallery> Lêer:Wildermann thaler.jpg|[[Brunswick-Wolfenbüttel]] [[Thaler]] is in 1629 gemunt. Lêer:Genbun Inari Koban Kin.jpg|Japanese plaaslike geldeenheid [[Genbun]] Inari Koban Kin, c. 1736-1741. Lêer:Potosì 8 reales 1768 131206.jpg|1768 silwer [[Spaanse dollar]], of agt [[Spanish real|reales-]] muntstuk (die 'stuk van agt' seerower-roem), gemunt in die [[Spaanse Ryk]]. Lêer:TURKEY, SULTAN MAHMUD II 1818 -2 RUMI GOLD b - Flickr - woody1778a.jpg|Ottomaanse muntstuk, 1818. Lêer:One Rupee East India Company.JPG|Een Rupee-muntstuk uitgereik deur die Oos-Indiese Kompanjie, 1835. </gallery> == Waarde == [[Lêer:5milmkbk.jpg|duimnael| Vyf miljoen mark muntstuk ( [[Republiek van Weimar|Weimar Republiek]], 1923). Ondanks die groot denominasie het die [[Geld|geldwaarde van]] hierdie muntstuk teen die einde van 1923 tot 'n klein breukdeel van 'n Amerikaanse sent gedaal, wesenlik minder as die waarde van die metaalinhoud. ]] {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; clear:right;" |[[Lêer:ლაშა-გიორგის_მონეტა_1210_წ..png|senter|226x226px]] |- | 'n Ongewone [[Koper|kopermuntstuk]] van Koning George IV met Georgiese inskripsies, 1210. |} [[Lêer:Silver_Rupee_Madras_Presidency.JPG|duimnael| 'n [[Silwer]] muntstuk gemaak tydens die regering van die Mughal-keiser Alamgir II. ]] === Geldeenheid === Die meeste muntstukke is tans van 'n basismetaal vervaardig, en die waarde daarvan is afkomstig van hul status as fiat-geld. Dit beteken dat die waarde van die muntstuk deur die wetgewing bepaal word en dus slegs deur die [[vrye mark]] bepaal word, net soos die nasionale geldeenhede in die binnelandse handel gebruik word en ook internasionaal op valutamarkte verhandel word. Hierdie muntstukke is dus monetêre tekens, net soos papiergeldeenhede: hulle word gewoonlik nie met metaal ondersteun nie, maar eerder deur een of ander vorm van regeringswaarborg. Sommige het voorgestel dat sulke munte nie as 'ware munte' beskou word nie (sien hieronder). Daar is dus baie min ekonomiese verskil tussen note en muntstukke met 'n gelykwaardige sigwaarde. Muntstukke kan in omloop wees met fiat-waardes laer as die waarde van hul komponent metale, maar hulle word aanvanklik nooit met so 'n waarde uitgereik nie en die tekort ontstaan net mettertyd as gevolg van [[inflasie]], aangesien markwaardes vir die metaal in die verklaarde sigwaarde inhaal van die muntstuk. Voorbeelde hiervan is onderskeidelik die Amerikaanse sent-, kwart-, halwe dollar- en dollar (normaalweg bevat dit minder as 'n tiende-, kwart-, half- en volle gram silwer), die Amerikaanse nikkel en Amerikaanse sent voor 1982. As gevolg van die toename in die waarde van koper, het die Verenigde State van Amerika die hoeveelheid koper in elke sent aansienlik verminder. Sedert middel 1982 word die pennies van die Verenigde State van 97,5% sink gemaak, met die oorblywende 2,5% 'n koperbedekking. Uiterste verskille tussen muntstukke en metaalwaardes van muntstukke veroorsaak dat munte deur onwettige smelters bewaar of verwyder word om die waarde van hul metaalinhoud te verlaag. Dit is 'n voorbeeld van [[Gresham se Wet|die wet]] van [[Gresham se Wet|Gresham]]. Die Amerikaanse munt het op 14 Desember 2006 nuwe tussentydse reëls geïmplementeer in 'n poging om dit te vermy, onderworpe aan openbare kommentaar vir 30 dae, wat die smelt en uitvoer van pennies en nikkel kriminaliseer. <ref>{{Cite web|url=http://www.usmint.gov/pressroom/index.cfm?action=press_release&ID=724|title=United States Mint Moves to Limit Exportation & Melting of Coins|publisher=The United States Mint|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527072103/http://www.usmint.gov/pressroom//index.cfm?action=press_release&ID=724|archive-date=2016-05-27|access-date=2012-05-22}}</ref> Oortreders kan tot $ 10 000 beboet word en / of tot vyf jaar tronkstraf opgelê word. === Versamelaarsitems === Die waarde van 'n muntstuk as versamelstuk of as 'n belegging hang oor die algemeen af van die toestand, spesifieke historiese belang, seldsaamheid, kwaliteit, prag van die ontwerp en algemene gewildheid by versamelaars. As 'n muntstuk baie ontbreek in al hierdie aspekte, is dit onwaarskynlik dat dit baie werd sal wees. Die waarde van goudmuntstukke word ook tot 'n sekere mate deur hierdie faktore beïnvloed, maar is grootliks gebaseer op die waarde van hul goud-, silwer- of platinuminhoud. Soms word nie-gemonetiseerde goudmuntstukke soos die Kanadese Esdoornblaar en die Amerikaanse Goue Arend gemunt met nominale sigwaardes kleiner as die waarde van die metaal daarin, maar aangesien sulke munte nooit bedoel is om te sirkuleer nie, het hierdie sigwaardes geen relevansie nie. Versamelaarskatalogusse bevat dikwels inligting oor muntstukke om versamelaars te help met die identifisering en gradering. Bykomende hulpbronne kan aanlyn gevind word vir versamelaars, hiervoor is daar versamelaarsklubs, versamelingsbestuurinstrumente, markplekke,<ref>{{Cite web|url=https://www.pr.com/press-release/739836|title=Colnect Marketplace Has Been Launched|website=PR.com|access-date=2019-02-20}}</ref> handelsplatforms en forums. == Ander gebruike == Sommige veroordeelde misdadigers van die [[Britse Eilande]] wat in die 18de en 19de eeu na Australië geneem is om gevonnis te word, het muntstukke gebruik om boodskappe van herinnering aan geliefdes wat in Brittanje agtergelaat is, te skryf. Die muntstukke is glad gemaak en ingeskryf, hetsy deur te steek of te graveer, met soms aangrypende woorde van verlies. Hierdie muntstukke is 'oortuigende liefdadigheidsteken' of 'loodharte' genoem. <ref>{{Cite web|url=http://www.nma.gov.au/collections/convict_tokens|title=Convict tokens, National Museum of Australia|date=2012-01-25|publisher=Nma.gov.au|access-date=2020-07-15|archive-date=2011-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920235935/http://www.nma.gov.au/collections/convict_tokens/|url-status=dead}}</ref> 'n Aantal van hierdie tekens is in die versameling van die Nasionale Museum van Australië. == Moderne funksies == [[Lêer:Contando_Dinheiro_(8228640).jpg|links|duimnael|Muntstukke kan opgestapel word.]] [[Lêer:1884_trade_dollar_rev.jpg|duimnael|1884 Amerikaanse doller.]] [[Lêer:20franctrimetalrev.jpg|duimnael|185x185px|Franse 1992 twintig Franc Trio-Metaal muntstuk.]] [[Lêer:Kingtutcoinobv_without_background.png|duimnael| Bimetalliese Egiptiese muntstuk met een pond met koning Tutankhamen.]] Die kant van 'n muntstuk met 'n beeld van 'n monarg, ander gesag, of 'n nasionale embleem, word die ''voorkant'' (algemeen, ''kop'') genoem; die ander kant, wat verskillende soorte inligting bevat, word die ''stert'' genoem. Die jaar waarin dit gemunt is, word gewoonlik aan die buitekant aangetoon, hoewel sommige [[Volksrepubliek China|Chinese]] muntstukke, die meeste Kanadese munte, die Britse 20p- muntstuk voor 2008, die Amerikaanse kwart ná 1999, en al die Japannese munte uitsonderings is. Die verhouding van die beelde op die voor- en agterkant van 'n muntstuk is die oriëntasie van die muntstuk. As die beeld op die voorkant van die munt regs na bo is en die munt links of regs op sy vertikale as laat blyk dat die agterkant van die munt ook regs na bo is, dan word gesê dat die muntstuk 'n medale oriëntasie het - tipies van die [[Euro]] en [[pond sterling]]; As die muntstuk egter links of regs gedraai word, wys dat die omgekeerde beeld onderstebo is, dan word gesê dat die muntstuk muntoriëntering het, kenmerkend van die [[Amerikaanse dollar|Amerikaanse dollar muntstuk]]. Bimetaal muntstukke word soms gebruik vir hoër waardes en vir herdenkingsdoeleindes. In die negentigerjare het [[Frankryk]] 'n driemetaal-muntstuk gebruik. Algemene bimetaal voorbeelde sluit die € 1, € 2, Britse £ 1, £ 2 en Kanadese $ 2 en verskeie peso-munte in [[Mexiko]] in. [[Lêer:RR5111-0173 3 рубля серебро 2008 аверс.gif|duimnael| 3 [[Russiese roebel]]smuntstuk is in 2008 gemunt.]] Nie alle muntstukke is rond nie; hulle kom in verskillende vorms voor. Die Australiese 50-sent-muntstuk het byvoorbeeld twaalf plat sye. Sommige muntstukke het golwende rande, byvoorbeeld die muntstukke van $ 2 en 20 sent van Hong Kong en die 10 sent-munte van [[Bahamas]]. Sommige is vierkantig, soos die 15-sent-muntstuk van die Bahamas en die 50-sent-muntstuk van [[Aruba]]. Gedurende die 1970's is [[Eswatini|Swazi-]] muntstukke in verskillende vorms gemunt, waaronder vierkante, veelhoeke en golwende kringe met 8 en 12 golwe. <gallery> Lêer:Israelwave.jpg|Geronde muntstuk van [[Israel]]. Lêer:Belizeonecentwave.jpg|1996 een sent munt van [[Belize]]. Lêer:Phil2pisodecrev.jpg|Dekagonale twee Piso Filippynse muntstuk 1990. </gallery> Sommige ander muntstukke, soos die Britse 20 en 50 pennie muntstukke en die Kanadese Loonie, het 'n onewe aantal sye met die rande afgerond. Op hierdie manier het die muntstuk 'n konstante deursnee, wat herkenbaar is deur verkoopmasjiene in watter rigting dit ook al ingevoer word. Die [[Man (eiland)|Eiland Man]]het 'n driehoekige muntstuk met 'n sigwaarde van £ 5 (geproduseer ter herdenking van die [[Toetankamen]]-uitstalling 2007/2008 in Die O2 Arena) in opdrag van Eiland Man, dit het op 6 Desember 2007 wettig geword. Ander driehoekige munte wat vroeër uitgereik is, sluit in: Cabinda- muntstuk, [[Bermuda|Bermudaanse]] muntstuk, 2 Dollar [[Cookeilande]] 1992 driehoekige muntstuk, [[Uganda]] Millennium Coin en [[Pole|Poolse]] sterling-silwer 10-zloty-muntstuk. Sommige Middeleeuse muntstukke, genaamd ''bracteates'', was so dun dat hulle net aan die een kant geslaan is. Baie muntstukke word deur die jare vervaardig met geïntegreerde gate soos Chinese "kontant" -muntstukke, Japannese munte, koloniale Franse muntstukke, ens. Dit is moontlik gedoen om toe te laat dat hulle aan koorde geryg kon word, om die opberging en die vervoer daarvan te vergemaklik. Deesdae help gate om muntstukke van soortgelyke grootte en metaal te onderskei, soos die Japannese munt van 50 jen en 100 jen. <gallery> Lêer:Frenchholeobv.jpg|1917 Franse muntstuk met 'n gat. Lêer:Chong Ning Tongbao 1.JPG|Chinese muntstuk, 1102–1106 Lêer:عملة فلسطينية معدنية.jpg|1941 Palestynse muntstuk. Lêer:GoEnDamaScan.jpg|Moderne Japannese 5-jen muntstuk. Lêer:1924 East African 1 cent coin reverse.jpg|1924 Oos-Afrika-muntstuk. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bibliografie == * Angus, Ian. ''Muntstukke en geldpunte''. Londen: Ward Lock, 1973. {{ISBN|0-7063-1811-0}} [[ISBN (identifier)|ISBN]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-7063-1811-0|0-7063-1811-0]]. == Eksterne skakels == * {{Commons-inline|Coins}} ldwnatbm70egf9lvng0t2wv9esduxa4 0 315904 2903599 2633494 2026-05-13T08:27:11Z Aliwal2012 39067 2903599 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Menno ter Braak | beeld = | onderskrif = | geboortedatum = {{geboortedatum|1902|1|26|}} | geboorteplek = Eibergen, [[Gelderland]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1940|5|14|1902|1|26|}} | sterfplek = Den Haag | nasionaliteit = [[Nederland]]s | beroep = Skrywer | alma_mater = [[Universiteit van Amsterdam]] }} '''Menno ter Braak''' ([[26 Januarie]] [[1902]] - [[14 Mei]] [[1940]]) was 'n [[Nederlanders|Nederlandse]] [[modernisme|modernistiese]] [[skrywer]]. ==Vroeë loopbaan== Ter Braak is gebore in Eibergen en het grootgeword in die stad [[Tiel]] waar hy 'n voorbeeldige leerling was. Hierna studeer hy aan [[Universiteit van Amsterdam]] waar hy as hoofvakke [[Nederlands]] en [[Geskiedenis]] neem. Hy het gereeld bygedra tot die studentetydskrif ''Propria Cures'' en het belanggestel in die studie van film (destyds 'n baie jong dissipline). Saam met Joris Ivens was Menno ter Braak ook 'n stigter van die Filmliga, 'n organisasie vir die studie van geanimeerde film. Hy het 'n Ph.D. proefskrif oor die Middeleeuse keiser Otto III voltooi en agtereenvolgens as onderwyser in 'n aantal sekondêre skole gewerk. ==''Forum'' beweging== In 1932 begin ter Braak saam met [[E. du Perron|Edgar du Perron]] en Maurice Roelants die literêre tydskrif ''Forum'', wat een van die belangrikste literêre tydskrifte in die Nederlandssprekende wêreld (dit het uitdruklik ook Vlaamse intellektuele betrek) in die dertigerjare van die [[20ste eeu]] sou word. Forum is algemeen beskou as 'n bolwerk van kulturele elitisme, wat 'n hoë kulturele vlak van diskoers, 'n rasionele vorm van literêre kritiek, gevolglike individualisme en 'n ernstige afkeur van alle intellektuele ornamentasie bepleit het. “Vent boven vorm” (los vertaal: 'persoonlikheid bo vorm') was die sleutelwoord van die ''Forum'' beweging, en [[Multatuli]] was een van die belangrikste vergestaltings daarvan. ==Politiese betrokkenheid== In 1933 het Ter Braak, toe in [[Den Haag]], by die Nederlandse [[Liberalisme|liberale]] dagblad 'Het Vaderland' aangesluit as 'n literêre redakteur. Hy was een van die eerste Nederlanders wat die bedreiging van die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|Nasionaal-Sosialiste]] begryp het. In hierdie jare het hy die [het] ''Comité van Waakzaamheid'' geskep. As intellektueel is hy die bekendste vir sy essays, waarvan die meeste oor Europese kultuur, politiek of 'n mengsel van die twee handel. Hy is duidelik beïnvloed deur [[Nietzsche]] en sy styl is doelbewus paradoksaal. == Latere skryfwerk == In sy laaste en bekendste essays is hy krities teenoor diegene wat hulself aan "hoër" en "geestelike" waardes onderwerp. Sodoende ontmasker hy die hiërargieë agter hierdie waardes wat ten doel het om hul eie agenda te bevorder. Teen hierdie onderwerping aan vreemde owerhede en valse waardes stel ter Braak die individualistiese ideaal van die ''"[[honnête homme]]"'', die "Man van integriteit", wat nie sal meedoen aan andere se verwagtinge en stelsels nie. == Dood == Teen die einde van sy lewe het hy toenemend betrokke geraak by die groeiende anti-fascistiese beweging in [[Nederland]]. Toe die [[Tweede Wêreldoorlog]] in 1939 uitbreek het hy in 'n diep [[depressie]] verval. Vier dae nadat Duitsland [[Nederland]] binnegeval het, en nadat hy 'n mislukte poging aangewend het om na [[Engeland]] te vlug, het ter Braak op 14 Mei 1940 in Den Haag [[selfmoord]] gepleeg deur 'n kalmeermiddel te gebruik, gekombineer met 'n gifinspuiting (waarskynlik toegedien deur sy broer Wim ter Braak, wat 'n geneesheer was).<ref>{{cite book |last1=Hanssen |first1=Léon |title=Sterven als een polemist. Menno ter Braak 1902-1940. Deel twee 1930-1940 |date=2001 |publisher=Balans |location=Amsterdam |isbn=9789050185288 |page=562 |edition=Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren |url=https://www.dbnl.org/tekst/hans017ster01_01/ |accessdate=22 Mei 2020}}</ref> Hy het gesterf op die dag dat die [[Luftwaffe]] sy voormalige tuisstad van [[Rotterdam]] gebombardeer het. Sy invloed het redelik bestendig gebly en tot in die vyftigerjare geduur; gedurende die vyftigerjare het sy invloed begin afneem, maar 'n aantal literêre tydskrifte, veral 'Libertinage' en 'Tirade', het getrou gebly aan 'n aantal van Ter Braak se idees. == Bibliografie== * 1928 - ''Kaiser Otto III. Ideal und Praxis im frühen Mittelalter'' (Ph.D. verhandeling) * 1929 - ''Cinema militans'' (essay) * 1930 - ''Het carnaval der burgers. Een gelijkenis in gelijkenissen'' (essay) * 1931 - ''De absolute film'' (essay) * 1931 - ''Afscheid van domineesland'' (essay) * 1931 - ''Hampton Court'' (roman) * 1931 - ''Man tegen man'' (essay) * 1932 - ''Démasqué der schoonheid'' (essay) * 1932-1935 - ''Forum'' Maandschrift voor letteren en kunst (tydskrif) * 1933 - ''Dr. Dumay verliest...'' (roman) * 1934 - ''Politicus zonder partij'' (essay) * 1935 - ''De pantserkrant. Een tragicomedie van wapens, schrijfmachines en idealen. Gevolgd door een brief aan een vijandin van het tooneel'' (toneelstuk) * 1935 - ''Het tweede gezicht'' (essays) * 1937 - ''Douwes Dekker en [[Multatuli]]'' (essay) * 1937 - ''Van oude en nieuwe Christenen'' (essay) * 1937 - ''Het Christendom. Twee getuigenissen in polemische vorm'' (essays) (met Anton van Duinkerken as mede-outeur) * 1937 - ''Het nationaal-socialisme als rancuneleer'' (essay) * 1938 - ''In gesprek met de vorigen'' (essay) * 1938 - ''Mephistophelisch'' (essay) * 1938 - ''De Augustijner monnik en zijn trouwe duivel'' (essay) * 1939 - ''De nieuwe elite'' (essay) * 1943 - ''De duivelskunstenaar. Een studie over [[Simon Vestdijk|S. Vestdijk]]'' (essay) * 1944 - ''Reinaert op reis'' (essays) * 1945 - ''Over waardigheid en macht. Politiek-cultureele kroniek'' (essay) * 1945 - ''Journaal 1939'' (dagboek) * 1946 - ''In gesprek met de onzen (essay) * 1949 - ''Briefwisseling Ter Braak - Du Perron. Een bloemlezing'' * 1949-1951 - ''Verzameld werk'' (sewe volumes) * 1962-1967 - ''Briefwisseling 1930-1940'' * 1965 - ''Het verraad der vlaggen (essays)'' * 1978 - ''De Propria Curesartikelen. 1923-1925'' * 1980 - ''De artikelen over emigrantenliteratuur. 1933-1940'' * 1992 - De draagbare Ter Braak == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{nl}} [http://www.dbnl.org/tekst/_for003foru00/ Forum (volledige tekste uit ''Forum'')] * {{nl}} [http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=braa002 DBNL auteur - Menno ter Braak], by die Digitale Biblioteek vir Nederlandse Literatuur * [http://www.mennoterbraak.nl Menno ter Braak Stigting] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Braak, Menno ter}} [[Kategorie:Geboortes in 1902]] [[Kategorie:Sterftes in 1940]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] cji1mx16fme1e3qza3vr7pvjym1p2si 0 317773 2903551 2839032 2026-05-12T22:59:50Z HermanvanAswegen988 200973 /* Romans */ 2903551 wikitext text/x-wiki '''J.M. Coetzee''' (gebore op [[9 Februarie]] [[1940]]) is 'n Suid-Afrikaans-gebore [[roman]]skrywer, essayis, taalkundige, vertaler en ontvanger van die 2003 [[Nobelprys vir Letterkunde]]. Coetzee se eerste roman was ''Dusklands'' (1974). Hy het voortgegaan om omtrent elke drie jaar 'n roman te publiseer. Hy het ook outobiografiese romans soos ''Boyhood'',''Youth'' en ''Summertime'', kortverhale, vertalings uit [[Nederlands]] en [[Afrikaans]], en verskeie essays en kritiese werke geskryf. Hy het twee keer die [[Bookerprys]], drie keer die [[CNA-prys]], die Jerusalem-prys, die ''Prix Femina étranger'', die ''Irish Times'' Internasionale fiksie-prys en verskeie ander toekennings en eerbewyse gewen. Hy het 'n aantal eredoktersgrade ontvang en is een van die mees bekroonde skrywers in die [[Engels]]e taal. == Romans == * ''Dusklands'' (1974) {{ISBN|0-14-024177-9}} * ''In the Heart of the Country'' (1977) {{ISBN|0-14-006228-9}} * ''[[Waiting for the Barbarians]]'' (1980) {{ISBN|0-14-006110-X}} * ''[[Life & Times of Michael K]]'' (1983) {{ISBN|0-14-007448-1}} * ''Foe'' (1986) {{ISBN|0-14-009623-X}} * ''[[Age of Iron]]'' (1990) {{ISBN|0-14-027565-7}} * ''The Master of Petersburg'' (1994) {{ISBN|0-14-023810-7}} * ''Disgrace'' (1999) {{ISBN|978-0-14-311528-1}} * ''Elizabeth Costello'' (2003) {{ISBN|0-670-03130-5}} * ''Slow Man'' (2005) {{ISBN|0-670-03459-2}} * ''Diary of a Bad Year'' (2007) {{ISBN|1-84655-120-X}} * ''The Childhood of Jesus'' (2013) {{ISBN|978-1-84655-726-2}} * ''The Schooldays of Jesus'' (2016) {{ISBN|978-1-91121-535-6}} * ''The Death of Jesus'' (2019) {{ISBN|978-1-92226-828-0}} * ''The Pole and Other Stories'' (2022) {{ISBN|978-1-52992-063-5}}<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/culture/2022-09-13/j-m-coetzee-after-many-years-of-practice-i-write-good-english-sentences.html|title=J. M. Coetzee: 'After many years of practice, I write good English sentences'|first=Berna González|last=Harbour|date=13 September 2022|website=EL PAÍS Engelse weergawe}}</ref> ==Outobiografiese romans== * ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'' (1997) {{ISBN|0-14-026566-X}} * ''Youth: Scenes from Provincial Life II'' (2002) {{ISBN|0-670-03102-X}} * ''Summertime'' (2009) {{ISBN|1-84655-318-0}} * ''Scenes from Provincial Life'' (2011) {{ISBN|1-84655-485-3}}. 'n Geredigeerde een-volume-werk van ''Boyhood: Scenes from Provincial Life'', ''Youth: Scenes from Provincial Life II'' en ''Summertime''. ==Kortverhale== ;Bundels * ''The Lives of Animals'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1999) {{ISBN|0-691-07089-X}} * ''Three Stories'' (Melbourne: Text Publishing, 2014) {{ISBN|9781922182562}} * ''Siete cuentos morales'' (Barcelona: El Hilo de Ariadna/Literatura Random House, 2018), in [[Spaans]] vertaal uit die ongepubliseerde teks getiteld "Moral Tales."<ref>{{cite web|url=https://www.publicbooks.org/the-south-according-to-coetzee/|title=The South According to Coetzee|last=Attridge|first=Derek|work=Public Books|date=25 Augustus 2019|accessdate=19 Desember 2019}}</ref> ;Verhale<ref>Kortverhale, behalwe indien anders aangedui.</ref> {|class='wikitable sortable' width='90%' |- !width=25%|Titel !|Jaar !|Eerste publikasie !|Herdruk/versameling !|Notas |- |A house in Spain |2000 |{{cite journal |author=Coetzee, J. M. |date=2000 |title=A house in Spain |department= |journal=Architectural Digest |volume=57 |issue=10 |pages=68-76 |url= <!--accessdate= -->}} |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |title=Three stories |location=Melbourne |publisher=Text Publishing |date=2014 <!--isbn=-9781922182562-->}} | |- |The African experience |2002 |{{cite journal |author= Coetzee, J. M. |date=2002 |title=The African experience |department= |journal=Preservation |volume=54 |issue=2 |pages=20-24 |url= <!--accessdate= -->}} |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |title=Three stories |location=Melbourne |publisher=Text Publishing |date=2014 <!--isbn=-9781922182562-->}} |Later gepubliseer as "Nietverloren". |- |He and his man |2003 |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |editor= |title=Nobel lectures : from the literature laureates, 1986 to 2005 |location=Melbourne |publisher=Melbourne University Publishing |date=2006 |page= |chapter=}} |{{cite book |author=Coetzee, J. M. |title=Three stories |location=Melbourne |publisher=Text Publishing |date=2014 <!--isbn=-9781922182562-->}} | |- |As a woman grows older |2004 |{{cite journal |author=Coetzee, J. M. |date=15 Januarie 2004 |title=As a woman grows older |department= |journal=The New York Review of Books |volume= |issue= |pages= |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2004/jan/15/as-a-woman-grows-older/?pagination=false <!--accessdate=2018-03-26-->}} | | |- |The old woman and the cats | | |{{cite book |author1=Bruyckere, Berlinde de |author2=J. M. Coetzee |title=Kreupelhout=Cripplewood |location=[[Brussel]] |publisher=Mercatorfonds |year=2013 <!--isbn=9789462300064-->}} | |- |Nietverloren |2009 |''Ten Years of the Caine Prize for African Writing'' (Oxford: New Internationalist Publications, 2009). {{ISBN|9781906523244}} | |Oorspronklik gepubliseer as "The African experience" (2002). |- |The dog |2017 |{{cite journal |author=Coetzee, J. M. |date=4 Desember 2017 |title=The dog |department= |journal=The New Yorker |volume=93 |issue=39 |pages=60-61 |url=https://www.newyorker.com/magazine/2017/12/04/the-dog <!--accessdate=2018-03-26-->}} | | |- |} ==Kritiek== * ''Truth in Autobiography'' (Kaapstad: Universiteit van Kaapstad uitgewers, 1984) * ''White Writing: On the Culture of Letters in South Africa'' (New Haven, CT: Yale University Press, 1988) {{ISBN|0-300-03974-3}} * ''Doubling the Point: Essays and Interviews'', red. David Attwell (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1992) {{ISBN|0-674-21518-4}} * ''Giving Offense: Essays on Censorship'' (Chicago, IL: University of Chicago Press, 1996) {{ISBN|0-226-11176-8}} * ''The Novel in Africa'' (Berkeley: Doreen B. Townsend Center for the Humanities, 1999) * ''Stranger Shores: Literary Essays, 1986–1999'' (Londen: Secker & Warburg, 2001) {{ISBN|0-14-200137-6}} * ''Inner Workings: Literary Essays, 2000–2005'' (Londen: Harvill Secker, 2007) {{ISBN|0-09-950614-9}} * ''Here and Now: Letters, 2008-2011'' (New York, NY: Viking, 2013) {{ISBN|0-670-02666-2}}, briefwisseling met Paul Auster * ''The Good Story: Exchanges on Truth, Fiction and Psychotherapy'', met Arabella Kurtz (New York, NY: Viking, 2015) {{ISBN|978-0-525-42951-7}} * ''Late Essays: 2006-2017'' (Londen: Harvill Secker, 2017) {{ISBN|978-1-91121-543-1}} ==Vertalings en inleidings== * ''A Posthumous Confession'' deur Marcellus Emants (Boston: Twayne, 1976 & Londen: Quartet, 1986). Vertaal met 'n inleiding deur J.M. Coetzee. {{ISBN|0-8057-8152-8}} * ''The Expedition to the Baobab Tree'' deur [[Wilma Stockenström]] (oorspronklike Afrikaanse titel: Die kremetartekspedisie, Human & Rousseau, Kaapstad, 1981) (Johannesburg: Jonathan Ball, 1983 & Londen: Faber, 1984). Vertaal deur J. M. Coetzee. {{ISBN|0-571-13112-3}} * ''Landscape with Rowers: Poetry from the Netherlands'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2004). Vertaal en met 'n inleiding deur J. M. Coetzee {{ISBN|0-691-12385-3}} * Inleiding tot ''[[Robinson Crusoe]]'' deur [[Daniel Defoe]] (Oxford World's Classics) {{ISBN|0-19-210033-5}} * Inleiding tot ''Brighton Rock'' deur [[Graham Greene]] (Penguin Classics) {{ISBN|0-14-243797-2}} * Inleiding tot ''Dangling Man'' deur [[Saul Bellow]] (Penguin Classics) {{ISBN|0-14-303987-3}} * Inleiding tot ''The Vivisector'' deur [[Patrick White]] (Penguin, 1999) {{ISBN|0-14-310567-1}} * Inleiding tot ''The Confusions of Young Törless'' deur Robert Musil (Penguin Classics, 2001) {{ISBN|978-0-14-218000-6}} * Inleiding tot ''[[Samuel Beckett]]: The Grove Centenary Edition'' vol. IV deur Samuel Beckett, geredigeer deur Paul Auster (New York: Grove Press, 2006) {{ISBN|0-8021-1820-8}} * Voorwoord tot [https://rainerebert.com/2018/06/25/rainer-ebert-anteneh-roba-africa-and-her-animals-pretoria-unisa-press-2018/ ''Africa and Her Animals: Philosophical and Practical Perspectives''], geredigeer deur Rainer Ebert & Anteneh Roba (Pretoria: Universiteit van Pretoria uitgewers, 2018) {{ISBN|978-1-86888-900-6}} ==Onderhoude== * "Speaking J. M. Coetzee", Stephen Watson, ''Speak'' vol. 1, no. 3 (1978): 21–24. * "An Interview with J. M. Coetzee", Tony Morphet, ''Social Dynamics'' vol. 10, no. 1 (1984): 62-65. * "An Interview with J. M. Coetzee", Jean Sévry, ''Commonwealth: Essays and Studies'' vol. 9, no. 1 (1986): 1–7. * "Two Interviews with J. M. Coetzee, 1983 and 1987," Tony Morphet, ''TriQuarterly'' 69 (Lente-Somer 1987): 454–64. * "On the Question of Autobiography: Interview with J. M. Coetzee", David Attwell, ''Current Writing: Text and Reception in South Africa'' vol. 3, no. 1 (1991): 117–122. * "An Interview with J. M. Coetzee", Richard Begam, ''Contemporary Literature'' vol. 33, no. 3 (1992): 419–431. * "An Interview with J. M. Coetzee", ''World Literature Today'' vol. 70, no. 1 (1996): 107–110. * "Voice and Trajectory: An Interview with J. M. Coetzee", Joanna Scott, ''Salmagundi'' 114/115 (1997): 82–102. * "The Sympathetic Imagination: A Conversation with J. M. Coetzee", Eleanor Wachtel, ''Brick: A Literary Journal'' 56 (2001): 37–47. * "A Rare Interview with a Literary Giant", Michael Shechner, ''Buffalo News'' 13 Okt. 2002, page E1. * [http://www.dn.se/kultur-noje/an-exclusive-interview-with-j-m-coetzee "An Exclusive Interview with J. M. Coetzee", David Attwell, ''Dagens Nyheter'', Dec. 8, 2003] * [http://www.satyamag.com/may04/coetzee.html "Animals, Humans, and Cruelty", ''Djurens Rätt'', 2004] * [https://web.archive.org/web/20120208110458/http://www.stirrings-still.org/SS3-1.pdf "An Interview with J. M. Coetzee", Erik Grayson, ''Stirrings Still'' vol. 3, no. 1 (2006): 4–7.] * "All Autobiography is ''Autre''-biography", David Atwell, in ''Selves in Question: Interviews on South African Auto/biography,'' ed. Judith Lütge Coullie et al. (Honolulu, HI: Universiteit van Hawai'i uitgewers, 2006), 213–218. * [http://www.humanesociety.org/news/interview/2008/03/JM_Coetzee_interview_031408.html "The Canadian Seal Hunt: An Interview with J. M. Coetzee", ''The Humane Society of the United States'', 14 Mar. 2008] * "Nevertheless, My Sympathies are with the Karamazovs: An Email Correspondence: Mei – Desember 2008", Arabella Kurtz, ''Salmagundi'' 166/167 (Spring 2010): 39–72. * "An Interview with J. M. Coetzee", Lawrence Rainey, David Attwell, em Benjamin Madden, ''Modernism/Modernity'' vol. 18, no. 4 (2011): 847–853. * [http://issuu.com/thehumanitarian/docs/cf_december2012_for_web "...A Certain Age...", Lore Watterson, ''Classicfeel'' Des/Jan (2012–13): 22–29.] * [https://www.clarin.com/cultura/nobel-quiere-unir-letras-sur_0_ByQwGtxqW.html "El Nobel que quiere unir las letras del Sur", ''Clarín'' (Argentynse koerant), 9 Aug. 2017] == Biografieë == * {{cite book|first=J. C.|last=Kannemeyer|title=J.M. Coetzee – ’n geskryfde lewe|location=Johannesburg en Kaapstad|publisher=Jonathan Ball|year=2012|language=Afrikaans|isbn=978-1-86842-495-5}} * {{cite book|first=David|last=Attwell|title=J. M. Coetzee and the Life of Writing: Face to Face with Time|location=New York, NY|publisher=Viking Books|year=2015|isbn=978-0-525-42961-6}} == Film- en televisie verwerkings == * ''Dust'' (1985), reg. Marion Hänsel (1985): 'n verwerking van ''In the Heart of the Country''. * ''The Lives of Animals'', regie Alex Harvey (2002). * ''De Muze''/''The Muse'', regie Ben van Lieshout (2007). 'n Verwerking van ''Youth: Scenes from Provincial Life II''. * ''Disgrace'' (2008), regie Steve Jacobs. * Terwyl die bogenoemde vier verwerkings nie deur Coetzee geskryf is nie het hy wel draaiboeke geskryf vir ''In the Heart of the Country'' en ''Waiting for the Barbarians''. Dit moet egter nog vervaardig word, maar is gepubliseer in ''J.M. Coetzee: Two Screenplays'', red. Hermann Wittenberg (Kaapstad: Universiteit van Kaapstad uitgewers, 2014) {{ISBN|978-1-77582-080-2}} * ''Waiting for the Barbarians'', regie Ciro Guerra (2019). == Samewerkings == *In 2012 het Coetzee die libretto geskryf vir die opera ''Slow Man'' deur Nicholas Lens, gebaseer op sy gelyknamige roman. Die opera is die eerste keer opgevoer op 5 Julie 2012 tydens die Malta-fees by die Groot Teater in [[Poznań]]<ref>Roszak, Joanna (Julie 2012). [http://www.biweekly.pl/article/3800-and-we-break-down-ourselves.html "And We Break Down Ourselves"] ''Bi-Weekly'', Poolse Nasionale Oudiovisuele Instituut</ref><ref>Derkaczew, Joanna (11 Julie 2012). [http://wyborcza.pl/1,75475,12106151,_Slow_Man____Coetzee_w_operze__Jak_gasnie_czlowiek.html#ixzz2jhOObeg4 "'Slow Man' - Coetzee w operze. Jak gaśnie człowiek"]. ''Gazeta Wyborcza''.</ref><ref>Books Live South Africa [http://bookslive.co.za/blog/2011/08/29/jm-coetzee-writes-libretto-for-slow-man-the-opera/].</ref><ref>Willem De Vries, South Africa, Boekenbrug [http://bookslive.co.za/blog/2012/07/06/multimedia-slow-man-the-opera-premiers-in-poland-plus-honorary-doctorate-for-coetzee/].</ref><ref>Uitgeverij Cossee [http://www.uitgeverijcossee.nl/nieuwsbericht/J.M.-Coetzee-op-de-planken-N100.php].</ref><ref>JM Coetzee NL [http://www.jmcoetzee.nl/nieuws-016-operaversie.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213224706/http://www.jmcoetzee.nl/nieuws-016-operaversie.asp |date=2014-12-13 }}.</ref><ref>Lepszy Poznan Publikacje [http://www.lepszypoznan.pl/2012/06/20/znany-noblista-odwiedzi-poznan.html].</ref><ref>The Ordinary Man, Dorota Semenowicz (Empik) [http://www.empik.com/zwykly-czlowiek-rozmowa-z-nicholasem-lensem-wywiady-empikultura,87136,a].</ref> *{{cite book |author1=Bruyckere, Berlinde de |author2=J. M. Coetzee |title=Cripplewood = Kreupelhout |location=Brussel |publisher=Mercatorfonds |year=2013 <!--isbn=9789462300064-->}}<ref>Gepubliseer saam met die uitstalling deur Berlinde de Bruyckere getiteld Kreupelhout - Cripplewood wat gehou is by die Pawiljoen van België, 55ste Internasionale Kunsuitstalling, La Biennale di Venezia, 1 Junie-24 November 2013.</ref> ==Kritiese studies van Coetzee se werk== ;Monografieë * {{cite book|first=Teresa|last=Dovey|title=The Novels of J.M. Coetzee: Lacanian allegories|location=Johannesburg|publisher=Ad. Donker|year=1988|isbn=0-86852-132-9}} * {{cite book|first=Dick|last=Penner|title=Countries of the Mind: The Fiction of J. M. Coetzee|location=New York, NY|publisher=Greenwood Press|year=1989|isbn=0-313-26684-0|url=https://archive.org/details/countriesofmindt00penn}} * {{cite book|first=Susan VanZanten|last=Gallagher|title=A Story of South Africa: J.M. Coetzee's Fictions in Context|location=Cambridge, MA|publisher=Harvard University Press|year=1991|isbn=0-674-83972-2|url=https://archive.org/details/storyofsouthafri00susa}} * {{cite book|first=David|last=Attwell|title=J. M. Coetzee: South Africa and the Politics of Writing|location=Berkeley, CA|publisher=University of California Press|year=1993|isbn=0-520-07812-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/jmcoetzeesouthaf0000attw}} * {{cite book|first=Sue|last=Kossew|title=Pen and Power: A Post-Colonial Reading of J. M. Coetzee and André Brink|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=1996|isbn=978-90-420-0094-0}} * {{cite book|first=Dominic|last=Head|title=J. M. Coetzee|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-48232-5}} * {{cite book|first=Derek|last=Attridge|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|url-access=registration|location=Chicago, IL|publisher=University of Chicago Press|year=2004|isbn=978-0-226-03117-0}} * {{cite book|first=Michela|last=Canepari-Labib|title=Old Myths-Modern Empires: Power, Language, and Identity in J. M. Coetzee's work|location=Oxford; New York, NY|publisher=Peter Lang|year=2005|isbn=0-8204-7191-7}} * {{cite book|first=Laura|last=Wright|title=Writing 'out of all the camps': J. M. Coetzee's Narratives of Displacement|location=New York, NY|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-97707-4}} * {{cite book|first=Sławomir|last=Masłoń|title=Père-Versions of the Truth: The Novels of J.M. Coetzee|location=Katowice|publisher=University of Silesia|year=2007|isbn=978-83-226-1721-2}} * {{cite book|first=Stephen|last=Mulhall|title=The Wounded Animal: J. M. Coetzee and the Difficulty of Reality in Literature and Philosophy|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=2008|isbn=978-0-691-13737-7}} * {{cite book|first=Jane|last=Poyner|title=J. M. Coetzee and the Paradox of Postcolonial Authorship|location=Farnham; Burlington, VT|publisher=Ashgate|year=2009|isbn=978-0-7546-5462-9}} * {{cite book|first=Carrol|last=Clarkson|title=J. M. Coetzee: Countervoices|location=Basingstoke; New York, NY|publisher=Palgrave Macmillan|year=2009|isbn=978-0-230-22156-7}} * {{cite book|first=Hania A.M.|last=Nashef|title=The Politics of Humiliation in the Novels of J. M. Coetzee|location=New York, NY|publisher=Routledge|year=2009|isbn=978-0-415-65260-5}} * {{cite book|first=Mike|last=Marais|title=Secretary of the Invisible: The Idea of Hospitality in the Fiction of J. M. Coetzee|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=2009|isbn=90-420-2712-6}} * {{cite book|first=Dominic|last=Head|title=The Cambridge Introduction to J.M. Coetzee|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=978-0-521-68709-6}} * {{cite book|first=Gillian|last=Dooley|title=J. M. Coetzee and the Power of Narrative|location=New York|publisher=Cambria Press|year=2010|isbn=978-1-60497-673-1}} * {{cite book|first=Andrew|last=van der Vlies|title=J.M. Coetzee's 'Disgrace'|url=https://archive.org/details/jmcoetzeesdisgra0000vand|url-access=registration|location=New York, NY|publisher=Continuum|year=2010|isbn=0-8264-0661-0 }} * {{cite book|first=Patrick|last=Hayes|title=J. M. Coetzee and the Novel: Writing and Politics After Beckett|location=Oxford; New York, NY|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-958795-7}} * Lazo Pablo, ''J.M. Coetzee. Los imaginarios de la Resistencia'', Akal, España, 2017. {{ISBN|6079753774}} *{{cite book|first=María J.|last=López|title=Acts of Visitation: The Narrative of J. M. Coetzee|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=2011|isbn=978-90-420-3407-5}} * {{cite book|first=Elizabeth|last=MacFarlane|title=Reading Coetzee|location=Amsterdam|publisher=Rodopi|year=2013|isbn=978-90-420-3701-4}} * {{cite book|first=Katherine|last=Hallemeier|title=J. M. Coetzee and the Limits of Cosmopolitanism|location=New York, NY|publisher=Palgrave MacMillan|year=2013|isbn=978-1-137-35254-5}} * {{cite book|first=Marek|last=Pawlicki|title=Between Illusionism and Anti-Illusionism: Self-Reflexivity in the Chosen Novels of J. M. Coetzee|location=Newcastle Upon Tyne|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2013|isbn=978-1-443-85304-0}} * {{cite book|first=Jarad|last=Zimbler|title=J. M. Coetzee and the Politics of Style|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=978-1-107-04625-2}} * {{cite book|first=Jonathan|last=Crewe|title=In the Middle of Nowhere: J. M. Coetzee in South Africa|location=Lanham, MD|publisher=University Press of America|year=2015|isbn=978-0-761-86693-0}} * {{cite book|first=Jan|last=Wilm|title=The Slow Philosophy of J. M. Coetzee|location=Londen|publisher=Bloomsbury|year=2016|isbn=978-1-474-25645-2}} * {{cite book|first=Anthony|last=Uhlmann|title=J. M. Coetzee: Truth, Meaning, Fiction|location=New York|publisher=Bloomsbury|year=2020|isbn=978-1-501-35747-3}} * Wiegandt, Kai (2020). ''J. M. Coetzee's Revisions of the Human: Posthumanism and Narrative Form''. Cham: Palgrave Macmillan, 2020. {{ISBN|978-3-030-29305-5}}. ;Versamelde essays * ''The Writings of J. M. Coetzee'', red. Michael Valdez Moses (Durham, NC: Duke University Press, 1994). * ''Critical perspectives on J. M. Coetzee'', reds. Graham Huggan en Stephen Watson (New York, NY: St. Martin's Press, 1996). * ''Critical Essays on J. M. Coetzee'', red. Sue Kossew (New York, NY: G.K. Hall, 1998). * ''A Universe of (Hi)stories: Essays on J. M. Coetzee'', red. Liliana Sikorska (Frankfurt am Main; New York, NY: Peter Lang, 2006). * ''J. M. Coetzee and the Idea of the Public Intellectual'', red. Jane Poyner (Athens, OH: Ohio University Press, 2006). * ''J. M. Coetzee: Critical Perspectives'', red. Kailash C. Baral (New Delhi: Pencraft, 2008). * ''J. M. Coetzee in Context and Theory'', reds. Elleke Boehmer, Katy Iddiols, en Robert Eaglestone (Londen; New York, NY: Continuum, 2009). * ''J. M. Coetzee's Austerities'', reds. Graham Bradshaw en Michael Neill (Surrey; Burlington, VT: Ashgate, 2010). * ''J. M. Coetzee and Ethics: Philosophical Perspectives on Literature'', reds. Anton Leist en Peter Singer (New York, NY: Columbia University Press, 2010). * ''A Companion to the Works of J. M. Coetzee'', red. Tim Mehigan (Rochester: Camden House, 2011). * ''Strong Opinions: J. M. Coetzee and the Authority of Contemporary fiction'', reds. Chris Danta, Sue Kossew, en Julian Murphet (New York, NY: Routledge, 2011). * ''Approaches to Teaching Coetzee's 'Disgrace' and Other Works'', reds. Laura Wright, Jane Poyner, en Elleke Boehmer (The Modern Language Association of America, 2014). * ''J. M. Coetzee’s The Childhood of Jesus: The Ethics of Ideas and Things'', reds. Anthony Uhlmann en Jennifer Rutherford (Londen: Bloomsbury, 2017). * ''Beyond the Ancient Quarrel: Literature, Philosophy, and J. M. Coetzee'', reds. Patrick Hayes en Jan Wilm (Oxford: Oxford University Press, 2017). * ''The Intellectual Landscape in the Works of J. M. Coetzee'', reds. Tim Mehigan en Christian Moser (Columbia, MD: Boydell & Brewer, 2018). * ''The Cambridge Companion to J.M. Coetzee'', red. Jarad Zimbler (Cambridge: Cambridge University Press, 2020). == Verwysings == {{Verwysings|30em}} {{DEFAULTSORT:Coetzee, John Maxwell}} [[Kategorie:Skrywers]] [[Kategorie:Bibliografieë]] czsne7q7eqn96bnnq6lb0z1jk3o7ece 0 364995 2903484 2892061 2026-05-12T19:17:21Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903484 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Malcolm Lowry | beeld = | beeldonderskrif = Lowry in 1946 | geboortenaam = Clarence Malcolm Lowry | geboortedatum = {{geboortedatum|1909|7|28}} | geboorteplek = New Brighton, Cheshire (nou [[Merseyside]]), Engeland | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1957|6|26|1909|7|28}} | sterfplek = Chalvington with Ripe, Sussex (nou [[Oos-Sussex]]), Engeland | huweliksmaat = {{Nowrap|Jan Gabrial (1934–1937)<br />[[Margerie Bonner]] (1940–1957, sy afsterwe)}} | beroep = Romansier, digter | movement = [[Modernisme]]<!-- | notableworks = {{Nowrap|''Ultramarine'' (1933)<br>''Under the Volcano'' (1947)<br>''Hear Us O Lord from Heaven Thy Dwelling Place'' (1961)<br>''Lunar Caustic'' (1968)<br>''Dark as the Grave wherein my Friend is Laid'' (1968)<br>''October Ferry to Gabriola'' (1970)}}--> }} '''Clarence Malcolm Lowry''' ({{IPAc-en|ˈ|l|aʊ|r|i}}, [[28 Julie]] [[1909]] - [[26 Junie]] [[1957]]) was 'n [[Engeland|Engelse]] [[digter]] en [[roman]]skrywer wat veral bekend is vir sy roman uit 1947 getitel ''Under the Volcano''.<ref name="canenc">[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/clarence-malcolm-lowry/ "Malcolm Lowry"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818173632/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/clarence-malcolm-lowry |date=18 Augustus 2019 }}. ''The Canadian Encyclopedia'', 9 April 2008.</ref><ref name="blogspot2004">[http://malcolmlowry.blogspot.co.uk/2011/04/foul-play-at-white-cottage.html]: Bowker, G. (2004), "Foul Play at White Cottage", ''The Times Literary Supplement'', 20 Februarie 2004 – outlines the peculiar circumstances of Lowry's death.</ref><ref>[http://searcharchives.bl.uk/IAMS_VU2:IAMS032-003392710 Jan Gabrial Papers of Malcolm Lowry]{{Dooie skakel|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, archives and manuscripts catalogue, the British Library. Besoek op 13 Mei 2020</ref> == Bibliografie == *''Ultramarine'' ([[1933]]), *''Under the Volcano'' ([[1947]]), in die Nederlands uitgegee as ''Onder de vulkaan'', verfilm deur [[John Huston]] in [[1984]] *''Lunar Caustic'' ([[1968]]) in die Nederlands uitgegee as ''Maanzuur'' == Postuum uitgawes == *''Hear Us O Lord from Heaven Thy Dwelling Place'' ([[1961]]) *''Selected Poems of Malcolm Lowry'' ([[1962]]) *''Lunar Caustic'' ([[1968]]) *''Dark as the Grave wherein my Friend is Laid'' ([[1968]]) *''October Ferry to Gabriola'' ([[1970]]) *''The Voyage That Never Ends'' ([[2007]]), 'n keur van gedigte, verhale en briewe, saamgestel deur Michael Hofmann == Biografieë == *''Lowry, a Biography'', Douglas Day ([[1973]]) *''Volcano: An Inquiry Into the Life and Death of Malcolm Lowry'',<ref name="NFB">{{cite news|url=http://www.nfb.ca/film/volcano|title=Volcano: An Inquiry into the Life and Death of Malcolm Lowry|date=1976|work=Documentary film|publisher=National Film Board of Canada|accessdate=2009-03-31|archive-date=2024-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305055438/https://www.nfb.ca/film/volcano/|url-status=dead}}</ref> National Film Board of Canada, ([[1976]]) *''Malcolm Lowry Remembered'', G. Bowker, ed ([[1985]]) *''Pursued by Furies: A Life of Malcolm Lowry'', G. Bowker ([[1993]]) *''Inside the Volcano: My Life with Malcolm Lowry'', Jan Gabrial ([[2000]]) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20110720061911/http://home.istar.ca/~stewart/volcano.htm Malcolm Lowry's Under the Volcano] * [https://web.archive.org/web/20070930083107/http://nonstopdesign.com/gallery2/main.php?g2_itemId=10654 Fotos van die strand waar Malcolm Lowry se hut staan in Noord-Vancouver, Kanada] * [http://www.nfb.ca/film/volcano Volcano: An Inquiry into the Life and Death of Malcolm Lowry], film van die [http://nfb.ca NFB]. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lowry, Malcolm}} [[Kategorie:Sterftes in 1957]] [[Kategorie:Geboortes in 1909]] [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Engelse digters]] lmyerve4ijs3cb3f4pwvs155h7ygu3d 0 369088 2903398 2901574 2026-05-12T14:34:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903398 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |Naam=Looisuur |IUPACNaam=1,2,3,4,6-penta-''O''-{3,4-dihidroksi-5-[(3,4,5-trihidroksibensoïel)oksi]bensoïel}-{{small|D}}-glukopiranoos |SistematieseNaam=2,3-dihidroksi-5-({[(2R,3R,4S,5R,6R)-3,4,5,6-tetrakis({3,4-dihidroksi-5-[(3,4,5-trihidroksifeniel)karbonieloksi]feniel}karbonieloksi)oksaan-2-iel]metoksi}karboniel)feniel-3,4,5-trihidroksibensoaat |AnderName=''Acidum tannicum''<br/>Gallotanniensuur<br/>Digallisuur<br/>Gallotannien<br/>Tanniemum<br/>Kwersitannien<br/>Eikebastannien<br/>Kwersotanniensuur<br/>Kwersitanniensuur |struktuur= |struktuur2= |CASNo=1401-55-4 |formule=C{{Sub|76}}H{{Sub|52}}O{{Sub|46}} |MolereMassa=1701,19&nbsp;g/mol |Voorkoms= |Digtheid=2,12&nbsp;g/cm³ |Oplosbaarheid=2850&nbsp;g/L of 250&nbsp;g/L{{R|ACS|chembook}} |pKa=6 |Smeltpunt=ontbind bo 200&nbsp;°C }} [[Lêer:Tannic acid.svg|links|duimnael|200px|Looisuur]] [[Lêer:Phenol2.svg|links|50px|duimnael|Fenol]] '''Looisuur''' is 'n spesifieke vorm van [[tannien]]. Dit is 'n [[Fenol|polifenol]], 'n tipe [[organiese verbinding]]. Dit is 'n swak [[suur]] (pKa ongeveer 6), wat te wyte is aan die talle fenolgroepe in die struktuur. Die chemiese formule vir kommersiële looiersuur word dikwels as C{{Sub|76}}H{{Sub|52}}O{{Sub|46}} gegee, maar in werklikheid is dit 'n mengsel van glukoside en [[ester]]s wat afhangend is van die plantbron waarvan die looiersuur onttrek word. Kommersiële looisuur word gewoonlik uit een of meer van die volgende plante onttrek: ''Caesalpinia spinosa'', ''Rhus semialata'', ''Quercus infectoria'' of ''Rhus coriaria''. Volgens die definisie in die Food Chemicals Codex{{R|FCC2020}} word slegs tanniene afkomstig van die bogenoemde plante as looiersuur beskou. Soms word ekstrakte van kastaiinghout of [[eike]]hout ook beskryf as looiersuur. Terwyl looisuur 'n spesifieke tipe tannien is, word die twee terme soms verkeerd uitruilbaar gebruik in Engels (dws. "Tannin" en "Tannic acid" word verwar). Die langdurige misbruik van die terme en die insluiting daarvan in wetenskaplike artikels het die verwarring vererger. Dit is veral wydverspreid in verband met [[Tee|groen tee en swart tee]], wat albei tannien bevat maar nie looiersuur nie.{{R|Wheeler|Tea101}} Daarom is looisuur nie 'n toepaslike standaard vir enige vorm van tannienanalise nie, vanweë die swak gedefinieerde samestelling daarvan. {{clear|left}} == Voorkoms in die natuur == Looisuur verkry uit [[eike]]hout is hoofsaaklik kwersitanniensuur en kom voor in die bas en blare. Gallotanniensuur is ook 'n vorm van looisuur en kom voor in 'n soort uitgroeisel op die uitwendige weefsels van die boom wat 'n "gal" genoem word. == Gebruike == === Gebruike in die industrie === Tanniene is 'n basiese bestanddeel in die chemiese kleuring van hout en kom reeds voor in hout soos eikehout en okkerneut. Die aanwesigheid van tanniene in die bas van redwood (Sequoia) is 'n sterk natuurlike verdediging teen veldbrand, ontbinding en besmetting deur sekere insekte soos [[termiet]]e. Looisuur is gebruik in die kleurproses vir sellulose vesels soos katoen, maar word nie meer algemeen gebruik nie. Looisuur kan gebruik word vir die bewaring van yster-gebaseerde metaalvoorwerpe om korrosie te inhibeer, maar dit maak die korrosie swart en enige blootgestelde metaal donkerblou. === Gebruik in voedsel === In baie wêrelddele word dit gebruik in gebak, alkoholiese en nie-alkoholiese drank, bevrore suiwelprodukte en vleisprodukte.{{R|fda-gras}} === Gebruik as medikasie === Saam met [[magnesium]] en soms geaktiveerde houtskool is looiersuur vroeër in die laat 19de en vroeë 20ste eeu gebruik as behandeling vir baie giftige stowwe, onder andere strignien en sampioene.{{R|Sturmer}} Die instelling van looiersuurbehandeling van ernstige brandwonde in die 1920's het die sterftesyfer aansienlik verlaag.{{R|Maquinarias}} Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] is looiersuurverbande gebriuk om brandwonde te behandel maar na die oorlog is hierdie gebruik laat vaar weens die ontwikkeling van meer moderne behandelings.{{R|TIME}} == Gevare == Looisuur kan potensiële gesondheidsgevare veroorsaak, soos skade aan die oog, vel, asemhalingskanale en spysverteringskanale. Dit kan irritasie, rooiheid, pyn, dowwe sig en moontlike oogskade veroorsaak. Wanneer looiersuur in skadelike hoeveelhede deur die vel geabsorbeer word, kan dit irritasie, rooiheid en pyn veroorsaak. Naarheid, braking en diarree is simptome van inname van looiersuur en langdurige blootstelling kan lewerskade veroorsaak. By inaseming kan looiersuur irritasie van die lugweë veroorsaak.{{R|fishersci}} == Kyk ook == * [[Looiery]] == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ACS">{{cite web |title=Tannic acid |url=https://www.acs.org/content/acs/en/molecule-of-the-week/archive/t/tannic-acid.html |website=American Chemical Society |access-date=17 Februarie 2021 |language=en}}</ref> }<ref name="chembook">{{cite web |title=Tannic acid |url=https://www.chemicalbook.com/ProductChemicalPropertiesCB3116328_EN.htm |website=Chemical Book |access-date=17 Februarie 2021 |language=en}}</ref> <ref name="FCC2020">{{cite web | title=FCC - Online | website=Food Chemicals Codex (FCC) | date=20 November 2020 | url=https://www.foodchemicalscodex.org/ | access-date=17 Februarie 2021 | language=en }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="fda-gras">{{cite web |title=Food Additive Status List (GRAS); listing for tannic acid |url=https://www.fda.gov/food/food-additives-petitions/food-additive-status-list#ftnT |publisher=US Food and Drug Administration |date=24 Oktober 2019 |access-date=17 Februarie 2021 |language=en}}</ref> <ref name="fishersci">{{cite web |title=Material Safety Data Sheet: Tannic Acid |url=https://fscimage.fishersci.com/msds/22410.htm |website=Thermo Fisher Scientific |access-date=17 Februarie 2021 |language=en |archive-date= 5 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205195232/https://fscimage.fishersci.com/msds/22410.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Maquinarias">{{cite journal |last1=de Maquinarias |first1=Venta |first2=Más |last2=Monografias |title=The use of tannic acid in the local treatment of burn wounds: intriguing old and new perspectives |journal=Wounds |year=2001 |volume=13 |issue=4 |pages=144–58 |url=http://taninos.tripod.com/usotaninos.htm |language=en |access-date=17 Februarie 2021 |archive-date=17 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517121508/https://taninos.tripod.com/usotaninos.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Tea101">{{cite web | title=What are Tannins in Tea? Is it Good or Bad? | website=Tea 101 | date=20 April 2017 | url=https://tea101.teabox.com/tannins-in-tea/ |access-date=17 Februarie 2021 |language=en}}</ref> <ref name="Sturmer">{{cite journal |last=Sturmer |first=J. W. |date=13 April 1899 |title=Pharmaceutical Toxicology |url=https://books.google.com/books?id=dcvmAAAAMAAJ&pg=PA472 |pages=472–4 |journal=The Pharmaceutical Era |volume=21 |issn=0096-9125 |language=en}}</ref> <ref name="TIME">{{Cite news |title=Medicine: War Wounds |magazine=TIME |date=18 September 1939 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,762600-2,00.html |access-date=17 Februarie 2021 |archive-date= 3 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103212701/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,762600-2,00.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="Wheeler">{{cite journal | last=Wheeler | first=Stephen R. | title=Tea and Tannins | journal=Science | publisher=American Association for the Advancement of Science (AAAS) | volume=204 | issue=4388 | date=6 April 1979 | issn=0036-8075 | doi=10.1126/science.432625 | pages=6–6 |bibcode=1979Sci...204....6P |pmid=432625 |language=en}}</ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Chemie]] [[Kategorie:Chemiese bindings]] [[Kategorie:Organiese chemie]] dwrc0v7a52obusfwh6ti2yw680gah3l 0 370870 2903501 2831255 2026-05-12T20:13:54Z Sobaka 328 /* Suid-Afrika se wapens van massavernietiging */ skakel 2903501 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The Boer War, 1899 - 1902 Q82962.jpg|duimnael|Tweede Vryheidsoorlog, 1899–1902, die 94-ponder Creusot '[[Long Tom]]'-kanon skiet op Britse magte tydens die [[beleg van Mafeking]] wat van Oktober 1899 tot Mei 1900 geduur het.]] [[Lêer:ZuluWarriors adj.jpg|duimnael|Zoeloekrygers]] [[Lêer:German trench Delville Wood September 1916.jpg|duimnael|Delvillebos, verwoesting 1916.]] Die '''militêre geskiedenis van Suid-Afrika''' beskryf die [[Krygsgeskiedenis|geskiedenis van konflik en gewapende magte]] oor 'n tydperk wat strek vanaf die begin van die [[geskiedenis]] tot die huidige tyd. Dit dek [[Burgeroorlog|burgeroorloë]], [[Oorlog|oorloë]] van aggressie en van selfverdediging binne [[Suid-Afrika]] en teen die land. Dit sluit die geskiedenis in van konflik wat in die moderne Suid-Afrika en in naburige gebiede geveg is, in beide wêreldoorloë en in moderne internasionale konflikte. Tussen 200 000 en 100 000 jaar gelede het moderne mense regdeur [[Afrika]] begin ontwikkel, insluitend Suid-Afrika. Die eerste mense was die voorouers van die [[San]], wat later met suidbewegende Khoi-herders uit die noorde ontmoet het en gesamentlik as die [[Khoisan]] bekend geword het.<ref name=BriefHistory>{{cite web|title=Brief history|url= https://saspecialist.southafrica.net/za/es/topics/entry/brief-history|access-date= 7 Julie 2022|lang=en|website=SASpecialist}}</ref> Aangesien die vroegste bewyse van prehistoriese oorlogvoering in 'n Mesolitiese begraafplaas in Jebel Sahaba gevind is, vasgestel is om ongeveer 14 000 jaar oud te wees,<ref name="Keeley page 37">{{cite book|last1=Keeley|first1=Lawrence H|title=War Before Civilization: The Myth of the Peaceful Savage|page= 37|lang=en}}</ref>{{rp|37}} kan aanvaar word dat konflik van die vroegste tye ook deel van die samelewing in Suid-Afrika was. Die Khoisan het ongeveer dieselfde tyd (300 n.C.) na die Kaapse Skiereiland en omstreke afgedryf. Verder noord het vroeë [[Ystertydperk]]groepe die [[Limpoporivier]] oorgesteek, wie se afstammelinge sowat 1 000 jaar later die Afrika-koninkryk [[Mapungubwe]] gevorm het en met Indië, Arabië en China begin handel dryf het.<ref name=BriefHistory /> Konflik tussen die inheemse inwoners en die Europese ontdekkers het reeds vroeg voorgekom met die [[Slag van Soutrivier]] op 1 Maart 1510 as die eerste skermutseling tussen die bemanning van 'n Portugese vloot onder leiding van Francisco de Almeida en die inheemse Khoikhoi.<ref name="SteenkampAssegais">{{Cite book|last1=Steenkamp|first1=Willem|author-link1=Willem Steenkamp|title=Assegais, Drums & Dragoons: A Military And Social History Of The Cape|publisher=Jonathan Ball Publishers|year=2012|isbn=978-1-86842-479-5|location=Cape Town|pages=2, 3 & 4}}</ref> In [[1652]] het [[Jan van Riebeeck]] en sy 90-man uit [[Nederland]] aangekom en 'n skeepssteunpos aan Tafelbaai gestig. Die Kaap het 'n belangrike punt beide geografies en polities geword, aangesien dit op die enigste vroeë handelsroete vanaf Europa en die Amerikas na Indië, die 'Spesery-eilande' van die Oos-Indiese Eilande, en die Ooste was. Oor die volgende 200 jaar het verskeie golwe van ander Europese en Indiese setlaars ook opgedaag en konflik het 'n inherente deel van uitbreidingspogings deur inheemse en nuwe aankomelinge geword.<ref name=BriefHistory /> Daarna het die Nederlanders, Britte en tot 'n mate ook die Franse geveg om beheer oor die Kaap, met die Britte wat uiteindelik in 1806 geseëvier het. Verskeie Boere het daarna die binneland ingetrek om Britse heerskappy te ontsnap.<ref name=BriefHistory /> Dit was ook die begin van die [[Mfecane]] (‘die verstrooiing, die verplettering’) van Swart Afrikane wat in [[Zoeloeland]] begin het, die [[Drakensberge]] oorgesteek het en deur die huidige Vrystaatse provinsie gevee het. Aangespoor deur die Zoeloe-krygerkoning [[Shaka]] se groeiende militarisme, het dit 'n verwarrende maalstroom van beweging en bloedbad geword. Die toevoeging van die [[Voortrekkers]] op soek na grond en die nuut aangekome [[1820-Setlaars|1820 Britse Setlaars]] by hierdie mengsel het verdere konflikpotensiaal gebring. Die laat 1800's het die ontdekking van Suid-Afrika se enorme [[goud]]- en [[diamant]]rykdom beleef en imperiale aandag van Brittanje getrek.<ref name=BriefHistory /> Gedurende die 20ste eeu was Suid-Afrika betrokke by drie totale oorloë, die Tweede Vryheidsoorlog, en twee Wêreldoorloë. Hierdie konflikte vorm die basis van wat later sou kom, die [[Koue Oorlog]] in Suider-Afrika en die proliferasie van onderlingverbinde konflikte in die streek tussen 1960 en 1990.<ref>{{cite book|last1=Van der Waag|first1= Ian|year= 2018|title= Military History of Modern South Africa|place=Havertown|publisher=Casemate Publishers|lang=en}}</ref> [[Apartheid]] lei 'n tydperk van 1948 tot die vroee 1990s in van geïnstitusionaliseerde rassisme en die onderdrukking van nie-blankes, waartydens die [[African National Congress]] (asook ander swart-nasionalistiese bewegings) verbied is en hul leiers, insluitend [[Nelson Mandela]], na die gevangenis op Robbeneiland verban is. Die tydperk het groeiende eksterne en interne weerstand ontlok wat na die ontbanning van die ANC, die vrylating van Mandela en sy medegevangenes en die eerste algemene demokratiese verkiesing van 1994 het die geboorte van die nuwe Suid-Afrika ingelui.<ref name=BriefHistory /> Die herinnering aan gewapende konflik is deel van verskeie Suid-Afrikaanse identiteite. Afrika-nasionaliste onthou met trots vroeëre Afrika-leiers soos Maqoma, [[Sekhukhune]] en [[Bhambatha|Bambata]] wat Europese verowering teëgestaan het. Zoeloe-nasionaliste neem inspirasie uit die vegterlegende van [[Shaka]]. Afrikanernasionaliste kyk terug op oorwinnings soos [[Slag van Bloedrivier|Bloedrivier]] of [[Slag van Majuba|Majuba Heuwel]] en griewe soos Britse [[konsentrasiekampe]] tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. Vir baie [[Anglo-Afrikane|Engelssprekende blankes]] wek name van wêreldoorloggevegte soos [[Delvillebos| Delville Wood]] en [[Alamein|El Alamein]] 'n gevoel van gedeelde opoffering met [[Brittanje]] en sy ander heerskappye in 'n globale stryd om “vryheid”.<ref>{{cite book|first1=Timothy J.|last1=Stapleton|year=2010|title=A Military History of South Africa: From the Dutch-Khoi Wars to the End of Apartheid|place= Santa Barbara|publisher= Praeger Security International|page= ix|lang=en|isbn=978-0313365898|url=https://www.amazon.com/Military-History-South-Africa-International/dp/031336589X|access-date=5 February 2023}}</ref> == Voorgeskiedenis == Die suidelike deel van [[Afrika]] was bewoon deur die [[San]]-mense voor die aankoms van enige Europese setlaars in Suid-Afrika. Wat die [[militêr]]e geskiedenis van Suid-Afrika betref, het Afrika-stamme gereeld oorlog teen mekaar gevoer en bondgenootskappe gesluit om te oorleef. Die opeenvolging van [[Bantoevolke|Bantoe]]-immigrante uit [[Sentraal-Afrika]] gedurende die tyd van die Bantoe-uitbreiding het aanvanklik gelei tot die vorming van saamgestelde stamme soos die Masarwa. Na 'n geruime tyd het Bantoe-immigrante met groter magte baie van die tradisionele San-gebiede binnegeval. [[Argeologie]]se navorsing dui daarop dat elke Bantoe-opeenvolgingsgolf beter wapens gehad het as hul voorgangers, wat hulle in staat gestel het om die oostelike dele van Suid-Afrika te oorheers en sodoende die [[Khoisan]] in minder herbergsame dele van die land te dwing.<ref name=ETH>{{cite book|title=Ethnography and Condition of South Africa Before A.D. 1505|url=https://www.amazon.com/Ethnography-Condition-South-Africa-Before/dp/B002HRE1FE|first1=George McCall |last1=Theal|place=London|year=1919|lang=en|access-date=5 February 2023}}</ref> Ongeveer die middel van die 18de eeu het verskeie botsings plaasgevind tussen die Khoisan en die opkomende Bantoe-stamme, bekend as die Batlapin en die kragtiger [[Rolong|Barolog]]. Hierdie invallers sou die wat oorwin is, as [[slaaf|slawe]] neem en na hulle as die Balala verwys. Gedurende die geveg was die verdedigers gewapen met sterk boë en vergiftigde pyle; hulle het ook die assegaai en strydbyl gebruik en hul liggame met 'n klein skild beskerm. In 'n geveg in die oop vlakte het hulle min kans gehad om die invallers te verslaan, maar toe hulle op 'n berg of tussen rotse aangeval is, het hulle daarin geslaag om van hul vyande af te slaan.<ref name=ETH /> == Eerste militêre kontak met Europeërs == [[Lêer:Death of Almeida.jpg|duimnael|Dood van de Almeida tydens die Slag van Soutrivier]] {{hoofartikel|Slag van Soutrivier}} Die Slag van Soutrivier was 'n skermutseling<ref name="SteenkampAssegais" /> tussen die bemanning van 'n Portugese vloot onder leiding van [[Francisco de Almeida]] en die inheemse !Uriǁ’aekua, ('Goringhaiqua' volgens Nederlandse spelling),<ref>{{Cite journal|last1=Goodwin|first1=A. J. H.|date=1952|title=Jan van Riebeeck and the Hottentots 1652–1662|url=https://www.jstor.org/stable/3887530|journal=The South African Archaeological Bulletin|volume=7|issue=25|pages=2–6|doi=10.2307/3887530|issn=0038-1969|jstor=3887530|lang=en|access-date=5 February 2023}}</ref> ook bekend as die Khoina in sommige bronne,<ref name="SteenkampAssegais" /> 'n [[Khoikhoi]]-stam. Dit is bekend as die eerste militêre slag tussen Europeërs en inheemse mense in wat later [[Suid-Afrika]] sou word. Die slag was 'n bloedbad vir die Portugese magte en 'n oorwinning vir die !Uriǁʼaekua. == Khoikhoi-Nederlandse oorloë == Die aankoms van die permanente nedersettings van Europeërs, onder die [[Nederlandse]] [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]], aan die [[Kaap die Goeie Hoop]] in 1652, het hulle in noue kontak met die land van die plaaslike bevolking gebring, soos die [[Khoikhoi]] (deur die Nederlanders Hottentotte genoem) en die [[Boesmans]] (ook bekend as die San), gesamentlik die [[Khoisan]] genoem.<ref>{{cite web|publisher=The Culture Trip|date=20 Februarie 2018|title=What to Know About the Khoisan, South Africa's First People|url=https://theculturetrip.com/africa/south-africa/articles/what-to-know-about-the-khoisan-south-africas-first-people/|lang=en|access-date=5 February 2023|archive-date=24 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024121931/https://theculturetrip.com/africa/south-africa/articles/what-to-know-about-the-khoisan-south-africas-first-people/|url-status=dead}}</ref> Terwyl die Nederlanders met die Khoikhoi handel gedryf het, het daar tog ernstige geskille oor grondbesit en vee ontstaan. Dit het gelei tot aanvalle en teenaanvalle deur albei kante, wat bekend gestaan het as die Khoikhoi – Nederlandse Oorloë wat geëindig het in die uiteindelike nederlaag van die Khoikhoi. Die Eerste Khoikhoi-Nederlandse Oorlog het plaasgevind van 1659–1660 en die tweede van 1673–1677.<ref name="sahistory">{{cite web |website= sahistory.org.za |date= 21 November 2006 |title= Chronology of the 1600s at the Cape |url= http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/general/1600.htm |access-date= 3 Desember 2007|lang=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20110606163252/http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/general/1600.htm |archive-date= 6 Junie 2011 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite journal|journal=Scientia Militaria, South African Journal of Military Studies|volume= 16|issue=3|title=A short chronicle of warfare in South Africa| author=Military Information Bureau|page= 40|lang=en|doi=10.5787/16-3-452|url=https://scientiamilitaria.journals.ac.za/pub/article/view/452|access-date=5 February 2023}}</ref> == Anglo-Nederlandse wedywering == {{hoofartikel|Slag van Muizenberg|Slag van Blaauwberg}} === Kasteel die Goeie Hoop === Gedurende 1664 het die spanning tussen [[Engeland]] en [[Nederland]] toegeneem met gerugte van [[oorlog]] wat op hande was – in dieselfde jaar is bevelvoerder [[Zacharias Wagenaer]] opdrag gegee om 'n vyfhoekige kasteel uit klip te bou op 33.925806 °S 18.427758 °O. Op 26 April 1679 is die vyf bastions gebou. Die [[Kasteel de Goede Hoop]] is 'n vestingwerk wat aan die oorspronklike kuslyn van [[Tafelbaai]] gebou is en nou, weens landherwinning, nader aan die middestad van [[Kaapstad]]. Die kasteel is tussen 1666 en 1679 deur die VOC gebou en is die oudste [[gebou]] in Suid-Afrika. Die Kasteel het as plaaslike hoofkwartier vir die [[Suid-Afrikaanse Leër]] in die Wes-Kaap gedien, maar huisves vandag die Castle Military Museum en seremoniële fasiliteite vir die tradisionele Kaapse regimente.<ref>{{cite web |website= castleofgoodhope.co.za |date=20 November 2006 |title= Castle of Good Hope |url=http://www.castleofgoodhope.co.za/|lang=en}}</ref> === Slag van Muizenberg === Die [[Slag van Muizenberg]] was 'n klein, maar belangrike slag vir die toekomstige verloop van Suid-Afrika se geskiedenis wat in 1795 in [[Muizenberg]] (naby Kaapstad). plaasgevind het. Dit het gelei tot die inname van die [[Kaapkolonie]] deur die [[Verenigde Koninkryk]]. 'n Vloot van sewe [[Britse Vloot]]-skepe – vyf skepe met tussen 64 tot 74 kannone, ''Monarch'' (74), ''Victorious'' (74), ''Arrogant'' (74), ''America'' (64) en ''Stately'' (64), met die 16-kanon [[sloep]]e ''Echo'' en ''Rattlesnake'' – onder vise -Admiraal Elphinstone anker in [[Simonstad|Simonbaai]] aan die [[Kaap die Goeie Hoop]] in Junie 1795 nadat hy Engeland op 1 Maart verlaat het. Hulle bevelvoerder het aan die Nederlandse goewerneur voorgestel dat hy die Kaapkolonie onder die beskerming van die Britse monarg sou plaas – in werklikheid dat hy die kolonie aan Brittanje sou oorhandig – wat geweier is. [[Simonstad]] is op 14 Junie deur 'n mag van 350 Royal Marines en 450 man van die 78ste Highlanders beset voordat die verdedigers die stad kon verbrand. Na skermutselings op 1 en 2 September is 'n finale algemene poging om die kamp te herower vir die 3de voorberei, maar op hierdie stadium het die Britse versterking aangekom en die Nederlanders het onttrek. 'n Britse opmars na Kaapstad, met die nuwe versterking, het op die 14de begin; op die 16de het die kolonie gekapituleer.<ref>{{cite book |title=Naval History of Great Britain, Vol. I |access-date=20 November 2006 |chapter=Colonial Expeditions – East Indies |chapter-url=http://www.pbenyon.plus.com/Naval_History/Vol_I/P_300.html |page=300 |archive-date= 3 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703080011/http://www.pbenyon.plus.com/Naval_History/Vol_I/P_300.html |url-status=dead }}</ref>{{Rp|300}}<ref>{{cite book|title=Naval History of Great Britain, Vol. I|access-date=20 November 2006|chapter=Capture of the Cape of Good Hope|chapter-url=http://www.pbenyon.plus.com/Naval_History/Vol_I/P_301.html|page=301|archive-date= 2 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702043307/http://www.pbenyon.plus.com/Naval_History/Vol_I/P_301.html|url-status=dead}}</ref>{{rp|301}}<ref>{{cite book|title=Naval History of Great Britain, Vol. I|access-date=20 November 2006|chapter=Colonial Expeditions – East Indies|chapter-url=http://www.pbenyon.plus.com/Naval_History/Vol_I/P_302.html|page=302|archive-date= 2 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702144945/http://www.pbenyon.plus.com/Naval_History/Vol_I/P_302.html|url-status=dead}}</ref>{{rp|302}} Die Britte het die volgende sewe jaar beheer oor die Kaap die Goeie Hoop oorgeneem. Die Kaap is in 1804 aan die herstelde Nederlandse regering (bekend as die [[Bataafse Republiek]]) terugbesorg. In 1806 keer die Britte terug en nadat hulle die Nederlanders weer verslaan het in die [[Slag van Blaauwberg]], het hulle meer as 100 jaar in beheer gebly. == Xhosa-oorloë == {{hoofartikel|Kaapse grensoorloë}} Die [[Kaapse grensoorloë]] (ook bekend as die Xhosa-oorloë) was 'n reeks van nege oorloë tussen dele van die [[Xhosa]]-volk en Europese setlaars met hul Xhosa-bondgenote, vanaf 1779 en 1879 in wat tans die [[Oos-Kaap]] in Suid-Afrika is. Die oorloë was verantwoordelik vir die verlies van die grootste deel van hul land deur die Xhosa-volk, en die inlywing van die mense in gebiede wat deur Europeërs beheer word.<ref>{{cite web|publisher=Lecture on Southern Africa 1800–1875 |date=20 November 2006 |title=Summary of the Boer-Xhosa Wars |url=http://courses.wcupa.edu/jones/his311/lectures/22sa-boe.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060904131845/http://courses.wcupa.edu/jones/his311/lectures/22sa-boe.htm |archive-date=4 September 2006 }}</ref> == Ndwandwe-Zoeloe-oorlog == [[Lêer:KingShaka.jpg|duimnael|Die enigste bekende tekening van koning Shaka Zulu met 'n assegaai en 'n swaar skild, 1824.]] Die Ndwandwe-Zoeloe-oorlog van 1817–1819 was 'n oorlog wat gevoer is tussen die uitbreidende Zoeloe-koninkryk en die Ndwandwe-stam in Suid-Afrika. [[Shaka]] het die tradisionele maniere van veg revolusionêr verander deur die assegaai bekend te stel, 'n spies met 'n kort skag en 'n breë lem wat gebruik word as 'n naby steekwapen. (Onder Shaka se heerskappy was dit met die dood strafbaar om 'n assegaai te verloor. Dit is dus nooit soos 'n spies gegooi nie.) Hy het ook krygers georganiseer in gedissiplineerde eenhede, bekend as [[Impi]]s, wat in noue formasies agter groot beesvelskilde geveg het. In die Slag van Gqokli-heuwel in 1819 het sy troepe en taktiek die oorhand gehad bo die meerderwaardige getalle van die Ndwandwe-volk, wat nie die [[Zoeloes]] in hul eerste ontmoeting kon vernietig nie.<ref>{{cite web|website=eshowe.com |date=20 November 2006 |title=Zulu Civil War – Shaka Zulu |url=http://www.eshowe.com/article/articlestatic/55/1/18/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070114162730/http://www.eshowe.com/article/articlestatic/55/1/18/ |archive-date=14 Januarie 2007 }}</ref> Die Ndwandwe en die Zoeloes ontmoet mekaar weer in 'n geveg in die Slag van die Mhlatuze-rivier in 1820. Die Zoeloe-taktiek het weer die oorhand gekry en loods hul aanval toe die Ndwandwe-leër verdeel is tydens die kruising van die Mhlatuze-rivier. Zoeloe-krygers het na die nuus oor die nederlaag by die Ndwande King Zwide se hoofkwartier naby die huidige [[Nongoma]] aangekom en Ndwandwe-oorwinningsliedjies gesing om toegang te kry. Zwide het gevlug met van sy gesin, waaronder Madzanga. Die grootste deel van die Ndwandwe het hul grond verlaat en noord en ooswaarts getrek. Dit was die begin van die ''[[Mfecane]]'', 'n katastrofiese, bloedige trek van baie verskillende stamme in die omgewing, wat aanvanklik uit die Zoeloes ontsnap het, maar self hul verwoesting veroorsaak het, deur die Zoeloe-taktiek in oorlog aanvaar. Shaka was die uiteindelike oorwinnaar, en sy (meer vreedsame) afstammelinge woon vandag nog in die hele [[Zoeloeland]], met gebruike en 'n lewenswyse wat maklik herlei kan word tot die dag van Shaka. == Mfecane == {{hoofartikel|Mfecane}} ''Mfecane'' (Zoeloe), ook bekend as die ''Difaqane'' of ''Lifaqane'' ([[Sesotho]]), is 'n Afrika-uitdrukking wat iets beteken soos 'die verpletterende' of 'verstrooiing'. Dit beskryf 'n periode van wydverspreide chaos en onrus in Suid-Afrika gedurende die periode tussen 1815 en ongeveer 1835.<ref>{{cite web |publisher= countrystudies.us/south-africa U.S. Library of Congress |date=20 November 2006 |title= Background to the Mfecane |url=http://countrystudies.us/south-africa/8.htm|lang=en}}</ref> Die ''Mfecane'' is die gevolg van die opkoms van Shaka, die Zoeloekoning en militêre leier wat die Nguni-volke tussen die [[Tugelarivier|Tugela]]- en [[Pongolarivier]]e in die begin van die 19de eeu verower het, en 'n militaristiese koninkryk in die streek geskep het. Die ''Mfecane'' het ook gelei tot die vorming en konsolidasie van ander groepe – soos die [[Matabele]], die Mfengu en die Makololo – en die skepping van state soos die moderne [[Lesotho]].<ref>{{cite web |website= bbc.co.uk |series=The Story of Africa |date=20 November 2006 |title= Zulu Rise & Mfecane |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/12chapter1.shtml|lang=en}}</ref> == Gevegte tussen Voortrekkers en Zoeloes == [[Lêer:Charles Bell - Zoeloe-aanval op 'n Boerelaer - 1838.jpg|duimnael|Charles Bell voorstelling van 'n Zoeloe-aanval op 'n Boerelaer – 1838]] {{hoofartikel|Slag van Italeni|Slag van Bloedrivier}} Die [[Slag van Italeni]] in die huidige [[KwaZulu-Natal]], vroeg in 1838, tussen die [[Voortrekkers]] en die Zoeloes gedurende die periode van die [[Groot Trek]], het daartoe gelei dat die Zoeloe-leërs die Voortrekkers terugdryf. Op 9 April, naby die Babanango-bergreeks, verskyn 'n groot Zoeloe-impi (leër), bestaande uit ongeveer 8 000 krygers. Die Voortrekkerkommando's het op 12 April na hul kamp teruggekeer. Die boeregeneraal [[Piet Uys]] het 'n klopjag van vyftien vrywilligers gevorm (waaronder sy seun, [[Dirkie Uys]].) Tydens die daaropvolgende gevegte is Uys doodgemaak, en sy seun, die Malan-broers sowel as vyf van die vrywilligers, en die Voortrekkers is gedwing om terug te trek. Daar word bespiegel dat, sonder die lesse wat geleer is as gevolg van die Slag van Italeni – soos om waar moontlik in die beskutting van [[ossewa]]ens te veg en die plek van die geveg te kies eerder as om in 'n ongunstige terrein gelok te word, die Voortrekkers nie daarin sou slaag daarin om die Zoeloes uiteindelik agt maande later in die Slag van Bloedrivier te verslaan nie.<ref>{{cite journal |journal= The South African Military History Society: Military History Journal|volume= 4|issue= 5 |date=20 November 2006 |title= The Battle of Italeni|url=http://www.rapidttp.com/milhist/vol045iu.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220430/http://rapidttp.com/milhist/vol045iu.html|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Die [[Slag van Bloedrivier]] is op [[16 Desember]] [[1838]] aan die oewer van die [[Bloedrivier]] in die huidige KwaZulu-Natal, geveg. In die nasleep van die [[Bloukransmoorde|slagting by Weenen]] het 'n groep van ongeveer 470 Voortrekkers, onder leiding van [[Andries Pretorius]], 'n [[Laer (fortifikasie)|laer]] (sirkel ossewaens) teen Zoeloe-impi's verdedig, regeer deur koning [[Dingane]] en gelei deur Dambuza (Nzobo) en Ndlela kaSompisi, wat tussen 10 en 20 duisend was. Die Zoeloes val die laer herhaaldelik en onsuksesvol aan totdat Pretorius 'n groep perderuiters beveel om die kamp te verlaat en die Zoeloes te konfronteer. Mede omdat die Voortrekkers gewere en ten minste een ligte kanon teen die Zoeloes se spiese gebruik het, asook die goeie ligging en motivering van die Voortrekkers, is net drie Voortrekkers gewond en niemand het omgekom nie; teenoor die meer as 3 000 Zoeloe-krygers wat gesterf het<ref>{{cite web|website=sahistory.org.za |date=20 November 2006 |title=This Day in History: 16 December 1838 |url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1838-12-16.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060428171202/http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1838-12-16.htm |archive-date=28 April 2006|lang=en }}</ref> Die Voortrekkers het [[God]] toegeskryf as die rede waarom hulle die stryd gewen het, omdat hulle vooraf 'n verbond gesluit het om beskerming te vra.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1159879.html |title=Boers believed their God won the Battle of Blood River |access-date=12 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100403051431/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1159879.html |archive-date=3 April 2010|lang=en }}</ref> == Slag van Boomplaats == {{hoofartikel|Slag van Boomplaats}} Die Slag van Boomplaats is 'n veldslag wat op [[29 Augustus]] [[1848]] naby [[Jagersfontein]] tussen [[Voortrekkers]] onder [[Andries Pretorius]] en Britse magte van [[Harry Smith]] plaasgevind het.<ref>{{cite book|last1=Smith|first1= Sir Harry|title=The Autobiography of Lieutenant-General Sir Harry Smith Baronet of Aliwal on the Sutlej| publisher= John Murray|place= Albemarle Street |year=1903 |url=http://www.gutenberg.org/files/57094/57094-h/57094-h.htm|lang=en}}</ref> Pretorius was in bevel van ongeveer 300 man teenoor Smith se 1&nbsp;200 man. Hoewel die Britte die slag gewen het en Pretorius se mag op die vlug moes slaan, het hy slegs sewe ongevalle gehad teenoor die twee-en-twintig (sestien volgens sommige bronne) aan die Britse kant. Die slag was die eerste gewapende stryd van die Boere teen Britse besetting van die gebied tussen die [[Oranjerivier|Oranje-]] en [[Vaalrivier]]. == Die Transvaalse Burgeroorlog == {{hoofartikel|Transvaalse Burgeroorlog}} Die Transvaalse Burgeroorlog was 'n reeks skermutselings in die vroeë 1860's in die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]]. Dit begin nadat die Britse regering in 1854 trekkers wat in Transvaal woon, as onafhanklik erken het. Die Boere het in talle politieke faksies verdeel. Dit het eers in 1864 geëindig toe 'n wapenstilstandverdrag onder 'n karee-boom suid van die terrein van die latere dorp [[Brits]] onderteken is. == Die Anglo-Zoeloeoorlog == [[Lêer:Isandhlwana.jpg|links|duimnael|Die Slag van Isandlwana – skildery deur Charles Edwin Fripp (1854–1906)]] {{hoofartikel|Anglo-Zoeloeoorlog}} Die [[Anglo-Zoeloeoorlog]] is in 1879 tussen [[Brittanje]] en die Zoeloes gevoer en het die einde van die Zoeloes as 'n onafhanklike nasie aangedui. Dit is uitgelok deur Sir [[Henry Bartle Frere]], Hoë Kommissaris vir Suider-Afrika, wat 'n ''casus belli'' voorberei en 'n inval beplan sonder die goedkeuring van die Britse regering. By die [[Slag van Isandlwana]] (22 Januarie 1879) het die Zoeloes 1 400 Britse soldate oorweldig en uitgewis. Hierdie stryd word beskou as een van die grootste rampe in die Britse koloniale geskiedenis. Isandlwana het die beleidsmakers in Londen gedwing om hul steun te gee aan die pro-oorlogse kontingent in die Natalse regering en die nodige middele te voorsien om die Zoeloe te verslaan. Die eerste inval in [[Zululand]] eindig met die ramp van Isandlwana waar tesame met swaar slagoffers, verloor die hoofkolom alle voorraad, vervoer en ammunisie, en die Britte sou gedwing word om hul opmars elders te stop terwyl 'n nuwe inval voorberei word. Tydens die [[Slag van Rorke's Drift]] (22–23 Januarie 1879) het 139 Britse soldate die posisie suksesvol verdedig teen 'n intense aanval deur vier tot vyf duisend Zoeloe-krygers. Die Slag van Intombe is op 12 Maart 1879 tussen Britse en Zoeloe-magte gevoer. Die beleg van Eshowe het plaasgevind tydens 'n drieledige aanval op die Impis van [[Cetshwayo]] by [[Ulundi]]. Die Slag van Gingindlovu (uMgungundlovu) is geveg tussen 'n Britse hulpkolom wat gestuur is om die Beleg van Eshowe en die Impis van Cetshwayo te verbreek op 2 April 1879. Die geveg het die Britse bevelvoerders se vertroue in hul leër herstel en hul vermoë om Zoeloe te verslaan. Met die laaste weerstand verwyder, kon hulle vooruitgaan en [[Eshowe]] ontset. Die Slag van Hlobane was 'n algehele ramp vir die Britte; 15 offisiere en 110 man is dood, nog 8 gewond en 100 inheemse soldate het gesterf. Die Slag van Kambula het in 1879 plaasgevind toe 'n Zoeloe-leër die Britse kamp in Kambula aangeval het, wat 'n massiewe Zoeloe-nederlaag tot gevolg gehad het. Die [[Slag van Ulundi]] het op 4 Julie 1879 in die Zoeloe-hoofstad Ulundi plaasgevind en was die beslissende stryd wat uiteindelik die militêre mag van die Zoeloe-nasie gebreek het.{{citation}} == Basotho gewere-oorlog == {{hoofartikel|Gewere-oorlog}} Die sogenaamde Basotho [[Gewere-oorlog]] was 'n gewapende konflik tussen die [[Kaapkolonie]] en die [[Basotho]]'s in [[Lesotho|Basotholand]] (wat destyds onder Kaapse gesag was) vanaf September 1880 tot Junie 1881. Die oorlog is geveg oor die reg van die Basotho om [[vuurwapen]]s te besit. Alhoewel die konflik amptelik as gelykop beskou word, het die finale skikking die Basotho bevoordeel. == Betsjoeanaland-veldtog == {{hoofartikel|Betsjoeanaland-veldtog}} Die [[Betsjoeanaland-veldtog]] was 'n gewapende konflik tussen die Kaapkolonie en sommige [[Tswana]]-kapteins vanaf Desember 1896 tot Augustus 1897. Die konflik wat 'n uitvloeisel van die [[runderpes]]-epidemie wat suidelike Afrika in 1896 verwoes het. Om die epidemie onder beheer te bring het die Kaapse regering opdrag gegee dat besmette vee van kant gemaak moes word. Sommige Tswana-kapteins, soos [[Galeshewe]], het geweier, en toe die regering in Desember 1896 die polisie stuur om sy vee dood te skiet, verset hy en sy mense hulle teen die polisie. Daarna sluit hulle by ander voortvlugtige kapteins soos Toto en Luka Jantje in die Langberg aan. Die polisie was nie militêr sterk genoeg om hulle te vang nie, en in Februarie 1897 moes die regering die krygsmagte mobiliseer om hulle by te staan. == Boereoorloë == === Eerste Vryheidsoorlog === [[Lêer:Majuba LondonNews.jpg|duimnael|Slag van Majuba]] {{hoofartikel|Eerste Vryheidsoorlog}} Die [[Eerste Vryheidsoorlog]], ook bekend as die Eerste Boereoorlog, is van 16 Desember 1880 tot 23 Maart 1881 geveg en was die eerste botsing tussen die Britse en die [[Suid-Afrikaanse Republiek]] (Z.A.R.) Boere. Dit is aangehits deur Sir [[Theophilus Shepstone]], wat die Suid-Afrikaanse Republiek (Transvaalse Republiek) in 1877 vir die Britte geannekseer het. Die Britte het hul mag oor die meeste van die kolonies van Suid-Afrika in 1879 na die Anglo-Zoeloe-oorlog gekonsolideer, en probeer om 'n ongewilde [[konfederasie|konfederale]] stelsel in die streek af te dwing. Die Boere protesteer, en in Desember 1880 kom hulle in opstand. Die gevegte van [[Slag van Bronkhorstspruit| Bronkhorstspruit]], [[Slag van Laingsnek|Laingsnek]], [[Slag van Ingogo|Schuinshoogte]] en [[Slag van Majuba|Majuba Heuwel]] was rampspoedig vir die Britte, waar hulle verslaan is deur die baie beweeglike en bekwame Boere-skutters. Met die Britse opperbevelhebber van Natal, [[George Pomeroy Colley]], gedood op Majuba, en Britse garnisoene onder beleg in die hele Transvaal, was die Britte nie bereid om hulself verder te betrek in 'n oorlog wat reeds as verlore beskou is nie. As gevolg hiervan het die Britse regering van William Gladstone op 6 Maart 'n wapenstilstand onderteken en in die finale vredesverdrag op 23 Maart 1881 die Boere selfregering in die Suid-Afrikaanse Republiek (Transvaal) onder 'n teoretiese Britse toesig gegee. === Jameson-inval === {{hoofartikel|Jameson-inval}} [[Lêer:PACronje CHM VA2863.jpg|links|duimnael|[[Piet Cronjé]] was in bevel van 'n mag wat Jameson by [[Doornkop, Noordwes|Doornkop]] omsingel het tydens die voltrekking van die Jameson-inval op 2 Januarie 1896.]] Die [[Jameson-inval]] (29 Desember 1895 – 2 Januarie 1896) was 'n aanval op president [[Paul Kruger]] se Transvaalse Republiek wat [[Leander Starr Jameson]] en sy polisiemanne uit [[Rhodesië]] en [[Betsjoeanaland]] uitgevoer het gedurende die Nuwejaarsnaweek van 1895–96. Dit was bedoel om 'n opstand deur die hoofsaaklik Britse burgers (bekend as "uitlanders", of in die Engelse "foreigners") in Transvaal te bewerkstellig, maar dit het nie gebeur nie. Alhoewel die aanval misluk het, het dit bygedra tot die latere Tweede Boereoorlog en die Tweede Matabele-oorlog. Die inval het Anglo-Boere-verhoudings tot 'n gevaarlike laagtepunt afgedwing, en hierdie slegte gevoelens is verder verhoog deur die '[[Kruger-telegram]]' van die Duitse keiser, [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]]. Dit het Paul Kruger gelukgewens daarmee dat die inval afgeslaan is. Dit het ook by implikasie die Boererepubliek erken en die keiser het steun aan hulle aangebied. Die keiser is reeds deur die Britte as anti-Brits beskou, en 'n vlootwapenwedloop het tussen Duitsland en Brittanje begin. Die telegram het groot aanstoot in [[Engeland]] gegee en tot verswakte betrekkinge met [[Duitsland]] gelei. === Tweede Vryheidsoorlog === {{hoofartikel|Tweede Vryheidsoorlog}} Die [[Tweede Vryheidsoorlog]], ook bekend as die Tweede Anglo-Boereoorlog, en in die moderne tyd die Suid-Afrikaanse Oorlog genoem, het plaasgevind vanaf 11 Oktober 1899 tot 31 Mei 1902. Die oorlog is gevoer tussen Groot Brittanje en die twee onafhanklike Boererepublieke van die Oranje-Vrystaat en die Suid-Afrikaanse Republiek (deur die Britte Transvaal genoem). Na 'n lang uitgerekte oorlog het die twee onafhanklike republieke verloor en is opgeneem in die [[Britse Ryk]]. [[Lêer:British casualties, Spionkop, 1900.jpg|duimnael|Britse ongevalle lê op die slagveld ná die [[Slag van Spioenkop]], 24 Januarie 1900.]] In totaal het die oorlog ongeveer 75 000 lewens gekos – 22 000 Britse soldate (7 792 gesneuwel, die res deur siekte), 6 000-7 000 Boerekommando's, 20 000-28 000 Boere-burgers, meestal vroue en kinders weens siekte in [[konsentrasiekamp]]e, en 'n na raming 20 000 swart Afrikane, bondgenote van die Boere, wat in hul eie afsonderlike konsentrasiekampe gesterf het. Die laaste van die Boeremagte gee in Mei 1902 oor en die oorlog eindig met die [[Verdrag van Vereeniging]] in dieselfde maand. Die oorlog het gelei tot die totstandkoming van die Transvaal-kolonie wat in 1910 opgeneem is in die [[Unie van Suid-Afrika]]. Die verdrag het die bestaan van die Suid-Afrikaanse Republiek en die Oranje-Vrystaat as Boererepublieke beëindig en hulle binne die Britse Ryk geplaas. Die Boere het na die twee oorloë verwys as die Vryheidsoorloë. Die Boere wat die stryd wou voortsit, was bekend as '[[Bittereinders]]'. Die bittereinders het [[Guerrilla-oorlogvoering|guerillataktieke]] gevolg en in klein, beweeglike [[kommando]]'s geveg. Hulle het treinspore gesaboteer, die voorrade van die Britse troepe onderskep en gevegte uitgelok en dan weer gevlug. Aan die einde van die oorlog het 'n aantal soos [[Deneys Reitz]] ballingskap gekies eerder as om 'n onderneming te onderteken dat hulle die vredesvoorwaardes sou nakom. In die daaropvolgende dekade het baie van diegene na Suid-Afrika teruggekeer en nooit die onderneming onderteken nie. Sommige het, soos Reitz, uiteindelik met die nuwe status quo versoen, maar ander het op 'n geskikte geleentheid gewag om teen die Britte in opstand te kom. Aan die begin van die Eerste Wêreldoorlog neem die bittereinders en hul bondgenote deel aan 'n opstand bekend as die [[Maritz-rebellie]]. == Bambata-rebellie == {{hoofartikel|Bambata-rebellie}} In die eerste dekade van die 20ste eeu was daar verskeie voorvalle van geweld tussen blank en swart op verskeie plekke in Afrika. In Suid-Afrika was die Bambata-rebellie van 1906 in Natal, 'n opstand van die Zoeloevolk teen Britse koloniale oorheersing. Dié gewapende rebellie het in 1906 begin toe hutbelasting na 'n kopbelasting verander is (£1 belasting op alle mans ouer as 18) wat die ontbering tydens 'n swaar ekonomiese depressie verder vererger het.<ref>{{cite news|last1=Hennop|first1= Jan |date=9 June 2006|title=SA to mark historic Zulu rebellion|newspaper= Independent Online|lang=en|url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/sa-to-mark-historic-zulu-rebellion-281116}}</ref> Die Natalse Polisie het geglo dat [[Bhambatha|Bambata]] van plan was om met mag weerstand te bied teen die belasting en het 'n mag van 150 man gestuur om hom in hegtenis te neem. Die polisie is egter in 'n lokval gelei waarin vier polisiemanne omgekom het. Duisende koloniale troepe is agterna gestuur, insluitende berede magte en artillerie. 3 500 mense het in die gevegte wat daarop gevolg het gesterf. Bambata self het na bewering gesterf in die Slag van Mome Gorge, maar sy ondersteuners het beweer hy het na Mosambiek ontvlug.<ref>{{Cite web|title = Chief Bhambatha kaMancinza Zondi |publisher= South African History Online|url = http://www.sahistory.org.za/people/chief-bhambatha-kamancinza-zondi|website = www.sahistory.org.za|access-date = 19 September 2015|lang=en}}</ref> == Eerste Wêreldoorlog == === Verbintenis met die Britse Ryk === [[Lêer:Botha and Smuts in uniforms, 1917.jpg|links|duimnael|Tydens die Eerste Wêreldoorlog was Smuts (regs) en Botha sleutellede van die Britse Imperiale oorlogskabinet.]] Die [[Unie van Suid-Afrika]], wat in 1910 tot stand gekom het, was nou verbonde aan die Britse Ryk en het by Groot-Brittanje aangesluit in die konflik teen die [[Duitse Keiserryk]]. Eerste Minister [[Louis Botha]] en Minister van Verdediging [[Jan Smuts]], albei voormalige generaals van die Tweede Boereoorlog wat destyds teen die Britte geveg het, het nou aktiewe en gerespekteerde lede van die Imperiale oorlogskabinet geword. Die Unieverdedigingsmag was deel van belangrike militêre operasies teen Duitsland. Ondanks Boere-weerstand tuis, het die Afrikaner-geleide regering van Louis Botha hom by die kant van die Geallieerdes van die Eerste Wêreldoorlog aangesluit en saam met die geallieerde leërs geveg. Die Suid-Afrikaanse regering het ingestem tot die onttrekking van die Britse leëreenhede uit Suid-Afrika sodat hulle vry kon wees om by die Europese oorlog deel te neem en het planne beraam om [[Duits-Suidwes-Afrika]] binne te val. Elemente van die Suid-Afrikaanse weermag het geweier om teen die Duitsers te veg en het saam met ander teenstanders van die regering in ope opstand opgestaan. Die regering het [[krygswet]] op 14 Oktober 1914 verklaar en die magte lojaal aan die regering onder bevel van generaal Louis Botha en Jan Smuts het die [[Maritz-rebellie|rebelle]] onder leiding van [[Manie Maritz]] verslaan. Die voorste Boere-rebelle het lig daarvan afgekom met gevangenisstraf van ses en sewe jaar en swaar boetes. === Militêre optrede teen Duitsland tydens die Eerste Wêreldoorlog === Die weermag van die Unie het verskeie operasies geloods: # Dit het sy leër na Duits-Suidwes-Afrika gestuur, later bekend as [[Suidwes-Afrika]], en nou bekend as [[Namibië]]. Die Suid-Afrikaners verdryf Duitse magte en kry beheer oor die voormalige Duitse kolonie. # 'n Militêre ekspedisie onder generaal Jan Smuts is gestuur na [[Duits-Oos-Afrika]] (later bekend as [[Tanganjika]]) en nou bekend as [[Tanzanië]]. Die doel van die [[Oos-Afrika-veldtog]] was om Duitse magte in daardie kolonie te beveg en om die ontwykende Duitse generaal von [[Paul von Lettow-Vorbeck]] te probeer vang. Uiteindelik het Lettow-Vorbeck sy klein mag uit Duits-Oos-Afrika na [[Mosambiek]], en toe [[Noord-Rhodesië]], geneem, waar hy drie dae na die einde van die oorlog 'n wapenstilstand aanvaar het. # 1ste Suid-Afrikaanse Brigadetroepe is na [[Frankryk]] gestuur om aan die wesfront te veg. Die grootste ongevalle deur Suid-Afrikaanse eenhede aan die wesfront het tydens die Slag van [[Delvillebos]] in 1916 plaasgevind. # Suid-Afrikaners het ook aksie met die [[Kaapse Korps]] gesien as deel van die Egiptiese ekspedisiemag in [[Palestina]]. === Militêre bydraes en ongevalle in die Eerste Wêreldoorlog === [[Lêer:German trench Delville Wood September 1916.jpg|duimnael|[[Delvillebos]], verwoesting 1916.]] Meer as 146 000 blankes, 83 000 swartes en 2 500 bruin mense /Indiër-Suid-Afrikaners het gedurende die oorlog in Suid-Afrikaanse militêre eenhede gedien, waaronder 43 000 in Duits-Suidwes-Afrika en 30 000 aan die wesfront. Na raming het 3000 Suid-Afrikaners ook by die ''Royal Flying Corps'' aangesluit. Die totale Suid-Afrikaanse slagoffers gedurende die oorlog was ongeveer 18 600 met meer as 12 452 dood – meer as 4 600 alleen in die Europese teater. Die Oorlogsgrafkommissie van die [[Statebond]] het rekords van 9 457 Suid-Afrikaanse oorlog sterftes wat tydens die Eerste Wêreldoorlog dood is.<ref name=ETH /> Daar is geen twyfel dat Suid-Afrika, die Geallieerdes, en veral Groot-Brittanje, grootliks gehelp het om die twee Duitse kolonies van Duits-Suidwes-Afrika en Duits-Oos-Afrika te verower, sowel as in gevegte in [[Wes-Europa]] en die [[Midde-Ooste]]. Suid-Afrika se hawens en hawens, soos in [[Kaapstad]], [[Durban]] en [[Simonstad]], was ook belangrike rusplekke, voorsieningsposte, en het gedurende die oorlog as strategiese bates vir die [[Britse Koninklike Vloot]] gedien, wat daartoe bygedra het om die lewensbelangrike seeroetes na die Britse [[Indië]] oop te hou. == Bulhoek-opstand == {{hoofartikel|Bulhoek-opstand}} In die Bulhoek-opstand of Bullhoek-slagting het 'n gesamentlike polisie- en verdedigingsmag van die Unie van Suid-Afrika, 163 [[Xhosa]]s doodgeskiet tydens 'n insident. Die slagting het op 24 Mei 1921 plaasgevind in die dorpie Ntabelanga in die Kaapprovinsie (vandag deel van [[Oos-Kaap]]). Na 'n dispuut oor grond in Ntabelanga, wat dateer uit 1920, het 'n 800-tal mag onder leiding van kolonel Johan Davey en generaal Koos van der Venter byeengekom by Ingxingwa Ye Nkunzini, in die Bulhoekvallei, en Ingxingwa ka Stivini, Steven's Vallei.<ref name="EnochMgijima">{{cite news | last=Madondo | first= Bongani | title= The curious case of Enoch Mgijima | newspaper=Mail & Guardian| url=https://mg.co.za/article/2013-03-28-00-the-curious-case-of-enoch-mgijima | accessdate=9 Junie 2017}}</ref> Terselfdertyd het 500 man, bekend as die 'Israeliete', gewapen met spiese en knoppies en onder leiding van Enoch Mgijima, in 'n oop veld bymekaargekom, gereed om hul gesinne en gemeenskap te verdedig. Na mislukte finale onderhandelinge tussen die twee partye het 'n geveg ontstaan.<ref name="SAHistoryOnline">{{cite web| title= A History of the Bulhoek Massacre | publisher= South African History Online| url=http://www.sahistory.org.za/topic/history-bulhoek-massacre | accessdate=5 February 2023|lang=en}}</ref> Die geveg van 20 minute, wat na raming 163 Israeliete dood, 129 gewondes en 95 as gevangenes agtergelaat het, het bekend geword as die Bulhoek-slagting.<ref name="BulhoekSAHA">{{cite book| title=The Bulhoek Massacre: The Power of Prophecy| url=http://sthp.saha.org.za/resources/docs/Classroom/EnochMgijima/STHP_LP_Mgijima_old.pdf| accessdate=9 Junie 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170824175516/http://sthp.saha.org.za/resources/docs/Classroom/EnochMgijima/STHP_LP_Mgijima_old.pdf| archive-date=24 Augustus 2017| url-status=dead|page=1}}</ref> == Rand-rebellie == {{hoofartikel|Rand-rebellie}} Die Rand-rebellie (ook bekend as die 1922-staking) was 'n gewapende opstand van wit mynwerkers in die [[Witwatersrand]]-streek in Suid-Afrika, in Maart 1922. Jimmy Green, 'n prominente politikus in die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]], was een van die leiers van die staking. Na 'n daling in die wêreldprys van [[goud]] van 130 sjielings (£ 6,10s) per fynons in 1919 tot 95s / fynons (£ 4 15s) in Desember 1921, het die mynondernemings probeer om hul bedryfskoste te verlaag deur lone te verlaag, en deur die kleurgrens te verswak om die bevordering van rasbenadeelde swart mynwerkers tot bekwame en toesighoudende poste moontlik te maak. Die rebellie begin op 28 Desember 1921 as 'n staking deur wit mynwerkers en kort daarna word dit 'n ope rebellie teen die staat. Daarna het die werkers, wat hulself gewapen het, die stede [[Benoni]] en [[Brakpan]] en die [[Johannesburg]]se voorstede [[Fordsburg]] en [[Jeppestown|Jeppe]] ingeneem. Die nuut gestigte [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party|Kommunistiese Party van Suid-Afrika]] het op grond van klassestryd aktief deelgeneem aan die opstand, terwyl hulle glo rassistiese aspekte van die staking teëgestaan het,<ref>{{cite web|first1=Baruch|last1= Hirson|url=http://www.marxists.org/history/etol/revhist/supplem/hirson/1922.html|title=The General Strike of 1922|access-date=5 Maart 2023|lang=en}}</ref> net soos die sindikaliste. Die rassistiese aspek is gekenmerk deur die slagspreuk; "Werkers van die wêreld, verenig en veg vir 'n wit Suid-Afrika!" en deur verskeie aksies teen swartes.<ref>{{cite web|url=https://countrystudies.us/south-africa/21.htm|title=South Africa Conflict in the 1920s|website=The Library of Congress Country Studies|lang=en|access-date=7 March 2023}}</ref> Verskeie kommuniste en sindikaliste, waaronder die stakingsleiers Percy Fisher en Harry Spendiff, is dood toe die rebellie deur die Unieverdedigingsmag onderdruk is.<ref>{{cite web|url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/apr/18b.htm|title=Lenin: 703. TO G. Y. ZINOVIEV|author=V.I. Lenin|work=marxists.org}}</ref> Die rebellie word uiteindelik deur 'aansienlike militêre vuurkrag en ten koste van meer as 200 lewens' beëindig.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1= A.|year= 2004|title=Contemporary South Africa|place=Hampshire and New York|publisher= Palgrave Macmillan|lang=en}}</ref> In Benoni is selfs [[Suid-Afrikaanse Lugmag|vliegtuie]] ingespan en is bomme op die dorp gegooi om die stakers uit hul vergaderplekke te jaag. == Tweede Wêreldoorlog == === Politieke keuses by die uitbreek van die oorlog === Aan die vooraand van die [[Tweede Wêreldoorlog]] ondervind die Unie van Suid-Afrika 'n unieke politieke en militêre dilemma. Terwyl die land nou verbonde was aan Groot-Brittanje, deur 'n gelyke heerskappy ooreenkoms ingevolge die 1931 Statuut van Westminster, met sy staatshoof die Britse koning, was die Suid-Afrikaanse eerste minister op 1 September 1939 niemand minder nie as [[Barry Hertzog]] die leier van die pro-Afrikaner anti-Britse [[Nasionale Party]] wat as die [[Verenigde Party]] in 'n eenheidsregering aangesluit het. Hertzog se probleem was dat Suid-Afrika grondwetlik verplig was om Groot-Brittanje teen [[Nazi-Duitsland]] te steun. Die Pools-Britse gemeenskaplike verdedigingspakt het Brittanje, en op sy beurt sy dominiums, verplig om [[Pole]] te help as hulle deur die Nazi's aangeval word. Nadat [[Hitler]] se magte die oggend van 1 September 1939 Pole aangeval het, het Brittanje binne enkele dae oorlog teen Duitsland verklaar. 'n Kort, maar woedende debat het in Suid-Afrika plaasgevind, veral in die [[parlement van Suid-Afrika]], wat diegene wat die oorlog wou betree aan die kant van Brittanje, gelei het deur die pro-geallieerde pro-Britse Afrikaner en voormalige premier Jan Smuts en generaal teen die huidige premier Barry Hertzog wat Suid-Afrika 'neutraal' wil hou, indien nie pro-[[Spilmoondhede]] nie. === Oorlogsverklaring teen die Spilmoondhede === Op 4 September 1939 het die Verenigde Party se koukus geweier om Hertzog se houding van neutraliteit in die Tweede Wêreldoorlog te aanvaar en hom afgesit ten gunste van Smuts. Toe hy eerste minister van Suid-Afrika word, verklaar hy dat Suid-Afrika amptelik oorlog voer teen Duitsland en die Spilmoondhede. Smuts het onmiddellik probeer om Suid-Afrika te versterk teen enige moontlike Duitse see-inval, vanweë die wêreldwye strategiese belang van Suid-Afrika wat die lang seeroete rondom die [[Kaap die Goeie Hoop]] beheer. Smuts het kragdadig opgetree teen die pro-Nazi [[Ossewabrandwag]]-beweging (hulle is betrap dat hulle sabotasie gedoen het) en sy leiers vir die duur van die oorlog tronk toe gestuur. Een van hulle, [[John Vorster]], sou toekomstige eerste minister van Suid-Afrika word. === Eerste Minister en veldmaarskalk Smuts === {{hoofartikel|Jan Smuts}} Eerste Minister Jan Smuts was die enigste belangrike nie-Britse generaal wie se advies voortdurend deur die oorlogstydse premier [[Winston Churchill]] ingewin is. Smuts is in 1939 na die Imperiale oorlogskabinet genooi as die mees senior Suid-Afrikaner ten gunste van oorlog. Op 28 Mei 1941 word Smuts aangestel as 'n veldmaarskalk van die Britse leër, en word die eerste Suid-Afrikaner wat daardie rang beklee. Uiteindelik sou Smuts 'n hoë politieke prys betaal vir sy nabyheid aan die Britse gevestigde orde, aan die Koning en Churchill, wat Smuts baie ongewild onder die konserwatiewe nasionalistiese Afrikaners gemaak het, wat gelei het tot sy uiteindelike ondergang, terwyl die meeste Engelssprekende blankes en 'n minderheid liberale Afrikaners in Suid-Afrika aan hom lojaal gebly het. === Militêre bydraes in die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Field Marshal Smuts Visits South African Naval Forces in the Middle East, 16 May 1942 A9104.jpg|duimnael|Veldmaarskalk Jan Smuts inspekteer Suid-Afrikaanse matrose in [[Alexandrië]], [[Egipte]], 16 Mei 1942]] [[Lêer:The South African Air Force during the Second World War CM2079.jpg|duimnael|Suid-Afrikaanse lugmag in Libië]] Suid-Afrika en sy militêre magte het in baie oorlogsteaters bygedra tot die geallieerdes pogings. Die bydrae van Suid-Afrika het hoofsaaklik bestaan uit die verskaffing van troepe, vlieëniers en materiaal vir die Noord-Afrikaanse veldtog (die Woestynoorlog) en die Italiaanse veldtog, sowel as aan geallieerde skepe wat aan die belangrikste hawens aangrensend aan die [[Atlantiese Oseaan]] en die [[Indiese Oseaan]] geland het wat aan die punt van Suider-Afrika bymekaarkom. Talle vrywilligers het ook vir die ''[[Royal Air Force]]'' gevlieg. # Die Suid-Afrikaanse leër en lugmag het 'n belangrike rol gespeel in die verslaan van die Italiaanse magte van [[Benito Mussolini]] tydens die Oos-Afrikaanse veldtog 1940/1941. Die omgeskakelde [[Junkers Ju 86]]'s van 12 Eskader, van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]], het op 11 Junie 1940 om 8 vm., die eerste bomaanval op 'n konsentrasie tenks in Moyale uitgevoer, enkele ure na die oorlogsverklaring van Italië.<ref name=GatherEagles>{{cite book|last1=Brown|first1=J.A.|title=A Gathering of Eagles: The Campaigns of the South African Air Force in Italian East Africa 1940–1941|date=1970|publisher=Purnell|location=Cape Town|asin=B00GD8F0US|url=https://www.amazon.com/James-Ambrose-Brown/dp/B00GD8F0US|access-date=7 March 2023}}</ref>{{Rp|37}} # 'n Ander belangrike oorwinning waaraan die Suid-Afrikaners deelgeneem het, was die verowering van Malgassië (nou bekend as [[Madagaskar]]) onder die beheer van die Vichy-Franse. Britse troepe wat deur Suid-Afrikaanse soldate bygestaan is, het hul aanval vanuit Suid-Afrika geloods en op 4 Mei 1942 op die strategiese eiland geland<ref name=EaglesStrikeBrown>{{cite book|last1=Brown|first1=J.A.|title=Eagles Strike: Campaigns of the South African Air Force in Egypt, Cyrenaica, Libya, Tunisia, Tripolitana and Madagascar 1941–1943|date=1974|publisher=Purnell|location=Cape Town|isbn=978-0360001961|url=https://books.google.com/books/about/Eagles_strike.html?id=QOpFAQAAIAAJ|access-date=7 March 2023}}</ref>{{Rp|387}} om die beslaglegging daarvan deur die Japannese te voorkom. # Die Suid-Afrikaanse 1ste Infanteriedivisie het aan verskeie aksies in Oos-Afrika (1940) en Noord-Afrika (1941 en 1942) deelgeneem, waaronder die Slag van El Alamein, voordat hulle na Suid-Afrika teruggeroep is. # Die Suid-Afrikaanse 2de Infanteriedivisie het ook gedurende 1942 aan 'n aantal aksies in Noord-Afrika deelgeneem, maar op 21 Junie 1942 is twee volledige infanteriebrigades van die divisie sowel as die meeste ondersteunende eenhede gevange geneem tydens die val van Tobruk. # Die Suid-Afrikaanse 3de Infanteriedivisie het nooit aktief aan enige veldslae deelgeneem nie, maar die Suid-Afrikaanse binnelandse weermag georganiseer en opgelei, garnisoenpligte verrig en rekrute vir die Suid-Afrikaanse 1ste Infanteriedivisie en die Suid-Afrikaanse 2de Infanteriedivisie voorsien. Een van die divisie se samestellende brigades – 7de SA Gemotoriseerde Brigade – het egter in 1942 aan die inval van Madagaskar deelgeneem. # Die Suid-Afrikaanse 6de Pantserdivisie het van 1944 tot 1945 in talle aksies in Italië geveg. # Die Suid-Afrikaanse Lugmag het 'n beduidende bydrae gelewer tot die lugoorlog in Oos-Afrika, Noord-Afrika, [[Sisilië]], Italië, die [[Balkan]] en selfs so ver oos as bombarderings op die Roemeense olievelde in Ploiești,<ref name=EaglesVictorious>{{cite book|last1=Orpen|first1=Neil D.|last2=Martin|first2=Henry James|title=Eagles Victorious: The Operations of the South African Forces Over the Mediterranean and Europe, in Italy, the Balkans and the Aegean, and from Gibraltar and West Africa |date=1977|publisher=Purnell|location=Cape Town|lang=en|trans-title=Eagles Victorious: Die bedrywighede van die Suid-Afrikaanse magte oor die Middellandse See en Europa, in Italië, die Balkan en die Egeïese See, en vanaf Gibraltar en Wes-Afrika|url=https://books.google.com/books/about/Eagles_Victorious.html?id=F-pmAAAAMAAJ}}</ref>{{rp|331}} bevooraadigsmissies ter ondersteuning van die opstand in Warskou<ref name=EaglesVictorious />{{rp|246}} en verkenningstogte voor die Russiese opmars in die Lwof-Krakow-omgewing.<ref name=EaglesVictorious />{{rp|242}} # Talle Suid-Afrikaanse vlieëniers het ook diens gedoen aan die RAF, waarvan sommige met lof gedien het. # Suid-Afrika het bygedra tot die oorlogspoging teen [[Japan]], deur matrose en skepe te beman in vlootaksies teen die Japannese.<ref>{{cite journal |publisher= South African Military History Society |journal=Military History Journal|volume= 10|issue=3 |date=21 November 2006 |title= South Africa and the War against Japan 1941–1945|trans-title=Suid-Afrika en die Oorlog teen Japan 1941–1945 |url=http://rapidttp.com/milhist/vol103aw.html|lang=en}}</ref> Van die 334 000 manskappe wat gedurende die oorlog vrywillig diens gedoen het aan die Suid-Afrikaanse leër (waaronder 211 000 blankes, 77 000 swartes en 46 000 Bruin mense en Asiërs), is byna 9 000 in aksie dood. Die Oorlogsgrafkommissie van die [[Statebond]] het rekords van 11 023 bekende Suid-Afrikaanse oorlogssterftes tydens die Tweede Wêreldoorlog.<ref>{{cite web |website= cwgc.org |date=1 Maart 2007 |title= Commonwealth War Graves Commission |url=http://www.cwgc.org/}}</ref> Nie alle Suid-Afrikaners het die oorlogspoging egter gesteun nie. Die Tweede Vryheidsoorlog het net vyf en dertig jaar tevore geëindig, en vir sommige was om die kant van die 'vyand' te kies as dislojaal en onpatrioties beskou. Hierdie sentimente het onder andere aanleiding gegee tot die [[Ossewabrandwag]], oorspronklik geskep as 'n kulturele organisasie tydens die Eeufees van die Groot Trek, wat meer militant geword het en die Suid-Afrikaanse toetrede tot die oorlog teen die Britte openlik teëgestaan het. Die organisasie het 'n paramilitêre groep genaamd [[Stormjaers]] gestig, geskoei op die Nazi SA of ''Sturmabteilung'' en wat verbind was met die Duitse intelligensie ''([[Abwehr]])'' en die Duitse buitelandse sake (''Dienstelle Ribbentrop'') via Dr. Luitpold Werz – die voormalige Duitse konsul in Pretoria. Die Stormjaers het 'n aantal [[sabotasie]]-aanvalle op die Smuts-regering uitgevoer en aktief probeer om vrywilligers te intimideer en te ontmoedig om by die werwingsprogramme vir die leër aan te sluit.<ref>{{cite book|last1=Martin|first1=Henry James Lt-Gen|last2=Orpen|first2=Neil D Col|chapter=South Africa at War: Military and Industrial Organisation and Operations in connection with the conduct of war: 1939{{snd}}1945|publisher=Purnell|location=Cape Town|year=1979|title=South African Forces in World War II|volume=VII|page=25|isbn=0-86843-025-0|lang=en}}</ref> == Koue Oorlog-periode tot einde van Apartheid == Die [[Koue Oorlog]] (1947–1991) was ’n langdurige toestand van politieke konflik, militêre spanning en ekonomiese mededinging wat ná die Tweede Wêreldoorlog (1939–1945) hoofsaaklik tussen die [[Sowjetunie]] en sy satellietstate aan die een kant en die Westerse wêreld, veral die Verenigde State, aan die ander kant onstaan het. Suid-Afrika se regering het die Weste gesteun gedurende die Koue Oorlog, en die Sowjetunie was 'n belangrike ondersteuner van die bevrydingsbewegings van Afrika.<ref>{{cite book| last=Kort| first =Michael| title= The Columbia Guide to the Cold War|publisher= Columbia University Press| year =2001|pages =3}}</ref> === Berlynse Lugbrug === Die [[Berlynse Lugbrug]] was 'n grootskeepse militêre operasie waardeur die geallieerde lugmagte – die Amerikaanse Lugmag, die Britse ''Royal Air Force'', en in 'n mindere mate ook die lugmagte van Statebondlande soos [[Nieu-Seeland]], [[Australië]], [[Kanada]] en die destydse Unie van Suid-Afrika, die drie westelike sektore van [[Berlyn]] gedurende die Russiese blokkade tussen 23 Junie 1948 en 12 Mei 1949 per lug van voorraad voorsien het. Die blokkade was die eerste groot internasionale krisis in die Koue Oorlogstydperk.<ref>{{cite video | year =1953 | title =Air Force Story, The Cold War, 1948–1950 (1953) | url =https://archive.org/detailsgov.dod.dimoc.26164 | publisher =Universal Newsreel | access-date =22 Februarie 2012}}</ref> === Koreaanse oorlog === [[Lêer:South Africa-Korean War Memorial01.jpg|duimnael|Die name van diegene wat gesterf het en as vermis gelys word, kan op die gedenkplaat in die tuine van die Uniegebou in Pretoria gevind word.]] In die [[Koreaanse oorlog]] het die [[2 Eskader SALM|2 Eskader (''The Flying Cheetahs'')]] as Suid-Afrika se bydrae deelgeneem. Die Eskader het baie Amerikaanse toekennings verower, waaronder die eerbewys van 'n Amerikaanse presidensiële eenheidssitasie in 1952:"2 Eskader het 'n lang en uitstekende rekord van diens in Korea met die [[North American P-51 Mustang|F-51D Mustangs]] en later [[North American F-86 Sabre|F-86F Sabres]]. Hulle rol was hoofsaaklik die vlieg van grondaanvalle en voorkomings-opdragte as een van die eskaders wat die 18de Vegterbomerper Vleuel van die [[Amerikaanse Lugmag]] uitmaak. Gedurende die oorlog het die eskader 'n totaal van 12 067 operasies gevlieg met 'n verlies van 34 vlieëniers en twee ander lede. Vliegtuigverliese beloop 74 uit 97 Mustangs en vier uit 22 Sabres. Vlieëniers en manskappe van die eskader het altesaam 797 medaljes ontvang, waaronder {{flatlist| * 2 ''Silver Stars''{{snd}}die hoogste toekenning aan nie-Amerikaanse burgers * 3 ''Legions of Merit'', * 55 ''Distinguished Flying Crosses'' en * 40 ''Bronze Stars''. * 8 vlieëniers het krygsgevangenes geword.}} Slagoffers: 20 KIA 16 WIA.<ref>{{cite web|publisher=korean-war.com |date=20 November 2006 |title=South Africa in the Korean War |url=http://www.korean-war.com/soafrica.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061101080222/http://www.korean-war.com/soafrica.html |archive-date=1 November 2006 }}</ref> Sommige bronne<ref name=ROHKorea>{{cite web|last1=Dovey|first1=John|title=SA Roll of Honour: List People: Korea|url=http://www.justdone.co.za/roh/main.php?page=List_People&War=KOREA|website=ROH Database|publisher=Just Done Productions Publishing|access-date=16 November 2014|archive-date=27 Desember 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227181039/http://www.justdone.co.za/roh/main.php?page=List_People&War=KOREA|url-status=dead}}</ref> noem 35 sterftes van 2 Eskader. === Simonstad-ooreenkoms === {{hoofartikel|Simonstad-ooreenkoms}} Die [[Simonstad-ooreenkoms]] was 'n vloot-samewerkingsooreenkoms tussen die Verenigde Koninkryk en Suid-Afrika onderteken op 30 Junie 1955. Ingevolge die ooreenkoms het die [[Britse Vloot]] sy vlootbasis in [[Simonstad]], Suid-Afrika, opgegee en die bevel van die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] oorgedra aan die regering van Suid-Afrika. In ruil daarvoor het Suid-Afrika die gebruik van die Simonstad-basis aan Britse Vloot skepe belowe. As deel van die Simonstad-ooreenkoms het Suid-Afrika ook vyf seeweerbote, tien TON-klas kuspatrollie mynveers, een tipe 15 [[fregat]] (die SAS Vrystaat) en drie tipe 12 fregatte (die President-klas skepe: die [[SAS President Pretorius]], die [[SAS President Kruger]] en die [[SAS President Steyn]]) van Groot-Brittanje gekoop. Hulle het gedurende die vyftiger en sestigerjare, tesame met twee Britse W-klas torpedo&shy;jaers (die SAS Jan van Riebeeck en die SAS Simon van der Stel die kern van die Suid-Afrikaanse Vloot gevorm.<ref>{{cite web|url=https://sadf.info/TitleNavy.html|title=SA Navy / Vloot|access-date=2 Mei 2021|lang=af}}</ref> === Suid-Afrikaanse Grensoorlog === [[Lêer:SADF-Operations 4.jpg|duimnael|Suid-Afrikaanse troepe wat naby die grens patrolleer, vroeë 1980's.]] {{hoofartikel|Suid-Afrikaanse Grensoorlog}} Tussen 1966 en 1989 voer Suid-Afrika 'n lang en bitter teen-opstand-veldtog teen die People's Liberation Army of Namibia (PLAN) in [[Suidwes-Afrika]].<ref>{{cite journal|first1=André |last1=Wessels|title=The war for Southern Africa (1966–1989) that continues to fascinate and haunt us|journal=História (São Paulo) |volume=62|issue=1|year=2017|pages=73–91|url=https://www.researchgate.net/publication/317422229_The_war_for_Southern_Africa_1966-1989_that_continues_to_fascinate_and_haunt_us|doi=10.17159/2309-8392/2017/v62n1a4}}</ref> PLAN is gesteun deur die [[Sowjetunie]] en 'n aantal lidlande van die [[Warskouverdrag]], asook verskeie simpatieke, nuut onafhanklike Afrika-regerings.<ref name="Koevoet1">{{cite book|title=Koevoet! Experiencing South Africa's Deadly Bush War|url=https://books.google.com/books?id=tYyuCAAAQBAJ|last=Hooper|first=Jim|location=Solihull|publisher=Helion and Company|year=2013|orig-year=1988|isbn=978-1-86812-167-0|pages=86–93}}</ref> Dit het ook aansienlike gevegsondersteuning ontvang van die People's Armed Forces For Liberation of Angola (FAPLA) en 'n aansienlike kontingent van Kubaanse militêre adviseurs.<ref name="Frontiersmen">{{cite book|title=Frontiersmen: Warfare in Africa since 1950|last=Clayton|first=Anthony|location=Philadelphia|publisher=UCL Press, Limited|date=1999|isbn=978-1-85728-525-3|pages=120–24}}</ref> In reaksie hierop het Suid-Afrika 'n massiewe militêre uitbreiding ondergaan om die PLAN-bedreiging te bestry, wat die vorming van verskeie elite spesiale magte-eenhede soos [[Koevoet (polisie-eenheid)|Koevoet]], [[32-Bataljon]] en die Verkennings Kommando Regiment insluit.<ref name="Stapleton1">{{cite book|title=A Military History of Africa|last=Stapleton|first=Timothy|year=2013|location=Santa Barbara|publisher=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-0-313-39570-3|pages=251–57}}</ref> Suid-Afrikaanse troepe het voorsprogaanvalle op buurstate gedoen om by PLAN se bedryfsbasisse aan te val, wat af en toe botsings met FAPLA<ref name="War">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zEQ-Km_KShAC&pg=PA238|title=War and Society: The Militarisation of South Africa|first1=Jacklyn|last1=Cock|first2=Laurie|last2=Nathan|year=1989|publisher=New Africa Books | isbn=978-0-86486-115-3|pages=124–276}}</ref> en die Zambiese weermag behels.<ref name="Borderstrike">{{cite book | first1 = Willem | last1 = Steenkamp| title = Borderstrike! South Africa into Angola 1975{{snd}}1980| year = 2006|edition= 3rd|pages= 132–226 | publisher = Just Done Productions| isbn= 1-920169-00-8}}</ref> Hierdie grootliks onverklaarde konflik het gedurende die laat 1970's bekend gestaan as die Suid-Afrikaanse Grensoorlog.<ref name=Narrative>{{cite book|last=Baines|first=Gary|title=South Africa's 'Border War': Contested Narratives and Conflicting Memories|date=2014|pages=1–4, 138–40|publisher=Bloomsbury Academic|location=London|isbn=978-1-4725-0971-0}}</ref> Die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW)-ekspedisiemagte was gerig op guerrilla-basisse, vlugtelinge en landelike infrastruktuur in [[Angola]] en [[Zambië]], afhangend van die grensaanvalle, patrollies en lugaanvalle om die PLAN op 'n afstand te hou.<ref name=Minter>{{cite book|last=Minter|first=William|title=Apartheid's Contras: An Inquiry into the Roots of War in Angola and Mozambique|date=1994|pages=114–117|publisher=Witwatersrand University Press|location=Johannesburg|isbn=978-1-4392-1618-7|edition=Illustrated|url=https://books.google.com.pa/books/about/Apartheid_s_Contras.html?id=iq970FthE0IC}}</ref> Dit is uiteindelik uitgebrei tot 'n permanente SAW-militêre teenwoordigheid in die hele Suid-Angola, met die doel om PLAN-basisse te dwing om al hoe verder noordwaarts te forseer.<ref name="Narrative" /> Alhoewel hierdie strategie suksesvol was, het dit gelei tot die parallelle uitbreiding van FAPLA, met Sowjet-hulp, om te voldoen aan wat Luanda beskou het as 'n direkte Suid-Afrikaanse bedreiging vir Angolese [[soewereiniteit]].<ref name="Minter" /> FAPLA en die SAW het voortdurend gebots tussen 1981 en 1984, en weer van 1987 tot 1988, wat uitgeloop het op die [[Slag van Cuito Cuanavale]].<ref name="Weigert" /> Die Suid-Afrikaanse Grensoorlog was nou gekoppel aan die [[Angolese Burgeroorlog]]. Suid-Afrikaanse ekspedisie-eenhede het Angola in 1975 openlik binnegeval tydens Operasie Savannah, 'n onsuksesvolle poging om twee mededingende Angolese faksies te ondersteun, die ''União Nacional para a Independência Total de Angola'' ([[UNITA]]) en die ''Frente Nacional de Libertação de Angola'' ([[FNLA]]), tydens die burgeroorlog. Die SAW moes noodgedwonge onttrek onder oorweldigende druk van duisende Kubaanse vegtroepe.<ref name="George">{{cite book|title=The Cuban Intervention in Angola, 1965-1991: From Che Guevara to Cuito Cuanavale |last1=George|first1=Edward|location=New York|publisher=Frank Cass Publishers|year=2005|publication-date=18 September 2012|isbn=978-0-415-64710-6|pages=105–06|url=https://www.routledge.com/The-Cuban-Intervention-in-Angola-1965-1991-From-Che-Guevara-to-Cuito-Cuanavale/George/p/book/9780415647106}}</ref> Toe Suid-Afrika in die 1980's sy veldtog teen PLAN begin verskerp, het hy sy alliansie met UNITA weer bevestig en die geleentheid gebruik om die beweging te versterk met opleiding en gebuite PLAN-wapens.<ref name="Weigert">{{cite book|title=Angola: A Modern Military History|last=Weigert|first=Stephen|year=2011|location=Basingstoke|publisher=Palgrave-Macmillan|isbn=978-0-230-11777-8|pages=71–72|url=https://www.amazon.com/Angola-Modern-Military-History-1961-2002/dp/0230117775|lang=en}}</ref> Die [[Slag van Cuito Cuanavale]] was 'n belangrike keerpunt vir albei konflikte, want dit het gelei tot die Angolese drieledige ooreenkoms, waarin Kuba belowe het om sy troepe uit Angola te onttrek terwyl Suid-Afrika aan Suidwes-Afrika onttrek het.<ref name=Harris>{{cite book|editor-last1=Harris|editor-first1=Geoff|title=Recovery from Armed Conflict in Developing Countries: An Economic and Political Analysis|date=1999|pages=262–64|publisher=Routledge Books|location=Oxfordshire|isbn=978-0-415-19379-5|url=https://www.amazon.com/Recovery-Armed-Conflict-Developing-Countries/dp/0415193796|series=Routledge Studies in Development Economics }}</ref> Suidwes-Afrika het in 1990 onafhanklikheid gekry as die Republiek van Namibië.<ref name=Hampson>{{cite book|last=Hampson|first=Fen Osler|title=Nurturing Peace: Why Peace Settlements Succeed Or Fail|date=1996|pages=[https://archive.org/details/nurturingpeacewh0000hamp/page/53 53–70]|publisher=United States Institute of Peace Press|location=Stanford|isbn=978-1-878379-57-3|url=https://archive.org/details/nurturingpeacewh0000hamp/page/53}}</ref> === Interne guerrilla-aktiwiteite tydens apartheid === Gedurende die 1960's en 1970's was dit algemeen dat politieke bewegings teen [[apartheid]] militêre vleuels vorm, soos [[Umkhonto we Sizwe]] (MK), wat geskep is deur die [[African National Congress]] en die [[Azanian People's Liberation Army]] (APLA) van die [[Pan Africanist Congress of Azania|Pan-Africanist Congress]].<ref name="Biko1">{{cite book|last1=Gibson|first1=Nigel|last2=Alexander|first2=Amanda|last3=Mngxitama|first3=Andile|title=Biko Lives! Contesting the Legacies of Steve Biko|date=2008|page=138|publisher=Palgrave Macmillan|location=Hampshire|isbn=978-0-230-60649-4}}</ref> Hulle het as ''de facto'' geurillaleërs gefunksioneer en sabotasie gedoen en 'n beperkte landelike en stedelike weerstand gevoer.<ref name="Switzer">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=bUvA7PHnCrUC&pg=PA415 | title=South Africa's Resistance Press: Alternative Voices in the Last Generation Under Apartheid. Issue 74 of Research in international studies: Africa series | publisher=Ohio University Press | author=Switzer, Les | year=2000 | page=2 | isbn=978-0-89680-213-1}}</ref> Die guerrillas het ook soms met mekaar gebots terwyl hul politieke organe om interne invloed gekompeteer het.<ref name="Mitchell">{{cite book|last1=Mitchell|first1=Thomas|title=Native vs Settler: Ethnic Conflict in Israel/Palestine, Northern Ireland and South Africa|date=2008|pages=194–96|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport|isbn=978-0-313-31357-8}}</ref> Alhoewel die konflik op 'n veel kleiner skaal as die Suid-Afrikaanse Grensoorlog voorgekom het, weerspieël die SAW se operasies teen MK en APLA verskeie belangrike aspekte van die konflik. Net soos PLAN, byvoorbeeld, het MK dikwels skuiling gesoek in state wat grens aan Suid-Afrika se grense.<ref name="Minter" /> Die SAW het teruggeveg met gerigte sluipmoorde op MK-personeel op buitelandse bodem, en 'n kombinasie van lugaanvalle en spesiale magte aanvalle op MK-basisse in Zambië, Mosambiek, Botswana en Lesotho.<ref name="Minter" /> Beide MK en APLA is ontbind en geïntegreer met die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]] (SANW) na die afskaffing van apartheid.<ref name="Pmg.org.za">{{cite web|url=http://www.pmg.org.za/minutes/20041108-final-integration-report-sandf-briefing |title=Final Integration Report: SANDF briefing &#124; Parliament of South Africa monitored |publisher=Pmg.org.za |date=9 November 2004 |access-date=26 Februarie 2013}}</ref> === Produksie van militêre toerusting deur Suid-Afrika === {{hoofartikel|Krygkor| Denel en die Paramount Groep}} Suid-Afrika het 'n verskeidenheid belangrike wapens, voertuie en vliegtuie vervaardig vir eie gebruik sowel as vir internasionale uitvoer. Sommige is gevestigde wapens wat onder lisensie vervaardig is, en in ander gevalle het Suid-Afrika sy eie wapens en voertuie vervaardig. Die oorheersende vervaardiger van wapens is Denel. Gedurende die 1960's en 1970's het Krygkor 'n groot deel van die bewapening van Suid-Afrika opgelewer, aangesien daae [[VN]]-sanksies teen enige wapenuitvoere na Suid-Afrika was. In hierdie tyd het Krygkor met Gerald Bull se Space Research Corporation gekontrakteer vir gevorderde [[Denel G5-kanon|155 mm-houwitser]]-ontwerpe wat hy uiteindelik vervaardig, gebruik en uitgevoer het na lande soos [[Irak]]. === Suid-Afrika se wapens van massavernietiging === [[Lêer:RSA-3-002.jpg|links|duimnael|'n RSA-3 LEO-missiel, [[Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum|SALM-museum]], Swartkop, Pretoria.]]{{hoofartikel|Suid-Afrika se wapens van massavernietiging}} Van die 1960's tot die 1990's het [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging|Suid-Afrika ondersoek ingestel na wapens van massavernietiging]], waaronder [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|kern]]]-,<ref>Von Wielligh, N. & von Wielligh-Steyn, L. (2015). ''The Bomb: South Africa’s Nuclear Weapons Programme''. Pretoria: Litera.</ref> biologiese en [[chemiese wapen]]s onder die Apartheidsregime. Ses [[kernwapen]]s is vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 May 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> Die Suid-Afrikaanse [[strategie]] was, as politieke en militêre onstabiliteit in Suider-Afrika onhanteerbaar raak, om 'n kernwapentoets op 'n plek soos die [[Kalahari-woestyn]], waar 'n ondergrondse toetsput voorberei is, uit te voer, om die vermoë en bruikbaarheid daarvan te demonstreer – en daardeur gevaar van verskerpte konflik in die streek — daana sou 'n groter moondheid soos die Verenigde State versoek word om in te gryp en die situasie te ontlont.<ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|archive-url=https://archive.today/20171029231004/http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|archive-date=2017-10-29|access-date=2021-05-05}}</ref> Voor die verwagte oorgang na 'n meerderheidsverkose regering van African National Congress in die negentigerjare, het die Suid-Afrikaanse regering al sy kernwapens afgetakel, die eerste staat ter wêreld wat vrywillig afstand gedoen het van alle kernwapens wat hy self ontwikkel het. Die land is sedert 1975 'n ondertekenaar van die Konvensie vir biologiese wapens, die Kernsperverdrag sedert 1991, en die Konvensie vir chemiese wapens sedert 1995. In Februarie 2019 bekragtig Suid-Afrika die Kernsperverdrag, die eerste land wat kernwapens gehad het, dit ontwapen en die verdrag onderteken het. == Huidige weermag: Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag == [[Lêer:Flag of the South African National Defence Force.svg|duimnael|Vlag van die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag, onthul op 25 April 2003.]] {{hoofartikel|Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag}} Die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag (SANW) is die naam van die huidige gewapende magte van Suid-Afrika. Die weermag soos dit vandag bestaan, is in 1994 geskep ná Suid-Afrika se eerste nasionale verkiesing ná apartheid en die aanvaarding van 'n nuwe grondwet. Dit het die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW) vervang en personeel en toerusting van die SAW en die voormalige tuislandmagte ([[Transkei]], [[Venda (tuisland)|Venda]], [[Bophuthatswana]] en [[Ciskei]]) ingesluit, asook personeel van die voormalige guerillamagte van sommige politieke partye, betrokke by Suid-Afrika, soos die Umkhonto we Sizwe van die African National Congress, die APLA van die Pan Africanist Congress en die Selfverdediging Eenhede van die [[Inkatha Freedom Party]] (IFP). Met ingang van 2004 word die integrasieproses as volledig beskou, en die geïntegreerde personeel is opgeneem in 'n effens aangepaste struktuur wat baie ooreenstem met die SAW, en die struktuur en toerusting van laasgenoemde word meestal behou. Die bevelvoerder van die SANW word deur die president aangestel uit een van die gewapende magte. Die huidige bevelvoerder is generaal Rudzani Maphwanya. Hy is op sy beurt verantwoordelik aan die minister van verdediging, tans [[Angie Motshekga]] (wat [[Thandi Modise]] opgevolg het). Sommige van die tradisionele Suid-Afrikaanse regimente dien die land al meer as honderd en vyftig jaar onder verskillende weergawes van politieke stelsels en verskillende regerings. === Wapenkontrak === Die strategiese verdedigingspakket of die strategiese verdedigingsverkryging, in die volksmond die wapenkontrak genoem, was 'n Suid-Afrikaanse militêre verkrygingsprogram.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Rocky |title=SIPRI Yearbook 2004: Armaments, Disarmament and International Security |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |date=c. 2004 |pages=237 |chapter=National defence reform and the African Union }}</ref> Dit behels 'n aankoop van VS $ 4,8 miljard (R30 miljard in 1999 rand) van wapens deur die African National Congress-regering onder leiding van [[Nelson Mandela]] in 1999. Dit was onderhewig aan herhaalde, skynbaar geloofwaardige, bewerings van [[korrupsie]].<ref>{{cite web |url=http://www.ifp.org.za/Newsletters/071122wn.htm |title=Mangosuthu Buthelezi's Weekly Newsletter to the Nation |date=22 November 2007 |publisher=[[Inkatha Freedom Party]] |work=Ifp.org.za |access-date=2008-11-13 |first=Mangosuthu |last=Buthelezi |author-link=Mangosuthu Buthelezi |archive-date= 3 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203170352/http://www.ifp.org.za/Newsletters/071122wn.htm |url-status=dead }}</ref> Die Suid-Afrikaanse Departement van Verdediging se verkryging van die strategiese verdedigingpaket het ten doel gehad om sy verdedigingstoerusting te moderniseer, wat die aankoop van korvette, duikbote, ligte helikopters, ingeleide vegopleidingsvliegtuie en gevorderde ligte vegvliegtuie insluit. Dit het die SANW van moderne toerusting voorsien. === Vredesbewaring === Vredesaksies namens die SANW sluit in die Suid-Afrikaanse ingryping in [[Lesotho]] in om die demokraties verkose regering na 'n staatsgreep te herstel, asook uitgebreide bydraes tot die [[Verenigde Nasies]] se [[Verenigde Nasies se vredesbewaring|vredesoperasies]] in die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]], [[Soedan]] en [[Burundi]]. In die laaste week van 17 Januarie 2025 is 17 soldate van die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag (SANW) in die DRK gedood, en baie meer gewond, in gevegte met die rebellegroep M23 (wat deur [[Rwanda]] gesteun word), toe die [[M23-beweging|M23]] [[Goma]] van die DRK-regering se magte gebuit het. Daar word geglo dat "M23 poog om 'n administrasie op die been te bring om Goma te beheer soos in ander gebiede onder sy beheer in die oostelike DRK." <ref>Nils A. Haug, South Africa and Its Disastrous Battle for the Congo. 4 Maart 2025, Gatestone Institute, https://www.gatestoneinstitute.org/21441/south-africa-congo .Besoek 5 Maart 2025. </ref> == Notas == {{notelist|30em}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Verdere leeswerk == * {{cite journal|last1=Liebenberg|first1=Ian|title=The integration of the military in post-liberation South Africa: The contribution of revolutionary armies|journal=Armed Forces & Society|volume=24|issue=1| year=1997|pages=105–132}} * {{cite book|last1=Seegers|first1= Annette|title=The military in the making of modern South Africa|publisher=IB Tauris|year=1996}} * {{cite book|last1=Stapleton|first1=Timothy J.|title=A Military History of South Africa: From the Dutch-Khoi Wars to the End of Apartheid|publisher=ABC-CLIO|year=2010}} * {{cite journal|last1=Wessels|first1=André|title=The war for Southern Africa (1966–1989) that continues to fascinate and haunt us|journal=Historia|volume=62|issue=1|year=2017|pages=73–91|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0018-229X2017000100004&script=sci_arttext&tlng=es|doi=10.17159/2309-8392/2017/v62n1a4|place=Durban}} {{vertaaluit| taalafk = en |Military history of South Africa}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis| ]] 0t1ly92u62g6m611eglur8u52dquo7i 0 389656 2903617 2858059 2026-05-13T09:46:31Z Aliwal2012 39067 verwyder logo; dis 'n rooi skakel 2903617 wikitext text/x-wiki {{Infobox television|name=SpongeBob SquarePants | alt_name = ''SpongeBob'' | creator = [[Stephen Hillenburg]] | image = SpongeBob SquarePants The Yellow Album Cover.jpg | developer = {{Plainlist| * [[Derek Drymon]] * [[Tim Hill]] * [[Nick Jennings]] }} | creative_director = {{Plainlist| * Derek Drymon {{small|(1999–2004)}} * [[Vincent Waller]] {{small|(2005–15)}} }} | voices = {{Plainlist| * [[Tom Kenny]] * [[Bill Fagerbakke]] * [[Rodger Bumpass]] * [[Clancy Brown]] * [[Mr. Lawrence]] * [[Jill Talley]] * [[Carolyn Lawrence]] * [[Mary Jo Catlett]] * [[Lori Alan]] * ([[Lys van SpongeBob SquarePants rolspelers|rolverdeling lys]]) }} | narrated = Tom Kenny {{small|(verskeie episodes)}} | theme_music_composer = {{Plainlist| * Derek Drymon * Mark Harrison * Stephen Hillenburg * Blaise Smith }} | opentheme = "''SpongeBob SquarePants'' Theme Song" {{small|(uitgevoer deur [[Patrick Pinney]])}} | endtheme = "SpongeBob Closing Theme" {{small|(saamgestel deur Steve Belfer)}} | composer = {{Plainlist| * Steve Belfer * Nicolas Carr * Sage Guyton * Jeremy Wakefield * Brad Carow (1999–2002) * [[The Blue Hawaiians]] (1999–2002) * Eban Schletter (2000–nou) * Barry Anthony Trop (2005–14) }}|country=Verenigde State van Amerika|language=[[Engels]]|num_seasons=13|num_episodes=271 | list_episodes = Lys van SpongeBob SquarePants episodes | executive_producer = {{Plainlist| * [[Stephen Hillenburg]] (1999–2018) * [[Paul Tibbitt]] (2008–17) }} | producer = {{Plainlist| * Donna Castricone (1999–2002) * Helen Kafatic (2002–04) * Anne Michaud (2001) * Dina Buteyn (2005–10) * Jennie Monica Hammond (2010–nou) }} | runtime = {{Plainlist| * 11 minute (slegs gewone episodes) * 22–44 minute (slegs spesiale episodes) }} | company = {{Plainlist| * [[United Plankton Pictures]] * [[Nickelodeon Animation Studio]] }} | network = [[Nickelodeon]]{{voetnota|name=Network|Episode 175, "[[It's a SpongeBob Christmas!]]", was eerste uitgesaai op [[CBS]].<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/tv-column/post/cbs-sets-spongebob-christmas-for-november/2012/10/18/38a02724-1966-11e2-aa6f-3b636fecb829_blog.html|title=CBS sets ''Spongebob Christmas'' for November|newspaper=[[The Washington Post]]|author=Emily Yahr|date=18 Oktober 2012|access-date=30 Augustus 2021}}</ref>}} | picture_format = {{Plainlist|<!--per TEMPLATE DOCUMENTATION, do not use SDTV and aspect ratios.--> * [[NTSC]] (1999–2012) * [[HDTV]] [[1080i]] (2009, 2012–nou) }} | audio_format = {{Plainlist| * Stereo (1999–2012) * [[Dolby Surround]] 5.1 (2009, 2012–nou) }} | first_aired = {{Start date|1999|5|1}} | last_aired = nou | related = {{unbulleted list|''[[Kamp Koral: SpongeBob's Under Years]]''|''[[The Patrick Star Show]]''}} }} '''''SpongeBob SquarePants''''' is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] geanimeerde [[komedie]]-[[televisie]]reeks geskep deur die mariene wetenskap-opvoeder en animeerder [[Stephen Hillenburg]] vir [[Nickelodeon]]. Die reeks vertel die avonture van die titelkarakter en sy watervriende in die fiktiewe onderwaterstad Bikini Bottom. == Handelsware == Die gewildheid van SpongeBob SquarePants het handelsware geïnspireer, van [[T-hemp|T-hemde]] tot plakkate. In 2009 is berig dat die franchise 'n geraamde $8 miljard in handelsware-inkomste vir Nickelodeon gegenereer het. Die reeks is ook die mees verspreide eiendom van Paramount Media Networks. SpongeBob word in 170 lande gekyk, is beskikbaar in 24 tale en het "'n fantastiese bemarkingsapp" geword. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse televisiereekse]] [[Kategorie:Engelse televisiereekse]] 4j01em0rhhlxjukaifp72zuesqiercl 0 390892 2903616 2620389 2026-05-13T09:44:38Z Aliwal2012 39067 verwyder logo; dis 'n rooi skakel 2903616 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Lugredery | name = SkyTeam | logo = | size = | founded = {{Start date and age|df=yes|2000|6|22}} | full_members = 18 | destinations = 1&nbsp;150+<ref name="skyteam.com">{{cite web|url=https://www.skyteam.com/en/about/|title=SkyTeam Alliance – About Us – SkyTeam|website=skyteam.com}}</ref> in 175 lande | fleet_size = 3 054 | key_people = Walter Cho <small>(Voorsitter)</small><br/>Kristin Colvile&nbsp;<small>([[HUB]])</small> | company_slogan = Caring more about you<ref name="skyteam.com" /> | headquarters = [[Lughawe Schiphol]], [[Haarlemmermeer]],<br />[[Amsterdam]], Nederland | website = {{URL|www.skyteam.com}} | updated = }} '''SkyTeam''' is een van die wêreld se drie groot [[lugredery]]-alliansies. SkyTeam is in Junie 2000 gestig en was die laaste van die drie alliansies wat gevorm is, die eerste twee was onderskeidelik [[Star Alliance]] en Oneworld. Sy jaarlikse passasiersvolume is 630&nbsp;miljoen (2019), die tweede grootste van die drie groot alliansies.<ref>{{Cite web|url=https://portal.staralliance.com/employees/about/bottom-left/the-star-alliance-network|title=Star Alliance Facts and Figures – Star Alliance Employees|website=portal.staralliance.com}}</ref><ref>"[https://static.skyteam.com//contentapi/globalassets/pdfs/facts--figures-2019/eng_skyteamfactsheet.pdf SkyTeam FACTSHEET 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204144257/https://static.skyteam.com//contentapi/globalassets/pdfs/facts--figures-2019/eng_skyteamfactsheet.pdf |date= 4 Desember 2021 }}."</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oneworld.com/news/oneworld-honoured-as-best-airline-alliance-twice-over-aga-1|title=oneworld honoured as 'best airline alliance' twice over – again|language=en-US|access-date=2019-06-03}}</ref> SkyTeam bestaan uit 19 rederye van vyf [[Kontinent|vastelande]] en funksioneer onder die slagspreuk "Caring more about you" (Gee meer oor jou om). Dit bedryf ook 'n vrag-alliansie genaamd SkyTeam Cargo, wat 'n vennoot is met tien vervoerders, almal van hulle SkyTeam-lede. Sy gesentraliseerde bestuurspan, SkyTeam Central, is gebaseer op die World Trade Centre Schiphol-lughawe op die terrein van die [[Lughawe Schiphol|Amsterdam-lughawe Schiphol]] in [[Haarlemmermeer]], Nederland.<ref>"[http://www.wtcschiphol.nl/ Welcome to WTC]." </ref><ref>"[http://www.wtcschiphol.nl/contact.php Contact Us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110211203955/http://www.wtcschiphol.nl/contact.php}}." </ref> Teen November 2019, vlieg SkyTeam na meer as 1 150 bestemmings in meer as 175 lande en bedryf meer as 14 500 vlugte daagliks. Die alliansie se lede bedryf 750 sitkamers wêreldwyd. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Lugrederye]] gc1eed7laaym2gjop6gy9wzfj5zyce8 3 393657 2903379 2765579 2026-05-12T13:41:02Z Aliwal2012 39067 2903379 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == Skakels... == {{ping|Blommetjie1}}, ek het twee van jou skakels by onderskeidelik [[Opvoedkunde]] en [[Hoërskool Noordheuwel]] teruggerol want dit word nie so gedoen nie. Dit hoort by eksterne skakels. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:36, 14 September 2022 (UTC) :Dankie! [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 17:08, 14 September 2022 (UTC) ::Skakels binne artikels is intern na ander artikels. Eksterne skakels kom onder die hofie Eksterne Skakels. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:20, 14 September 2022 (UTC) == [[Afsterwe en staatsbegrafnis van Elizabeth II]] == Goeiedag Blommetjie1, aangename kennis! Jy het nou die moeilikste en langste artikel op die wiki, die [[Afsterwe en staatsbegrafnis van Elizabeth II]] gekies om te vertaal. Geluk, dit lyk goed vir 'n beginnerspoging, maar die verwysings (ref's) en bladsy se uitleg moet drasties verbeter word. Ek gaan nou daarmee begin, moet asb nie nou verder daaraan verander nie, ek sal jou laat weet wanneer ek klaar is. Groete! --[[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:35, 15 September 2022 (UTC) :Baie dankie Aliwal2012; dis 'n steil leerkurwe hierdie! [[Spesiaal:Bydraes/137.215.184.170|137.215.184.170]] 14:30, 15 September 2022 (UTC) ::Hi Blommetjie1, jy kan nou maar weer laat waai as jy iets wil opdateer in die artikel, ek het al die verwysings op datum gebring (daar is 242 van hulle!). Groete, --[[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:11, 16 September 2022 (UTC) :::Genade! Baie, baie dankie vir al jou moeite, Aliwal2012! Waardering! [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 14:42, 19 September 2022 (UTC) == Samuel Merrill Woodbridge == Geluk met 'n goeie artikel. Kan jy asb die bladsy nommers deel van die verwysings maak? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:24, 19 September 2022 (UTC) :Ek weet nie hoe nie :-) [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 18:52, 19 September 2022 (UTC) ::Miskien moet ons bymekaar kom daar by die SAAWK...? Groete [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:08, 19 September 2022 (UTC) == Rooi skakels en Kategorieë == [[Gebruiker:Blommetjie1]] dankie vir al jou bydraes, elke bietjie help! Ek vermoed jy gebruik die ContentTranslator, geen probleem nie. Hou asb in gedagte dat die Engelse Wiki tans oor 6.5 miljoen artikels beskik teenoor die amper 105&nbsp;000 van ons Wikipedia. Moet asb nie skakels van die Engelse Wikipedia blindelings oordra nie, dit is grotendeels die rede hoekom daar so baie rooi skakels in jou artikels is. Ook, elke taal skep en gebruik sy eie kategorieë, moet ook nie die Engelse kategorieë blindelings oordra nie. Die admin span sal help hiermee. As jy net die twee dinge in gedagte hou sal dit ons admins baie tyd spaar! Nadat jy 'n artikel geskep het, loer maar wat die gesoute gebruikers verbeter en verander, jy sal vinnig agter die kap van die byl kom! Ek leer nog steeds na amper 14 jaar hier! Somminge van jou artikels is myns insiens voorbladmateriaal; een van die vereistes is dat die artikel ten minste 30&nbsp;000 grepe groot moet wees. Ons sal later daarna kyk. Moet ook nie skaam wees om vrae te vra nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:50, 21 September 2022 (UTC)<br/> NS. Ons gebruik die metrieke stelsel dus meter, kilogramme en die dinge! So waar jy kan, skakel om van voet na meter asb! :Baie dankie, hierdie help my, Oesjaar. Ek het gedink dis goed as ek die rooi skakels aandui, maar dit sal my sommer BAIE moeite spaar as ek dit minder hoef te doen. Met die kategorieë probeer ek dink wat goeie trefwoorde in SA sal wees, maar ek sal meer aandag daaraan gee en jou advies volg. Baie dankie vir jou sorgsaamheid, dit word opreg waardeer! [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 16:31, 21 September 2022 (UTC) == Chaos == Blommetjie1, ek vermoed jy is besig om chaos op die Afrikaanse Wikipedia te veroorsaak. Dankie vir jou entoesiasme, maar slaan 'n bietjie briek aan. Moenie artikels soos "[[Speserye & geurmiddels]]" skep nie, asseblief. Daar is reeds 'n artikel met die naam "[[Spesery]]". Titels is enkelvoud, en die ampersand deug nie in die titel nie, tensy dit deel van 'n titel van 'n boek of fliek is. Let ook op jou spelling, asb. 'n Naam soos "[[Bloubont blommetjies (plant)]]" is onsinnig. Ons het al vantevore mense soos jy hier gehad wat nonsens aangejaag het, en ek sien hier kom weer groot k**. [[Gebruiker:Burgert_Behr|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:Burgert Behr|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 20:12, 21 September 2022 (UTC) :{{ping|Blommetjie1}}, drie admins het met jou gekommunikeer, reageer asb op hulle opmerkings. Onthou AL die gebruikers is vrywilligers en het hulle eie doelwitte. Indien jy 'n probleem bly, verwyder ons jou eenvoudig. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:41, 22 September 2022 (UTC) ::Beste Oesjaar, ::Ek het regtig baie geleer die afgelope week en die opbouende kommentaar is ontsettend waardeer. Ek het ook weer wysigings aan die vroeëre bydraes gaan maak op grond van die kommentaar wat ontvang is. Ek is baie jammer as my bydraes ‘n bron van frustrasie was, dit was werklik nie die bedoeling nie. Ek dink ek het wel op al die opmerkings gereageer, met die uitsondering van die onbeskofte kommentaar van Burgert. Ek glo dis te verstane. ::Wees gerus dat ek nie in die nabye toekoms verdere plasings gaan maak nie weens ander verpligtinge, maar ek hou die nuwe plasings en redigerings dop en leer sodoende. ::Vriendelike groete! [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 12:13, 22 September 2022 (UTC) :::Ai {{ping|Blommetjie1}}, lyk my die kwaai toppies het jou weggejaag? [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:15, 1 Oktober 2022 (UTC) == Welkom terug Blommetjie1! == Jy het baie verbeter, dit lyk goed! Wenk: staak die gebruik van oormatige Kategorieë. Kategorieë is vir wat ons het, nie nog gaan kry nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:50, 22 Februarie 2023 (UTC) :Beste Blommetjie, dankie vir jou nuwe artikels vandag. Ek het dit deurgelees en probeer verbeter waar ek foute sien. :Kyk asb. hoe ek die '''galery''' by [[Etha Fles]] gedoen het, ek sien jy sukkel om die foto-uitleg reg te kry! :Daar is ongelukkig net een bruikbare "markup" (styl) vir 'n fotogalery op die wikipedia. Dit is <nowiki><gallery></nowiki> en sluit af met <nowiki></gallery></nowiki> :Groete! [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:42, 8 April 2023 (UTC) ::Baie dankie vir die verbeterings, Aliwal. Die galery lyk ook mooi; ek waardeer. [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 05:08, 11 April 2023 (UTC) :::Dit lyk goed! Hou so aan! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:11, 12 Oktober 2023 (UTC) :::: :-) [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 11:13, 12 Oktober 2023 (UTC) == Intertaalskakels == {{ping|Blommetjie1}}, ons laat ongelukking nie intertaalskakels toe nie. Ek het een verwyder, jy kan die res doen asb! Dankie vir jou bydraes! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:55, 16 April 2025 (UTC) :Sal dit graag doen; is net nie heeltemaal seker wat jy bedoel met "intertaalskakels" nie? [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 19:45, 16 April 2025 (UTC) ::Hierdie byvoorbeeld: <nowiki>{{Intertaalskakel|Kunstenaarsvereniging Sint Lucas|nl}}</nowiki> Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:51, 16 April 2025 (UTC) :::Advies asb: Is dit beter om dit in Afrikaans te vertaal of om aanhalingstekens om die Nederlands te voeg? [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 04:19, 17 April 2025 (UTC) :::Beste Oesjaar - ek het dit nou in Afrikaans vertaal. :::Met 'n ander berig het ek nou 'n probleem opgetel met 5 van die verwysings; ek het probeer om dit te korrigeer, maar kry dit nie reg nie; jammer as dit nou werk skep aan julle kant; as jy vir my kan aandui hoe ek dit kan regmaak, sal dit gaaf wees. Dis die berig oor Bettisia Gozzadini. [[Gebruiker:Blommetjie1|Blommetjie1]] ([[Gebruikerbespreking:Blommetjie1|kontak]]) 14:36, 17 April 2025 (UTC) ::::Hi Blommetjie1. Die verwysings lyk nou reg, moenie verder stres nie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:52, 19 April 2025 (UTC) 7sq6q12x9dftox2orr1xiznthj3oe8d 0 393897 2903559 2822716 2026-05-13T03:02:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903559 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} [[Lêer:Miranda_Kerr_(6796124945).jpg|regs|duimnael| Kerr by die AACTA-toekennings in Sydney, Australië]] '''Miranda May Kerr''' (gebore 20 April 1983 in Sydney) is 'n [[Australië|Australiese]] model en sakevrou. Kerr het in 2007 prominent geword as een van die Victoria's Secret Angels. Kerr was die eerste Australiese Victoria's Secret-model en het ook die Australiese afdelingswinkelketting David Jones verteenwoordig. Kerr het haar eie handelsmerk van organiese velsorgprodukte, KORA Organics, bekendgestel en het 'n selfhelpboek geskryf. Kerr het in die modebedryf begin modelwerk toe sy 13 was en die 1997 ''Dolly'' -tydskrifmodelsoekkompetisie gewen. Sedert 2008 was Kerr deurlopend op die ''[[Forbes]]''-lys van modelle met die hoogste verdienste. Kerr was voorheen getroud met die [[Engeland|Engelse]] akteur [[Orlando Bloom]], by wie sy haar eerste seun gehad het. Sedert 2017 is sy getroud met Snapchat se uitvoerende hoof, Evan Spiegel, by wie sy twee kinders het. == Loopbaan == Op 13-jarige ouderdom het Kerr vir die 1997 jaarlikse ''Dolly''-tydskrif /Impulse-modelkompetisie ingeskryf en gewen. Sy is 'n week voor haar 14de verjaardag na Sydney gevlieg om vir die tydskrif te skiet. Met Kerr se oorwinning het plaaslike media "bekommerde verontwaardiging" oor haar jong ouderdom uitgespreek. Die omstredenheid het kommer laat ontstaan oor die verheerliking van jong meisies in die mode-, skoonheids- en vermaaklikheidsbedryf.<ref>{{cite magazine|url=https://www.glamourmagazine.co.uk/gallery/miranda-kerr-model-style-fashion-evolution-best-outfits|title=Miranda Kerr's Style CV|magazine=Glamour UK|last=Lyons Powell|first=Hannah|date=26 May 2016|publisher=Condé Nast Britain}}</ref> [[Lêer:MirandaKerrAug2011.jpg|duimnael|Kerr by 'n boekondertekening]] Kerr het by Chic Management se Sydney-afdeling geteken in 1997.<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/celebrity-style/model-miranda-kerr-switches-from-chic-management-to-new-sydney-agency-img-models-and-signs-publicist-annie-kelly/news-story/4cfa7190319bd8867c9ff810bcda6655?sv=4498de95ee662ee0eb61a63161d87ab9|title=Miranda Kerr switches from Chic Management to new Sydney agency IMG Models|newspaper=News.com.au — Australia's Leading News Site|date=20 July 2012|quote=...after 15 years at Chic.|last=Harris|first=Amy}}</ref> Sy het aansienlike kommersiële blootstelling gekry ná 'n reeks stranddrag-advertensies hoofsaaklik vir die Australiese branderplankryketting Billabong, waarin Kerr branderplankry-handelsmerke Tigerlily, Roxy, Billabong Girls en One Teaspoon gemodelleer het.<ref name="BOF">{{Cite web|url=https://www.businessoffashion.com/community/people/miranda-kerr|title=Miranda Kerr|website=Business of Fashion}}</ref> Kerr was ook die handelsmerkambassadeur van Australië se mees erkende swemdraghandelsmerk, Seafolly.<ref>{{Cite web|url=https://grazia.com.au/articles/face-of-seafolly-search-2017/|title=This Aussie swimwear brand is looking for the next Miranda, Shanina or Gigi|last=Sharp|first=Rachel|website=Grazia Australia|access-date= 1 Oktober 2022|archive-date= 8 Mei 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508131107/https://graziamagazine.com/articles/face-of-seafolly-search-2017/|url-status=dead}}</ref> Nadat sy in Australië en [[Japan]] gemodelleer het,<ref name="MIRANDASMODELLIFE">{{Cite web|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0%2C22049%2C22730119-5006011%2C00.html|title=Miranda's Model Life|last=Blake|first=Elissa|website=Daily Telegraph|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211001041/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0%2C22049%2C22730119-5006011%2C00.html|archive-date=11 December 2007|access-date=26 April 2008}}</ref> het Kerr na New York verhuis, waar sy 'n minderheidsbelang in die Bowery Ballroom, 'n musieklokaal, verkry het.<ref>{{Cite web|url=https://www.glamourmagazine.co.uk/gallery/miranda-kerr-model-style-fashion-evolution-best-outfits|title=Miranda Kerr's Style CV|date=26 May 2016|website=Glamour UK}}</ref> Na haar sukses met Maybelline, het Kerr die eerste Australiese Victoria's Secret Angel geword<ref>{{Cite web|url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/take-a-look-back-at-every-one-of-miranda-kerrs-iconic-victorias-secret-looks/image-gallery/df68035d28321cb81549cdc6ab99bc83|title=A look back at Miranda Kerr's most iconic Victoria's Secret runway moments|last=Xidias|first=Angelica|date=10 May 2018|website=Vogue Australia}}</ref> wat by die modelle Alessandra Ambrosio, Karolína Kurková, [[Adriana Lima]], Selita Ebanks, Izabel Goulart en [[Heidi Klum]] aangesluit het. Voordat hy 'n Angel in 2007 geword het, is Kerr reeds gekies om die opvolger van Alessandra Ambrosio as die gesig van PINK in 2006 te word.<ref name="BOF"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1983]] [[Kategorie:Lewende mense]] ro8q1t16dkobsam2m8v31t5tkzmawku 0 395113 2903567 2877299 2026-05-13T05:55:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903567 wikitext text/x-wiki '''Neuro-ekonomie''' is 'n [[wetenskap]] wat [[neurowetenskap]], [[ekonomie]] en [[sielkunde]] kombineer om die manier waarop mense keuses maak, te bestudeer. Dié wetenskap kyk na die rol van die [[brein]] in die opweeg van besluite, die assessering van risiko's en interaksie met ander. Die term word ook soms gebruik om na neurobemarking te verwys. == Neuro-ekonomie en neurowetenskap == Neurowetenskap is gemoeid met die studie van die [[senuweestelsel]], insluitend aandag aan [[Sensoriese senuweestelsel|sintuie]], bewegings en interne regulasies. Dit fokus op persoonlike keuses en besluite, en kyk na hoe die senuweestelsel betrokke is. == Neuro-ekonomie en ekonomie == Ekonomie fokus op die bestudering van die keuses en besluite wat mense neem. Subtakke daarvan is [[makro-ekonomie]] en [[mikro-ekonomie]]. Neuro-ekonomie bestudeer die geestelike veranderinge betrokke by die maak van hierdie keuses, en kyk of hierdie veranderinge die keuses wat 'n persoon maak, beïnvloed. == Neuro-ekonomie en sielkunde == Sielkunde is die studie wat handel oor denke en persepsie, soos [[taal]], [[kognisie]], [[geheue]], sosiale sielkunde en abnormale sielkunde. Neuro-ekonomie werk saam met sielkunde om die denke agter 'n mens se keuses te verken, en die kognisie wat plaasvind wanneer 'n mens die moontlike opsies verstaan en 'n keuse tussen hulle maak. Neuro-ekonomie blyk te bevestig dat [[Emosie|emosies]] 'n belangrike faktor is in die neem van ekonomiese keuses. == Eksperimente == In 'n tipiese ekonomiese eksperiment word 'n toetsling gevra om 'n reeks ekonomiese besluite te neem. Die navorsers meet verskeie veranderlikes om te bepaal wat in die persoon wat die toets afneem se brein aangaan terwyl hy/sy die besluite neem. Dit word gebruik om modelle te skep wat gebruik kan word om toekomstige keuses te voorspel. Neuro-ekonomie brei hierdie navorsing verder uit deur ook die senuweestelsel te ontleed. In 'n neuro-ekonomiese eksperiment word [[Breinskandering|breinskanderings]] met funksionele MRI of PET gemaak om die rolle van verskillende dele van die brein in hul mate van bydrae tot ekonomiese keuses te ondersoek. Die mees komplekse eksperimente gebruik direkte metings van die senuweeselle. == Bekende teoretici== <gallery> VernonSmith2.jpg| [[Vernon L. Smith]] Fehr Ernst Webbild.jpg|[[Ernst Fehr]] George Loewenstein (2012).jpg|[[George Loewenstein]] David laibson 2007.jpg|[[David Laibson]] </gallery> == Kritiek == Neuro-ekonomie is onderhewig aan kritiek. Daar word byvoorbeeld beweer dat die [[metodologie]] daarvan antwoorde op irrelevante vrae verskaf.<ref name="neuroeconomics.duke.edu">Center for Neuroeconomics Study at Duke University http://dibs.duke.edu/research/d-cides/research/neuroeconomics {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320192003/http://dibs.duke.edu/research/d-cides/research/neuroeconomics|date=20 March 2014}}</ref><ref name="LevalloisClithero2012">{{cite journal|last1=Levallois|first1=Clement|last2=Clithero|first2=John A.|last3=Wouters|first3=Paul|last4=Smidts|first4=Ale|last5=Huettel|first5=Scott A.|title=Translating upwards: linking the neural and social sciences via neuroeconomics|journal=Nature Reviews Neuroscience|volume=13|issue=11|year=2012|pages=789–797|issn=1471-003X|doi=10.1038/nrn3354|pmid=23034481|s2cid=436025}}</ref><ref>{{Cite book|date=2018|title=An Analysis of Daniel Kahneman's Thinking, Fast and Slow|author=Jacqueline Anne Allan|location=London|publisher=Macat Library|doi=10.4324/9781912453207|isbn=9781912453207}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} jzewyehkuf9cca40dkwxaleapossem2 0 395827 2903554 2873958 2026-05-13T01:31:34Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903554 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = Miami Internasionale Lughawe | image = | image-width = 150 | image2 = Miami International Airport (KMIA-MIA) (8204606870).jpg | caption = | image2-width = 270px | IATA = MIA | ICAO = KMIA | FAA = MIA | WMO = 72202 | type = Openbaar | owner-oper = Miami-Dade Aviation Department (MDAD) | city-served = Miami metropolitaanse gebied, V.S.A. | location = Miami-Dade County, Florida | opened = 1928 | hub = <!-- {{Unbulleted list |{{nowrap|[[21 Air]]}} |{{nowrap|[[ABX Air]]}} |{{nowrap|[[American Airlines]]}} |{{nowrap|[[Amerijet International]]}} |{{nowrap|[[Atlas Air]]}} |{{nowrap|[[Avianca Cargo]]}} |{{nowrap|[[Eastern Airlines, LLC]]}} |{{nowrap|[[FedEx Express]]}} |{{nowrap|[[IAero Airways]]}} |{{nowrap|[[IBC Airways]]}} |{{nowrap|[[Mas Air]]}} |{{nowrap|[[Northern Air Cargo]]}} |{{nowrap|[[Sky Lease Cargo]]}} |{{nowrap|[[Songbird Airways]]}} |{{nowrap|[[UPS Airlines]]}} |{{nowrap|[[Western Global Airlines]]}} |{{nowrap|[[World Atlantic Airlines]]}} }} | focus_city = {{Unbulleted list | |{{nowrap|[[Avianca]]}} |{{nowrap|[[Global Crossing Airlines]]}} |{{nowrap|[[Frontier Airlines]]}} |{{nowrap|[[LATAM Airlines Group|LATAM]]}} |{{nowrap|[[Polar Air Cargo]]}} |{{nowrap|[[Spirit Airlines]]}} }} --> | elevation-f = 9 | elevation-m = 3 | coordinates = {{Koördinate|25|47|36|N|080|17|26|W|region:US-FL|aansig=inlyn,titel}} | website = [http://www.iflymia.com/ iflymia.com] | image_map = KMIA Airport Diagram.svg | image_map_caption = FAA lughawediagram | mapframe = yes | r1-number = 8L/26R | r1-length-f = 8 600 | r1-length-m = 2 621 | r1-surface = Teer | r2-number = 8R/26L | r2-length-f = 10 506 | r2-length-m = 3 202 | r2-surface = Teer | r3-number = 9/27 | r3-length-f = 13 016 | r3-length-m = 3 967 | r3-surface = Teer | r4-number = 12/30 | r4-length-f = 9 360 | r4-length-m = 2 853 | r4-surface = Teer | stat-year = 2022 | stat1-header = Passasiers | stat1-data = {{wins}} 50 684 396 | stat2-header = Lugbewegings | stat2-data = {{wins}} 458 478 | stat3-header = Vrag (metrieke ton) | stat3-data = {{verlies}} 2 756 160 | footnotes = Bron: FAA, Miami Internasionale Lughawe<ref name="miastats">{{cite web|url=http://www.miami-airport.com/airport_stats.asp|title=Airport Statistics|date=Maart 2019|author=Miami International Airport|access-date=1 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404125315/http://miami-airport.com/airport_stats.asp|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.miami-airport.com/library/pdfdoc/Monthly%20Traffic%20Reports/December%202018%20Moving%20Twelve%20Months%20Traffic%20Report.pdf|title=Archived copy|access-date=March 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221054649/http://www.miami-airport.com/library/pdfdoc/Monthly%20Traffic%20Reports/December%202018%20Moving%20Twelve%20Months%20Traffic%20Report.pdf |archive-date=February 21, 2019|url-status=live}}</ref> }} '''Miami Internasionale Lughawe''' ([[IATA]]: '''MIA''', [[ICAO]]: '''KMIA''', FAA LID: '''MIA'''), ook bekend as '''MIA''' en histories as '''Wilcox Field''', is die primêre lughawe wat die groter Miami-metropolitaanse gebied bedien met meer as 1 000 daaglikse vlugte na 167 plaaslike en internasionale bestemmings, insluitend die meeste lande in [[Latyns-Amerika]]. Die lughawe is in 'n ongeïnkorporeerde area in Miami-Dade County geleë,<ref name="Censusmap">{{Cite web|url=https://www2.census.gov/geo/maps/DC2020/DC20BLK/st12_fl/county/c12086_miami-dade/DC20BLK_C12086.pdf|title=2020 CENSUS – CENSUS BLOCK MAP: Miami-Dade County, FL|publisher=U.S. Census Bureau|page=31 (PDF p. 32/154)|access-date=2022-08-13|quote=Miami International Arprt}}</ref> 13&nbsp;km noordwes van Downtown Miami aangrensend aan die stede [[Miami]] en Miami Springs, en die dorpie Virginia Gardens. In 2021 het Miami Internasionale Lughawe die besigste internasionale vraglughawe in die VSA geword <ref>{{Cite web|url=https://www.stattimes.com/cargo-airports/mia-ranked-americas-busiest-international-cargo-airport-1345149|title=MIA ranked America's busiest international cargo airport, again|last=STAT Times|date=2022-04-14|publisher=Stattimes.com|access-date=2022-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aviationbusinessnews.com/cargo/miami-international-airport-sets-new-record-for-cargo-shipments-in-2020/|title=Miami International Airport sets new record for cargo shipments in 2020|date=February 3, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.miami-airport.com/mia-ranked-americas-busiest-international-airport/|title=MIA ranked America's busiest international airport}}</ref> en die tweede besigste Amerikaanse poort vir internasionale passasiers, na die [[John F. Kennedy Internasionale Lughawe]] in [[New York Stad]].<ref>{{Cite web|url=https://ala.aero/2022/04/mia-ranked-americas-busiest-international-airport/|title=MIA ranked America's busiest international airport}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://search.yahoo.com/search;_ylt=AwrFGKte11tiL40ex2JXNyoA;_ylu=Y29sbwNiZjEEcG9zAzEEdnRpZANMT0NVSTAzN0JfMQRzZWMDcGFnaW5hdGlvbg--?p=miami+busiest+international+airport+cargo&fr=yfp-t&fr2=sb-top&fp=1&b=8&pz=7&bct=0&xargs=0|title=Miami busiest international airport cargo – Yahoo Search Results|access-date=27 November 2022|archive-date=20 Oktober 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020010219/https://search.yahoo.com/search;_ylt=AwrFGKte11tiL40ex2JXNyoA;_ylu=Y29sbwNiZjEEcG9zAzEEdnRpZANMT0NVSTAzN0JfMQRzZWMDcGFnaW5hdGlvbg--?p=miami+busiest+international+airport+cargo&fr=yfp-t&fr2=sb-top&fp=1&b=8&pz=7&bct=0&xargs=0|url-status=dead}}</ref> Teen 2022 is dit die 9de besigste lughawe in die VSA met 50&nbsp;684&nbsp;396 passasiers vir die jaar. Dit is [[Florida]] se besigste lughawe volgens totale passasiersverkeer, wat [[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando]] oortref het, asook vir totale vliegtuigbedrywighede en totale vragverkeer.<ref>{{Cite web|url=http://www.anna.aero/2010/04/27/miami-dominates-us-to-latin-america-and-caribbean/|title=Miami Dominates US to Latin America and Caribbean|date=April 27, 2010|website=anna.aero Airline News & Analysis|archive-url=https://web.archive.org/web/20100502175423/http://www.anna.aero/2010/04/27/miami-dominates-us-to-latin-america-and-caribbean/|archive-date=May 2, 2010|access-date=April 27, 2010}}</ref> Die lughawe is [[American Airlines]] se derde grootste spilpunt en dien as sy primêre poort na [[Latyns-Amerika]] en die [[Karibiese gebied|Karibiese Eilande]]. Miami dien ook as 'n fokusstad vir [[Avianca]], [[Frontier Airlines]] en [[Latam Airlines Brasil|LATAM]], beide vir passasiers en vragbedrywighede. Miami Internasionale Lughawe beslaan 1335&nbsp;ha. Dit is Suid-Florida se hooflughawe vir langafstand internasionale vlugte en 'n spilpunt vir die Suidoostelike Verenigde State met passasiers- en vragvlugte na stede regoor die [[Amerikas]], [[Europa]], [[Afrika]] en [[Asië]]. == Geskiedenis == [[Lêer:PanAm KeyWest terminal.jpg|links|duimnael| [[Pan Am]] se eerste terminaal het uit 'n enkele loods bestaan. Die lughawe was die basis van Pan Am se oorsese vlugte na [[Kuba]], maar het in onbruik geraak toe die lugredery in die middel van die 1930's na amfibiese vliegtuie by Internasionale Pan American Lughawe oorgeskakel het met sy [[Pan Am|Pan American Clipper]].]] [[Lêer:Miami airport historical.jpg|links|duimnael| 'n Satellietbeeld van Miami Internasionale Lughawe gesuperponeer oor die bekende liggings van die ou Miami City-lughawe/Pan American Field/6th Street-lughawe van die 1920's tot 1950's era, in die regter boonste hoek wat na 36th Street kyk.]] Die eerste lughawe op die terrein van MIA het in die 1920's geopen en was bekend as '''Miami City-lughawe'''. [[Pan Am|Pan American World Airways]] ("Pan Am") het 'n uitgebreide fasiliteit aangrensend aan City Airport, '''Pan American Field''', in 1928 geopen. Pan American Field is gebou op 116 hektaar grond in 36ste Straat en was die enigste lughawe op die vasteland in die ooste van die Verenigde State wat doeanefasiliteite gehad het. Sy aanloopbane was rondom die drumpel van vandag se aanloopbaan 26R geleë. Eastern Air Lines het Pan American Field in 1931 begin bedien, gevolg deur National Airlines in 1936. National het 'n terminaal aan die oorkant van LeJeuneweg vanaf die lughawe gebruik en sou verkeer op die pad stop om vliegtuie na en van sy terminaal te taxi. Miami Army Airfield het in 1943 tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] aan die suide van Pan American Field geopen. Die aanloopbane van die twee is oorspronklik deur spoorlyne geskei, maar die twee vliegvelde is in sommige gidse as 'n enkele fasiliteit gelys.<ref>{{Cite web|url=http://www.airfields-freeman.com/FL/Airfields_FL_Miami_C.htm|title=Abandoned & Little-Known Airfields: Florida: Central Miami Area|last=Freeman|first=Paul|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207232834/http://www.airfields-freeman.com/FL/Airfields_FL_Miami_C.htm|archive-date=February 7, 2016|access-date=5 February 2016}}</ref> Direkte vlugte na [[Chicago]] en [[Newark Liberty Internasionale Lughawe|Newark]] in die noordooste van [[New Jersey]] het laat in 1946 begin, maar ononderbroke vlugte het eers in Januarie 1962 wes verby [[St. Louis]] en [[New Orleans]] gestrek. Direkte transatlantiese vlugte na Europa het in 1970 begin. In die laat 1970's en vroeë 1980's het Air Florida 'n spilpunt by MIA gehad, met 'n ononderbroke vlug na [[Londen]], Engeland wat dit van National verkry het na laasgenoemde se samesmelting met Pan Am. Air Florida het bedrywighede in 1982 gestaak ná die ongeluk van Air Florida vlug 90.<ref name="petzinger2">{{cite book|last=Petzinger|first=Thomas|title=Hard Landing: The Epic Contest For Power and Profits That Plunged the Airlines into Chaos|publisher=Random House|year=1996|isbn=978-0-307-77449-1}}</ref> [[British Airways]] het van 1984 tot 1991 'n [[Concorde]] SST (supersoniese vervoer) tussen Miami en Londen via [[Dulles Internasionale Lughawe]] in [[Washington, D.C.]] gevlieg.<ref>{{cite news|last=Stieghorst|first=Tom|title=Concorde Flights Cut To Miami|url=http://articles.sun-sentinel.com/1991-01-12/business/9101020753_1_british-airways-concorde-flights|access-date=November 29, 2013|newspaper=Sun Sentinel|date=January 12, 1991|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203005243/http://articles.sun-sentinel.com/1991-01-12/business/9101020753_1_british-airways-concorde-flights|archive-date=December 3, 2013|url-status=live}}</ref> Nadat die voormalige [[Apollo 8]]-[[ruimtevaarder]] [[Frank Borman]] in 1975 president van Eastern Air Lines geword het, het hy Eastern se hoofkwartier van Rockefeller-sentrum in [[New York]] na gebou 16 in die noordoostelike hoek van MIA, Eastern se instandhoudingsbasis, verskuif. Eastern het een van die grootste werkgewers in die Miami-metropolitaanse gebied gebly totdat voortdurende vakbondonrus die lugredery uiteindelik in 1989 tot bankrotskap gedwing het.<ref name="petzinger3">{{cite book|last=Petzinger|first=Thomas|title=Hard Landing: The Epic Contest For Power and Profits That Plunged the Airlines into Chaos|publisher=Random House|year=1996|isbn=978-0-307-77449-1}}</ref> Eastern het vanaf Gang B tot D aan die noordekant van die terminaal geopereer, waar American se Gang D vandag staan.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/MIA0485.html|title=MIA0485|website=www.departedflights.com|access-date=2022-09-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/MIA89.html|title=MIA89|website=www.departedflights.com|access-date=2022-09-28}}</ref> Gang E was die tuiste vir die meeste internasionale vervoerders, terwyl Pan Am uit Gang E en F geopereer het.<ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/PAMIA0591.html|title=PAMIA0591|website=www.departedflights.com|access-date=2022-09-28}}</ref> === American Airlines spilpunt === Te midde van Eastern se onstuimigheid het Robert Crandall, uitvoerende hoof van [[American Airlines]], 'n nuwe spilpunt gesoek om die nuwe vliegtuie wat AA op bestelling gehad het, te gebruik. AA-studies het aangedui dat [[Delta Air Lines]] sterk mededinging sou bied op die meeste roetes vanaf Eastern se spilpunt by [[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe]] in [[Atlanta]], maar dat MIA baie sleutelroetes gehad het wat net deur Eastern bedien was. American het aangekondig dat hy in Augustus 1988 'n basis by MIA sou vestig. Later in die 1990's het American meer werknemers en toerusting na MIA oorgedra vanaf sy mislukte tuisspille by Nashville, Tennessee en Raleigh–Durham, Noord-Carolina. Die spilpunt het gegroei van 34 daaglikse vertrekke in 1989 tot 157 in 1990, 190 in 1992 en 'n hoogtepunt van 301 in 1995, insluitend langafstandvlugte na Europa en [[Suid-Amerika]].<ref>{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/AAMIAhub.html|title=AAMIAhub|website=www.departedflights.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716170054/http://www.departedflights.com/AAMIAhub.html|archive-date=July 16, 2018|access-date=2018-07-16}}</ref> Vandag is Miami American se grootste lugvragspil en is dit die hoofverbindingspunt in die lugredery se noord-suid internasionale roetenetwerk. === Ander spilpuntbedrywighede === [[Pan Am]] is in 1991 deur [[Delta Air Lines]] verkry, maar het kort daarna om bankrotskap aansoek gedoen. Sy oorblywende internasionale roetes van Miami na Europa en Latyns-Amerika is vir $135 miljoen aan [[United Airlines]] verkoop as deel van Pan Am se noodlikwidasie daardie Desember.<ref name="petzinger4">{{cite book|last=Petzinger|first=Thomas|title=Hard Landing: The Epic Contest For Power and Profits That Plunged the Airlines into Chaos|publisher=[[Random House]]|year=1996|isbn=978-0-307-77449-1}}</ref> United se Latyns-Amerikaanse spilpunt het in die somer van 1992 24 daaglikse vertrekke aangebied, wat in die somer van 1994 gegroei het tot 36 daaglikse vlugte na 21 bestemmings.<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.departedflights.com/UAMIAhub.html|title=UAMIAhub|website=www.departedflights.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716165756/http://www.departedflights.com/UAMIAhub.html|archive-date=July 16, 2018|access-date=2018-07-16}}</ref> United het vlugte van Miami na Suid-Amerika beëindig en sy Miami-bemanningsbasis in Mei 2004 gesluit, en die meeste Miami-hulpbronne hertoegewys aan sy hoofsentrum in [[O'Hare Internasionale Lughawe]] in Chicago.<ref>{{cite news|title=United Plans Flight, Staff Cuts in Miami|url=http://www.bizjournals.com/southflorida/stories/2004/01/19/daily44.html|newspaper=South Florida Business Journal|date=January 23, 2004|access-date=July 7, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026121955/http://www.bizjournals.com/southflorida/stories/2004/01/19/daily44.html|archive-date=October 26, 2012|url-status=live}}</ref> United het alle hooflyndiens na Miami in 2005 gestaak met die bekendstelling van sy laekosteproduk Ted. [[IBERIA]] het ook 'n Miami-spilpunt in 1992 gestig en 'n vloot DC-9-vliegtuie by MIA geplaas om bestemmings in [[Sentraal-Amerika]] en die [[Karibiese gebied|Karibiese Eilande]] te bedien. Die spilpunt het voordeel getrek uit regte wat ingevolge die bilaterale lugvaartooreenkoms van 1991 tussen die Verenigde State en Spanje onderteken is.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1992/03/22/travel/travel-advisory-iberia-plans-9-new-routes-at-miami-hub.html|title=TRAVEL ADVISORY; Iberia Plans 9 New Routes At Miami Hub|date=1992-03-22|work=The New York Times|access-date=2017-12-10|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115160646/http://www.nytimes.com/1992/03/22/travel/travel-advisory-iberia-plans-9-new-routes-at-miami-hub.html|archive-date=January 15, 2018|url-status=live}}</ref> Gedurende die 1990's het die lughawe steriele internasionale-tot-internasionale vervoerfasiliteite in Gang D (American, British en Alitalia) en Gang F (Iberia en vier Sentraal-Amerikaanse vervoerders) gehuisves, en daar was planne om 'n steriele korridor vir internasionale verbindingspassasiers tussen ses gange te vestig.<ref>{{Cite web|url=https://www.travelweekly.com/Destinations2001-2007/Miami-Set-to-Open--Sterile-Corridor-|title=Miami Set to Open 'Sterile Corridor': Travel Weekly|website=www.travelweekly.com|language=en|access-date=2022-08-09}}</ref> Die [[aanvalle op 11 September 2001]] het dit egter vir baie buitelanders nodig gemaak om 'n visum te verkry om deur die Verenigde State te reis, en gevolglik het United Airlines en Iberia hul spilpunte in 2004 gesluit.<ref>{{Cite news|url=http://articles.sun-sentinel.com/2004-07-03/business/0407020947_1_iberia-lineas-aereas-hub-miami-dade-leaders|title=Iberia To Shut Americas Hub At Mia|work=tribunedigital-sunsentinel|access-date=2017-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210232651/http://articles.sun-sentinel.com/2004-07-03/business/0407020947_1_iberia-lineas-aereas-hub-miami-dade-leaders|archive-date=December 10, 2017|url-status=live}}</ref> === Toekoms === MIA sal na verwagting 77 miljoen passasiers en 4 miljoen ton vrag jaarliks teen 2040 verwerk.<ref>{{Cite web|url=https://miami.cbslocal.com/2019/06/05/miami-international-airport-modernization-projects/|title=Miami International Airport Wins Approval for $5 Billion in Modernization Projects|date=June 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608021818/https://miami.cbslocal.com/2019/06/05/miami-international-airport-modernization-projects/|archive-date=June 8, 2019|access-date=September 12, 2019}}</ref> Om aan so 'n groot vraag te voldoen, het die Miami-Dade Board of County Commissioners 'n verbeteringsplan van VS$5 miljard goedgekeur wat oor 15 jaar tot in 2035 sal strek. Die omvattende plan sluit in gangoptimering, konstruksie van twee luukse hotelle op die perseel, die sloping van Gang G en uitbreiding van die lughawe se vragkapasiteit.<ref>{{Cite web|url=https://airwaysmag.com/airports/miami-international-airport-gets-5-billion-expansion-boost/|title=Miami International Airport Gets $5 Billion Expansion Boost|date=June 5, 2019|access-date=27 November 2022|archive-date=17 Oktober 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017183657/https://airwaysmag.com/airports/miami-international-airport-gets-5-billion-expansion-boost/|url-status=dead}}</ref> == Fasiliteite == [[Lêer:AA terminal at MIA 10 2004.jpg|duimnael| [[American Airlines]]-vliegtuie by Gang D, April 2005]] [[Lêer:Vue de l'aéroport depuis le MIA Mover (février 2022).JPG|duimnael| Teerblad en loodse by Miami Internasionale Lughawe, Feb 2022]] [[Lêer:Miami Central Station from NW 25th Street.jpg|duimnael| Miami Intermodal Centre dien as 'n spilpunt vir interstedelike vervoer soos Tri-Rail en Miami-Dade Transit, 2015]] === Terminale === Miami Internasionale Lughawe beskik oor drie terminale (Noord, Sentraal en Suid) en ses gange vir 'n totaal van 131 hekke.<ref name="MIAMap">{{Cite web|url=http://www.miami-airport.com/map-terminal-gates.asp|title=Terminal Gates – Miami International Airport|publisher=Miami-Dade Aviation Department|location=Miami|access-date=22 March 2021}}</ref> Met die uitsondering van Gang G, bevat alle gange hekke wat toegang verleen tot Amerikaanse doeane- en grensbeskermingsfasiliteite. American bedryf drie Admirals Clubs en een Flagship Lounge regoor Gang D en E.<ref name="MIAClub">{{Cite web|url=http://www.miami-airport.com/clubs-and-lounges.asp|title=VIP Clubs & Lounges|publisher=Miami-Dade Aviation Department|location=Miami|access-date=22 March 2021}}</ref> Talle ander sitkamers bestaan ook regoor die lughawe, insluitend 'n American Express Centurion Lounge geleë in Gang D.<ref name="MIAClub" /><ref>{{Cite web|url=https://golldiecat.tripod.com/history.html|title=History of Miami International Airport}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.airliners.net/forum/viewtopic.php?t=225521|title=Miami International Airport History – Airliners.net}}</ref> Die Noordterminaal (Gang D) is vir eksklusiewe gebruik van American Airlines. Die sentrale terminaal (gange E, F en G) het verskillende gebruike; Gang E word hoofsaaklik deur American en sy Oneworld-vennootlugrederye saam met sommige Karibiese en Latyns-Amerikaanse lugrederye gebruik, en E se satellietterminaal het 'n hek wat 'n [[Airbus A380]] kan akkommodeer. Gange F en G word deur nie-AA binnelandse en Kanadese vervoerders en vlugte gebruik. Die Suidterminaal (gange H en J) is die belangrikste nie-Oneworld internasionale terminale. Gang H word hoofsaaklik gebruik deur Delta en nie-Oneworld internasionale vervoerders wat nourompvliegtuie veral vanaf Sentraal- en die noordelike dele van Suid-Amerika vlieg, en sommige wyerompvlugte; Gang J het ook een hek wat 'n A380 kan akkommodeer.<ref>{{Cite web|url=https://www.miami-airport.com/airline-information.asp|title=Airline Directory|publisher=Miami-Dade Aviation Department|location=Miami}}</ref> === Landvervoer === Miami Internasionale Lughawe gebruik die MIA Mover, 'n gratis mensevervoerstelsel om passasiers tussen MIA-terminale en die Miami Intermodal Centre (MIC) te vervoer wat op 9 September 2011 vir die publiek geopen is. Die MIC bied direkte toegang vanaf die lughawe na grondvervoer (pendel/bus/spoor) sowel as huurmotormaatskappye. 'n Metrorailstasie het op 28 Julie 2012 by die MIC geopen; 'n Driespoorstasie het op 5 April 2015 gevolg. Planne vir Amtrak om 'n stasie by die MIC te bedryf, is gestaak sedert ontdek is dat die platform wat vir daardie doel gebou is, te kort is vir Amtrak-treine. Teen vroeg in 2022 is daar steeds geen Amtrak-diens by die MIC nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenextmiami.com/update-coming-on-amtrak-to-miami-intermodal-center-later-this-month/|title=Update Coming On Amtrak To Miami Intermodal Center Later This Month|date=February 14, 2022|access-date=June 25, 2022}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die huurmotorsentrum konsolideer lughawemotorhuurbedrywighede by die MIC.<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://www.miami-airport.com/car_rental.asp|title=Miami International Airport :: MIA Rental Car Center (RCC) :: Miami-Dade County|publisher=Miami-Dade Department of Aviation|location=Miami|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511113549/http://www.miami-airport.com/car_rental.asp|archive-date=May 11, 2015|access-date=June 4, 2015}}</ref> Miami Internasionale Lughawe het direkte openbare vervoerdiens na Miami-Dade Transit se Metrorail, Metrobus-netwerk; Greyhound-buslyne en na die Tri-Rail-pendelspoorstelsel. Metrorail bedryf die Orange Line-trein vanaf Miami Internasionale Lughawe na bestemmings soos Downtown, Brickell, Health District, Coconut Grove, Coral Gables, Dadeland, Hialeah, Suid-Miami en Wynwood. Dit neem ongeveer 15 minute om vanaf die lughawe by die middestad te kom. Miami-Dade Transit bedryf 'n Airport Flyer-bus wat MIA direk met South Beach verbind.<ref>{{Cite web|url=http://www.miamidade.gov/transit/routes_detail.asp?route=150|title=Airport Flyer|website=Miami-Dade Transit|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829040704/http://www.miamidade.gov/transit/routes_detail.asp?route=150|archive-date=August 29, 2012|access-date=September 16, 2012}}</ref> === Vragwerf === MIA het 'n aantal lugvragfasiliteite. Die grootste vragkompleks is geleë aan die westekant van die lughawe, binne die driehoek wat gevorm word deur aanloopbane 12/30 en 9/27. Vragvervoerders soos LATAM Cargo, Atlas Air, Amerijet International en DHL opereer vanuit hierdie gebied. Die grootste fasiliteit in privaat besit is die Centurion Cargo-kompleks in die noordoostelike hoek van die lughawe, met meer as 51 000 vk m se pakhuisruimte.<ref>{{Cite web|url=http://www.centurioncargo.com/en/|title=Centurion Cargo|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206092825/http://www.centurioncargo.com/en/|archive-date=February 6, 2016|access-date=12 February 2016}}</ref> FedEx en [[United Parcel Service|UPS]] bedryf hul eie fasiliteite in die noordwestelike hoek van die lughawe, van 36ste Straat af. Benewens sy groot passasiersterminaal in Gang. D, bedryf [[American Airlines]] 'n instandhoudingsbasis oos van Gang D, gesentreer rondom 'n halfsirkelvormige loods wat oorspronklik deur National Airlines gebruik is en wat drie wyerompvliegtuie kan akkommodeer.<ref>{{Cite web|url=http://www.aa.com/i18n/amrcorp/corporateInformation/facts/miami.jsp|title=American's Miami Hub|publisher=American Airlines|archive-url=https://web.archive.org/web/20091115122101/http://www.aa.com/i18n/amrcorp/corporateInformation/facts/miami.jsp|archive-date=15 November 2009|access-date=12 February 2016}}</ref> == Statistiek == === Topbestemmings === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Besigste binnelandse roetes na en van MIA (September 2021 – Augustus 2022)''' <ref name="MIASTATS">{{Cite web|url=https://www.transtats.bts.gov/airports.asp?20=E&Nv42146=ZVN&Nv42146_anzr=Zvnzv,%20SY:%20Zvnzv%20V06r40n6v10ny&pn44vr4=SNPgf|title=Miami, FL: Miami International (MIA)|website=Bureau of Transportation Statistics|access-date=November 24, 2022}}</ref> !Rang ! Stad ! Passasiers ! Rederye |- | 1 | [[John F. Kennedy Internasionale Lughawe|New York-JFK, New York]] | 992 000 | American, Delta, JetBlue |- | 2 | [[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe|Atlanta, Georgia]] | 926 000 | American, Delta, Frontier, Southwest, Spirit |- | 3 | [[LaGuardia-lughawe|New York–LaGuardia, New York]] | 836 000 | American, Delta, Frontier, Spirit |- | 4 | [[Dallas/Fort Worth Internasionale Lughawe|Dallas/Fort Worth, Texas]] | 669 000 | American, Frontier, Spirit |- | 5 | [[Newark Liberty Internasionale Lughawe|Newark, New Jersey]] | 643 000 | American, Frontier, JetBlue, Spirit, United |- | 6 | [[Los Angeles Internasionale Lughawe|Los Angeles, Kalifornië]] | 621 000 | American, JetBlue |- | 7 | [[O'Hare Internasionale Lughawe|Chicago–O'Hare, Illinois]] | 611 000 | American, Frontier, Spirit, United |- | 8 | [[Logan Internasionale Lughawe|Boston, Massachusetts]] | 604 000 | American, Delta, Frontier, JetBlue, Spirit |- | 9 | [[Orlando Internasionale Lughawe|Orlando, Florida]] | 538 000 | American, Frontier, Spirit |- | 10 | [[Philadelphia Internasionale Lughawe|Philadelphia, Pennsilvanië]] | 498 000 | American, Frontier, Spirit |} === Besigste roetes === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" width="align=" |+'''Besigste internasionale roetes vanaf MIA''' (Okt 2021 – Sep 2022) <ref name="MIASTATS" /> !Rang ! Lughawe ! Passasiers ! Rederye |- | 1 |{{Vlagikoon|MEX}} [[Meksikostad Internasionale Lughawe|Meksikostad, Meksiko]] | 818 337 | Aeroméxico, American, Volaris |- | 2 |{{Vlagikoon|COL}} [[El Dorado Internasionale Lughawe|Bogotá, Colombia]] | 778 923 | American, Avianca, LATAM, Spirit |- | 3 |{{Vlagikoon|PAN}} [[Tocumen Internasionale Lughawe|Panamastad-Tocumen, Panama]] | 747 709 | American, Copa Airlines |- | 4 |{{Vlagikoon|GBR}} [[Lughawe Londen-Heathrow|Londen-Heathrow, Verenigde Koninkryk]] | 655 379 | American, British Airways, Virgin Atlantic |- | 5 |{{Vlagikoon|PER}} [[Jorge Chávez Internasionale Lughawe|Lima, Peru]] | 636 001 | American, Avianca, LATAM |- | 6 |{{Vlagikoon|MEX}} [[Cancún Internasionale Lughawe|Cancún, Meksiko]] | 633 301 | American, Frontier |- | 7 |{{Vlagikoon|ESP}} [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Lughawe|Madrid, Spanje]] | 612 246 | Air Europa, American, Iberia |- | 8 |{{Vlagikoon|DOM}} [[Las Américas Internasionale Lughawe|Santo Domingo–Las Américas, Dominikaanse Republiek]] | 608 474 | American, Frontier, Spirit |- | 9 |{{Vlagikoon|BRA}} [[São Paulo Guarulhos Internasionale Lughawe|São Paulo-Guarulhos, Brasilië]] | 559 960 | American, LATAM Brasil |- | 10 |{{Vlagikoon|COL}} [[José María Córdova Internasionale Lughawe|Medellín–JMC, Colombia]] | 538 782 | American, Avianca, Spirit |} === Jaarlikse passasiersverkeer === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |+'''Jaarlikse passasiersverkeer (op + af vliegtuig) by MIA, 2000 tot nou'''<ref name="miastats" /> ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers ! Jaar ! Passasiers |- | 2000 | 33 621 273 | 2010 | 35 698 025 | 2020 | 18 663 858 |- | 2001 | 31 668 450 | 2011 | 38 314 389 | 2021 | 37 302 456 |- | 2002 | 30 060 241 | 2012 | 39 467 444 | 2022 | '''50 684 396'''<ref>{{cite news |title=Mayor Daniella Levine Cava announces busiest year in the history of MIA |url=https://news.miami-airport.com/mayor-daniella-levine-cava-announces-busiest-year-in-the-history-of-mia/ |date=6 Februarie 2023 |publisher=news.miami-airport.com}}</ref> |- | 2003 | 29 595 618 | 2013 | 40 562 948 | | |- | 2004 | 30 165 197 | 2014 | 40 941 879 | | |- | 2005 | 31 008 453 | 2015 | 44 350 247 | | |- | 2006 | 32 553 974 | 2016 | 44 584 603 | | |- | 2007 | 33 740 416 | 2017 | 44 071 313 | | |- | 2008 | 34 063 531 | 2018 | 45 044 312 | | |- | 2009 | 33 886 025 | 2019 | 45 924 466 | | |} == Ongelukke en voorvalle == * Op 22 Januarie 1952 het 'n Aerodex Lockheed Model 18 Lodestar op 'n toetsvlug na opstyg neergestort as gevolg van enjinstaking, al 5 insittendes is dood. * Op 4 Augustus 1952 het 'n Curtiss C-46 Commando op 'n veerbootvlug neergestort tydens nadering na MIA as gevolg van die faling van 'n beheerstelsel, al 4 insittendes het gesterf. * Op 25 Maart 1958 het 'n Douglas DC-7, Braniff International Airways Vlug 971, neergestort 5&nbsp;km van MIA na 'n poging om terug te keer na die lughawe weens 'n enjinbrand, 9 passasiers uit 24 aan boord sterf. * Op 2 Oktober 1959 is 'n [[Vickers Viscount]] van Cubana de Aviación op 'n vlug van Havana na Antonio Maceo-lughawe, [[Santiago de Cuba]], gekaap deur drie mans wat geëis het om na die Verenigde State geneem te word. Die vliegtuig het op Miami Internasionale Lughawe geland.<ref name="ASN021059">{{Cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19591002-0|title=Hijacking description|publisher=Aviation Safety Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025082721/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19591002-0|archive-date=October 25, 2012|access-date=1 September 2009}}</ref> * Op 12 Februarie 1963 het Northwest Airlines-vlug 705, 'n Boeing 720, in die Everglades neergestort terwyl dit op pad was van Miami na [[Portland, Oregon]] via Chicago O'Hare, Spokane en Seattle. Al 43 passasiers en bemanning het omgekom. * Op 13 Februarie 1965 het 'n Aerolíneas de El Salvador (AESA) Curtiss C-46 Commando, 'n vragvlug, 'n enjinstaking ondervind kort na opstyg en in 'n motorafvalwerf vasgevlieg, beide insittendes het omgekom. * Op 5 Maart 1965 het 'n Fruehaf Inc. Lockheed Model 18 Lodestar na opstyging neergestort, albei insittendes is dood. * Op 23 Junie 1969 het 'n Dominicana de Aviación [[Aviation Traders Carvair]], 'n aangepaste DC-4, op pad na Santo Domingo met 'n enjinbrand teruggesirkel na Miami Internasionale Lughawe toe dit in geboue 1 myl kort van aanloopbaan 27 vasgevlieg het. Al 4 bemanningslede aan boord van die Carvair en 6 op die grond het omgekom. * Op 14 April 1970 het 'n Ecuatoriana de Aviacion Douglas DC-7, 'n vragvlug, neergestort ná die opstyg van MIA verby die aanloopbaan en 890 voet gegly voordat dit 'n betonmuur getref het, beide insittendes is dood. * Op 29 Desember 1972 het Eastern Air Lines-vlug 401, 'n [[Lockheed L-1011 TriStar]], in die Everglades neergestort. Die vliegtuig het die [[John F. Kennedy Internasionale Lughawe]] in New York verlaat op pad na Miami. Daar was 101 sterftes uit die 176 passasiers en bemanning aan boord. (Hierdie voorval is die onderwerp van die fliek ''The Ghost of Flight 401''.) * Op 21 Junie 1973 het 'n Warnaco Inc. Douglas DC-7, 'n vragvlug, 6 minute na opstyg in die Everglades neergestort in swaar reën, wind en weerlig. Al 3 insittendes het omgekom. * Op 15 Desember 1973 het 'n Lockheed L-1049 Super Constellation, 'n vragvlug wat deur Aircraft Pool Leasing Corp, bedryf word, 1,3 myl oos van MIA neergestort as gevolg van oorrotasie van die vliegtuig wat 'n stolling veroorsaak het, in 'n parkeerterrein en verskeie huise neergestort het, al 3 insittendes is dood saam met 6 op die grond. * Op 27 September 1975 het 'n Canadair CL-44 wat deur Aerotransportes Entre Rios (AER) bedryf is, na opstyging neergestort as gevolg van 'n eksterne tydelike vlugbeheerstaking, 4 bemanningslede en 2 passasiers van die 10 aan boord het gesterf. * Op 15 Januarie 1977 het 'n [[Douglas DC-3]], registrasie N73KW van Air Sunshine, kort ná opstyg op 'n binnelandse geskeduleerde passasiersvlug na Key West Internasionale Lughawe, Florida, neergestort. Al 33 mense aan boord het oorleef.<ref name="ASN150177">{{Cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19770115-2|title=N73KW Accident Description|website=Aviation Safety Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102202915/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19770115-2|archive-date=2 November 2012|access-date=4 Augustus 2010}}</ref> * Op 6 Januarie 1990 het 'n Grecoair Lockheed JetStar neergestort nadat dit opgestyg en die aanloopbaan verlaat het, 1 insittende van die 2 aan boord het gesterf. * Op 11 Mei 1996 het 'n McDonnell Douglas DC-9 (ValuJet Airlines-vlug 592) in die Everglades neergestort 10 minute nadat dit vanaf MIA opgestyg het terwyl dit op pad was na [[Hartsfield-Jackson Atlanta Internasionale Lughawe]] nadat 'n brand in die vragruim uitgebreek het en 110 mense dood is. * Op 7 Augustus 1997 het Fine Air-vlug 101, 'n Douglas DC-8- vragvliegtuig, minder as 'n myl (1.6&nbsp;km) vanaf die lughawe op NW 72ste Laan neergestort. Al 4 insittendes aan boord en 1 persoon op die grond is dood. * Op 20 November 2000 het American Airlines-vlug 1291, 'n [[Airbus A300]] op pad na Port-au-Prince, Haïti, teruggekeer na Miami na 'n kajuitdrukverlaging. Tydens die ontruiming het een van die nooduitgangsdeure ploffend oopgegaan, wat 'n vlugkelner se dood veroorsaak het.<ref>{{Cite web|url=https://www.aviation-safety.net/wikibase/190686|title=Accident Airbus A300B4-605R N14056, 20 Nov 2000|last=Ranter|first=Harro|website=www.aviation-safety.net|publisher=Aviation Safety Network|access-date=2021-11-17}}</ref> * Op 15 September 2015 het Qatar Airways-vlug 778 na Doha aanloopbaan&nbsp;9 oorskry tydens opstyging en het met die naderingsligte vir aanloopbaan&nbsp;27 gebots. Die botsing, wat gedurende die 13,5-uur-vlug ongemerk gebly het, het 'n 46&nbsp;cm gat in die drukvat van die [[Boeing 777|Boeing 777-300ER]]-vliegtuig net agter die agterste vragdeur geskeur. Die bemanning was verward deur 'n drukstuk van 'n aanboordrekenaar en het verkeerdelik begin opstyg op aanloopbaan&nbsp;9 by die kruising van Taxiway&nbsp;T1 eerder as aan die einde van die aanloopbaan, wat ongeveer 1&nbsp;370&nbsp;m kortgeknip het van die lengte van die beskikbare aanloopbaan vir opstyg.<ref>{{cite news|last1=Hradecky|first1=Simon|title=Accident: Qatar B773 at Miami on Sep 15th 2015, overran runway on takeoff run and struck approach lights on departure|url=http://avherald.com/h?article=48c78b3a|access-date=March 14, 2017|work=Aviation Herald|date=17 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928041009/http://avherald.com/h?article=48c78b3a|archive-date=28 September 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite report|publisher=Qatar Civil Aviation Authority|title=Preliminary Report 001/2015|access-date=14 Maart 2017|url=http://www.caa.gov.qa/sites/default/files/Preliminary%20report%20QR778%20Miami_v3.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170213125028/http://www.caa.gov.qa/sites/default/files/Preliminary%20report%20QR778%20Miami_v3.pdf|archivedate=13 Februarie 2017}}</ref> * Op 21 Junie 2022 het RED Air Vlug 203 om 15:36 vanaf [[Las Américas Internasionale Lughawe]] in die [[Dominikaanse Republiek]] vertrek. Die vliegtuig het om 17:38 op die Miami Internasionale Lughawe op aanloopbaan 09 geland met hul McDonnell Douglas MD-82. Nadat die vliegtuig geland het, het die linkerhooflandingstuig ineengestort, wat veroorsaak het dat die MD-82 van die aanloopbaan af gegly het, voordat dit aan die kant van aanloopbaan 09 tot stilstand gekom het. Die skade het ingesluit dat die regterhooflandingstuig gebreek is, groot skade aan die neus en 'n brand op die regtervlerk. Daar was geen ongevalle aangemeld nie; drie passasiers het slegs ligte beserings opgedoen. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Miami International Airport}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Lughawens in die Verenigde State van Amerika]] hm91yjgoda3ieumht0xf7z6nrzmcpm1 0 396269 2903568 2894981 2026-05-13T05:55:49Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903568 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} {{Inligtingskas Heilige |naam=Nikolaas van Mira |geboortedatum=Tradisioneel 15 Maart 270<ref name="bom" /> |geboorteplek= |sterftedatum=Tradisioneel {{SDEO|343|12|6|270|3|15|}} |sterfteplek= |feesdag= |venerated_in=vereer_in |beeld=Jaroslav Čermák (1831 - 1878) - Sv. Mikuláš.jpg |beeldgrootte=225 |byskrif= |titels= |saligverklaringsdatum= |saligverklaringplek= |saligverklaar_deur |heiligverklaringsdatum= |heiligverklaringsplek= |heiligverklaring_deur |attribute= |beskermheilige= |pelgrimsoord= |onderdrukkingsdatum= |onderdrukking_deur= |omstredenhede= }} '''Sint Nikolaas van Myra''' {{voetnota|{{lang-el|Ἅγιος Νικόλαος}}, {{transl|el|''Hágios Nikólaos''}}; {{lang-la|Sanctus Nicolaus}}}} (tradisioneel n. 15 martie 270, Patara, provincia),<ref name="center">{{Cite web|url=http://www.stnicholascenter.org/Brix?pageID=38|title=Who is St. Nicholas?|publisher=St. Nicholas Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20101010104847/http://www.stnicholascenter.org/Brix?pageID=38|archive-date=10 October 2010|access-date=7 December 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.roca.org/OA/5/5m.htm|title=St. Nicholas|publisher=Orthodox America|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907060906/http://www.roca.org/OA/5/5m.htm|archive-date=7 September 2011|access-date=7 December 2010}}</ref> {{voetnota|Data nașterii și anul decesului sunt incerte,{{sfn|Seal|2005|page=2}} dar 6 decembrie este de multă vreme stabilită drept zi a decesului.{{sfn|Seal|2005|page=2}} Jeremy Seal remarca: „cum vampirii se feresc de lumina zilei, și sfinții se disting de muritorii de rând după aniversările pe care le țin. Se comemorează data morții lor, și nu cea a nașterii.”{{sfn|Seal|2005|pages=2–3}}}} ook bekend as '''Nicholas van Bari''', was 'n [[Creștinismul timpuriu|vroeë Christelike]] [[biskop]] van die [[Antieke Griekeland|antieke Griekse]] seestad Myra in [[Anatolië|Klein-Asië]] ( greacă veche Μύρα, die moderne stad Demre, Turkye) tydens [[Romeinse Ryk|die Romeinse Ryk]]. As gevolg van die vele wonderwerke wat aan sy voorbidding toegeskryf word, staan hy ook bekend as '''Nicholas die Wonderwerker'''. Sint Nikolaas is [[Beskermheilige|die beskermheer van]] : matrose, handelaars, [[Boogskiet|boogskutters]], diewe wat spyt is, kinders en studente uit verskeie stede en lande in Europa. Sy reputasie het onder die gelowiges ontwikkel, soos algemeen was vir [[Lista sfinților creștini timpurii|vroeë Christelike heiliges]], en sy legendariese gewoonte om geheime geskenke te gee het aanleiding gegee tot die tradisionele model van Kersvader ("Sint Nikolaas") deur [[Sinterklaas]]. Baie min is bekend oor die historiese Sint Nikolaas. Die vroegste verslae van sy lewe is eeue na sy dood geskryf en bevat baie legendariese uitwerkings. Daar word gesê dat hy in die Griekse hawe [[Patara]], in die [[Lisië|Lycia-]] streek van Klein-Asië, vir ryk Christenouers gebore is. In een van die vroegste getuigde en bekendste voorvalle van sy lewe, word gesê dat hy drie meisies gered het om tot prostitusie gedwing te word deur elke aand vir drie nagte 'n sak goue munte by die venster van hul huis uit te gooi, so dat hulle pa 'n bruidskat vir elkeen van hulle kon betaal. Ander vroeë verhale vertel van hom wat 'n storm op see stilgemaak het, drie onskuldige soldate gered het van mislukte teregstelling, en 'n demoonbesete boom afgesaag het. In sy jeug word gesê dat hy 'n pelgrimstog na [[Egipte]] en die gebied van Palestina gemaak het. Kort na sy terugkeer het hy biskop van Myra geword. Hy is later in die tronk gegooi tydens die vervolging van Diocletianus, maar is vrygelaat na die toetrede van [[Konstantyn die Grote|Konstantyn]]. 'n Vroeë lys maak van hom 'n deelnemer aan [[Eerste Konsilie van Nicea|die Eerste Konsilie van Nicaea]] in 325, maar hy word nooit in enige geskrifte genoem deur mense wat werklik by die konsilie was nie. Laat, ongegronde legendes beweer dat hy tydelik geëkskommunikeer en gevange geneem is tydens die Raad vir die klap van die ketter Arius. Nog 'n laat bekende legende vertel hoe hy drie kinders opgewek het wat deur 'n slagter vermoor en [[Piekel-inmaak|gepekel is]] in pekel wat beplan het om hulle as varkvleis te verkoop tydens 'n hongersnood. Minder as 200 jaar na Nicholas se dood is [[Biserica Sf. Nicolae din Demre|die "St. Nicholas"-kerk]] in Mira gebou onder bevel van [[Theodosius II van Bisantium|Theodosius II]] oor die terrein van die kerk waar hy as biskop gedien het, en Nicholas se oorskot is verskuif na -'n sarkofaag van daardie kerk. In 1087, terwyl die Christelike Griekse inwoners van die streek deur die nuut aangekome [[Dinastia Selgiuc|Moslem Seljuk Turke]] onderwerp is, en kort nadat hul kerk deur die Katolieke Kerk [[Oos-Wes-skisma|tot skeuring]] verklaar is, het 'n groep handelaars uit die Italiaanse stad [[Bari]] die meeste Nicholas se beendere verwyder. van sy sarkofaag in die kerk, sonder magtiging, en het hulle na sy tuisdorp gebring, waar hulle nou in <nowiki><i id="mwPA">die Basilica di San Nicola</i></nowiki> vasgelê is. Die oorblywende beenfragmente van die sarkofaag is later deur Venesiese matrose verwyder en tydens die Eerste Kruistog na [[Venesië]] geneem. Daar word gesê dat sy oorblyfsels in Bari 'n wonderbaarlike waterige stof uitstraal, bekend as " [[Mană|manna]] " of " [[mirre]] ", wat sommige lede van die gelowiges glo bonatuurlike kragte besit. == Biografie == Alle biografiese elemente is laat en twyfelagtig. Sint Nikolaas van Mira word vir die eerste keer in die 6de eeu genoem, in die [[Martirologiul roman|Romeinse Martyrologie]] ; dit het nie gegaan oor enige melding van die heilige as sodanig nie, maar slegs oor die visioen toe Sint Nikolaas die Lycian in 'n droom aan [[Konstantyn die Grote]] verskyn het en hom gevra het om drie ter dood veroordeelde soldate te vergewe. Trouens, die fees op [[6 Desember]] herdenk juis hierdie visioen. Ook in die 6de eeu sou [[Nicolae Sionitul|Nicolae Sionite]], biskop van [[Pinara]], 'n kerk gebou het ter ere van Saint Nicolae de Mira van Lycia. Alle ander biografiese elemente oor Sint Nikolaas kom na ons uit [[Legenda aurea|''die Goue Legende'']] van [[Iacob de Voragina]], geskryf in [[1264]]. Un cult neînsemnat al sfântului Nicolae de Mira își face apariția în Occident, o dată cu [[Pous Nicolaas I|Nicolae I]] († [[867]]), [[Pous|papa]] [[Rome|Romei]], care zidește, în bazilica <nowiki><i id="mwVQ">Santa Maria Maggiore</i></nowiki>, un altar lateral dedicat patronului său. In die 10de eeu begin die kultus van Sint Nikolaas in die Weste versprei: Othon III, in Duitsland, het 'n kerk van die Bisantynse rite by [[Burtscheid]] (naby [[Aken]] ), gebou waarvan Sint Nikolaas die beskermheer is. Die gewilde kultus van Sint Nikolaas dateer uit die 11de eeu. Die Kruisvaarders het oorblyfsels uit die Ooste gebring, en gewoonlik het die groot Westerse stede wat die oorblyfsels van 'n Oosterse heilige ontvang het, daardie heilige as hul beskermheer geneem. So het die kruisvaarders van [[Bari]] (in [[Italië]] ) die oorblyfsels van Sint Nikolaas van Mira saamgebring. Destyds het Aartsbiskop Nikolaas van [[Venesië]] twee kerke gebou, een in [[1036]], waarskynlik in Bari, en die ander in [[1039]] in Venesië, waarin die oorblyfsels geplaas kon word. Twee diplomas van hierdie biskop word bewaar, asook die name van die twee-en-sestig mans wat die oorblyfsels uit die Ooste gebring het. Die twee kerke is op [[9 Mei]] [[1098]] ingewy. Die twee aartsbiskoppe, Ilie van Bari en Nikolaas van Venesië, het die kultus van Sint Nikolaas in die Weste versprei. Boonop het die Pous van Rome, [[Pous Urbanus II|Urban II]], die kultus van Sint Nikolaas in Bari geken, waar wonderwerke na bewering verrig is, iets waarvoor die Pous aan Elia die homophorus toegeken het. [[Lêer:Chapkanov-Saint-Nicholas.jpg|duimnael|230x230px| <small>'n Moderne metaalikoon van St. Nicholas, deur die Bulgaarse kunstenaar Gheorghi 'Ciapa' Ciapkanov, wat die beskermheilige van vissermanne uitbeeld wat 'n vis vashou.</small> <small>Die ikoon word gevind by "Gilbert" House in Stanley, Falkland/Malvinas-eilande.</small>]] Ná die kerstening van die Slawiërs het die kultus van Sint Nikolaas dié van die god Mikula, die god van landbou, vervang. Maar eintlik is sommige van mening dat die Russe Sint Nikolaas sou geken het danksy die Russiese diaspora van Bari. Hier het die Russe hul kerk aan Sint Nikolaas opgedra, toe die hospitaal en die hospies. ''Die goue legende'' is in Slawies vertaal, vanwaar dit die Russiese synaxar binnegegaan het. In die twaalfde eeu betree Sint Nikolaas die diensboeke van die klooster "Saint Trudo" (Belgiese dorp [[Sint-Truiden]] ). Van hier af bereik sy kultus [[Roskilde]] ( [[Denemarke]] ), Vadstena ( [[Swede]] ) en ongeveer veertig dorpe in [[Ysland]]. In die 13de eeu bereik fragmente van die oorblyfsels van Sint Nikolaas [[Canterbury|die Canterbury-]] katedraal, en die kultus van die heilige begin versprei, danksy invloed van die vasteland. Bekend as la ''Nikolaus'' in [[Duitsland]], ''Sinterklaas'' in [[België]] en [[Nederland]], en ''Kleeschen'' in [[Luxemburg]], is dit 'n vakansiedag wat verband hou met die historiese figuur Nikolaas van Myra. ''Kersvader'' in die Engelstalige wêreld (Santa Claus in Roemenië) het ontstaan deur die vervorming van die Nederlandse woord ''Sinterklaas''. Die vakansie van Kersvader het dié van Sint Nikolaas in baie lande vervang, 'n geleentheid geword om geskenke te gee en vir handelaars 'n geleentheid om hul verkope te verhoog, en het verskyn selfs in lande met geen direkte kulturele verbintenis met Sint Nikolaas nie, soos China. Sint Nicolaas is die geestelike beskermheer van [[Nederland]], [[Rusland]], die Franse provinsie [[Lotaringe|Lotharingen]], asook verskeie Wes-Europese stede, insluitend [[Bari]], ens. Sint Nicolaas staan bekend as die beskermer van die onregverdige beskuldigdes, handelaars, reisigers, ongetroude meisies, bruide en veral jong kinders. == Plekke van aanbidding == === In Roemenië === * "St. Nicholas" Kerk van Bacău, Rooms-Katoliek * [[Biserica Sfântul Nicolae din Brăila|"St. Nicholas"-kerk van Brăila]], Roemeens-Ortodokse * Die Russiese Kerk in Boekarest, Russies-Ortodoks * [[Biserica Sfântul Nicolae din Constanța|"St. Nicholas"-kerk in Constanța]], Roemeens-Ortodokse * "St. Nicholas"-kerk in Cuhea, verenigde Roemeens (Grieks-Katoliek) * Die Koninklike Kerk van Curtea de Argeș, Roemeens-Ortodokse * "St. Nicolae"-kerk in Densuș, Roemeens-Ortodokse en United Romanian * Die aartsbiskopale katedraal van Galați, Roemeens-Ortodokse * "St. Nicolae Domnesc" Kerk van Iași, Roemeens Ortodoks * [[Catedrala episcopală din Miercurea Ciuc|Die biskoplike katedraal van Miercurea Ciuc]], Roemeens-Ortodokse * "St. Nicholas" Kerk van Odorheiu Secuiesc, Rooms-Katoliek * "St. Nicholas"-katedraal in Oradea, Verenigde Roemeens (Grieks-Katoliek) * "St. Nicholas" Kerk van Suceava, Roemeens-Ortodokse * "St. Alexander en St. Nicholas"-katedraal van Sulina, Roemeens-Ortodokse * "St. Nicholas" Kerk van Şcheii Brașovului, Roemeens-Ortodokse * "St. Nicholas"-kerk in Timișoara, Serwies-Ortodoks * [[Catedrala episcopală din Tulcea|Die biskoplike katedraal van Tulcea]], Roemeens-Ortodokse * "St. Nicholas"-katedraal van Oltenița, Roemeens-Ortodoks * Kerk "St. Hiërarg Nicolae" van Sângeorz-Băi, Roemeens-Ortodokse * Saint Nicholas-kerk in Dorohoi == Die legende == [[Lêer:Tintoretto_Nikolaus_von_Bari@Kunsthist._Museum_Wien.jpg|regs|duimnael| "Saint Nicholas", skildery deur [[Jacopo Tintoretto|Tintoretto]] (1518-1594). [[Wene]] Museum vir Kunsgeskiedenis.]] Die legende sê dat drie susters, die dogters van 'n arm edelman, nie kon trou nie weens hul swak finansiële situasie. Daar word gesê dat toe die oudste meisie die tyd van huwelik bereik het, Nicolae, wat reeds [[Biskop|'n biskop]] geword het, 'n klein sakkie goud snags by die deur van die edelman se huis gelos het. Die storie is herhaal presies toe dit tyd was vir die tweede meisie om te trou. Toe die tyd vir die derde dogter aanbreek, het die edelman wag gehou om uit te vind wie dit was wat goed gedoen het aan sy dogters. Daardie aand het hy gesien hoe die biskop die sak goud los. Daar word gesê dat Sint Nikolaas op die dak geklim het en die sak deur die skoorsteen van die huis losgelaat het, in 'n sokkie wat gelaat is om droog te word, en daarom het die gebruik ontstaan om sokkies aan die kaggel te hang. Nadat die meisies se pa gesien het wat gebeur het, het Nicolae hom gevra om dit geheim te hou, maar hy kon nie die versoeking weerstaan om meer te vertel nie. Sedertdien het enigiemand wat ’n onverwagse geskenk ontvang het, Nicolae daarvoor bedank. Die drie sakke goud wat as geskenk aan adellike meisies gegee is, het die simbool van Sint Nikolaas geword in die vorm van drie goue balle (in Westerse ikonografie). Ook volgens die legende sou Nicolae de Mira een van die 318 deelnemers van die Raad van Nicaea (vandag İznik, Turkye) gewees het. === vier === * in die Bisantynse kalender: [[6 Desember]] (de facto gevier op [[19 Desember]] deur die meeste Ortodokse kerke, as gevolg van die gaping tussen die burgerlike en kerklike kalenders) * in die Latynse kalender: [[6 Desember]] * in die Lutherse kalender: [[6 Desember]] * in die Anglikaanse kalender: [[6 Desember]] == oorblyfsels == Die heilige se regterhand, ontvang deur Mihai die Dapper as 'n beloning vir sy verdienste in die oorlog teen die Moslems, selfs van die kardinaal van [[Bari]], is deur hom geskenk aan die "Saint Gheorghe Nou" Kerk in Boekarest, iewers rondom die jaar 1600<ref name="MOASTEevz2014-07-20">[http://www.evz.ro/o-enigma-istorica-descifrata-de-evenimentul-zilei-mana-dreapta-a-sfantului-nicolae-este-la-bucuresti.html O enigmă istorică descifrată de EVZ: Mâna dreaptă a Sfântului Nicolae este la București!], 19 iulie 2014, Mihnea-Petru Pârvu, ''Evenimentul zilei'', accesat la 20 iulie 2014</ref> 'n Deel van die heilige oorblyfsels is ook by die "Vatra Luminoasa"-kerk. == Die beeld van Kersvader in die wêreld van kinders == In die nag van 5 tot 6 Desember laat kinders gewoonlik hul skoongemaakte stewels voor die deur en wag in die hoop dat hulle geskenke, gewoonlik uit lekkers, sal ontvang. In sommige gebiede laat kinders Santa-water of wortels vir sy perd. In baie streke van Roemenië en die Republiek van Moldawië vind kinders op die oggend van 6 Desember, benewens lekkers, lekkergoed en vrugte (of 'n speelding of 'n paar munte) - as dit goed was, 'n stomp (of 'n aartappel of ’n steenkool) – as hulle stout was.<ref>[http://www.9am.ro/stiri-revista-presei/Social/113364/Legenda-lui-Mos-Nicolae.html Legenda lui Mos Nicolae]</ref><ref>{{Cite web|url=https://mondonews.ro/mos-nicolae-traditii-obiceiuri-si-legende/|title=Moș Nicolae: Tradiții, obiceiuri și legende din România și Europa|authors=Ioana Alexandra|publisher=mondonews.ro|access-date=1.XII.2021|archive-date= 7 Desember 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207151021/https://mondonews.ro/mos-nicolae-traditii-obiceiuri-si-legende/|url-status=dead}}</ref> Sint Nikolaas word op [[9 Mei]] in Sinaxar herdenk. Ook op hierdie dag, die herdenking van die verskuiwing van die oorblyfsels van Sint Nikolaas van Mira na [[Bari]], in [[1087]], toe die streek [[Mira Lichiei|Mira Lichia]] in die hande van die Mohammedaanse [[Turke]] geval het. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="bom">{{cite book |title=Book of Martyrs |publisher=Catholic Book Publishing |year=1948}}</ref> }} == Notas == {{Notas}} == Eksterne skakels == {{Portal|Creștinism}} * Despre Nicolae al Mirelor la enciclopedia OrthodoxWiki * [http://www.sfantulnicolae.info/ Viața, minuni, icoane, cântări, etc] * [http://www.crestinortodox.ro/sfinti/sfantul-ierarh-nicolae-127444.html Sfantul Ierarh Nicolae], 6 decembrie 2012, Teodor Dănălache, ''CrestinOrtodox.ro'' * [http://www.revistamagazin.ro/content/view/2261/7/ Panteon creștin - Sfântul Ierarh Nicolae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711100842/http://www.revistamagazin.ro/content/view/2261/7/|date=2012-07-11}}, 11 decembrie 2002, ''Revista Magazin'' * [http://www.jurnalul.ro/culinar/sfantul-care-deschide-iarna-6493.htm Sfantul care deschide iarna] [nefuncțională] , 6 decembrie 2006, Simona Chiriac, ''Jurnalul Național'' * [http://www.evz.ro/detalii/stiri/taina-sfantului-nicolae-cum-a-putut-sa-l-loveasca-pe-aproapele-1014373.html TAINA SFÂNTULUI NICOLAE: Cum a putut să-l lovească pe aproapele?], 5 decembrie 2012, Adrian Pătrușcă, ''Evenimentul zilei'' * [http://www.romanialibera.ro/cultura/aldine/sfantul-nicolae-sau-craciunul-copiilor-141023.html Sfantul Nicolae sau Craciunul Copiilor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223191046/http://www.romanialibera.ro/cultura/aldine/sfantul-nicolae-sau-craciunul-copiilor-141023.html|date=2014-02-23}}, 4 decembrie 2008, Adrian Bucurescu, ''România liberă'' * [http://ziarullumina.ro/vietile-sfintilor/sfantul-nicolae-intruchiparea-darniciei-lui-dumnezeu Sfântul Nicolae, întruchiparea dărniciei lui Dumnezeu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212140236/http://www.ziarullumina.ro/vietile-sfintilor/sfantul-nicolae-intruchiparea-darniciei-lui-dumnezeu|date=2013-12-12}}, 6 decembrie 2007, Narcisa Elena Balaban, ''Ziarul Lumina'' * [http://ziarullumina.ro/vietile-sfintilor/milostivul-si-aparatorul-dreptei-credinte Milostivul și apărătorul dreptei credințe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215092014/http://ziarullumina.ro/vietile-sfintilor/milostivul-si-aparatorul-dreptei-credinte|date=2014-12-15}}, 5 decembrie 2009, Grigore Meșteroaie, ''Ziarul Lumina'' * [http://ziarullumina.ro/vietile-sfintilor/documentele-care-ne-vorbesc-despre-sfantul-nicolae Documentele care ne vorbesc despre Sfântul Nicolae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215092001/http://ziarullumina.ro/vietile-sfintilor/documentele-care-ne-vorbesc-despre-sfantul-nicolae|date=2014-12-15}}, 6 decembrie 2009, Nicolae Preda, ''Ziarul Lumina'' * [http://ziarullumina.ro/documentar/ierarhul-mirelor-lichiei-raul-imbelsugat-de-daruri Ierarhul Mirelor Lichiei, râul îmbelșugat de daruri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215092005/http://ziarullumina.ro/documentar/ierarhul-mirelor-lichiei-raul-imbelsugat-de-daruri|date=2014-12-15}}, 5 decembrie 2010, Augustin Păunoiu, ''Ziarul Lumina'' * [http://ziarullumina.ro/documentar/sfantul-nicolae-ierarhul-cel-darnic Sfântul Nicolae, ierarhul cel darnic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020014709/http://ziarullumina.ro/documentar/sfantul-nicolae-ierarhul-cel-darnic|date=2013-10-20}}, 6 decembrie 2008, Narcisa Elena Balaban, ''Ziarul Lumina'' * [http://ziarullumina.ro/memoria-bisericii/cultul-sfantului-ierarh-nicolae-la-romani Cultul Sfântului Ierarh Nicolae la români] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217095254/http://ziarullumina.ro/memoria-bisericii/cultul-sfantului-ierarh-nicolae-la-romani|date=2013-12-17}}, 6 decembrie 2010, Adrian Nicolae Petcu, ''Ziarul Lumina'' * [http://www.crestinortodox.ro/sfinti/sfantul-nicolae-obiceiuri-sfantul-nicolae-98062.html Sfantul Nicolae, obiceiuri de Sfantul Nicolae], 24 mai 2012, ''CrestinOrtodox.ro'' * [http://www.crestinortodox.ro/religie/sfantul-macarie-mare-patericul-egiptean-128351.html Sfantul Macarie cel Mare in Patericul Egiptean], 27 iulie 2012, Radu Alexandru, ''CrestinOrtodox.ro'' {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 280]] k8ds36i76f45i9acbu1lwfd1z8lmzcj 0 397913 2903415 2896291 2026-05-12T15:36:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903415 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Persoon|name=Margaret E. Knight|image=Margaret_knight_boston_sunday_post_march_31_1912_p.45.jpg|alt=|caption=|birth_name=Margaret Eloise Knight|birth_date={{birth date|mf=y|1838|2|14}}|birth_place=[[York, Maine]], VSA|death_date={{death date and age|1914|10|12|1838|2|14}}|death_place=Framingham, [[Massachusetts]], VSA|nationality=Amerikaans|other_names=|occupation=Uitvinder en patenteerder|years_active=|known_for=Masjien ontwerp wat platboom papiersakke vervaardig|notable_works=Papersakmasjien|parents=Hannah Teal en James Knight}} '''Margaret Eloise Knight''' (14 Februarie 1838 – 12 Oktober 1914) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]], veral bekend vir 'n masjien wat platboom- papiersakke vervaardig.<ref name="halloffame">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/margaret-e-knight|title=Inventor profile|publisher=National Inventors Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302093248/https://www.invent.org/inductees/margaret-e-knight|archive-date=2 Maart 2020|access-date=11 Februarie 2020}}</ref><ref name="Bellis_WhoWas">{{Cite web|url=https://www.thoughtco.com/margaret-knight-inventor-4076521|title=Who Was Margaret Knight?|last=Bellis|first=Mary|date=2020-01-14|website=ThoughtCo|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815085241/https://www.thoughtco.com/margaret-knight-inventor-4076521|archive-date=2021-08-15|access-date=2021-07-31}}</ref> Sy is al "die bekendste 19de-eeuse vroulike uitvinder" genoem.<ref name="Petroski">Petroski, Henry (2003). ''Small Things Considered''. New York: Vintage Books. p. 101. ISBN <bdi>1-4000-3293-8</bdi>.</ref> Sy het die 'Eastern Paper Bag Company' in 1870 gestig en papiersakke vir kruideniersware vervaardig wat 'n soortgelyke vorm as dié wat in latere geslagte gebruik sou word gehad het. Knight het ook tientalle [[Patent|patente]] in verskillende velde ontvang en 'n simbool vir vroue se bemagtiging geword. == Vroeë lewe == Margaret E. Knight is op 14 Februarie 1838 in York, Maine, gebore as kind van Hannah Teal en James Knight.<ref name="PaperDiscoveryCenter">{{Cite web|url=https://www.paperdiscoverycenter.org/halloffame/2018/12/28/margaret-e-knight|title=Margaret E Knight|date=2006|website=Paper Discovery Center|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430152339/https://www.paperdiscoverycenter.org/halloffame/2018/12/28/margaret-e-knight|archive-date=April 30, 2021|access-date=2021-05-30}}</ref> As 'n klein dogtertjie het "Mattie", soos haar ouers en vriende haar 'n bynaam gegee het, verkies om met houtwerkgereedskap in plaas van [[Pop|poppe]] te speel, en het gesê dat "die enigste dinge wat [sy] wou hê, 'n [[Knipmes|jagmes]], 'n klein boor en stukke hout was.”<ref name="Encyclopedia.com"/> Sy was as kind bekend vir haar vlieërs en [[Slee|sleë]].<ref name="Smith_MeetThe"/> Knight en haar broers, Charlie en Jim, is deur hul weduwee-ma grootgemaak.<ref name="PaperDiscoveryCenter"/> Knight se pa is oorlede toe sy jonk was, waarna die verarmde gesin na [[Manchester, New Hampshire]], verhuis het, waar daar werk in die katoenmeulens beskikbaar was.<ref name="Sisson">https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/meet-female-inventor-behind-mass-market-paper-bags-180968469/</ref> Enige formele opleiding wat sy gehad het<ref name="Smith_MeetThe"/> was beperk tot [[Hoërskool|sekondêre skool]],<ref name="Encyclopedia.com"/> aangesien sy op 12-jarige ouderdom saam met haar broers en susters in die meule gaan werk het.<ref>http://www.madehow.com/inventorbios/7/Margaret-E-Knight.html</ref> Die 12-jarige Knight het 'n ongeluk by die meule aanskou waarin 'n werker gesteek is deur 'n pendeltuig met 'n staalpunt wat uit 'n meganiese weefmasjien geskiet het. Binne weke het sy 'n veiligheidstoestel vir die weefmasjien ontwerp, wat toe later ook deur ander Manchester-meulens gebruik is. Die toestel is nooit gepatenteer nie en die presiese aard daarvan is onbekend, alhoewel dit dalk 'n toestel was om die weefmasjien te stop toe die pendeldraad gebreek het of dalk 'n verdedigingsmeganisme om 'n vlieënde pendeltuig fisies te blokkeer.<ref>{{Cite web |url=https://timeline.com/margaret-e-knight-paper-bag-f5d474c0f3d2 |title=argiefkopie |access-date=22 Februarie 2023 |archive-date=16 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516220857/https://timeline.com/margaret-e-knight-paper-bag-f5d474c0f3d2 |url-status=dead }}</ref> Gesondheidsprobleme het Knight verhinder om aan te hou werk by die katoenmeule.<ref>https://www.ai-bees.io/post/margaret-knight-empowered-american-female-inventor</ref> In haar tienerjare en vroeë 20's het sy verskeie poste beklee, insluitend huisherstelwerk, [[daguerreotipe]] fotografie, grafering en meubelbekleedsels.<ref name="Smith_MeetThe"/> == Beroep == Knight se eerste patent, wat in 1870 uitgereik is, was vir 'n "verbetering in papiertoevoermasjiene", 'n "pneumatiese papiertoevoerder" met toepassings in [[Drukpers|drukperse]] en papiervoumasjiene; haar papiersakmasjien sal 'n driestap-vouproses hê om die plat bodem te vorm. Destyds het heelwat vroulike uitvinders en skrywers hul geslag verberg deur slegs 'n voorletter in plaas van hul voornaam te gebruik, maar Margaret E. Knight word duidelik in hierdie patent geïdentifiseer.<ref>https://www.invent.org/blog/inventors/margaret-e-knight-paper-pag</ref> === Platboom papiersakmasjien === Knight het in 1867 na [[Springfield, Massachusetts]], verhuis en is deur die 'Columbia Paper Bag Company' aangestel.<ref>https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/meet-female-inventor-behind-mass-market-paper-bags-180968469/</ref> Sy het opgemerk dat die koevertvormige masjiengemaakte papiersakke wat hulle vervaardig het, swak en smal was, en nie op hul basis kon staan nie.<ref name="Encyclopedia.com">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/margaret-e-knight|title=Margaret E. Knight|last=Moncrief-Mullane|first=Heather M.|date=2019-12-19|website=Encyclopedia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119064251/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/margaret-e-knight|archive-date=January 19, 2021|access-date=2021-09-02}}</ref> Hulle was ook nie goed geskik vir lywige items nie, soos byvoorbeeld kruideniersware en hardeware goedere. Masjiene vir die vervaardiging van hierdie koevert-styl sakke was die onderwerp van drie patente wat in 1852, 1855 en 1858 aan Francis Wolle uitgereik is<ref>https://chipbruce.net/2015/04/22/who-invented-the-amazing-paper-bag/</ref> Papiersakke met 'n plat bodem, wat stewiger en nuttiger was, is ten duurste met die hand gemaak.<ref name="Smith_MeetThe"/> Sodanige platboomsakke was reeds sedert ten minste die 1840's algemeen in Brittanje gebruik, en verbeterings aan handproduksietegnieke het gedurende die 1850's plaasgevind. Byvoorbeeld, 'n patent is in 1853 aan James Baldwin van Birmingham toegeken vir semi-gemeganiseerde apparaat om te gebruik in die maak van platboom papiersakke.<ref>Patent No. 2190, Apparatus for Making Paper Bags (22 September 1853). Noted in ''The London Gazette'', 30 September 1853, issue 21481.</ref> Met die idee om die proses meer volledig te outomatiseer, het Knight in 1868 'n masjien uitgevind wat papier gesny, gevou en vasgeplak het om die platboom- bruinpapiersakke te vorm wat vandag aan kopers bekend is. Hierdie masjien het die massavervaardiging van platboomsakke moontlik gemaak, wat die produksiespoed dramaties verhoog het.<ref name="Lemelson-MIT">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/margaret-knight|title=Margaret Knight {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111080119/https://lemelson.mit.edu/resources/margaret-knight|archive-date=November 11, 2020|access-date=2020-11-10}}</ref> Knight het ’n houtprototipe van die toestel gebou, maar het ’n werkende ystermodel nodig gehad om vir ’n patent aansoek te doen.<ref>https://theinvisiblementor.com/profile-of-margaret-knight-inventor-also-known-as-%E2%80%9Clady-einstein%E2%80%9D/</ref> Charles Annan (of Anan<ref name="ASME"/>), 'n masjinis wat die masjienwinkel besoek het waar Knight se ystermodel gebou is,<ref name="ASME" /> het haar ontwerp gesteel en dit eerste gepatenteer. Toe Knight probeer het om haar werk te patenteer, het sy Annan se patent ontdek en in die herfs van 1870 'n patentinmengingsgeding aanhangig gemaak.<ref>https://lemelson.mit.edu/resources/margaret-knight</ref> Annan het aangevoer dat "sy ongetwyfeld nie die meganiese kompleksiteit van die masjien sou kon verstaan nie", en hy het moontlik vooroordele jeens vroue uitgebuit, en/of dat syne 'n ander masjien was (waarskynlik op grond van besonderhede wat hy verkeerd onthou het),<ref name="ASME" /> en dat sy nie daarin geslaag het om 'n werkende masjien te skep nie.<ref>http://www.women-inventors.com/Margaret-Knight.asp</ref> Sommige skrywers, soos Ryan Smith van die Smithsonian Magazine, sê Annan het aangevoer geen vrou kon die masjien ontwerp het nie,<ref name="Smith_MeetThe">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/meet-female-inventor-behind-mass-market-paper-bags-180968469/|title=Meet the Female Inventor Behind Mass-Market Paper Bags|last=Smith|first=Ryan P.|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025165517/https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/meet-female-inventor-behind-mass-market-paper-bags-180968469/|archive-date=October 25, 2020|access-date=2021-05-30}}</ref> alhoewel dit volgens Michael Abrams van die American Society of Mechanical Engineers 'n moderne oordrywing is van Annan se enigste argument dat sy masjien 'n ander masjien was.<ref name="ASME" /> Knight het gereageer met oorvloedige bewyse in die vorm van noukeurige handgetekende bloudrukke, joernale en modelle, en 'n aantal getuies wat getuig het dat sy tekeninge en modelle gemaak het vanaf 1867.<ref name="Smith_MeetThe" /> Sy het die destydse groot bedrag van $100 (ekwivalent van $2,143) per dag bestee in regskoste vir die 16-dae-verhoor, wat tot oorwinning gelei het.<ref>http://www.madehow.com/inventorbios/7/Margaret-E-Knight.html</ref> Sy het haar patent in 1871 ontvang.<ref name="Smith_MeetThe" /><ref>{{US patent|116842}} ''Improvement in Paper-Bag Machines'', July 11, 1871.</ref> Vir haar uitvinding van die papiersakmasjien is Knight in 1871 deur [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]] van [[Engeland]] vereer.<ref name="ASME"/><ref name="NYT">"WOMEN WHO ARE INVENTORS: Miss Margaret E. Knight Is Now at Work on Her Eighty-ninth Invention - Other Women Who Have Shown Inventive Genius". ''The New York Times''. October 19, 1913. ISSN 0362-4331</ref> Met 'n sakevennoot van Massachusetts het Knight die 'Eastern Paper Bag Company' in [[Hartford|Hartford, Connecticut,]] gestig.<ref>https://www.invent.org/inductees/margaret-e-knight</ref> Aangesien sy geen belangstelling gehad het om 'n besigheid te bestuur nie, het sy in plaas daarvan tantieme van die 'Eastern Paper Bag Company' ontvang en voortgegaan om as 'n uitvinder te werk.<ref>https://www.theepochtimes.com/the-19th-century-woman-who-simplified-our-shopping-trips-by-inventing-the-paper-grocery-bag_4591897.html</ref> Sy het in 1879 'n verdere patent verkry vir verbeterings aan die papiersakmasjien. Dit is ook aan Eastern toegewys. Alhoewel Knight 'n gemaklike inkomste verdien het deur haar papiersak-tantieme,<ref>https://theglindafactor.com/margaret-knight/</ref> was dit egter beperk tot $25 000 en het dus na 'n tyd geëindig. Sy sou vir die res van haar loopbaan in hierdie patroon voortgaan en haar verskillende uitvindings aan maatskappye verkoop om van tantieme en patentverkope te lewe.<ref>https://infogram.com/margaret-e-knight-1gqgk26o94942n0</ref> Knight het na Ashland verhuis en daarna na [[Framingham|Framingham, Massachusetts]], en in 'n kantoor in die middestad [[Boston|van Boston]] gewerk.<ref>https://americacomesalive.com/margaret-knight-1838-1914-successful-inventor/</ref> === Latere uitvindings === In die 1880's het Knight drie huishoudelike uitvindings ontwerp.<ref name="Encyclopedia.com"/> Sy het in 1883 'n rok- en rompskild gepatenteer, 'n gespe vir klere in 1884 en 'n kookspit in 1885.<ref name="EncyclopaediaBritannica">{{Britannica|320351}}</ref> In die 1880's en 1890's het Knight gewerk aan masjiene vir die vervaardiging [[Skoen|van skoene]], en het ses patente ontvang vir verskeie masjiene wat kan gebruik word om skoenmateriaal te sny.<ref name="Encyclopedia.com" /> In die vroeë 1900's het Knight 'n aantal komponente vir roterende enjins en motors ontwikkel, met patente wat in 1902 tot 1915 (na haar afsterwe) toegestaan is. Haar begrip van hierdie werk is ongelukkig beperk deur haar gebrek aan opvoeding.<ref name="Encyclopedia.com" /> Haar verskeie ander uitvindings sluit onder meer twee patente van 1894 in: 'n nommermasjien, en 'n vensterraam en raam.<ref name="EncyclopaediaBritannica">{{Britannica|320351}}</ref> In totaal is aan haar ten minste 27<ref name="Smith_MeetThe"/> en moontlik 30 patente toegestaan, alhoewel sy ook heelwat toestelle uitgevind het wat sy nie gepatenteer het nie.<ref>https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/margaret-e-knight</ref> == Latere lewe == Knight het haar werk tot laat in sy lewe voortgesit. ’n Artikel uit 1913 in [[The New York Times]] het berig dat sy “twintig uur per dag aan haar nege-en-tagtigste uitvinding gewerk het”.<ref>https://www.nytimes.com/1913/10/19/archives/women-who-are-inventors-miss-margaret-e-knight-is-now-at-work-on.html</ref> Knight was nooit ryk nie, alhoewel sy as volwassene gemakliker geleef het as in die kinderjare.<ref name="Smith_MeetThe"/> Knight het nooit getrou nie en is alleen op 12 Oktober 1914 op die ouderdom van 76 oorlede,<ref name="PaperDiscoveryCenter"/><ref name="Smith_MeetThe" /> en sy het 'n boedel ter waarde van slegs $275,05 nagelaat.<ref name="ASME">{{Cite web|url=https://www.asme.org/topics-resources/content/margaret-knight|title=Margaret Knight|last=Abrams|first=Michael|date=2012-05-23|website=www.asme.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032628/https://www.asme.org/topics-resources/content/margaret-knight|archive-date=August 3, 2021|access-date=2021-09-08}}</ref> == Nalatenskap == {{Aanhaling|I’m only sorry I couldn’t have had as good a chance as a boy, and have been put to my trade regularly. — Margaret Knight, reflecting late in life}} As 'n vroulike uitvinder het Knight sekere uitdagings en beperkings in die gesig gestaar.<ref name="Lemelson-MIT"/> Dit is moontlik dat Knight se probleme as 'n vroulike uitvinder dalk oordrewe is in die moderne populêre kultuur, soos in kinderboeke. Dit sluit in die bewerings dat Knight se uitvindings verontagsaam is weens haar geslag, en dat Charles Anan (of Annan) in die hof aangevoer het dat vroue nie tot sulke uitvindings in staat is nie.<ref name="ASME"/> Dit is egter waar dat vroue, toe Knight haar papiersakmasjien gepatenteer het, 'n uiters klein fraksie van patente gehad het. Vandag steeds is minder as 10% van primêre uitvinders vroulik.<ref name="Smith_MeetThe"/> ’n Doodsberig het Knight as “vrou Edison” beskryf.<ref name="EncyclopaediaBritannica">{{Britannica|320351}}</ref> Laat in haar lewe is Knight erken as 'n leier onder vroue, en haar prestasies word dikwels as 'n voorbeeld deur [[Vroueregte|vroueregte-]]<nowiki/>aktiviste en suffragettes voorgehou. Sy is in verskeie pro-stemreg koerante en tydskrifte saam met ander vroue uitvinders voorgehou as "vroue [[Thomas Edison|Edisons]]".<ref>https://www.wcvb.com/article/yankee-ingenuity-springfields-margaret-e-knight-known-as-the-woman-edison-invented-the-shopping-bag-in-1868/39016188</ref> Sy was te siene in 'n 1913 [[The New York Times|New York Times-]] artikel, "Women Who Are Inventors," wat die idee van vroulike intellektuele minderwaardigheid weerlê het.<ref name="Smith_MeetThe"/> Die artikel van 1913 is geskryf in reaksie op 'n sekere dokter se omstrede mening dat vroue hul plek in [[Letterkunde|die letterkunde]] gehad het, maar nie vindingryk was nie; hy het gewys op die paar vroue wat aangeteken is as vooraanstaande [[Kunstenaar|kunstenaars]], [[Komponis|komponiste]], uitvinders, of selfs beroepe wat as 'vroulik' beskou was, soos sjefs en mode-ontwerpers. Die repliek artikel het geantwoord dat vroue in huishoudelike werk gesekwestreer is en kreatiewe geleenthede geweier is, en het nege vroulike uitvinders van die dag uitgewys, waarvan Knight die vernaamste onder hulle was. 'n Gedenkplaat wat haar erken as die "eerste vrou aan wie 'n Amerikaanse patent toegeken is" en houer van 87 Amerikaanse patente hang op die Curry Cottage by 287 Hollis St in [[Framingham]]. Knight was egter nie eintlik die eerste nie: óf Mary Kies óf Hannah Slater het daardie eer.<ref>{{Cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-mary-kies-americas-first-woman-become-patent-holder-180959008/?no-ist|title=Meet Mary Kies, America's First Woman to Become a Patent Holder|last=Blakemore|first=Erin|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120093634/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-mary-kies-americas-first-woman-become-patent-holder-180959008/?no-ist|archive-date=January 20, 2019|access-date=August 11, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/opb/historydetectives/feature/women-inventors/|title=Women Inventors {{!}} History Detectives {{!}} PBS|website=www.pbs.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174635/https://www.pbs.org/opb/historydetectives/feature/women-inventors/|archive-date=January 19, 2019|access-date=August 10, 2016}}</ref><ref name="womenhistoryblog">{{Cite web|url=http://www.womenhistoryblog.com/2016/01/first-women-inventors.html|title=First Women Inventors {{!}} History of American Women|website=www.womenhistoryblog.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418005708/http://www.womenhistoryblog.com/2016/01/first-women-inventors.html|archive-date=April 18, 2019|access-date=August 10, 2016}}</ref><ref name="britannicablog">{{Cite web|url=http://blogs.britannica.com/2011/03/10-key-dates-womens-history-early-modern-period/|title=10 Key Dates in Women's History: The Early Modern Period {{!}} Britannica Blog|website=blogs.britannica.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019043610/http://blogs.britannica.com/2011/03/10-key-dates-womens-history-early-modern-period/|archive-date=October 19, 2018|access-date=August 10, 2016}}</ref> Die platboom-papiersakmasjien was Knight se suksesvolste uitvinding.<ref>https://alchetron.com/Margaret-E-Knight</ref> Knight se sakke het ietwat verskil van moderne sakke. Hulle het nie trekklaviergevoude kante soos moderne sakke gehad nie, wat dus meer kompak in berging is en meer gedefinieerde hoeke het; Luther Crowell het in 1872 'n trekklavier-geplooide sak gepatenteer. Nog 'n kenmerk wat later ontwikkel is, was maklik om in 'n vierkantige bodem te ontvou.<ref>https://www.britannica.com/biography/Margaret-E-Knight</ref> Papiersakke het lapsakke, kratte en bokse vir inkopies vervang, en was standaard vir byna 'n eeu voordat dit deur weggooibare plastieksakke vervang is, waarvoor 'n goedkoop vervaardigingsproses in die 1970's en 80's ontwikkel is.<ref>https://www.factorydirectpromos.com/blog/the-history-of-single-use-plastic-bags/</ref> Knight is in 2006 in die National Inventors Hall of Fame opgeneem.<ref name="halloffame"></ref> 'n Afgeskaalde maar ten volle funksionele patentmodel van haar oorspronklike sakmasjien is in die Smithsonian Museum in [[Washington, D.C.|Washington, DC]]<ref name="Smith_MeetThe"/> te siene. == Patente == <gallery> Lêer:US109224-Improvement in paper-feeding machines (2).jpg|Verbetering in papiertoevoermasjiene, 1870 Lêer:US220925-Paper bag machine (4).jpg|Verbetering in papiersakmasjien, 1879 Lêer:US436358-Sole cutting machine (1).jpg|Soolsnymasjien, 1890 Lêer:US494784-Sole cutting machine (1).jpg|Soolsnymasjien, 1893 Lêer:US521413-Reel (2).jpg|Katrol, 1894 Lêer:US527205-numbering machine (1).jpg|Nommermeganisme, 1894 Lêer:US519333-Window frame with sash (1).jpg|Vensterraam met raam, 1894 Lêer:US716903-Compound rotary engine (2).jpg|Saamgestelde roterende enjin, 1902 Lêer:US717869-Rotary engine (1).jpg|Roterende enjin, 1902 Lêer:US720818-Rotary engine. (1).jpg|Roterende enjin, 1902 Lêer:US743293-Automatic tool for boring or planing concave or cylindroidal surfaces (2).jpg|Outomatiese gereedskap vir boring of skaaf van konkawe of silindervormige oppervlaktes, 1903 Lêer:US1068781-Internal combustion engine (2).jpg|[[Binnebrandenjin]], 1913 </gallery> == Werk oor haar == * [https://ngquezon.wordpress.com Lynn Ng Quezon]: ''Mattie en die masjien: 'n roman'' . [https://www.santamonicapress.com/mattie-and-the-machine/ Santa Monica Press], 2022. 264pp.{{ISBN|978-1-59580-118-0}} . (Jongvolwasse roman vir ouderdomme 12+.) * Emily Arnold McCully: ''Wonderlike Mattie: Hoe Margaret E. Knight 'n uitvinder geword het'' . Farrar, Straus en Giroux, 2006. 32pp.{{ISBN|0-374-34810-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Special:BookSources/0-374-34810-3|0-374-34810-3]] . (Kinderboek wat erken is as een van die "beste feministiese boeke vir jong lesers, 2007," toegeken deur die Amelia Bloomer-projek van die Feministiese Taakmag van die American Library Association). * DiMeo, Nate. ''geen. 116 842'' [http://thememorypalace.us/2015/11/no-116842/ The Memory Palace Podcast Episode 78], 5 November 2015. (Poduitsending waarin Margaret Knight, haar vroeë lewe en uitvindings uiteengesit word). * Marilyn Bailey Ogilvie: ''Vroue in die wetenskap: oudheid deur die negentiende eeu: 'n biografiese woordeboek met geannoteerde bibliografie''. 3de uitg. MIT Press, Cambridge, MA 1991,{{ISBN|0-262-65038-X}}, bl.110 f. * Sam Maggs: Wonder Women: 25 Innovators, Inventors, and Trailblazers who Changed History, gepubliseer deur Quirk Books op 24 Oktober 2016, versprei deur Penguin House. ('n Afdeling wat Knight se mees noemenswaardige uitvindings en haar lewe uiteensit). == Sien ook == * Continental Paper Bag Co. v. Eastern Paper Bag Co. * Francis Wolle == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Allen, Stacey L. (1999). "Knight, Margaret E. (1838-1914), inventor". ''American National Biography''. doi:10.1093/anb/9780198606697.article.1301960. ISBN <bdi>978-0-19-860669-7</bdi>. * Famous Women Innovators. (2008). Margaret Knight Invention of the Paper Bag Machine. Retrieved from Famous Women Innovators: http://www.women-inventors.com/Margaret-Knight.asp == Eksterne skakels == * [http://www.women-inventors.com/Margaret-Knight.asp Margaret Knight, Uitvinding van die papiersakmasjien] * [[google:ininventor:"Margaret+E.+Knight"&hl=en&sa=X&ei=2uHmUujnEuSr0QXm94HIBQ&ved=0CBcQpwUoAg&source=lnt&tbs=cdr:1,ptsdt:i,cd_min:,cd_max:1914&tbm=pts#hl=en&q=ininventor%3A%22Margaret+E.+Knight%22&tbm=pts&tbs=cdr:1,ptsdt:i,cd_max:1914,sbdo:1|Patente gehou deur Margaret E. Knight]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Knight, Margaret E. Knight}} [[Kategorie:Sterftes in 1914]] [[Kategorie:Geboortes in 1838]] [[Kategorie:Uitvinders]] [[Kategorie:Amerikaanse uitvinders]] [[Kategorie:Papiersakke]] 9yssochc8lwbgbwjthr5bnl0poi4buz 0 398281 2903493 2902653 2026-05-12T20:05:44Z CommonsDelinker 1161 "Nadir_Salifov.png" is verwyder omdat dit in Commons deur [[c:User:Elcobbola|Elcobbola]] verwyder is omrede: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): https://x.com/byz_observer/status/1049356802356383751/photo/1 2903493 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Persoon | naam = Nadir Salifov | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Nadir Nariman oglu Salifov | geboortedatum = [[28 Augustus]] [[1972]] | geboorteplek = [[Mamishlo]], [[Dmanisi]], [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]], [[USSR]] | dood_datum = {{SDEO|1972|8|28|2020|8|20}} | sterfteplek = [[Antalya]], [[Turkye]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Azerbeidjans]] | beroep = Gewoontemisdadiger | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Nadir Nariman oglu Salifov''' ([[Azerbeidjans]]: Nadir Nəriman oğlu Səlifov, ook bekend as "Lotu Guli" en "Guli Baku"; [[28 Augustus]] [[1972]], [[Dmanisi]], Georgiese SSR, USSR - [[20 Augustus]] [[2020]], [[Antalya]], [[Turkye]]) was 'n Azerbeidjanse misdaadleier, 'n gewoontemisdadiger en een van die leiers van die Azerbeidjanse, Russiese en Oekraïense georganiseerde misdaad.<ref>{{cite web |url=http://ukrrudprom.com/news/Izza_ubiystva_azerbaydganskogo_vora_v_zakone_v_Turtsii_Ukrainu_g.html |title=Из-за убийства азербайджанского вора в законе в Турции Украину ждет криминальная война |lang=ru |website=УкрРудПром |date=2020-08-21 |accessdate=2020-08-22 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224093942/https://ukrrudprom.com/news/Izza_ubiystva_azerbaydganskogo_vora_v_zakone_v_Turtsii_Ukrainu_g.html }}</ref> Hy is beskou as een van die rykste misdadigers in die Azerbeidjanse kriminele wêreld. == Biografie == Nadir Salifov is op 28 Augustus 1972 in die Georgiese stad Dmanisi in 'n groot Azerbeidjanse familie gebore. Hy het jonger broers Namik en Mushfig en 'n suster Leila gehad. Later het die gesin permanent na Azerbeidjan verhuis. == Dood == Salifov is op 19 Augustus 2020 by 'n restaurant in [[Antalya]] deur sy eie lyfwag, met die bynaam "Khan", doodgeskiet.<ref>[https://www.rferl.org/a/crime-boss-of-post-soviet-underworld-shot-dead-in-turkey/30796157.html Crime Boss Of Post-Soviet Underworld Shot Dead In Turkey]</ref> Lotu Guli is na die naaste mediese sentrum geneem, maar sy lewe kon nie gered word nie. Die moordenaar het gevlug, maar is op die Antalya-Denizli-hoofweg in hegtenis geneem. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Misdaad]] p8ozvn73dgarelvwy61hp6a71zi0u4d 0 410590 2903579 2706814 2026-05-13T06:03:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903579 wikitext text/x-wiki [[Beeld:RWS Tarot 20 Judgement.jpg|thumb|180px|Oordeel (XX) van die [[Rider-Waite-tarot]]pak.]] '''Oordeel''' is die 20ste troefkaart in [[tarotkaart]]speletjies en die 20ste [[Groot Arcana]]-kaart in pakke vir [[waarsêery]]. Dit word in albei gebruik. ==Beskrywing== Die tradisionele toneel is geskoei op die [[Christelike]] beelde van die Opstanding en die [[Laaste Oordeel]]. 'n Engel, dalk Metatron of dalk Israfil, word uitgebeeld waar hy 'n groot [[trompet]] blaas waarvandaan die vlag van [[sint Joris]] (sint George) hang. Dit is 'n verwysing na [[1 Korintiërs]] 15.<ref>{{Cite web|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=1+corinthians+15%3A52&version=NABRE|title = 1 corinthians 15:52 NABRE - - Bible Gateway}}</ref> 'n Groep mense met ligte velle wat opgestaan het ('n man, vrou en kind) staan met uitgespreide arms en kyk in verwondering op na die [[engel]]. Agter kom die slapende dooies uit grafte, wat verwys na [[Openbaring]] 20 ("Die see het die dooies teruggegee wat daarin was, en die dood en die doderyk het die dooies teruggegee wat in hulle was, en oor elkeen is geoordeel volgens wat hy gedoen het.")<ref>[[Openbaring]] 20:13</ref> Daar is sneeubedekte berge op die agtergrond, wat op 'n wintertema dui as 'n simboliese einde. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Judgement (Major Arcana)}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Judgement (tarot card)}} {{Groot Arcana}} {{Normdata}} [[Kategorie:Groot Arcana]] kb9dqlffalfsv4c8ivk7mzaethl3mys 0 412437 2903434 2877838 2026-05-12T16:07:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903434 wikitext text/x-wiki [[Lêer:higher res, will restore soon|duimnael|regs|Nathaniel Rothschild.]] '''Nathaniel Mayer Rothschild''', 1ste Baron Rothschild, (8 November 1840 – 31 Maart 1915) was 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] bankier en [[politikus]] van die ryk internasionale [[Rothschild-bankfamilie|Rothschild-familie]]. Hy was ook 'n oorerflike baron van die [[Oostenryk|Oostenrykse Ryk]].<ref name="BSI">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=BapIAQAAMAAJ&pg=PA220|title=Baron of the Austrian Empire|year=1838|work=Bulletins of State Intelligence|page=220}}</ref><ref name="baronetage">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=VNsNAAAAQAAJ&pg=RA1-PA384|title=Rothschild baronets|year=1880|work=Debrett's illustrated baronetage and knightage|page=384}}</ref> == Vroeë lewe == Nathaniel Mayer Rothschild was die oudste seun van Baron Lionel de Rothschild (1808–1879) en barones Charlotte von Rothschild (née von Rothschild). Sy grootouers aan vaderskant was Nathan Mayer Rothschild, na wie hy vernoem is, en Hannah Barent-Cohen, dogter van Levy Barent Cohen. Sy grootouers aan moederskant was Carl Mayer von Rothschild (1788–1855) en Adelheid Herz (1800–1853). Deur albei sy oupas, wat broers was, was hy die agterkleinseun van Mayer Amschel Rothschild (1744–1812), stigter van die dinastie. Hy is opgelei aan Trinity College, [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]], waar hy 'n vriend van die Prins van Wallis (later [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]]) was, maar het vertrek sonder om sy graad te voltooi.<ref name="kellys">{{cite book|title=Kelly's Handbook to the Titled, Landed and Official Classes, 1913|publisher=Kelly's|page=1487}}</ref> == Loopbaan == Rothschild het as vennoot in die Londense tak van die familiebank, ''NM Rothschild & Sons'', gewerk en ná sy pa se dood in 1879 hoof van die bank geword. Tydens sy ampstermyn het hy die bank se leidendende posisie in private waagfinansiering behou, asook in die uitreiking van lenings aan die regerings van die [[Verenigde State van Amerika|VSA]], [[Rusland]] en Oostenryk. Na die Rothschilds se befondsing van die [[Suezkanaal]], is 'n noue verhouding met [[Benjamin Disraeli]] en sake in [[Egipte]] gehandhaaf. Rothschild het [[Cecil John Rhodes|Cecil Rhodes]] gefinansier in die ontwikkeling van die ''British South Africa Company'' en die [[De Beers|De Beers-diamantkonglomeraat]]. Hy het later Rhodes se boedel ná Rhodes se dood in 1902 geadministreer en gehelp om die Rhodes-beursskema by die [[Universiteit van Oxford]] op die been te bring. Hy was 'n prominente lid van die Round Table-beweging, wat in 1909 geskep is. As bekende filantroop, was hy betrokke by die stigting van die ''Four Per Cent Industrial Dwellings Company'', 'n model behuisingsmaatskappy wie se doel was om ordentlike behuising te verskaf, hoofsaaklik vir die [[Jode]] van [[Spitalfields]] en Whitechapel. Hy het tot sy dood as trustee van die ''London Mosque Fund'' gedien. Van 1889 tot sy dood was hy lord luitenant van [[Buckinghamshire]] en welbekend as [[Landbou|landboukundige]]. In 1902 is hy aangestel as 'n Privy Counselor en is op 11 Augustus 1902 as lid van die raad by [[Buckingham-paleis]] beëdig. Op dieselfde dag is hy aangestel in die Koninklike Victoriaanse Orde as 'n Ridder Grootkruis. == Laerhuis == Van 1865 tot 1885 het Nathan Rothschild in die [[Britse Laerhuis]] gedien as liberale parlementslid vir Aylesbury. Sy vader Lionel was voorheen van 1847 vir die Stad van Londen verkies, maar kon tot 1858 nie die verpligte eed aflê nie; hulle was saam LP's van 1865 tot 1868 en van 1869 tot 1874. == Baron Rothschild == In 1847 is sy oom Anthony Nathan de Rothschild (1810–1876) 'n baronet in die Baronetage van die Verenigde Koninkryk gemaak. Aangesien sir Anthony geen manlike erfgename gehad het nie, het die baronetskap aan sy broerskind Nathan oorgedra. In 1885 het Rothschild 'n lid van die [[Britse Hoërhuis]] geword toe hy Baron Rothschild geword het in die Hertford graafskap. Hy was ook 'n Freiherr van die Oostenrykse Ryk, 'n edele titel wat hy deur sy vader geërf het. In 1838 het [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]] die gebruik van hierdie Oostenrykse titel in die Verenigde Koninkryk gemagtig. Toe hy deur Gladstone tot die adelstand verhef is, was Rothschild die eerste Joodse lid van die Hoërhuis wat nie voorheen tot die [[Christendom]] bekeer het nie. Soos die res van sy familie, het Rothschild by die wegbreek Liberal Unionist Party aangesluit, wat in 1886 deur [[Joseph Chamberlain]] gestig is, wat uiteindelik in die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] saamgesmelt het. In 1909 is hy deur [[David Lloyd George]], destydse minister van finansies, geterg toe laasgenoemde op 'n vergadering by die Holborn Restaurant op 24 Junie daardie jaar opgemerk het: "Ek dink regtig ons het te veel van Lord Rothschild. Moet ons alle maniere van hervorming, finansieel en sosiaal, blokkeer, bloot deur 'n kennisgewingbord; 'Geen deurgang nie. Op bevel van Nathaniel Rothschild'?" Rothschild het aanbeveel dat die here die Parlementswetsontwerp verwerp, wat egter aanvaar is. In 1914, ná die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]], is Rothschild deur Lloyd George vir ekonomiese advies geraadpleeg. Met sy eerste uitnodiging om die Tesourie te adviseer, toe hy gevra is wat gedoen kan word om meer geld vir die oorlogspoging in te samel, het Rothschild glo geantwoord: "Belas die rykes en belas hulle swaar."<ref name="White2011">{{cite book|last=White|first=Jerry |title=Rothschild Buildings: Life in an East-End Tenement Block 1887 - 1920|url={{google books|id=l-O-3Pr21IQC|plainurl=y|p=21|keywords=Spitalfields and Whitechapel}}|year=1980|publisher=Routledge & Kegan Paul|isbn=978-1-4464-8306-0}}</ref><ref>East London Mosque & London Muslim Centre. History display at their premises at 46–92 Whitechapel Road, London as seen on 28 April 2011.</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.newspapers.com/article/the-times-the-coronation-honours-the-ne/61395605/ |newspaper=[[The Times]] |publication-place=London |title=The Coronation Honours |date=26 June 1902 |page=5 |issue=36804 |access-date=2024-01-20 |via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{London Gazette |issue=27464 |date=12 August 1902 |page=5173 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.newspapers.com/article/the-times-court-circular/139145370/ |newspaper=[[The Times]] |publication-place=London |title=Court Circular|date=12 August 1902 |page=8 |issue=36844 |access-date=2024-01-20 |via=Newspapers.com}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rothschild, Nathaniel}} [[Kategorie:Bankiers]] [[Kategorie:Britse Jode]] [[Kategorie:Britse politici]] [[Kategorie:Oostenrykse adel]] [[Kategorie:Geboortes in 1840]] [[Kategorie:Sterftes in 1915]] cn6tik3p4ouz7jck5zmj4wep17gqjdh 2903605 2903434 2026-05-13T09:20:04Z Aliwal2012 39067 plaas verwyderde foto terug 2903605 wikitext text/x-wiki [[Lêer:1st Baron Rothschild.jpg|duimnael|regs|200px|Nathaniel Rothschild]] '''Nathaniel Mayer Rothschild''', 1ste Baron Rothschild, (8 November 1840 – 31 Maart 1915) was 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] bankier en [[politikus]] van die ryk internasionale [[Rothschild-bankfamilie]]. Hy was ook 'n oorerflike baron van die [[Oostenryk|Oostenrykse Ryk]].<ref name="BSI">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=BapIAQAAMAAJ&pg=PA220|title=Baron of the Austrian Empire|year=1838|work=Bulletins of State Intelligence|page=220}}</ref><ref name="baronetage">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=VNsNAAAAQAAJ&pg=RA1-PA384|title=Rothschild baronets|year=1880|work=Debrett's illustrated baronetage and knightage|page=384}}</ref> == Vroeë lewe == Nathaniel Mayer Rothschild was die oudste seun van Baron Lionel de Rothschild (1808–1879) en barones Charlotte von Rothschild (née von Rothschild). Sy grootouers aan vaderskant was Nathan Mayer Rothschild, na wie hy vernoem is, en Hannah Barent-Cohen, dogter van Levy Barent Cohen. Sy grootouers aan moederskant was Carl Mayer von Rothschild (1788–1855) en Adelheid Herz (1800–1853). Deur albei sy oupas, wat broers was, was hy die agterkleinseun van Mayer Amschel Rothschild (1744–1812), stigter van die dinastie. Hy is opgelei aan Trinity College, [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]], waar hy 'n vriend van die Prins van Wallis (later [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]]) was, maar het vertrek sonder om sy graad te voltooi.<ref name="kellys">{{cite book|title=Kelly's Handbook to the Titled, Landed and Official Classes, 1913|publisher=Kelly's|page=1487}}</ref> == Loopbaan == Rothschild het as vennoot in die Londense tak van die familiebank, ''NM Rothschild & Sons'', gewerk en ná sy pa se dood in 1879 hoof van die bank geword. Tydens sy ampstermyn het hy die bank se leidendende posisie in private waagfinansiering behou, asook in die uitreiking van lenings aan die regerings van die [[Verenigde State van Amerika|VSA]], [[Rusland]] en Oostenryk. Na die Rothschilds se befondsing van die [[Suezkanaal]], is 'n noue verhouding met [[Benjamin Disraeli]] en sake in [[Egipte]] gehandhaaf. Rothschild het [[Cecil John Rhodes|Cecil Rhodes]] gefinansier in die ontwikkeling van die ''British South Africa Company'' en die [[De Beers|De Beers-diamantkonglomeraat]]. Hy het later Rhodes se boedel ná Rhodes se dood in 1902 geadministreer en gehelp om die Rhodes-beursskema by die [[Universiteit van Oxford]] op die been te bring. Hy was 'n prominente lid van die Round Table-beweging, wat in 1909 geskep is. As bekende filantroop, was hy betrokke by die stigting van die ''Four Per Cent Industrial Dwellings Company'', 'n model behuisingsmaatskappy wie se doel was om ordentlike behuising te verskaf, hoofsaaklik vir die [[Jode]] van [[Spitalfields]] en Whitechapel. Hy het tot sy dood as trustee van die ''London Mosque Fund'' gedien. Van 1889 tot sy dood was hy lord luitenant van [[Buckinghamshire]] en welbekend as [[Landbou|landboukundige]]. In 1902 is hy aangestel as 'n Privy Counselor en is op 11 Augustus 1902 as lid van die raad by [[Buckingham-paleis]] beëdig. Op dieselfde dag is hy aangestel in die Koninklike Victoriaanse Orde as 'n Ridder Grootkruis. == Laerhuis == Van 1865 tot 1885 het Nathan Rothschild in die [[Britse Laerhuis]] gedien as liberale parlementslid vir Aylesbury. Sy vader Lionel was voorheen van 1847 vir die Stad van Londen verkies, maar kon tot 1858 nie die verpligte eed aflê nie; hulle was saam LP's van 1865 tot 1868 en van 1869 tot 1874. == Baron Rothschild == In 1847 is sy oom Anthony Nathan de Rothschild (1810–1876) 'n baronet in die Baronetage van die Verenigde Koninkryk gemaak. Aangesien sir Anthony geen manlike erfgename gehad het nie, het die baronetskap aan sy broerskind Nathan oorgedra. In 1885 het Rothschild 'n lid van die [[Britse Hoërhuis]] geword toe hy Baron Rothschild geword het in die Hertford graafskap. Hy was ook 'n Freiherr van die Oostenrykse Ryk, 'n edele titel wat hy deur sy vader geërf het. In 1838 het [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]] die gebruik van hierdie Oostenrykse titel in die Verenigde Koninkryk gemagtig. Toe hy deur Gladstone tot die adelstand verhef is, was Rothschild die eerste Joodse lid van die Hoërhuis wat nie voorheen tot die [[Christendom]] bekeer het nie. Soos die res van sy familie, het Rothschild by die wegbreek Liberal Unionist Party aangesluit, wat in 1886 deur [[Joseph Chamberlain]] gestig is, wat uiteindelik in die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] saamgesmelt het. In 1909 is hy deur [[David Lloyd George]], destydse minister van finansies, geterg toe laasgenoemde op 'n vergadering by die Holborn Restaurant op 24 Junie daardie jaar opgemerk het: "Ek dink regtig ons het te veel van Lord Rothschild. Moet ons alle maniere van hervorming, finansieel en sosiaal, blokkeer, bloot deur 'n kennisgewingbord; 'Geen deurgang nie. Op bevel van Nathaniel Rothschild'?" Rothschild het aanbeveel dat die here die Parlementswetsontwerp verwerp, wat egter aanvaar is. In 1914, ná die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]], is Rothschild deur Lloyd George vir ekonomiese advies geraadpleeg. Met sy eerste uitnodiging om die Tesourie te adviseer, toe hy gevra is wat gedoen kan word om meer geld vir die oorlogspoging in te samel, het Rothschild glo geantwoord: "Belas die rykes en belas hulle swaar."<ref name="White2011">{{cite book|last=White|first=Jerry |title=Rothschild Buildings: Life in an East-End Tenement Block 1887 - 1920|url={{google books|id=l-O-3Pr21IQC|plainurl=y|p=21|keywords=Spitalfields and Whitechapel}}|year=1980|publisher=Routledge & Kegan Paul|isbn=978-1-4464-8306-0}}</ref><ref>East London Mosque & London Muslim Centre. History display at their premises at 46–92 Whitechapel Road, London as seen on 28 April 2011.</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.newspapers.com/article/the-times-the-coronation-honours-the-ne/61395605/ |newspaper=[[The Times]] |publication-place=London |title=The Coronation Honours |date=26 June 1902 |page=5 |issue=36804 |access-date=2024-01-20 |via=Newspapers.com}}</ref><ref>{{London Gazette |issue=27464 |date=12 August 1902 |page=5173 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.newspapers.com/article/the-times-court-circular/139145370/ |newspaper=The Times |publication-place=London |title=Court Circular|date=12 August 1902 |page=8 |issue=36844 |access-date=2024-01-20 |via=Newspapers.com}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rothschild, Nathaniel}} [[Kategorie:Bankiers]] [[Kategorie:Britse Jode]] [[Kategorie:Britse politici]] [[Kategorie:Oostenrykse adel]] [[Kategorie:Geboortes in 1840]] [[Kategorie:Sterftes in 1915]] 67cpkba31kq2m7oswxif0u77rlpeth1 0 412557 2903396 2800156 2026-05-12T14:28:09Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903396 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule={{ch2|PbCO3}} |struktuur= Uhličitan olovnatý.PNG |struktuur2=Cerussite crystal structure (Chevrier-et-al 1992) along c axis.png |MolereMassa=267&nbsp;[g/[[Mol (eenheid)|mol]]]<ref name="PC"/> |CASNo=598-63-0<ref name="PC">{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11727|publisher=PubChem NIH|title=Lead carbonate}}</ref> |Smeltpunt = (ontbind) 315&nbsp;°C<ref name="PC"/> |Kookpunt = |Voorkoms=kleurlose of wit vastestof<ref name="PC"/> |Digtheid= 6,582 [g/cm{{sup|3}}]<ref name="PC"/> |Oplosbaarheid=Amper onoplosbaar; 1,1 [mg/L] @ 25&nbsp;°C<ref name="PC"/> |Kondisie= |Strukturbericht=G0{{subb|2}} |Ruimtegroep=Pmcn (Pnma) <ref name="antao">{{cite journal|url=https://rruff.geo.arizona.edu/doclib/cm/vol47/CM47_1245.pdf|journal=The Canadian Mineralogist|volume=47|pages=1245-1255|year=2009|doi=10.3749/canmin.47.5.1245|title=THE ORTHORHOMBIC STRUCTURE OF CaCO3, SrCO3, PbCO3 AND BaCO3: LINEAR STRUCTURAL TRENDS|authors=Sytle M. ANTAO, Ishmael HASSAN}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Ruimtegroepnommer=62 |Selparms=a=518,324(2)pm; b=849,920(3)pm; c=614,746(3) <ref name="antao"/> |Brekingsindeks=1,804, 2,076, 2,078<ref name="PC"/> |Ksp=7,40 x 10{{sup|-14}}<ref>{{cite web|url=https://www.solubilityofthings.com/water/ions_solubility/ksp_chart.php|publisher=solubility of things|title=Lead(II) carbonate}}</ref> }} '''Loodkarbonaat''' is 'n chemiese verbinding met formule {{ch2|PbCO3}}. Dit is 'n [[sout (chemiese stof)|sout]] van [[lood]] is sy [[oksidasietoestand]] +2 en [[koolsuur]]. Dit word industrieel uit [[lood(II)asetaat]] en [[koolstofdioksied]] vervaardig en kom ook natuurlik as die [[mineraal]] [[cerussiet]] voor. <ref name="PC"/> ==Kristalstruktuur== Loodkarbonaat kristalliseer in die ortorombiese [[aragoniet]]-struktuur wat die kode G0{{sub|2}} van die [[strukturbericht-klassifikasie]] dra.<ref name="antao"/> ==Chemiese eienskappe== In heet water word 'n basiese karbonaat gevorm:<ref name="PC"/> :<math>3PbCO_3(s) \xrightarrow{water; hitte} Pb_3(CO_3)_2(OH)_2</math> Op loodpype wat aan water blootgestel word wat [[karbonaat]]ione bevat, word 'n lagie loodkarbonaat gevorm wat die pyp vir korrosie behoed. In water wat 'n hoë konsentrasie [[koolstofdioksied]] bevat, kan egter die [[waterstofkarbonaat]] gevorm word wat goed oplosbaar is:<ref>{{cite book|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB31:045988000|title=Algemeen Ingenieurs Congres, Batavia 8-15 Mei 1920|year=1920}}</ref> :<math> PbCO_3(s) + CO_2(aq) +H_2O \rightarrow Pb^{2+} + 2 HCO_3^{-}(aq) </math> ==Gebruike== Dit word as 'n polimerisasiekatalisator gebruik. Dit kataliseer die polimerisasie van [[formaldehied]] tot hoëmolekulêregewig (semi)kristallyne poli(oksimetileen). Ander gebruike is: *uithardingsmiddels vir silikonharse; *hittebestande smeermiddels *loodbatterye *draadversterkte slange *termistors en hittestabiliseerders vir PVC-polimere ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Lood verbindings}} {{Portaalbalk|Chemie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Verbindings van lood|Karbonaat]] [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] bxbbcz5v4ui73139dgq95eolvox2gam 0 412730 2903576 2902108 2026-05-13T06:01:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903576 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Acf_new.svg|regs|duimnael|400x400px| Bo: 'n Plot van 'n reeks van 100 ewekansige getalle wat 'n sinusfunksie verberg. Onder: Die sinusfunksie wys 'n korrelogram wat deur outokorrelasie geproduseer word.]] [[Lêer:Comparison_convolution_correlation.svg|duimnael|400x400px| Visuele vergelyking van konvolusie, kruiskorrelasie en '''outokorrelasie'''. Vir die bewerkings wat funksie {{Wiskundige veranderlike|f}} behels, en met die veronderstelling dat die hoogte van {{Wiskundige veranderlike|f}} 1.0 is, word die waarde van die resultaat by 5 verskillende punte aangedui deur die geskakeerde area onder elke punt. Ook die simmetrie van {{Wiskundige veranderlike|f}} is die rede <math>g*f</math> en <math>f \star g</math> is identies in hierdie voorbeeld.]] '''Outokorrelasie''', is wanneer iets ditself beïnvloed. Formeel is dit die ooreenstemming tussen waarnemings van 'n [[ewekansige veranderlike]] as 'n funksie van tydsverloop. Wiskundige analise daarvan word gebruik om herhalende patrone, soos die teenwoordigheid van 'n [[Periodieke funksie|periodieke sein]] in [[ruis]], te vind, of om 'n ontbrekende fundamentele frekwensie te vind. Dit word dikwels in [[seinverwerking]] gebruik vir die ontleding van [[sein|tyddomeinseine]]. Die definisie van outokorrelasie varieër tussen velde en is soms uitruilbaar met outokovariansie. Spesifieke vorme van prosesse met outokorrelasie sluit in: [[Wortel_(wiskunde)|Eenheidswortelprosesse]], tendens-stasionêre prosesse, outoregressiewe prosesse en bewegende-gemiddelde prosesse. == Outokorrelasie van stogastiese prosesse == In [[statistiek]] is die outokorrelasie van 'n reële of komplekse [[stogastiese proses|stogastiese proses,]] die Pearson-korrelasie tussen waardes van die proses op verskillende tye as 'n funksie van twee tydstippe, of van die tydsvertraging. Laat <math>\left\{ X_t \right\}</math> 'n ewekansige proses wees, en <math>t</math> enige tydstip (<math>t</math> kan 'n [[heelgetal]] wees vir 'n diskrete-tyd proses of 'n [[reële getal]] vir 'n kontinue-tydproses). Dus is <math>X_t</math> is die waarde geproduseer deur 'n gegewe afloop van die proses teen 'n tyd <math>t</math>. Veronderstel dat die proses 'n [[gemiddelde]] <math>\mu_t</math> het, en variansie <math>\sigma_t^2</math> het teen tyd <math>t</math>, vir elke <math>t</math>. Dan is die definisie van die '''outokorrelasiefunksie''' tussen tye <math>t_1</math> en <math>t_2</math>: <ref name="KunIlPark">Kun Il Park, Fundamentals of Probability and Stochastic Processes with Applications to Communications, Springer, 2018, {{ISBN|978-3-319-68074-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-319-68074-3|978-3-319-68074-3]]</ref><br><math display="block">\operatorname{R}_{XX}(t_1,t_2) = \operatorname{E} \left[ X_{t_1} \overline{X}_{t_2}\right]</math><br>waar <math>\operatorname{E}</math> die verwagte waarde- operateur is, en die staaf die komplekse vervoeging verteenwoordig. Deur die gemiddelde voor vermenigvuldiging af te trek, lewer die '''outo-kovariansiefunksie''' tussen <math>t_1</math> en <math>t_2</math>: <ref name="KunIlPark">Kun Il Park, Fundamentals of Probability and Stochastic Processes with Applications to Communications, Springer, 2018, {{ISBN|978-3-319-68074-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-319-68074-3|978-3-319-68074-3]]</ref><br><math display=block>\operatorname{K}_{XX}(t_1,t_2) = \operatorname{E} \left[ (X_{t_1} - \mu_{t_1})\overline{(X_{t_2} - \mu_{t_2})} \right] = \operatorname{E}\left[X_{t_1} \overline{X}_{t_2} \right] - \mu_{t_1}\overline{\mu}_{t_2}</math> Let daarop dat hierdie uitdrukking nie goed gedefinieer is vir alle tydreekse of prosesse nie, omdat die gemiddelde moontlik nie bestaan nie, of die variansie nul kan wees (vir 'n konstante proses) of oneindig (vir prosesse met verspreiding wat nie goedgedrade momente het nie, soos sekere tipes magswette). === Definisie vir 'n wyd-stilstaande stogastiese proses === As <math>\left\{ X_t \right\}</math> is 'n wyd-stilstaande proses dan die gemiddelde <math>\mu</math> en die variansie <math>\sigma^2</math> is tydonafhanklik, en verder hang die outokovariansiefunksie slegs af van die vertraging tussen <math>t_1</math> en <math>t_2</math> : die outokovariansie hang slegs af van die tyd-afstand tussen die waardepaar maar nie van hul posisie in tyd nie. Dit impliseer verder dat die outokovariansie en outokorrelasie uitgedruk kan word as 'n funksie van die tydsvertraging, en dat dit 'n eweredige funksie van die vertraging sal wees <math>\tau=t_2-t_1</math>.<br><br>Dit gee die meer bekende vorme vir die '''outokorrelasiefunksie''':<br><math display="block">\operatorname{R}_{XX}(\tau) = \operatorname{E}\left[X_{t+\tau} \overline{X}_{t} \right]</math><br>en die '''outo-kovariansie funksie''':<br><math display="block">\operatorname{K}_{XX}(\tau) = \operatorname{E}\left[ (X_{t+\tau} - \mu)\overline{(X_{t} - \mu)} \right] = \operatorname{E} \left[ X_{t+\tau} \overline{X}_{t} \right] - \mu\overline{\mu}</math><br>Let daarop dat:<br><math display="block">\operatorname{K}_{XX}(0) = \sigma^2.</math> === Normalisering === Dit is algemene praktyk in sommige dissiplines (bv. statistiek en tydreeksanalise) om die outokovariansiefunksie te normaliseer sodat mens 'n tydafhanklike Pearson-korrelasiekoëffisiënt kan kry. In ander dissiplines (bv. ingenieurswese) word die normalisering egter gewoonlik laat vaar en word die terme "outokorrelasie" en "outokovariansie" uitruilbaar gebruik. Die definisie vir die outokorrelasiekoëffisiënt van 'n stogastiese proses is:<br><math display="block">\rho_{XX}(t_1,t_2) = \frac{\operatorname{K}_{XX}(t_1,t_2)}{\sigma_{t_1}\sigma_{t_2}} = \frac{\operatorname{E}\left[(X_{t_1} - \mu_{t_1}) \overline{(X_{t_2} - \mu_{t_2})} \right]}{\sigma_{t_1}\sigma_{t_2}}</math> As die funksie <math>\rho_{XX}</math> goed gedefinieer is, moet die waarde daarvan in die reeks lê <math>[-1,1]</math>, met 1 wat perfekte korrelasie aandui en −1 wat perfekte teenkorrelasie aandui. Vir 'n wyesin stilstaande (WSS) proses is die definisie: <math display="block">\rho_{XX}(\tau) = \frac{\operatorname{K}_{XX}(\tau)}{\sigma^2} = \frac{\operatorname{E} \left[(X_{t+\tau} - \mu)\overline{(X_{t} - \mu)}\right]}{\sigma^2}</math>Die normalisering is belangrik beide omdat die interpretasie van die outokorrelasie as 'n korrelasie 'n skaalvrye maatstaf bied van die sterkte van statistiese afhanklikheid, en omdat die normalisering 'n effek het op die statistiese eienskappe van die geskatte outokorrelasies. == Outokorrelasie van lukrake vektore == Die (potensieel tydafhanklike) '''outokorrelasiematriks''' (ook genoem "tweede moment") van 'n (potensieel tydafhanklike) [[lukrake vektor]] <math>\mathbf{X} = (X_1,\ldots,X_n)^{\rm T}</math> is 'n <math>n \times n</math> matriks wat as elemente die outokorrelasies van alle pare elemente van die ewekansige vektor bevat <math>\mathbf{X}</math>. Die outokorrelasiematriks word in verskeie [[Digitale seinverwerking|digitale seinverwerkingsalgoritmes]] gebruik. Vir 'n lukrake vektor <math>\mathbf{X} = (X_1,\ldots,X_n)^{\rm T}</math> wat [[Lukraak|lukrake elemente]] bevat waarvan die verwagte waarde en variansie bestaan, word die '''outokorrelasiematriks''' gedefinieer deur:<ref name="Papoulis2">Papoulis, Athanasius, ''Probability, Random variables and Stochastic processes'', McGraw-Hill, 1991</ref> p.190:<ref name=Gubner>{{cite book |first=John A. |last=Gubner |year=2006 |title=Probability and Random Processes for Electrical and Computer Engineers |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86470-1}}</ref> p.388 <math display="block">\operatorname{R}_{\mathbf{X}\mathbf{X}} \triangleq\ \operatorname{E} \left[ \mathbf{X} \mathbf{X}^{\rm T} \right] </math> waar <math>{}^{\rm T}</math> die getransponeerde matriks van dimensies <math>n \times n</math> aandui. Komponentsgewys geskryf:<math display="block">\operatorname{R} _{\mathbf{X}\mathbf{X}} = \begin{bmatrix} \operatorname{E}[X_1 X_1] & \operatorname{E}[X_1 X_2] & \cdots & \operatorname{E}[X_1 X_n] \\ \\ \operatorname{E}[X_2 X_1] & \operatorname{E}[X_2 X_2] & \cdots & \operatorname{E}[X_2 X_n] \\ \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ \\ \operatorname{E}[X_n X_1] & \operatorname{E}[X_n X_2] & \cdots & \operatorname{E}[X_n X_n] \\ \\ \end{bmatrix} </math> Indien <math>\mathbf{Z}</math> is 'n komplekse lukrake vektor, word die outokorrelasiematriks eerder gedefinieer deur: <math display="block">\operatorname{R}_{\mathbf{Z}\mathbf{Z}} \triangleq\ \operatorname{E}[\mathbf{Z} \mathbf{Z}^{\rm H}].</math>Hier <math>{}^{\rm H}</math> dui Hermitiese transponering aan. Byvoorbeeld, as <math>\mathbf{X} = \left( X_1,X_2,X_3 \right)^{\rm T}</math> is dan 'n ewekansige vektor <math>\operatorname{R}_{\mathbf{X}\mathbf{X}}</math> is 'n <math>3 \times 3</math> matriks wie se <math>(i,j)</math> -de inskrywing is <math>\operatorname{E}[X_i X_j]</math>. === Eienskappe van die outokorrelasiematriks === * Die outokorrelasiematriks is 'n Hermitiese matriks vir komplekse ewekansige vektore en 'n simmetriese matriks vir werklike ewekansige vektore. <ref name="Papoulis">Papoulis, Athanasius, ''Probability, Random variables and Stochastic processes'', McGraw-Hill, 1991</ref> : p.190  * Die outokorrelasiematriks is 'n positiewe semi-bepaalde matriks, <ref name="Papoulis" /> : p.190 dws <math>\mathbf{a}^{\mathrm T} \operatorname{R}_{\mathbf{X}\mathbf{X}} \mathbf{a} \ge 0 \quad \text{for all } \mathbf{a} \in \mathbb{R}^n</math> vir 'n werklike ewekansige vektor, en onderskeidelik <math>\mathbf{a}^{\mathrm H} \operatorname{R}_{\mathbf{Z}\mathbf{Z}} \mathbf{a} \ge 0 \quad \text{for all } \mathbf{a} \in \mathbb{C}^n</math> in die geval van 'n komplekse ewekansige vektor. * Alle eiewaardes van die outokorrelasiematriks is reëel en nie-negatief. * Die ''outokorrelasiematriks'' is soos volg verwant aan die outokorrelasiematriks:<math display="block">\operatorname{K}_{\mathbf{X}\mathbf{X}} = \operatorname{E}[(\mathbf{X} - \operatorname{E}[\mathbf{X}])(\mathbf{X} - \operatorname{E}[\mathbf{X}])^{\rm T}] = \operatorname{R}_{\mathbf{X}\mathbf{X}} - \operatorname{E}[\mathbf{X}] \operatorname{E}[\mathbf{X}]^{\rm T}</math>en vir komplekse lukrake vektore: <math display="block">\operatorname{K}_{\mathbf{Z}\mathbf{Z}} = \operatorname{E}[(\mathbf{Z} - \operatorname{E}[\mathbf{Z}])(\mathbf{Z} - \operatorname{E}[\mathbf{Z}])^{\rm H}] = \operatorname{R}_{\mathbf{Z}\mathbf{Z}} - \operatorname{E}[\mathbf{Z}] \operatorname{E}[\mathbf{Z}]^{\rm H}</math> == Outokorrelasie van deterministiese seine == In [[seinverwerking]] word die bogenoemde definisie dikwels sonder die normalisering gebruik, dit wil sê sonder om die gemiddelde af te trek en deur die variansie te deel. Wanneer die outokorrelasiefunksie genormaliseer word deur gemiddelde en variansie, word dit soms na verwys as die '''outokorrelasiekoëffisiënt'''<ref name="dunn">{{cite book |first=Patrick F. |last=Dunn |title=Measurement and Data Analysis for Engineering and Science |location=New York |publisher=McGraw–Hill |year=2005 |isbn=978-0-07-282538-1 }}</ref> of outokorrelasiefunksie. === Outkorrelasie van deurlopende tydseine === Vir 'n sein <math>f(t)</math>, w word deurlopende outokorrelasie <math>R_{ff}(\tau)</math> meed dikwels gedefinieer as die kontinue kruis-korrelasieintegraal van <math>f(t)</math> met ditself, by lag <math>\tau</math>.<ref name="Gubner"/> : p.411  <math display="block">R_{ff}(\tau) = \int_{-\infty}^\infty f(t+\tau)\overline{f(t)}\, {\rm d}t = \int_{-\infty}^\infty f(t) \overline{f(t-\tau)}\, {\rm d}t</math> waar <math>\overline{f(t)}</math> die komplekse vervoeging van <math>f(t)</math> verteenwoordig. Let daarop dat die parameter <math>t</math> in die integraal is 'n skynveranderlike en is slegs nodig om die integraal te bereken. Dit het geen spesifieke betekenis nie. === Eienskappe === In die volgende sal ons eienskappe van eendimensionele outokorrelasies slegs beskryf, aangesien die meeste eienskappe maklik van eendimensionele na multidimensioneel oorgedra word. Hierdie eienskappe geld vir wye sintuiglike stilstaande prosesse. * 'n Grondslaggewende eienskap van die outokorrelasie is simmetrie, <math>R_{ff}(\tau) = R_{ff}(-\tau)</math>, wat maklik uit die definisie bewys kan word. In die deurlopende geval, ** die outokorrelasie is 'n ewe funksie <math>R_{ff}(-\tau) = R_{ff}(\tau)</math> wanneer <math>f</math> is 'n werklike funksie, en ** die outokorrelasie is 'n Hermitiese funksie <math>R_{ff}(-\tau) = R_{ff}^*(\tau)</math> wanneer <math>f</math> is 'n komplekse funksie. * Die deurlopende outokorrelasiefunksie bereik sy hoogtepunt by die oorsprong, waar dit 'n reële waarde neem, dws vir enige vertraging <math>\tau</math>, <math>|R_{ff}(\tau)| \leq R_{ff}(0)</math>.: p.410 Dit is 'n gevolg van die herrangskikkingsongelykheid. Dieselfde resultaat geld in die diskrete geval. * Die outokorrelasie van 'n [[periodieke funksie]] is self periodiek met dieselfde periode. * Die outokorrelasie van die som van twee heeltemal ongekorreleerde funksies (die kruiskorrelasie is nul vir almal <math>\tau</math> ) is die som van die outokorrelasies van elke funksie afsonderlik. * Aangesien outokorrelasie 'n spesifieke tipe kruiskorrelasie is, behou dit al die eienskappe van kruiskorrelasie. * Deur die simbool te gebruik <math>*</math> [[konvolusie]] voor te stel en <math>g_{-1}</math> is 'n funksie wat die funksie manipuleer <math>f</math> en word gedefinieer as <math>g_{-1}(f)(t)=f(-t)</math>, die definisie vir <math>R_{ff}(\tau)</math> kan geskryf word as: <math display="block">R_{ff}(\tau) = (f * g_{-1}(\overline{f}))(\tau)</math> == Multidimensionele outokorrelasie == Multidimensionele outokorrelasie word op soortgelyke wyse gedefinieer. Byvoorbeeld, in [[Driedimensioneel|drie dimensies]] sal die outokorrelasie van 'n vierkant-someerbare diskrete sein wees<math display="block">R(j,k,\ell) = \sum_{n,q,r} x_{n,q,r}\,\overline{x}_{n-j,q-k,r-\ell}.</math>Wanneer gemiddelde waardes van seine afgetrek word voordat 'n outokorrelasiefunksie bereken word, word die resulterende funksie gewoonlik 'n outo-kovariansiefunksie genoem. == Doeltreffende berekening == Vir data uitgedruk in 'n diskrete volgorde, is dit dikwels nodig om die outokorrelasie met 'n hoë berekeningsdoeltreffendheid uit te werk. 'n Brute kragmetode gebaseer op die seinverwerkingsdefinisie <math>R_{xx}(j) = \sum_n x_n\,\overline{x}_{n-j}</math> kan gebruik word wanneer die seingrootte klein is. Byvoorbeeld, om die outokorrelasie van die werklike seinvolgorde te bereken <math>x = (2,3,-1)</math> (bv <math>x_0=2, x_1=3, x_2=-1</math>, en <math>x_i = 0</math> vir alle ander waardes van {{Wiskundige veranderlike|i}} ) met die hand, erken ons eerstens dat die definisie wat sopas gegee is, dieselfde is as die "gewone" vermenigvuldiging, maar met verskuiwings regs, waar elke vertikale optelling die outokorrelasie vir spesifieke vertragingswaardes gee:<math display="block">\begin{array}{rrrrrr} & 2 & 3 & -1 \\ \times & 2 & 3 & -1 \\ \hline &-2 &-3 & 1 \\ & & 6 & 9 & -3 \\ + & & & 4 & 6 & -2 \\ \hline & -2 & 3 &14 & 3 & -2 \end{array}</math>Die vereiste outokorrelasievolgorde is dus <math>R_{xx}=(-2,3,14,3,-2)</math>, waar <math>R_{xx}(0)=14,</math><math>R_{xx}(-1)= R_{xx}(1)=3,</math> en <math>R_{xx}(-2)= R_{xx}(2) = -2,</math> die outokorrelasie vir ander vertragingswaardes is nul. In hierdie berekening voer ons nie die oordragbewerking tydens optel uit soos gewoonlik in normale vermenigvuldiging nie. Let daarop dat ons die aantal bewerkings wat benodig word kan halveer deur die inherente simmetrie van die outokorrelasie te ontgin. As die sein toevallig periodiek is, dws <math>x=(\ldots,2,3,-1,2,3,-1,\ldots),</math> dan kry ons 'n sirkelvormige outokorrelasie (soortgelyk aan sirkelvormige konvolusie ) waar die linker- en regtersterte van die vorige outokorrelasievolgorde sal oorvleuel en gee <math>R_{xx}=(\ldots,14,1,1,14,1,1,\ldots)</math> wat dieselfde tydperk as die seinvolgorde het <math>x.</math> Die prosedure kan beskou word as 'n toepassing van die konvolusie-eienskap van Z-transformasie van 'n diskrete sein. Terwyl die brute krag-algoritme orde {{Math|''n''²}} is, bestaan verskeie doeltreffende algoritmes wat die outokorrelasie in orde {{Math|''n'' log(''n'')}} kan bereken. Byvoorbeeld, die Wiener-Khinchin-stelling maak dit moontlik om die outokorrelasie uit die rou data {{Math|''X''(''t'')}} met twee vinnige Fourier-transformasies (FFT) te bereken:<ref>{{cite book |last1=Box |first1=G. E. P. |first2=G. M. |last2=Jenkins |first3=G. C. |last3=Reinsel |title=Time Series Analysis: Forecasting and Control |edition=3de |location=Upper Saddle River, NJ |publisher=Prentice–Hall |year=1994 |isbn=978-0130607744 }}</ref> <math display="block">\begin{align} F_R(f) &= \operatorname{FFT}[X(t)] \\ S(f) &= F_R(f) F^*_R(f) \\ R(\tau) &= \operatorname{IFFT}[S(f)] \end{align}</math>waar IFFT die inverse vinnige Fourier-transform aandui. Die asterisk dui komplekse vervoeging aan. Alternatiewelik kan 'n meervoudige {{Wiskundige veranderlike|τ}} korrelasie uitgevoer word deur brute kragberekening vir lae {{Wiskundige veranderlike|τ}} waardes te gebruik, en dan progressief die {{Math|''X''(''t'')}} -data met 'n [[Logaritme|logaritmiese]] digtheid te bind om hoër waardes te bereken, wat dieselfde {{Math|''n'' log(''n'')}} -doeltreffendheid tot gevolg het, maar met laer geheue vereistes.<ref>{{cite book |first1=D. |last1=Frenkel |first2=B. |last2=Smit |title=Understanding Molecular Simulation |edition=2de |location=London |publisher=Academic Press |year=2002 |chapter=chap. 4.4.2 |isbn=978-0122673511 }}</ref><ref>{{cite journal |first1=P. |last1=Colberg |first2=F. |last2=Höfling |title=Highly accelerated simulations of glassy dynamics using GPUs: caveats on limited floating-point precision |journal=Computer Physics Communications |volume=182 |issue=5 |pages=1120–1129 |year=2011 |doi=10.1016/j.cpc.2011.01.009 |arxiv=0912.3824 |bibcode=2011CoPhC.182.1120C |s2cid=7173093 }}</ref> == Skatting == Vir 'n [[Diskrete sein|diskrete]] proses met 'n bekende gemiddelde en variansie waarvoor ons waarneem <math>n</math> waarnemings <math>\{X_1,\,X_2,\,\ldots,\,X_n\}</math>, kan 'n skatting van die outokorrelasiekoëffisiënt verkry word as<math display="block"> \hat{R}(k)=\frac{1}{(n-k) \sigma^2} \sum_{t=1}^{n-k} (X_t-\mu)(X_{t+k}-\mu) </math>vir enige positiewe heelgetal <math>k<n</math>. Wanneer die ware gemiddelde <math>\mu</math> en variansie <math>\sigma^2</math> bekend is, is hierdie skatting '''onbevooroordeeld'''. As die ware gemiddelde en variansie van die proses nie bekend is nie, is daar verskeie moontlikhede: * As <math>\mu</math> en <math>\sigma^2</math> vervang word deur die standaardformules vir steekproefgemiddelde en steekproefafwyking, dan is dit 'n '''bevooroordeelde skatting'''. * 'n Periodogram -gebaseerde skatting vervang <math>n-k</math> in die bogenoemde formule met <math>n</math>. Hierdie skatting is altyd bevooroordeeld; dit het egter gewoonlik 'n kleiner gemiddelde kwadraatfout.<ref>{{cite book |title=Spectral Analysis and Time Series |first=M. B. |last=Priestley |location=London, New York |publisher=Academic Press |year=1982 |isbn=978-0125649018 }}</ref><ref>{{cite book | last=Percival | first=Donald B. | author2=Andrew T. Walden | title=Spectral Analysis for Physical Applications: Multitaper and Conventional Univariate Techniques | url=https://archive.org/details/spectralanalysis00perc_105 | url-access=limited | year=1993 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-43541-3 | pages=[https://archive.org/details/spectralanalysis00perc_105/page/n217 190]–195}}</ref> * Ander moontlikhede spruit voort uit die behandeling van die twee gedeeltes van data <math>\{X_1,\,X_2,\,\ldots,\,X_{n-k}\}</math> en <math>\{X_{k+1},\,X_{k+2},\,\ldots,\,X_n\}</math> afsonderlik en die berekening van afsonderlike steekproefgemiddeldes en/of steekproefafwykings vir gebruik in die definisie van die skatting. Die voordeel van skattings van die laaste tipe is dat die stel geskatte outokorrelasies, as 'n funksie van <math>k</math>, vorm dan 'n funksie wat 'n geldige outokorrelasie is in die sin dat dit moontlik is om 'n teoretiese proses met presies daardie outokorrelasie te definieer. Ander skattings kan ly aan die probleem dat, indien hulle gebruik word om die variansie van 'n lineêre kombinasie van die <math>X</math> se, kan die afwyking wat bereken word negatief mag wees. == Regressie-analise == In regressie-analise deur tydreeksdata te gebruik, word outokorrelasie in 'n veranderlike van belang tipies gemodelleer met 'n outoregressiewe model (AR), 'n bewegende gemiddelde model (MA), hul kombinasie as 'n outoregressiewe-bewegende-gemiddelde model (ARMA), of 'n uitbreiding van laasgenoemde genoem 'n outoregressiewe geïntegreerde bewegende gemiddelde model (ARIMA). Met veelvuldige onderling verwante datareekse word vektoroutoregressie (VAR) of sy uitbreidings gebruik. In gewone kleinste kwadrate kan die toereikendheid van 'n modelspesifikasie gedeeltelik gekontroleer word deur vas te stel of daar outokorrelasie van die regressieresidue is. Problematiese outokorrelasie van die foute, wat self nie waargeneem word nie, kan oor die algemeen opgespoor word omdat dit outokorrelasie in die waarneembare residue produseer. (Foute staan ook bekend as "foutterme" in [[ekonometrie]].) Outokorrelasie van die foute oortree die gewone kleinste kwadrate-aanname dat die foutterme ongekorreleerd is, wat beteken dat die Gauss Markov-stelling nie van toepassing is nie, en dat OLS-beramers nie meer die Beste is nie. Lineêre onbevooroordeelde beramers. Alhoewel dit nie die OLS-koëffisiëntskattings vooroordeel nie, is die standaardfoute geneig om onderskat te word (en die t-tellings oorskat) wanneer die outokorrelasies van die foute by lae vertragings positief is. Die tradisionele toets vir die teenwoordigheid van eerste-orde outokorrelasie is die Durbin–Watson statistiek of, as die verklarende veranderlikes 'n vertraagde afhanklike veranderlike insluit, Durbin se h statistiek. Die Durbin-Watson kan egter lineêr gekarteer word na die Pearson-korrelasie tussen waardes en hul vertragings. <ref>{{Cite web|url=http://statisticalideas.blogspot.com/2014/05/serial-correlation-techniques.html|title=Serial correlation techniques|date=26 May 2014|website=Statistical Ideas}}</ref> 'n Meer buigsame toets, wat outokorrelasie van hoër ordes dek en van toepassing of die regressors vertragings van die afhanklike veranderlike insluit of nie, is die Breusch-Godfrey-toets. Dit behels 'n hulpregressie, waarin die residue wat verkry word uit die skatting van die model van belang geregresseer word op (a) die oorspronklike regressors en (b) ''k'' lags van die residue, waar 'k' die volgorde van die toets is. Die eenvoudigste weergawe van die toetsstatistiek van hierdie hulpregressie is ''TR'' ², waar ''T'' die steekproefgrootte is en ''R'' ² die bepalingskoëffisiënt is. Onder die nulhipotese van geen outokorrelasie, is hierdie statistiek asimptoties versprei as <math>\chi^2</math> met ''k'' vryheidsgrade. Reaksies op nie-nul outokorrelasie sluit veralgemeende kleinste kwadrate en die Newey–West HAC beramer in (Heteroskedastisiteit en Outokorrelasie Konsekwent). In die skatting van 'n bewegende gemiddelde model (MA), word die outokorrelasiefunksie gebruik om die toepaslike aantal vertraagde foutterme wat ingesluit moet word te bepaal. Dit is gebaseer op die feit dat vir 'n MA proses van orde ''q'', ons het <math>R(\tau) \neq 0</math>, vir <math> \tau = 0,1, \ldots, q</math>, en <math> R(\tau) = 0</math>, vir <math>\tau >q</math>. == Toepassings == Outokorrelasie se vermoë om herhalende patrone in [[data]] te vind lewer baie toepassings op, insluitend: * Outokorrelasie-analise word baie gebruik in fluoressensie-korrelasiespektroskopie om kwantitatiewe insig in molekulêre vlak diffusie en chemiese reaksies te verskaf. * Nog 'n toepassing van outokorrelasie is die meting van [[Sigbare spektrum|optiese spektra]] en die meting van baie kort tydsduur [[Lig|ligpulse]] wat deur [[Laser|lasers]] geproduseer word, beide met behulp van optiese outokorrelators. * Outokorrelasie word gebruik om dinamiese ligverstrooiingsdata te ontleed, wat veral die bepaling van die deeltjiegrootteverspreidings van nanometer-grootte deeltjies of miselle wat in 'n vloeistof gesuspendeer moontlik maak, moontlik maak. 'n Laser wat in die mengsel skyn, produseer 'n spikkelpatroon wat voortspruit uit die beweging van die deeltjies. Outokorrelasie van die sein kan ontleed word in terme van die diffusie van die deeltjies. Hieruit kan die groottes van die deeltjies bereken word, deur die viskositeit van die vloeistof te ken. * Word in die [[GPS|GPS-]] stelsel gebruik om reg te stel vir die voortplantingsvertraging, of tydverskuiwing, tussen die tydpunt by die uitsending van die drasein by die satelliete, en die tydpunt by die ontvanger op die grond. Dit word gedoen deur die ontvanger wat 'n replika-sein van die 1 023-bis C/A (Growwe/Verkryging)-kode genereer, en lyne kodeskyfies [-1,1] in pakkies van tien op 'n slag of 10 230 skyfies (1 023) genereer × 10), wat effens skuif soos dit aangaan om te akkommodeer vir die [[Doppler-effek|doppler-verskuiwing]] in die inkomende satellietsein, totdat die replika-sein van die ontvanger en die satellietseinkodes ooreenstem. * Die kleinhoek X-straalverstrooiingsintensiteit van 'n nanogestruktureerde sisteem is die Fourier-transformasie van die ruimtelike outokorrelasiefunksie van die elektrondigtheid. * In [[Oppervlaktechemie|oppervlakwetenskap]] en skanderingsondemikroskopie word outokorrelasie gebruik om 'n verband tussen oppervlakmorfologie en funksionele eienskappe te vestig. * In optika gee genormaliseerde outokorrelasies en kruiskorrelasies die mate van samehang van 'n elektromagnetiese veld. * In [[sterrekunde]] kan outokorrelasie die [[frekwensie]] van [[Pulsar|pulsars]] bepaal. * In [[musiek]] word outokorrelasie (wanneer toegepas op tydskale kleiner as 'n sekonde) gebruik as 'n toonhoogtebespeuringsalgoritme vir beide instrumentstemmers en "Auto Tune" (gebruik as 'n vervormingseffek of om intonasie vas te stel).<ref>{{Cite news | last1 = Tyrangiel | first1 = Josh | title = Auto-Tune: Why Pop Music Sounds Perfect | magazine = [[Time (magazine)|Time]] | date = 2009-02-05 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1877372,00.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20090210004826/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1877372,00.html| url-status = dead| archive-date = February 10, 2009}}</ref> Wanneer dit toegepas word op tydskale groter as 'n sekonde, kan outokorrelasie die musikale maatslag identifiseer, byvoorbeeld om tempo te bepaal. * Outokorrelasie in ruimte eerder as tyd, via die Patterson-funksie, word deur X-straaldiffraksieiste gebruik om te help om die "Fourier-fase-inligting" te herwin op atoomposisies wat nie deur diffraksie alleen beskikbaar is nie. * In statistieke help ruimtelike outokorrelasie tussen steekproefliggings ook 'n mens om gemiddelde waarde- onsekerhede te skat wanneer 'n heterogene populasie gesteek word. * Die SEQUEST- algoritme vir die ontleding van massaspektra maak gebruik van outokorrelasie in samewerking met kruiskorrelasie om die ooreenkoms van 'n waargenome spektrum met 'n geïdealiseerde spektrum wat 'n [[peptied]] verteenwoordig, te bepaal. * In [[astrofisika]] word outokorrelasie gebruik om die ruimtelike verspreiding van [[Sterrestelsel|sterrestelsels]] in die heelal te bestudeer en te karakteriseer en in multi-golflengte waarnemings van lae massa [[X-straaldubbelster|X-straal binaries]]. * In paneeldata verwys ruimtelike outokorrelasie na korrelasie van 'n veranderlike met homself deur die ruimte. * In die ontleding van Markov-ketting Monte Carlo -data moet outokorrelasie in ag geneem word vir korrekte foutbepaling. * In [[Aardwetenskap|geowetenskappe]] (spesifiek in [[geofisika]] ) kan dit gebruik word om 'n outokorrelasie seismiese kenmerk te bereken, uit 'n 3D seismiese opname van die ondergrond. * In mediese ultraklankbeelding word outokorrelasie gebruik om bloedvloei te visualiseer. * In intertemporele portefeuljekeuse kan die teenwoordigheid of afwesigheid van outokorrelasie in 'n bate se [[opbrengskoers]] die optimale gedeelte van die portefeulje om in daardie bate te hou, beïnvloed. * In numeriese koppelaars is outokorrelasie gebruik om die kragstelselfrekwensie akkuraat te meet. <ref>{{Cite web|url=https://cdn.selinc.com/assets/Literature/Publications/Technical%20Papers/6734_NewMethod_BK_20151112_Web.pdf|title=A New Method for Fast Frequency Measurement for Protection Applications|last=Kasztenny|first=Bogdan|date=March 2016|publisher=Schweitzer Engineering Laboratories|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cdn.selinc.com/assets/Literature/Publications/Technical%20Papers/6734_NewMethod_BK_20151112_Web.pdf|archive-date=2022-10-09|access-date=28 May 2022}}</ref> == Reeksafhanklikheid == '''Reeksafhanklikheid''' is nou gekoppel aan die idee van outokorrelasie, maar verteenwoordig 'n duidelike konsep (sien Korrelasie en afhanklikheid ). Dit is veral moontlik om reeksafhanklikheid te hê, maar geen (lineêre) korrelasie. In sommige velde word die twee terme egter as sinonieme gebruik. 'n Tydreeks van 'n [[ewekansige veranderlike]] het seriële afhanklikheid as die waarde op 'n sekere tyd <math>t</math> in die reeks is [[Statistiese onafhanklikheid|statisties afhanklik]] van die waarde op 'n ander tyd <math>s</math>. 'n Reeks is reeksonafhanklik as daar geen afhanklikheid tussen enige paar is nie. As 'n tydreeks <math>\left\{ X_t \right\}</math> is stilstaande, dan statistiese afhanklikheid tussen die paar <math>(X_t,X_s)</math> sou impliseer dat daar statistiese afhanklikheid tussen alle pare waardes teen dieselfde vertraging is <math>\tau=s-t</math>. == Sien ook == * [[Outokorrelasiematriks]] * [[Outokorrelasie tegniek|Outokorrelasietegniek]] * [[Outokorreleerder]] * [[Cochrane–Orcutt skatting]] (Transformasie van outokorrelasie fout-terme) * [[Korrelasiefunksie]] * [[Korrelalogram]] * [[Kruis-korrelasie]] * [[CUSUM]] * [[Fluoresentasie-korrelasiespektroskopie]] * [[Toonhoogtebespeuringsalgoritme]] * [[Optiese outokorrelasie]] * [[Gedeeltelike outokorrelasiefunksie]] * [[Phylogenetiese outokorrelasie]] (Galton se probleem) * [[Prais–Winsten transformasie]] * [[Geskaalde korrelasie]] * [[Trippelkorrelasie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{cite book |last=Kmenta |first=Jan |author-link=Jan Kmenta |title=Elements of Econometrics |location=New York |publisher=Macmillan |year=1986 |edition=Second |isbn=978-0-02-365070-3 |pages=[https://archive.org/details/elementsofeconom0003kmen/page/298 298–334] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/elementsofeconom0003kmen/page/298 }} * {{cite book|author=Marno Verbeek|author-link = Marno Verbeek|title=A Guide to Modern Econometrics|url=https://books.google.com/books?id=SQxDDwAAQBAJ|date=10 August 2017|publisher=Wiley|isbn=978-1-119-40110-0}} * Mojtaba Soltanalian, and Petre Stoica. "[http://ieeexplore.ieee.org/xpl/login.jsp?tp=&arnumber=6142119 Computational design of sequences with good correlation properties]." IEEE Transactions on Signal Processing, 60.5 (2012): 2180–2193. * Solomon W. Golomb, and Guang Gong. [http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/computer-science/cryptography-cryptology-and-coding/signal-design-good-correlation-wireless-communication-cryptography-and-radar Signal design for good correlation: for wireless communication, cryptography, and radar]. Cambridge University Press, 2005. * Klapetek, Petr (2018). ''[https://www.elsevier.com/books/quantitative-data-processing-in-scanning-probe-microscopy/klapetek/978-0-12-813347-7 Quantitative Data Processing in Scanning Probe Microscopy: SPM Applications for Nanometrology]'' (Second ed.). Elsevier. pp.&nbsp;108–112 {{ISBN|9780128133477}}. * {{MathWorld | urlname=Autocorrelation | title=Autocorrelation}} {{Normdata}} [[Kategorie:Seinverwerking]] p7oihiysts70s5tveadrm49urwbppzm 0 414125 2903570 2891241 2026-05-13T05:57:26Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903570 wikitext text/x-wiki '''Muldersvlei''' is 'n plaasgebied in die [[Boland]] wat bekend is om sy wynplase. ==Ligging== Die streek lê rondom die koördinate {{koördinate|33|51|S|18|48|O}}, en is 14 km van [[Stellenbosch]], noordwes van [[Elsenburg]], oos van [[Koelenhof]], en word ongeveer begrens deur die Ou Paarlpad ([[R101 (Suid-Afrika)|R101]]), die Koelenhofpad ([[R304 (Suid-Afrika)|R304]]) en die Adam Tas-pad ([[R44 (Suid-Afrika)|R44]]). 'n [[Spoorvervoer in Suid-Afrika|Takspoorlyn]] draai van die hooflyn van [[Kaapstad]] hier by die Muldersvlei-spoorweghalte weg na Stellenbosch in die noorde. ==Bekende plase== Hoopenburg, De Meye, Westbridge, Eaglevlei en Muldersvlei is die bekendste wingerdplase. Langs die [[N1 (Suid-Afrika)|N1-nasionale pad]] is [[Eskom]] se Muldersvlei-substasie. ==Geskiedenis== In 1714 is die plaas van ±50 [[Hektaar|ha]] toegeken aan Johannes (Jan) Mulder, die eerste [[landdros]] van Stellenbosch. Jan P. Giebeler was in 1742 die eienaar en hy was getroud met Anna M. Hop. Die plaas was toe bekend as Hoppenburg. Na Giebeler se dood trou sy met [[Martin Melck]], en na laasgenoemde se dood in 1781 is sy skoonseun Jan David Beyer (''[[sic]]'') die eienaar. Op die oorspronklike plaas is twee ou huise. Jan se seun, C.F. Beyers (''sic''), bou die een in waarskynlik 1817, die ander huis dateer uit 1820. Die spoorlyn van [[Bellville]] na Muldersvlei is in 1876 in gebruik geneem. ==Bibliografie== *Fransen, Hans: A guide to the old buildings of the Cape. A survey of extant architecture from before c1910 in the area of Cape Town, Calvinia, Colesberg, Uitenhage. Kaapstad: Jonathan Ball, 2004. {{ISBN|1-86842-191-0}} [[Kategorie:Stellenbosch]] [[Kategorie:Wynbou in Suid-Afrika]] jerierfg9c9c02ggbkwzncn9d5ly0ee 0 416571 2903423 2891246 2026-05-12T15:41:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903423 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Greater Cape Town 12.02.2007 16-39-50.2007 16-39-52, Ndabeni.jpg|duimnael|regs|'n Nywerheidsgebied in Ndabeni, 2007, met Berkleyweg op regterhand]] '''Ndabeni''' is ‘n woon- en nywerheidsgebied van [[Kaapstad]]. ==Ligging== Die voorstad lê suid van [[Maitland]], noord van [[Pinelands]], oos van [[Soutrivier]] en [[Observatory]], en wes van [[Epping]] en [[Thornton]]. Berkleyweg (M16) vorm die hoofstraat.<!--"Voortrekkerweg skei dit in die noorde van Maitland" ... Maitland is egter weerskante van Voortrekkerweg--> Dit is ‘n 8 km van die middestad en ‘n spoorlyn vanuit die stad loop deur die gebied na [[Muizenberg]]. ==Geskiedenis== Na die uitbraak in Februarie 1901 van [[builepes in Suid-Afrika]] tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] is besmette persone uit [[Distrik Ses]] na die [[Kaapse Vlakte]] verskuif en afgesonder in ‘n veldhospitaal en opslaangeboue. Mettertyd het dit tot die stad se eerste woonbuurt van swart inwoners ontwikkel. Reeds in 1920 was die area volledig bewoon en op 1 Mei 1925 is dit by die stad ingelyf. Daar was geen plek meer beskikbaar vir verdere nywerheidsuitbreiding nie en is besluit om die inwoners in die nuwe woonbuurt [[Langa]] te hervestig. Ndabeni is in 1935 tot nywerheidsgebied verklaar. ==Naam== Ndabeni is afgelei van die woord indaba en beteken dus “die plek van beraadslaging”. ==Bibliografie== *sahistory.org.za *Sambumbo, Sipokazi: Reading visual representations of ‘Ndabeni’ in the public realm. In: Kronos, deel 36, nr. 1, November 2010 (scielo.org.za) {{coord|33|55|38|S|18|29|36|O|type:landmark_region:ZA|display=title}} [[Kategorie:Kaapstad]] tccydhojxzcfla0883d2fsoq6zc8kl2 0 420049 2903418 2706946 2026-05-12T15:38:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903418 wikitext text/x-wiki '''Latynse letterkunde''' sluit die essays, geskiedenisse, gedigte, toneelstukke en ander geskrifte in wat in die [[Latyn|Latynse taal]] geskryf is. Die begin van formele Latynse literatuur dateer uit 240 vC, toe die eerste verhoogstuk in Latyn in Rome opgevoer is. Latynse letterkunde het vir die volgende ses eeue gefloreer. Die klassieke era van Latynse letterkunde kan rofweg in verskeie tydperke verdeel word: [[#Vroeë Latynse letterkunde|Vroeë Latynse letterkunde]], [[#Die Goue Eeu|Die Goue Eeu]], [[#Die Keiserlike Tydperk|Die Keisertydperk]] en [[#Latyn_in_die_Middeleeue,_Renaissance_en_Vroeë_Moderniteit|Laat Oudheid]]. Latyn was die taal van die antieke Romeine sowel as die lingua franca van [[Wes-Europa|Wes-]] en [[Sentraal-Europa]] deur die [[Middeleeue]]. Latynse literatuur bevat die werk van Romeinse skrywers, soos [[Cicero]], [[Vergilius]], [[Ovidius]] en [[Horatius]], maar sluit ook die werk van Europese skrywers na die val van die Ryk in; van godsdienstige skrywers soos [[Thomas van Aquino|Aquinas]] (1225–1274), tot sekulêre skrywers soos [[Francis Bacon (wetenskaplike, 1561)|Francis Bacon]] (1561–1626), [[Baruch Spinoza]] (1632–1677) en [[Isaac Newton]] (1642–1727). == Geskiedenis == === Vroeë Latynse letterkunde === Alhoewel letterkunde in Latyn 'n voortdurende ontwikkeling oor etlike eeue gevolg het, het die begin van formele Latynse literatuur begin met die gereelde opvoering van komedies en tragedies in Rome in 240 vC, een jaar na die afsluiting van die [[Eerste Puniese Oorlog]].<ref>{{cite book|author=George Eckel Duckworth|url=https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3|title=The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment|publisher= University of Oklahoma Press|year=1994|page=3| isbn=9780806126203 }}</ref> Hierdie aanvanklike komedies en tragedies is verwerk uit die Griekse drama deur [[Livius Andronicus]], 'n Griekse krygsgevangene wat in 272 vC as 'n slaaf na Rome gebring is. Andronicus het Homeros se Odyssey in Latyn vertaal deur 'n tradisionele Latynse versvorm genaamd Saturniese meter te gebruik. In 235 vC het [[Gnaeus Naevius]], 'n Romeinse burger, hierdie tradisie van die vervaardiging van dramas voortgesit wat herbewerkings van Griekse oorspronklikes, of fabula palliata was, en hy het hierop uitgebrei deur 'n nuwe soort drama, fabula ''praetexta'', of tragedies gebaseer op Romeinse mites te vervaardig en geskiedenis, begin in 222 vC. Later in sy lewe het Naevius 'n epiese gedig in Saturniese meter gekomponeer oor die eerste Puniese Oorlog, waarin hy geveg het.<ref>{{cite book |last=Warmington |first=E.H. |author-link=E H Warmington |date=1936 |title=Remains of Old Latin: Livius Andronicus, Naevius, Pacuvius and Accius |url=https://books.google.com/books?id=seEEzgEACAAJ |publisher=Harvard University Press |pages=ix-xvii }}</ref> Ander epiese digters het Naevius gevolg. [[Quintus Ennius]] het 'n historiese epos geskryf, die ''Annale'' (kort na 200 vC), wat die Romeinse geskiedenis beskryf vanaf die stigting van Rome tot sy eie tyd.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Annales-by-Ennius|title=Annales {{!}} work by Ennius|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-01-22}}</ref> Hy het die Griekse [[daktiliese heksameter]] aangeneem, wat die standaardversvorm vir Romeinse eposse geword het. Hy het bekend geword vir sy tragiese dramas. Opvolgers in hierdie veld sluit [[Marcus Pacuvius]] en [[Lucius Accius]] in. Hierdie drie skrywers het selde episodes uit die Romeinse geskiedenis gebruik, maar hulle het Latynse weergawes geskryf van tragiese temas waaroor die Grieke reeds geskryf het. Selfs toe hulle die Grieke gekopieer het, was hulle vertalings nie reguit replikas van die oorspronklike Griekse werke nie. Slegs fragmente van hul toneelstukke het oorleef. Heelwat meer is bekend oor vroeë Latynse komedie, aangesien 26 vroeë Latynse komedies bestaan ​​– 20 daarvan is deur [[Plautus]] geskryf; die oorblywende ses is deur [[Terentius|Terence]] geskryf.<ref>Shipley, Joseph Twadell. [https://books.google.com/books?id=AlUVAAAAIAAJ&pg=PA109 ''Dictionary of world literature: criticism, forms, technique.''] Taylor & Francis, 1964. p. 109. Web. 15 October 2011.</ref> Hierdie manne het hul komedies geskoei op Griekse toneelstukke bekend as Nuwe Komedie, maar het die intrige en bewoording van die oorspronklikes vrylik behandel. Plautus het liedjies deur sy toneelstukke gestrooi en die humor bygevoeg met woordspeling en wysheid, asook komiese optrede deur die akteurs. Terence se toneelstukke was strenger in toon en het met huishoudelike situasies gehandel. Sy werke het die hoofinspirasie vir Franse en Engelse komedies van die 17de eeu nC verskaf. Die prosa van die tydperk is veral bekend deur ''Oor Landbou'' (160 vC) deur Cato die Ouderling. Cato het die eerste Latynse geskiedenis van Rome en van ander Italiaanse stede geskryf.<ref>Mehl, Andreas. [https://books.google.com/books?id=0W1rpowMywYC&pg=PA52 ''Roman Historiography.''] Wiley-Blackwell, 2010. p 52. Web. 18 October 2011.</ref> Hy was die eerste Romeinse staatsman wat sy politieke toesprake op skrif gestel het as 'n manier om die openbare mening te beïnvloed. Vroeë Latynse letterkunde het geëindig met Gaius Lucilius, wat 'n nuwe soort poësie in sy 30 boeke Satires (2de eeu vC) geskep het. Hy het in 'n maklike gesprekstoon geskryf oor boeke, kos, vriende en aktuele gebeure. === Die Goue Eeu === Tradisioneel is die hoogtepunt van Latynse literatuur toegeskryf aan die tydperk van 81 vC tot 17 nC, hoewel onlangse wetenskap die aannames bevraagteken het wat die werke van hierdie tydperk bo beide vroeëre en latere werke bevoordeel het.<ref>{{cite book|last1=Hinds|first1=Stephen|title=Allusion and Intertext|date=1998|publisher=Cambridge|location=Cambridge, UK|isbn=0521571863|pages=52–98}}</ref> Daar word gewoonlik gesê dat hierdie tydperk begin het met die eerste bekende toespraak van [[Cicero]] en geëindig het met die dood van [[Ovidius]]. ==== Die tyd van Cicero ==== [[Cicero]] is tradisioneel beskou as die meester van Latynse prosa.<ref>{{cite book|author= Charles W. Eliot|url=https://books.google.com/books?id=uLGVxD1fX8UC&pg=PA3|title=Letters of Marcus Tullius Cicero and Letters of Gaius Plinius Caecilius Secundus: Part 9 Harvard Classics|publisher= Kessinger Publishing|year= 2004|page= 3| isbn=9780766182042 |access-date= 15 October 2011}}</ref><ref>Nettleship, Henry; Haverfield, F. [https://books.google.com/books?id=pPcgIEC3CPIC&pg=PA105 ''Lectures and Essays: Second Series.''] Cambridge University Press, 2010. p. 105. Web. 18 October 2011.</ref> Die skryfwerk wat hy vervaardig het vanaf ongeveer 80 vC tot sy dood in 43 vC oortref dié van enige Latynse skrywer wie se werk oorleef in terme van kwantiteit en verskeidenheid van genre en onderwerp, asook met onoortreflike stilistiese uitnemendheid. Cicero se vele werke kan in vier groepe verdeel word: (1) briewe, (2) retoriese verhandelings, (3) filosofiese werke en (4) redenasies. Sy briewe verskaf gedetailleerde inligting oor 'n belangrike tydperk in die Romeinse geskiedenis en bied 'n lewendige beeld van die openbare en privaat lewe onder die Romeinse regerende klas. Cicero se werke oor redenaars is ons mees waardevolle Latynse bronne vir antieke teorieë oor onderwys en retoriek. Sy filosofiese werke was die basis van morele filosofie gedurende die [[Middeleeue]]. Sy toesprake het baie Europese politieke leiers en die stigters van die Verenigde State geïnspireer. [[Julius Caesar]] en [[Sallustius]] was belangrike geskiedkundige skrywers van Cicero se tyd. Caesar het kommentaar op die Galliese en burgeroorloë in 'n reguit styl geskryf om sy optrede as 'n generaal te regverdig. Hy het beskrywings van mense en hul motiewe geskryf. Die geboorte van liriese poësie in Latyn het gedurende dieselfde tydperk plaasgevind. Die lirieke van [[Catullus]], wat die skrywer Aulus Gellius<ref>{{cite web | url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2007.01.0071%3Abook%3D6%3Achapter%3D20 | title=Aulus Gellius, Attic Nights, A. Gellii Noctium Atticarum Liber Sextus, XX }}</ref> "die mees elegante van digters" genoem het, is bekend vir hul emosionele intensiteit. Sytyds met Catullus het Lucretius die Epikuriese filosofie uiteengesit in 'n lang gedig, De rerum natura. Een van die mees produktiewe skrywers van die tydperk was [[Marcus Terentius Varro]]. Na verwys as "die mees geleerde van die Romeine" deur Quintillian,<ref>{{Cite web|title=LacusCurtius • Quintilian — Institutio Oratoria — BookX, Chapter1|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Quintilian/Institutio_Oratoria/10A*.html#1.95|access-date=2022-02-02|website=penelope.uchicago.edu}}</ref> het hy geskryf oor 'n merkwaardige verskeidenheid onderwerpe, van godsdiens tot poësie, maar net sy geskrifte oor landbou en die Latynse taal bestaan ​​in hul volledige vorm. ==== Die Augustaanse Tydperk ==== Die keiser Augustus het persoonlik belang gestel in die literêre werke wat gedurende sy magsjare van 27 vC tot 14 nC geproduseer is. Hierdie tydperk word soms die Augustaanse era van Latynse letterkunde genoem. [[Vergilius]] het sy pastorale ''Eclogues'', die ''Georgics'' en die ''[[Eneïde]]'' gepubliseer, 'n epiese gedig wat die gebeure beskryf wat tot die skepping van Rome gelei het. Vergilius het vertel hoe die Trojaanse held Aeneas die voorvader van die Romeinse volk geword het. Vergilius het goddelike regverdiging verskaf vir Romeinse heerskappy oor die wêreld. Alhoewel Vergilius gesterf het voordat hy die laaste hand aan sy gedig kon gee, is dit gou as die grootste werk van Latynse letterkunde beskou.<ref>[[Susanna Braund|Morton Braund, Susanna]]. [https://books.google.com/books?id=IOwR7uVMGUYC&pg=PA1 ''Latin literature.''] Routledge, 2002. p. 1. Web. 15 October 2011.</ref><ref>[[Marcia Colish|Colish, Marcía L.]] [https://books.google.com/books?id=WY-2MeZqoK0C&pg=PA226 ''The Stoic Tradition from Antiquity to the Early Middle Ages: Stoicism in classical Latin literature.''] BRILL, 1990. p. 226. Web. 18 October 2011.</ref> Vergilius se vriend [[Horatius]] het ''Epodes'', ''Odes'', ''Satires'' en ''Briewe'' geskryf. Die volmaaktheid van die Odes in inhoud, vorm en styl bekoor lesers al honderde jare. Die Satires en Briewe bespreek etiese en literêre probleme op 'n stedelike, geestige wyse. Horatius se Kuns van Poësie, waarskynlik as 'n aparte werk gepubliseer, het latere poëtiese teorieë grootliks beïnvloed. Dit het die basiese reëls van klassieke skryfwerk uiteengesit soos die Romeine dit verstaan ​​en gebruik het. Nadat Vergilius gesterf het, was Horatius Rome se voorste digter.<ref>Britannica Educational Publishing. [https://books.google.com/books?id=LHA_SydyKOYC&pg=PA39 ''Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts.''] The Rosen Publishing Group, 2011. p. 39. Web. 18 October 2011.</ref> Die Latynse elegie het sy hoogste ontwikkeling bereik in die werke van [[Tibullus]], [[Propertius]] en [[Ovidius]]. Die meeste van hierdie poësie is gemoeid met liefde. Ovidius het die ''Fasti'' geskryf, wat Romeinse feeste en hul legendariese oorsprong beskryf. Ovidius se grootste werk, die ''Metamorfose'', verweef verskeie mites in 'n vinnige, fassinerende verhaal. Ovidius was 'n geestige skrywer wat uitgeblink het in die skep van lewendige en passievolle karakters. Die Metamorfose was die bekendste bron van [[Griekse mitologie|Griekse]] en [[Romeinse mitologie]] deur die [[Middeleeue]] en die [[Renaissance]]. Dit het baie digters, skilders en komponiste geïnspireer. Een van die min vroulike digters van [[antieke Rome]] wie se werk oorleef het, is Sulpicia.<ref>{{cite book | last=Hallett | first=Judith P.| author-link=Judith P. Hallett | year=2002 | chapter=The Eleven Elegies of the Augustan Poet Sulpicia | editor1-first=Laurie J. | editor1-last=Churchill | editor2-first=Phyllis R. | editor2-last=Brown | editor3-first=Jane E. | editor3-last=Jeffrey | title=Women Writing Latin: from Roman Antiquity to Early Modern Europe | location=New York | volume=I | pages=45–84 }}</ref> In prosa het [[Titus Livius|Livius]] 'n geskiedenis van die Romeinse volk in 142 boeke geproduseer. Slegs 35 het oorleef, maar hulle is 'n belangrike bron van inligting oor Rome.<ref>Cary, Max; Haarhoff, Theodore Johannes. [https://books.google.com/books?id=bx8OAAAAQAAJ&pg=PA268 ''Life and thought in the Greek and Roman world.''] Taylor & Francis, 1985. p. 268. Web. 15 October 2011.</ref> === Die Keiserlike Tydperk === Vanaf die dood van Augustus in 14 nC tot ongeveer 200 het Romeinse skrywers styl beklemtoon en nuwe en verrassende maniere van uitdrukking probeer. Tydens die bewind van Nero van 54 tot 68 het die Stoïsynse filosoof [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]] 'n aantal dialoë en briewe geskryf oor morele temas soos barmhartigheid en vrygewigheid. In sy ''Natuurlike vrae'' het Seneca aardbewings, vloede en storms ontleed. Seneca se tragedies het die groei van tragiese drama in [[Europa]] grootliks beïnvloed. Sy broerskind Lucan het die ''Pharsalia'' (ongeveer 60) geskryf, 'n epiese gedig wat die burgeroorlog tussen [[Julius Caesar|Caesar]] en [[Pompeius]] beskryf. Die Satyricon (ongeveer 60) deur Petronius was die eerste pikareske Latynse roman.<ref>Grube, George Maximilian Antony. [https://books.google.com/books?id=jerucRW8UmMC&q=The+Greek+and+Roman+Critics ''The Greek and Roman critics.''] Hackett Publishing, 1965. p. 261. Web. 15 October 2011.</ref> Slegs fragmente van die volledige werk oorleef. Dit beskryf die avonture van verskeie laeklas-karakters in absurde, uitspattige en gevaarlike situasies, dikwels in die wêreld van klein misdaad. Epiese gedigte het die ''Argonautica'' van [[Gaius Valerius Flaccus]] ingesluit, na aanleiding van die verhaal van Jason en die Argonauts in hul soeke na die Goue Vlies, die ''Thebaid'' van [[Statius]], na die konflik van [[Oidipus]] se seuns en die ''Sewe Teen Thebes'', en die ''Punica'' van [[Silius Italicus]], na die [[Tweede Puniese Oorlog]] en die invalle van [[Hannibal]] in Italië. In die hande van [[Martialis]] het die epigram die prikkelende kwaliteit bereik wat steeds daarmee geassosieer word Juvenal satiriseer vise. Die historikus [[Tacitus]] het 'n onvergeetlike donker prentjie van die vroeë ryk geskilder in sy ''Geskiedenisse'' en ''Annale'', beide geskryf in die vroeë 2de eeu. Sy tydgenoot [[Suetonius]] het biografieë van die 12 Romeinse heersers geskryf vanaf [[Julius Caesar]] tot [[Domitianus]]. Die briewe van [[Plinius die jongere]] het die Romeinse lewe van die tydperk beskryf. Quintilianus het die mees volledige werk oor antieke onderwys wat ons besit, saamgestel. Belangrike werke uit die 2de eeu sluit in die ''Noctes Atticae'' van Aulus Gellius, 'n versameling staaltjies en verslae van literêre besprekings onder sy vriende; en die briewe van die redenaar Marcus Cornelius Fronto aan [[Markus Aurelius]]. Die bekendste werk van die tydperk was Metamorfose, ook genoem ''[[Die goue esel]]'', deur [[Apuleius]]. Hierdie roman handel oor 'n jong man wat per ongeluk in 'n donkie verander word. Die storie is gevul met verhale van liefde en heksery. === Latyn in die Middeleeue, Renaissance en Vroeë Moderniteit === Heidense Latynse literatuur het 'n finale uitbarsting van lewenskrag getoon vanaf die laat 3de eeu tot die 5de eeue – [[Ammianus Marcellinus]] in geskiedenis, [[Quintus Aurelius Symmachus]] in redenaar, en [[Ausonius]] en [[Rutilius Claudius Namatianus]] in poësie. Die Mosella van Ausonius het 'n gevoelsmodernisme gedemonstreer wat die einde van die klassieke letterkunde as sodanig aandui. Skrywers wat die grondslae van Christelike Latynse literatuur gedurende die 4de eeu en 5de eeu gelê het, sluit die kerkvaders [[Augustinus van Hippo]], [[Hieronimus van Stridon|Hieronymus]] en [[Ambrosius]] in, en die eerste groot Christelike digter, [[Prudentius]]. Sommige Latynse geskrifte deur Christenvroue het ook oorleef: die tronkdagboek van die martelaar Perpetua van Kartago,<ref>{{cite book | first=Barbara K. | last=Gold | title=Perpetua: Athlete of God | publisher=Oxford University Press | year=2018 | isbn=978-0195385458 }}</ref> en 'n verslag van 'n Christelike pelgrimstog deur die pelgrim Egeria.<ref>{{cite book | author=Egeria | author-link=Egeria (pilgrim) | title=The Pilgrimage of Egeria: A New Translation of the Itinerarium Egeriae with Introduction and Commentary | translator1=Anne McGowan | translator2=Paul F. Bradshaw | translator2-link=Paul F. Bradshaw | year=2018 | location=Collegeville, MN | publisher=Liturgical Press Academic | isbn=9780814684214 }}</ref> Tydens die [[Renaissance]] was daar 'n terugkeer na die [[Latyn]] van die klassieke tyd, om hierdie rede Neo-Latyns genoem. Hierdie gesuiwerde taal het voortgegaan om as die lingua franca onder die geleerdes regoor Europa gebruik te word, met die groot werke van [[René Descartes|Descartes]], [[Francis Bacon (wetenskaplike, 1561)|Francis Bacon]] en [[Baruch Spinoza]] wat almal in Latyn gekomponeer is. Van die laaste belangrike boeke wat hoofsaaklik in Latynse prosa geskryf is, was die werke van [[Emanuel Swedenborg|Swedenborg]] († 1772), [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] († 1778), [[Leonhard Euler|Euler]] († 1783), [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] († 1855) en [[Isaac Newton]] († 1727), en Latyn bly 'n noodsaaklike vaardigheid vir moderne lesers van groot vroeë moderne werke van taalkunde, letterkunde en filosofie. Verskeie van die voorste Engelse digters het in Latyn sowel as Engels geskryf. Milton se 1645-gedigte is een voorbeeld, maar daar was ook Thomas Campion, George Herbert en Milton se kollega Andrew Marvell. Sommige het inderdaad hoofsaaklik in Latyn geskryf en is gewaardeer vir die elegansie en Klassisisme van hul styl. Voorbeelde hiervan was Anthony Alsop en Vincent Bourne, wat bekend was vir die vernuftige manier waarop hulle hul verse aangepas het om besonderhede van die lewe in die 18de eeu te beskryf, terwyl hulle nooit van die suiwerheid van Latynse diksie afgewyk het nie.<ref>D.K.Money, "The Latin Poetry of English Gentlemen", in ''Neo-Latin Poetry in the British Isles'', London 2012, [https://books.google.com/books?id=baNhaEOtbzYC&pg=PR5 pp. 125ff]</ref> Een van die laastes wat opgemerk is vir die kwaliteit van sy Latynse verse tot ver in die 19de eeu was Walter Savage Landor.<ref>{{Cite web|title=The Poems of W. S. Landor|url=http://www.thelatinlibrary.com/landor.html|access-date=2022-02-02|website=www.thelatinlibrary.com}}</ref> == Eienskappe == Baie Latynse skrif weerspieël die Romeine se belangstelling in retoriek, die kuns om te praat en te oorreed. Openbare redevoering was baie belangrik vir opgevoede Romeine omdat die meeste van hulle suksesvolle politieke loopbane wou hê. Toe Rome 'n republiek was, het doeltreffende praat dikwels bepaal wie verkies sou word of watter wetsontwerpe sou aanvaar. Nadat Rome 'n ryk geword het, het die vermoë om mense deur die gesproke woord te beïndruk en te oorreed, baie van sy belang verloor. Maar opleiding in retoriek het aanhou floreer en skryfstyle beïnvloed. 'n Groot deel van retoriek bestaan ​​uit die vermoë om 'n bekende idee op 'n treffende nuwe manier aan te bied wat aandag trek. Latynse skrywers het meesters van hierdie kuns van verskeidenheid geword. === Taal en vorm === Latyn is 'n hoogs verbuigde taal, met baie grammatikale vorme vir verskeie woorde. As gevolg hiervan kan dit gebruik word met 'n pitheid en bondigheid wat in Engels onbekend is. Dit leen hom tot uitweiding, want die stywe sintaksis daarvan hou selfs die langste en mees komplekse sin as 'n logiese eenheid bymekaar. Latyn kan met bondigheid gebruik word, soos in die werke van [[Sallustius]] en [[Tacitus]]. Of dit kan wye, meesleurende frases hê, soos in die werke van [[Titus Livius|Livius]] en die toesprake van [[Cicero]]. Latyn het nie poëtiese woordeskat wat die Griekse poësie kenmerk nie. Sommige vroeëre Latynse digters het probeer om hierdie tekortkoming te vergoed deur nuwe saamgestelde woorde te skep, soos die Grieke gedoen het. Maar Romeinse skrywers het selde woorde uitgedink. Behalwe in epiese poësie, was hulle geneig om 'n bekende woordeskat te gebruik, wat dit poëtiese waarde gegee het deur kombinasies van woorde en deur ryk klankeffekte. Rome se voorste digters het groot tegniese vaardigheid gehad in die keuse en rangskikking van taal. Hulle het 'n intieme kennis van die Griekse digters gehad, wie se temas in byna alle Romeinse letterkunde voorkom. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.thelatinlibrary.com The Latin Library.] {{Europese letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Latynse letterkunde]] i9wk70sm3n5drwyv7mqp894mjrdk3fh 2903421 2903418 2026-05-12T15:39:40Z Oesjaar 7467 /* Vroeë Latynse letterkunde */ Skakel 2903421 wikitext text/x-wiki '''Latynse letterkunde''' sluit die essays, geskiedenisse, gedigte, toneelstukke en ander geskrifte in wat in die [[Latyn|Latynse taal]] geskryf is. Die begin van formele Latynse literatuur dateer uit 240 vC, toe die eerste verhoogstuk in Latyn in Rome opgevoer is. Latynse letterkunde het vir die volgende ses eeue gefloreer. Die klassieke era van Latynse letterkunde kan rofweg in verskeie tydperke verdeel word: [[#Vroeë Latynse letterkunde|Vroeë Latynse letterkunde]], [[#Die Goue Eeu|Die Goue Eeu]], [[#Die Keiserlike Tydperk|Die Keisertydperk]] en [[#Latyn_in_die_Middeleeue,_Renaissance_en_Vroeë_Moderniteit|Laat Oudheid]]. Latyn was die taal van die antieke Romeine sowel as die lingua franca van [[Wes-Europa|Wes-]] en [[Sentraal-Europa]] deur die [[Middeleeue]]. Latynse literatuur bevat die werk van Romeinse skrywers, soos [[Cicero]], [[Vergilius]], [[Ovidius]] en [[Horatius]], maar sluit ook die werk van Europese skrywers na die val van die Ryk in; van godsdienstige skrywers soos [[Thomas van Aquino|Aquinas]] (1225–1274), tot sekulêre skrywers soos [[Francis Bacon (wetenskaplike, 1561)|Francis Bacon]] (1561–1626), [[Baruch Spinoza]] (1632–1677) en [[Isaac Newton]] (1642–1727). == Geskiedenis == === Vroeë Latynse letterkunde === Alhoewel letterkunde in Latyn 'n voortdurende ontwikkeling oor etlike eeue gevolg het, het die begin van formele Latynse literatuur begin met die gereelde opvoering van komedies en tragedies in Rome in 240 vC, een jaar na die afsluiting van die [[Puniese Oorloë|Eerste Puniese Oorlog]].<ref>{{cite book|author=George Eckel Duckworth|url=https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3|title=The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment|publisher= University of Oklahoma Press|year=1994|page=3| isbn=9780806126203 }}</ref> Hierdie aanvanklike komedies en tragedies is verwerk uit die Griekse drama deur [[Livius Andronicus]], 'n Griekse krygsgevangene wat in 272 vC as 'n slaaf na Rome gebring is. Andronicus het Homeros se Odyssey in Latyn vertaal deur 'n tradisionele Latynse versvorm genaamd Saturniese meter te gebruik. In 235 vC het [[Gnaeus Naevius]], 'n Romeinse burger, hierdie tradisie van die vervaardiging van dramas voortgesit wat herbewerkings van Griekse oorspronklikes, of fabula palliata was, en hy het hierop uitgebrei deur 'n nuwe soort drama, fabula ''praetexta'', of tragedies gebaseer op Romeinse mites te vervaardig en geskiedenis, begin in 222 vC. Later in sy lewe het Naevius 'n epiese gedig in Saturniese meter gekomponeer oor die eerste Puniese Oorlog, waarin hy geveg het.<ref>{{cite book |last=Warmington |first=E.H. |author-link=E H Warmington |date=1936 |title=Remains of Old Latin: Livius Andronicus, Naevius, Pacuvius and Accius |url=https://books.google.com/books?id=seEEzgEACAAJ |publisher=Harvard University Press |pages=ix-xvii }}</ref> Ander epiese digters het Naevius gevolg. [[Quintus Ennius]] het 'n historiese epos geskryf, die ''Annale'' (kort na 200 vC), wat die Romeinse geskiedenis beskryf vanaf die stigting van Rome tot sy eie tyd.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Annales-by-Ennius|title=Annales {{!}} work by Ennius|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-01-22}}</ref> Hy het die Griekse [[daktiliese heksameter]] aangeneem, wat die standaardversvorm vir Romeinse eposse geword het. Hy het bekend geword vir sy tragiese dramas. Opvolgers in hierdie veld sluit [[Marcus Pacuvius]] en [[Lucius Accius]] in. Hierdie drie skrywers het selde episodes uit die Romeinse geskiedenis gebruik, maar hulle het Latynse weergawes geskryf van tragiese temas waaroor die Grieke reeds geskryf het. Selfs toe hulle die Grieke gekopieer het, was hulle vertalings nie reguit replikas van die oorspronklike Griekse werke nie. Slegs fragmente van hul toneelstukke het oorleef. Heelwat meer is bekend oor vroeë Latynse komedie, aangesien 26 vroeë Latynse komedies bestaan ​​– 20 daarvan is deur [[Plautus]] geskryf; die oorblywende ses is deur [[Terentius|Terence]] geskryf.<ref>Shipley, Joseph Twadell. [https://books.google.com/books?id=AlUVAAAAIAAJ&pg=PA109 ''Dictionary of world literature: criticism, forms, technique.''] Taylor & Francis, 1964. p. 109. Web. 15 October 2011.</ref> Hierdie manne het hul komedies geskoei op Griekse toneelstukke bekend as Nuwe Komedie, maar het die intrige en bewoording van die oorspronklikes vrylik behandel. Plautus het liedjies deur sy toneelstukke gestrooi en die humor bygevoeg met woordspeling en wysheid, asook komiese optrede deur die akteurs. Terence se toneelstukke was strenger in toon en het met huishoudelike situasies gehandel. Sy werke het die hoofinspirasie vir Franse en Engelse komedies van die 17de eeu nC verskaf. Die prosa van die tydperk is veral bekend deur ''Oor Landbou'' (160 vC) deur Cato die Ouderling. Cato het die eerste Latynse geskiedenis van Rome en van ander Italiaanse stede geskryf.<ref>Mehl, Andreas. [https://books.google.com/books?id=0W1rpowMywYC&pg=PA52 ''Roman Historiography.''] Wiley-Blackwell, 2010. p 52. Web. 18 October 2011.</ref> Hy was die eerste Romeinse staatsman wat sy politieke toesprake op skrif gestel het as 'n manier om die openbare mening te beïnvloed. Vroeë Latynse letterkunde het geëindig met Gaius Lucilius, wat 'n nuwe soort poësie in sy 30 boeke Satires (2de eeu vC) geskep het. Hy het in 'n maklike gesprekstoon geskryf oor boeke, kos, vriende en aktuele gebeure. === Die Goue Eeu === Tradisioneel is die hoogtepunt van Latynse literatuur toegeskryf aan die tydperk van 81 vC tot 17 nC, hoewel onlangse wetenskap die aannames bevraagteken het wat die werke van hierdie tydperk bo beide vroeëre en latere werke bevoordeel het.<ref>{{cite book|last1=Hinds|first1=Stephen|title=Allusion and Intertext|date=1998|publisher=Cambridge|location=Cambridge, UK|isbn=0521571863|pages=52–98}}</ref> Daar word gewoonlik gesê dat hierdie tydperk begin het met die eerste bekende toespraak van [[Cicero]] en geëindig het met die dood van [[Ovidius]]. ==== Die tyd van Cicero ==== [[Cicero]] is tradisioneel beskou as die meester van Latynse prosa.<ref>{{cite book|author= Charles W. Eliot|url=https://books.google.com/books?id=uLGVxD1fX8UC&pg=PA3|title=Letters of Marcus Tullius Cicero and Letters of Gaius Plinius Caecilius Secundus: Part 9 Harvard Classics|publisher= Kessinger Publishing|year= 2004|page= 3| isbn=9780766182042 |access-date= 15 October 2011}}</ref><ref>Nettleship, Henry; Haverfield, F. [https://books.google.com/books?id=pPcgIEC3CPIC&pg=PA105 ''Lectures and Essays: Second Series.''] Cambridge University Press, 2010. p. 105. Web. 18 October 2011.</ref> Die skryfwerk wat hy vervaardig het vanaf ongeveer 80 vC tot sy dood in 43 vC oortref dié van enige Latynse skrywer wie se werk oorleef in terme van kwantiteit en verskeidenheid van genre en onderwerp, asook met onoortreflike stilistiese uitnemendheid. Cicero se vele werke kan in vier groepe verdeel word: (1) briewe, (2) retoriese verhandelings, (3) filosofiese werke en (4) redenasies. Sy briewe verskaf gedetailleerde inligting oor 'n belangrike tydperk in die Romeinse geskiedenis en bied 'n lewendige beeld van die openbare en privaat lewe onder die Romeinse regerende klas. Cicero se werke oor redenaars is ons mees waardevolle Latynse bronne vir antieke teorieë oor onderwys en retoriek. Sy filosofiese werke was die basis van morele filosofie gedurende die [[Middeleeue]]. Sy toesprake het baie Europese politieke leiers en die stigters van die Verenigde State geïnspireer. [[Julius Caesar]] en [[Sallustius]] was belangrike geskiedkundige skrywers van Cicero se tyd. Caesar het kommentaar op die Galliese en burgeroorloë in 'n reguit styl geskryf om sy optrede as 'n generaal te regverdig. Hy het beskrywings van mense en hul motiewe geskryf. Die geboorte van liriese poësie in Latyn het gedurende dieselfde tydperk plaasgevind. Die lirieke van [[Catullus]], wat die skrywer Aulus Gellius<ref>{{cite web | url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2007.01.0071%3Abook%3D6%3Achapter%3D20 | title=Aulus Gellius, Attic Nights, A. Gellii Noctium Atticarum Liber Sextus, XX }}</ref> "die mees elegante van digters" genoem het, is bekend vir hul emosionele intensiteit. Sytyds met Catullus het Lucretius die Epikuriese filosofie uiteengesit in 'n lang gedig, De rerum natura. Een van die mees produktiewe skrywers van die tydperk was [[Marcus Terentius Varro]]. Na verwys as "die mees geleerde van die Romeine" deur Quintillian,<ref>{{Cite web|title=LacusCurtius • Quintilian — Institutio Oratoria — BookX, Chapter1|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Quintilian/Institutio_Oratoria/10A*.html#1.95|access-date=2022-02-02|website=penelope.uchicago.edu}}</ref> het hy geskryf oor 'n merkwaardige verskeidenheid onderwerpe, van godsdiens tot poësie, maar net sy geskrifte oor landbou en die Latynse taal bestaan ​​in hul volledige vorm. ==== Die Augustaanse Tydperk ==== Die keiser Augustus het persoonlik belang gestel in die literêre werke wat gedurende sy magsjare van 27 vC tot 14 nC geproduseer is. Hierdie tydperk word soms die Augustaanse era van Latynse letterkunde genoem. [[Vergilius]] het sy pastorale ''Eclogues'', die ''Georgics'' en die ''[[Eneïde]]'' gepubliseer, 'n epiese gedig wat die gebeure beskryf wat tot die skepping van Rome gelei het. Vergilius het vertel hoe die Trojaanse held Aeneas die voorvader van die Romeinse volk geword het. Vergilius het goddelike regverdiging verskaf vir Romeinse heerskappy oor die wêreld. Alhoewel Vergilius gesterf het voordat hy die laaste hand aan sy gedig kon gee, is dit gou as die grootste werk van Latynse letterkunde beskou.<ref>[[Susanna Braund|Morton Braund, Susanna]]. [https://books.google.com/books?id=IOwR7uVMGUYC&pg=PA1 ''Latin literature.''] Routledge, 2002. p. 1. Web. 15 October 2011.</ref><ref>[[Marcia Colish|Colish, Marcía L.]] [https://books.google.com/books?id=WY-2MeZqoK0C&pg=PA226 ''The Stoic Tradition from Antiquity to the Early Middle Ages: Stoicism in classical Latin literature.''] BRILL, 1990. p. 226. Web. 18 October 2011.</ref> Vergilius se vriend [[Horatius]] het ''Epodes'', ''Odes'', ''Satires'' en ''Briewe'' geskryf. Die volmaaktheid van die Odes in inhoud, vorm en styl bekoor lesers al honderde jare. Die Satires en Briewe bespreek etiese en literêre probleme op 'n stedelike, geestige wyse. Horatius se Kuns van Poësie, waarskynlik as 'n aparte werk gepubliseer, het latere poëtiese teorieë grootliks beïnvloed. Dit het die basiese reëls van klassieke skryfwerk uiteengesit soos die Romeine dit verstaan ​​en gebruik het. Nadat Vergilius gesterf het, was Horatius Rome se voorste digter.<ref>Britannica Educational Publishing. [https://books.google.com/books?id=LHA_SydyKOYC&pg=PA39 ''Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts.''] The Rosen Publishing Group, 2011. p. 39. Web. 18 October 2011.</ref> Die Latynse elegie het sy hoogste ontwikkeling bereik in die werke van [[Tibullus]], [[Propertius]] en [[Ovidius]]. Die meeste van hierdie poësie is gemoeid met liefde. Ovidius het die ''Fasti'' geskryf, wat Romeinse feeste en hul legendariese oorsprong beskryf. Ovidius se grootste werk, die ''Metamorfose'', verweef verskeie mites in 'n vinnige, fassinerende verhaal. Ovidius was 'n geestige skrywer wat uitgeblink het in die skep van lewendige en passievolle karakters. Die Metamorfose was die bekendste bron van [[Griekse mitologie|Griekse]] en [[Romeinse mitologie]] deur die [[Middeleeue]] en die [[Renaissance]]. Dit het baie digters, skilders en komponiste geïnspireer. Een van die min vroulike digters van [[antieke Rome]] wie se werk oorleef het, is Sulpicia.<ref>{{cite book | last=Hallett | first=Judith P.| author-link=Judith P. Hallett | year=2002 | chapter=The Eleven Elegies of the Augustan Poet Sulpicia | editor1-first=Laurie J. | editor1-last=Churchill | editor2-first=Phyllis R. | editor2-last=Brown | editor3-first=Jane E. | editor3-last=Jeffrey | title=Women Writing Latin: from Roman Antiquity to Early Modern Europe | location=New York | volume=I | pages=45–84 }}</ref> In prosa het [[Titus Livius|Livius]] 'n geskiedenis van die Romeinse volk in 142 boeke geproduseer. Slegs 35 het oorleef, maar hulle is 'n belangrike bron van inligting oor Rome.<ref>Cary, Max; Haarhoff, Theodore Johannes. [https://books.google.com/books?id=bx8OAAAAQAAJ&pg=PA268 ''Life and thought in the Greek and Roman world.''] Taylor & Francis, 1985. p. 268. Web. 15 October 2011.</ref> === Die Keiserlike Tydperk === Vanaf die dood van Augustus in 14 nC tot ongeveer 200 het Romeinse skrywers styl beklemtoon en nuwe en verrassende maniere van uitdrukking probeer. Tydens die bewind van Nero van 54 tot 68 het die Stoïsynse filosoof [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]] 'n aantal dialoë en briewe geskryf oor morele temas soos barmhartigheid en vrygewigheid. In sy ''Natuurlike vrae'' het Seneca aardbewings, vloede en storms ontleed. Seneca se tragedies het die groei van tragiese drama in [[Europa]] grootliks beïnvloed. Sy broerskind Lucan het die ''Pharsalia'' (ongeveer 60) geskryf, 'n epiese gedig wat die burgeroorlog tussen [[Julius Caesar|Caesar]] en [[Pompeius]] beskryf. Die Satyricon (ongeveer 60) deur Petronius was die eerste pikareske Latynse roman.<ref>Grube, George Maximilian Antony. [https://books.google.com/books?id=jerucRW8UmMC&q=The+Greek+and+Roman+Critics ''The Greek and Roman critics.''] Hackett Publishing, 1965. p. 261. Web. 15 October 2011.</ref> Slegs fragmente van die volledige werk oorleef. Dit beskryf die avonture van verskeie laeklas-karakters in absurde, uitspattige en gevaarlike situasies, dikwels in die wêreld van klein misdaad. Epiese gedigte het die ''Argonautica'' van [[Gaius Valerius Flaccus]] ingesluit, na aanleiding van die verhaal van Jason en die Argonauts in hul soeke na die Goue Vlies, die ''Thebaid'' van [[Statius]], na die konflik van [[Oidipus]] se seuns en die ''Sewe Teen Thebes'', en die ''Punica'' van [[Silius Italicus]], na die [[Tweede Puniese Oorlog]] en die invalle van [[Hannibal]] in Italië. In die hande van [[Martialis]] het die epigram die prikkelende kwaliteit bereik wat steeds daarmee geassosieer word Juvenal satiriseer vise. Die historikus [[Tacitus]] het 'n onvergeetlike donker prentjie van die vroeë ryk geskilder in sy ''Geskiedenisse'' en ''Annale'', beide geskryf in die vroeë 2de eeu. Sy tydgenoot [[Suetonius]] het biografieë van die 12 Romeinse heersers geskryf vanaf [[Julius Caesar]] tot [[Domitianus]]. Die briewe van [[Plinius die jongere]] het die Romeinse lewe van die tydperk beskryf. Quintilianus het die mees volledige werk oor antieke onderwys wat ons besit, saamgestel. Belangrike werke uit die 2de eeu sluit in die ''Noctes Atticae'' van Aulus Gellius, 'n versameling staaltjies en verslae van literêre besprekings onder sy vriende; en die briewe van die redenaar Marcus Cornelius Fronto aan [[Markus Aurelius]]. Die bekendste werk van die tydperk was Metamorfose, ook genoem ''[[Die goue esel]]'', deur [[Apuleius]]. Hierdie roman handel oor 'n jong man wat per ongeluk in 'n donkie verander word. Die storie is gevul met verhale van liefde en heksery. === Latyn in die Middeleeue, Renaissance en Vroeë Moderniteit === Heidense Latynse literatuur het 'n finale uitbarsting van lewenskrag getoon vanaf die laat 3de eeu tot die 5de eeue – [[Ammianus Marcellinus]] in geskiedenis, [[Quintus Aurelius Symmachus]] in redenaar, en [[Ausonius]] en [[Rutilius Claudius Namatianus]] in poësie. Die Mosella van Ausonius het 'n gevoelsmodernisme gedemonstreer wat die einde van die klassieke letterkunde as sodanig aandui. Skrywers wat die grondslae van Christelike Latynse literatuur gedurende die 4de eeu en 5de eeu gelê het, sluit die kerkvaders [[Augustinus van Hippo]], [[Hieronimus van Stridon|Hieronymus]] en [[Ambrosius]] in, en die eerste groot Christelike digter, [[Prudentius]]. Sommige Latynse geskrifte deur Christenvroue het ook oorleef: die tronkdagboek van die martelaar Perpetua van Kartago,<ref>{{cite book | first=Barbara K. | last=Gold | title=Perpetua: Athlete of God | publisher=Oxford University Press | year=2018 | isbn=978-0195385458 }}</ref> en 'n verslag van 'n Christelike pelgrimstog deur die pelgrim Egeria.<ref>{{cite book | author=Egeria | author-link=Egeria (pilgrim) | title=The Pilgrimage of Egeria: A New Translation of the Itinerarium Egeriae with Introduction and Commentary | translator1=Anne McGowan | translator2=Paul F. Bradshaw | translator2-link=Paul F. Bradshaw | year=2018 | location=Collegeville, MN | publisher=Liturgical Press Academic | isbn=9780814684214 }}</ref> Tydens die [[Renaissance]] was daar 'n terugkeer na die [[Latyn]] van die klassieke tyd, om hierdie rede Neo-Latyns genoem. Hierdie gesuiwerde taal het voortgegaan om as die lingua franca onder die geleerdes regoor Europa gebruik te word, met die groot werke van [[René Descartes|Descartes]], [[Francis Bacon (wetenskaplike, 1561)|Francis Bacon]] en [[Baruch Spinoza]] wat almal in Latyn gekomponeer is. Van die laaste belangrike boeke wat hoofsaaklik in Latynse prosa geskryf is, was die werke van [[Emanuel Swedenborg|Swedenborg]] († 1772), [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] († 1778), [[Leonhard Euler|Euler]] († 1783), [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] († 1855) en [[Isaac Newton]] († 1727), en Latyn bly 'n noodsaaklike vaardigheid vir moderne lesers van groot vroeë moderne werke van taalkunde, letterkunde en filosofie. Verskeie van die voorste Engelse digters het in Latyn sowel as Engels geskryf. Milton se 1645-gedigte is een voorbeeld, maar daar was ook Thomas Campion, George Herbert en Milton se kollega Andrew Marvell. Sommige het inderdaad hoofsaaklik in Latyn geskryf en is gewaardeer vir die elegansie en Klassisisme van hul styl. Voorbeelde hiervan was Anthony Alsop en Vincent Bourne, wat bekend was vir die vernuftige manier waarop hulle hul verse aangepas het om besonderhede van die lewe in die 18de eeu te beskryf, terwyl hulle nooit van die suiwerheid van Latynse diksie afgewyk het nie.<ref>D.K.Money, "The Latin Poetry of English Gentlemen", in ''Neo-Latin Poetry in the British Isles'', London 2012, [https://books.google.com/books?id=baNhaEOtbzYC&pg=PR5 pp. 125ff]</ref> Een van die laastes wat opgemerk is vir die kwaliteit van sy Latynse verse tot ver in die 19de eeu was Walter Savage Landor.<ref>{{Cite web|title=The Poems of W. S. Landor|url=http://www.thelatinlibrary.com/landor.html|access-date=2022-02-02|website=www.thelatinlibrary.com}}</ref> == Eienskappe == Baie Latynse skrif weerspieël die Romeine se belangstelling in retoriek, die kuns om te praat en te oorreed. Openbare redevoering was baie belangrik vir opgevoede Romeine omdat die meeste van hulle suksesvolle politieke loopbane wou hê. Toe Rome 'n republiek was, het doeltreffende praat dikwels bepaal wie verkies sou word of watter wetsontwerpe sou aanvaar. Nadat Rome 'n ryk geword het, het die vermoë om mense deur die gesproke woord te beïndruk en te oorreed, baie van sy belang verloor. Maar opleiding in retoriek het aanhou floreer en skryfstyle beïnvloed. 'n Groot deel van retoriek bestaan ​​uit die vermoë om 'n bekende idee op 'n treffende nuwe manier aan te bied wat aandag trek. Latynse skrywers het meesters van hierdie kuns van verskeidenheid geword. === Taal en vorm === Latyn is 'n hoogs verbuigde taal, met baie grammatikale vorme vir verskeie woorde. As gevolg hiervan kan dit gebruik word met 'n pitheid en bondigheid wat in Engels onbekend is. Dit leen hom tot uitweiding, want die stywe sintaksis daarvan hou selfs die langste en mees komplekse sin as 'n logiese eenheid bymekaar. Latyn kan met bondigheid gebruik word, soos in die werke van [[Sallustius]] en [[Tacitus]]. Of dit kan wye, meesleurende frases hê, soos in die werke van [[Titus Livius|Livius]] en die toesprake van [[Cicero]]. Latyn het nie poëtiese woordeskat wat die Griekse poësie kenmerk nie. Sommige vroeëre Latynse digters het probeer om hierdie tekortkoming te vergoed deur nuwe saamgestelde woorde te skep, soos die Grieke gedoen het. Maar Romeinse skrywers het selde woorde uitgedink. Behalwe in epiese poësie, was hulle geneig om 'n bekende woordeskat te gebruik, wat dit poëtiese waarde gegee het deur kombinasies van woorde en deur ryk klankeffekte. Rome se voorste digters het groot tegniese vaardigheid gehad in die keuse en rangskikking van taal. Hulle het 'n intieme kennis van die Griekse digters gehad, wie se temas in byna alle Romeinse letterkunde voorkom. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.thelatinlibrary.com The Latin Library.] {{Europese letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Latynse letterkunde]] 7phrh86n6mc72sdh3zn2fhuur59o1n5 0 420380 2903574 2708509 2026-05-13T06:00:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903574 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = IUCN2.3 | name = | image = | taxon = Olax angulata | authority = A.S.George, (1984) | synonyms = }} '''''Olax angulata''''' is 'n [[struik]] wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Olacaceae. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Australië]] en kom in die [[deelstaat]] [[Nieu-Suid-Wallis]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:904765-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Olax|angulata]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Australië]] if8gf5lff49p3i0yrjktmxn49et8jut 0 420435 2903558 2791114 2026-05-13T02:22:32Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903558 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Persoon | naam = Miguel Hernández | bynaam = | beeld = Miguel hernandez.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Miguel Hernández Gilabert | geboortedatum = 30 Oktober 1910 | geboorteplek = Orihuela, [[Spanje]] | sterfdatum = {{SDEO|1910|10|30|1942|3|28}} | sterfteplek = Alicante , Spanje | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Spanje}} | beroep = Digter, dramaturg | ander = | bekend = ''Perito en lunas''<br />''El rayo que no cesa''<br />''Viento del pueblo''<br />''El hombre acecha''<br />''Cancionero y romancero de ausencias'' | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = Miguel_Hernandez_firma.svg }} '''Miguel Hernández''' (30 Oktober 1910, Orihuela, Alicante – 28 Maart 1942, Alicante) was 'n [[Spanje|Spaanse]] digter en dramaturg. == Lewe en werk == Hernández was die seun van 'n bokwagter en het sy pa met die werk gehelp vandat hy veertien was. Hy was egter van kleins af geboei deur literatuur, het baie tyd in die plaaslike biblioteek deurgebring en [[Miguel de Cervantes|Cervantes]], [[Lope de Vega Carpio|Lope de Vega]], Calderón de la Barca en Luis de Góngora bestudeer. In 1933, op aanstigting van 'n groep Katolieke digters uit sy geboortestreek, publiseer hy sy eerste digbundel, ''Perito en lunas'' (Maankenner). In 1934 het Hernández na Madrid verhuis en in aanraking gekom met die digters van die 'Generation of '27', insluitend Pablo Neruda en Vicente Aleixandre. Geïnspireer deur hulle het hy in 1936 ’n versameling liefdessonnette geskryf: ''El rayo que no cesa'' (Die weerlig sonder einde). Sy latere versamelings ''Viento del pueblo'' (1937, Wind van die mense) en ''El hombre acecha'' (1939, Die man in die hinderlaag) word gekenmerk deur die [[Spaanse Burgeroorlog]]. As 'n kommunis het Hernández die saak van die Republikeine aktief ondersteun en [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolisisme]] dus definitief as 'n bron van inspirasie agtergelaat. Sy gedigte uit daardie tydperk is eenvoudiger en meer direk as sy vroeëre werk, opreg, vol hoop, maar ook bitter. In 1937 het Hernández met Josefina Manresa, van sy geboortedorp, getrou. Hulle het in 1938 'n seun gehad wat 'n jaar later gesterf het. Sy postuum gepubliseerde bundel ''Liedboek en Ballades van afwesighede'' (1938/1942, Song and songbook of absences) bevat die bekende ''Uie wiegeliedjies'', wat hy vir sy seun geskryf het nadat sy vrou vir hom gesê het dat 'n ui die enigste ding is wat sy het. vir hom het die kind kos gehad. Na die burgeroorlog, in 1939, het Hernández na [[Portugal]] gevlug, maar is net oorkant die grens gearresteer en aan die Guardia Civil uitgelewer. Hy is in 1942 in gevangenskap aan tuberkulose dood, op die ouderdom van 31. Verskeie van Hernández se gedigte is in die 1960's en 1970's deur die Katalaanse sanger Joan Manuel Serrat getoonset. == Bibliografie == *''Perito en Lunas (1933) *''El rayo que no cesa'' (1936) *''El labrador de más aire'' (1936) *''Teatro en la Guerra - La cola, El hombrecito, El refugiado, Los sentados'' (1937) *''Viento del pueblo'' (1937) *''El hombre acecha'' (1938-1939) *''Cancionero y Romancero de Ausencias'' (1938-1942) *''Pastor de la muerte'' == Huldeblyk == In Junie 2021 is die lughawe [[Aeropuerto de Alicante-Elche|Alicante-Elche]] herdoop na Aeropuerto de Alicante-Elche Miguel Hernández.<ref>{{Cite web |url=https://www.spanjevandaag.com/20/06/2021/vliegveld-costa-blanca-heet-vanaf-nu-officieel-alicante-elche-miguel-hernandez/ |title=argiefkopie |access-date=25 Oktober 2024 |archive-date=27 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127010502/https://www.spanjevandaag.com/20/06/2021/vliegveld-costa-blanca-heet-vanaf-nu-officieel-alicante-elche-miguel-hernandez/ |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse dramaturge]] [[Kategorie:Spaanse digters]] p3uilb2s9fodxgvg721yuowndx4q3wk 0 421116 2903591 2897438 2026-05-13T07:43:34Z Aliwal2012 39067 2903591 wikitext text/x-wiki '''Piet Pieterszoon Hein''' (25 November 1577 – 18 Junie 1629) was 'n [[Nederland|Nederlandse]] vlootadmiraal en volksheld, bekend vir sy suksesvolle aanvalle teen die Spaanse [[Silwervloot]] tydens die [[Tagtigjarige Oorlog]]. In 1628 het hy die beroemde Spaanse Silwervloot naby [[Kuba]] onderskep, wat aan Nederland 'n groot ekonomiese en morele oorwinning besorg het. Hein is later in 1629 tydens 'n geveg naby Dunkirk in die Spaanse Nederlande dood. Sy oorwinnings het hom 'n belangrike figuur in die Nederlandse maritieme geskiedenis gemaak. == Bronnelys == * {{cite book|first=Johan Carel Marinus |last=Warnsinck|title = Drie zeventiende-eeuwsche admiraals. Piet Heyn, Witte de With, Jan Evertsen.|publisher = van Kampen |year = 1938 |ref=warnsinck1938}} * {{cite book |last1=Reine |first1=Ronald Boudewijn Prud'homme van |title=Admiraal Zilvervloot: biografie van Piet Hein |date=2003 |publisher=De Arbeiderspers |isbn=978-90-295-3663-9 |url=https://books.google.com/books?id=SQDCPAAACAAJ |language=nl}} * {{cite book |last=Vere |first=Frances |title=Salt in their blood: the lives of famous Dutch admirals |volume= |author-link= |publisher=Cassell & Company, LTD |location=London |year=1955 |url=https://archive.org/details/saltintheirblood0000fran/page/n7/mode/2up |ref=vere1955}} {{saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hein, Piet Pieterszoon}} [[Kategorie:Nederlandse militariste]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Geskiedenis van Nederland]] [[Kategorie:Geboortes in 1577]] [[Kategorie:Sterftes in 1629]] grmiylmnr3xkz9ocjy4s9t86fj8f7e2 0 423581 2903573 2735999 2026-05-13T05:59:47Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903573 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nano-logo.svg|duimnael|314x314px|Die amptelike Nano-logo.]] '''Nano''' (afkorting: '''XNO''') is 'n [[Kriptogeld|kriptogeldeenheid]] wat in [[2015]] bekendgestel is deur Colin LeMahieu. Nano is ontwerp om 'n liggewig, vinnige en omgewingsvriendelike alternatief vir tradisionele kriptogeldeenhede soos [[Bitcoin]] te wees. Colin LeMahieu het die ontwikkeling van Nano in [[2014]] onder die naam "RaiBlocks" begin. 'n Jaar later is RaiBlocks gratis deur 'n Captcha-beveiligde kraan versprei. In [[2017]], nadat 126 miljoen RaiBlocks versprei is, het die kraan toegemaak. Dit het die totale aanbod op ongeveer 133 miljoen RaiBlocks vasgestel, na toevoeging van 'n 7 miljoen RaiBlocks-ontwikkelaarfonds. RaiBlocks is in [[2018]] herbenoem as Nano.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1016/j.jfineco.2019.03.004|title = From mining to markets: The evolution of bitcoin transaction fees|year = 2019|last1 = Easley|first1 = David|last2 = O'Hara|first2 = Maureen|last3 = Basu|first3 = Soumya|journal = Journal of Financial Economics|volume = 134|pages = 91–109|s2cid = 158896456}}</ref><ref name="morais">{{Cite book|doi = 10.1109/DAPPS49028.2020.00021|chapter = A Tool for Implementing Privacy in Nano|title = 2020 IEEE International Conference on Decentralized Applications and Infrastructures (DAPPS)|year = 2020|last1 = Morais|first1 = Rui|last2 = Crocker|first2 = Paul|last3 = Melo De Sousa|first3 = Simao|pages = 159–163|hdl = 10400.6/7645|isbn = 978-1-7281-6978-1|s2cid = 209471367}}</ref> Nano gebruik 'n unieke tegnologie genaamd die block-lattice-argitektuur, waar elke gebruiker hul eie [[blokketting]] bestuur. Hierdie tegnologie maak transaksies onmiddellik en sonder fooie moontlik, aangesien dit nie afhanklik is van myn van 'n sentrale netwerk nie. Nano is die eerste kripto-geldeenheid wat 'n Directed Acyclic Graph-datastruktuur (verkort as DAG) gebruik waar 'n "blok" uit slegs een transaksie en die rekening se huidige balans bestaan.<ref>{{cite web |url=https://docs.nano.org/living-whitepaper/ |title=Nano - Digital money for the modern world |publisher=nano.org |access-date=25 Januarie 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910230355/https://docs.nano.org/living-whitepaper/ |archive-date=10 September 2021 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nano fokus hoofsaaklik op skaalbaarheid en doeltreffendheid, wat dit besonder geskik maak vir mikrobetalings en ander finansiële transaksies wat vinnig en goedkoop moet wees. Die projek het ook bekendheid verwerf vir sy [[volhoubaarheid]], aangesien dit nie groot hoeveelhede energie verbruik soos ander kriptogeldeenhede nie.<ref>{{cite web |url=https://esgnews.com/15-environmentally-sustainable-cryptocurrencies-to-invest-in-right-now/ |title=15 Environmentally Sustainable Cryptocurrencies To Invest In Right Now |publisher=ESG News |access-date=25 Januarie 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230910164456/https://esgnews.com/15-environmentally-sustainable-cryptocurrencies-to-invest-in-right-now/ |archive-date=10 September 2023 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://nano.org/en Amptelike webwerf] *[https://coinmarketcap.com/currencies/nano/ Huidige wisselkoers] {{Kriptogeld}} [[Kategorie:Kriptogeld]] edrd0wvmimsfbct0w72yuacb0d9nb0r 0 425216 2903438 2868299 2026-05-12T16:12:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903438 wikitext text/x-wiki {{Etniese groep| |beeld = [[Beeld:The natives of British Central Africa (1906) (14802780733).jpg|250px]] |caption = | groep=Ndwandwe | bevolking=''onbekend'' | plek=[[Suid-Afrika]], [[Eswatini]], [[Mosambiek]], [[Zimbabwe]], [[Malawi]], [[Tanzanië]], [[Zambië]]. | taal=[[Nguni-taalfamilie|Nguni]], [[Engels]], [[Portugees]] | geloof=Christene en ander | verwante= [[Ngoni]], [[Zoeloe]], [[Swazi's]], [[Ndebele]], [[Xhosa]]. }} Die '''Ndwandwe''' is 'n [[Bantoevolke|Bantoe]] [[Nguni-taalfamilie|Nguni-]]<nowiki/>sprekende volk wat dele van suidelike [[Afrika]] bewoon. Hulle het hulle naam te danke aan een van hul vroeë stamhoofde en staan ook as die Nxumalo bekend. Tans word hulle in [[Suid-Afrika]], [[Eswatini]], [[Mosambiek]], [[Zimbabwe]], [[Malawi]], [[Tanzanië]] en [[Zambië]] aangetref. == Geskiedenis == Ndwandwe-kapteinskappe was deel van die Noord-[[Nguni-taalfamilie|Nguni]] migrasie en het hulle in die [[18de eeu|agtiende eeu]] in die gebied tussen die [[Pongolarivier]] en die [[Swart-Mfolozirivier|Swart Umfolozirivier]] gevestig. Hier het die Ndwandwe met verloop van tyd die omliggende groepe onderwerp en ingelyf. Teen die latere deel van die agtiende eeu, onder leiding van hul koning Yaka, het hulle hul in 'n dominante posisie bevind.<ref>Van Aswegen, H.J. (1989). ''Geskiedenis van Suid-Afrika to 1854''. Pretoria, Suid-Afrika: Academica. p. 59. {{ISBN|0-86874-337-2}}</ref> Noord van die Ndwandwe het die Ngwane-volk geleef en suid het die Mtwethwa, [[Zoeloes|Zoeloe]] en ander groepe gebly. Aan die begin van die [[19de eeu|negentiende eeu]] was die Ndwandwe en die Mthethwa die vernaamste moondhede in die huidige [[Zoeloeland]], terwyl die Ngwane (wat later as die [[Swazi's|Swazi]] bekend sou staan) noord van hulle die dominante groep was.<ref name=":0">{{Cite book |last=Bonner |first=Philip |url=https://books.google.com/books?id=zmfG7pfwEngC&dq=Ndwandwe&pg=PA10 |title=Kings, Commoners and Concessionaires: The Evolution and Dissolution of the Nineteenth-Century Swazi State |date=2002-05-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52300-4 |language=en}}</ref><ref>Fage, J.D. en Roland Anthony Oliver (reds.) (1975), ''The Cambridge History of Africa''. Volume 5. Cambridge, Verenigde Koninkryk: Cambridge University Press. p. 323.</ref> Zwide kaLanga (c. 1758–1820/1825), die [[koning]] van die Ndwandwe van ongeveer 1805 tot 1820, het verskeie koninklike nedersettings gehad, met sy hoofstad op Maguduberg suid van die huidige [[Pongola]].<ref>Westcott, Michael; Hamilton, Carolyn (reds.) (1992). ''In the tracks of the Swazi past: a historical tour of the Ngwane and Ndwandwe kingdoms'' [http://emandulo.apc.uct.ac.za/collection/FHYA%20Depot/Books%20and%20Published%20Records/Westcott_M_Hamilton_C_A_historical_tour_of_the_Ngwane_and_Ndwandwe_Kingdoms_in_the_tracks_of_the_Swazi_past.pdf (PDF)]. Manzini, Swaziland: Macmillan Boleswa. pp. 35, 38. {{ISBN|978-0-333-47908-7}}.</ref> Onder die leiding van Zwide kaLanga het die Ndwandwe die Mthethwa onder hul koning Dingiswayo in 1817/1818 vernietig toe hul leërs by Mbuzi-heuwel suid van Magudu ontmoet het. Dit het Zwide as die magtigste leier in hierdie streek gelaat.<ref>Westcott, Michael; Hamilton, Carolyn (reds.) (1992). In the tracks of the Swazi past: a historical tour of the Ngwane and Ndwandwe kingdoms. Manzini, Swaziland: Macmillan Boleswa. p. 40. {{ISBN|978-0-333-47908-7}}.</ref> Die magsvakuum wat deur die Mthethwa se vernietiging onstaan het, is gevul deur 'n luitenant van Dingiswayo, [[Shaka]] van die [[Zoeloes|Zoeloe-]]<nowiki/>stam. In 'n gemeenskaplike front teen die Ndwandwe het Shaka die oorblyfsels van die Mthethwa en ander stamme in die omgewing versamel en teen die Ndwandwe te velde getrek. In die eerste ontmoeting van die Zoeloe-Ndwandweoorlog (ook die Zoeloe-burgeroorlog genoem) het Shaka se magte in 1818 die Slag van Gqokli-heuwel oorleef.<ref>{{Cite book |last=Canwell |first=Diane |url=https://books.google.com/books?id=PtakAwAAQBAJ&dq=Ndwandwe&pg=PA21 |title=Zulu Kings and their Armies |date=2004-09-30 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84415-060-1 |language=en}}</ref><ref>Wilson, Monica and Leonard Thomson (Eds.) (1969), ''The Oxford History of South Africa. Vol. I. South Africa to 1870''. Oxford, United Kingdom: Oxford University Press. pp. 242-243. {{ISBN|0-19-821641-6}}</ref> In 1819 het Zwide 'n tweede ekspedisie teen die Zoeloes onderneem, maar Shaka het sy taktiek verander deur die Ndwandwe-leër sy gebied te laat binnedring en met [[guerrilla-oorlogvoering]] te begin. 'n Tekort aan voorrade het veroorsaak dat die Ndandwe besluit het om huiswaarts te keer. Tydens hierdie terugtrek vroeg in 1820, toe hulle besig was om die [[Mhlatuzerivier]] oor te steek, is die Ndwandwe-magte in die Slag van Mhlatuzerivier deur die Zoeloes verdeel en beslissend verslaan.<ref>Van Aswegen, H.J. (1969). ''Geskiedenis van Suid-Afrika to 1854''. Pretoria, Suid-Afrika: Academica. p. 246. {{ISBN|0-86874-337-2}}</ref> Hierdie nederlaag van die Ndwandwe-magte en die daaropvolgende vergeldingstogte waarin die Zoeloes alle nedersetting verwoes en mense waarop hulle afgekom vermoor het, het oor die volgende vyf jaar tot die verbrokkeling van die Ndwandwe-nasie gelei. Daar bestaan verskillende weergawes oor koning Zwide se einde. Volgens die mondelinge oorleweringe van Ndwandwe-afstammelinge van die Pongola-vallei, is Zwide nie lank na die Slag van Mhlatuzerivier nie suid van die huidige [[Pongola]] deur soldate van Shaka gedood op die berg wat nou sy naam dra, Zwide - dit is nie ver nie van waar sy koninklike hoofstad wat op Maguduberg geleë was. Hy is kort hierna begrawe teen die suidelike hange van Maguduberg in die bos wat deur die AmaNdwandwe as heilig beskou word, waar ook ander Ndwandweleiers begrawe is. 'n Ander weergawe lui dat hy saam met van sy volgelinge noordwaarts gevlug het na die boloop van die [[Komatirivier]] en dat hy daar in 1825 oorlede is.<ref>Woschitz, Nicolene (1996). ''Die Pongola-Vallei. Juweel van Kwazulu-Natal''. Pretoria, Suid-Afrika: Sigma Pers. pp.12 en 20-21. {{ISBN|0-620-19830-3}}</ref> Zwide se generaals en seuns het, ter wille van oorlewing, dele van die Ndwandwe-volk in die nasleep van die Ndwandwe se nederlaag en vervolging deur Shaka noordwaarts gelei. Een van hierdie groepe, onder [[Sjangaans|Soshangane]], het die Gasa-ryk in die huidige sentrale [[Mosambiek]] gevestig, terwyl 'n ander, onder Zwangendaba, hulle as die [[Ngoni|waNgoni]] in die huidige [[Malawi]] gevestig het. Ander het hulself as hoofleiers in die huidige [[Eswatini]] en [[Zambië]] gevestig. Die oorblywende meerderheid van die Ndwandwe is by die Zoeloeryk ingelyf.<ref>{{Cite book |last=Mitchell |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=WnByPUuKdqEC&dq=Ndwandwe&pg=PA373 |title=The Archaeology of Southern Africa |date=2002-11-14 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63389-5 |language=en}}</ref><ref>Wilson, Monica en Leonard Thomson (reds.) (1969). ''The Oxford History of South Africa. Vol. I. South Africa to 1870''. Oxford, Verenigde Koninkryk: Oxford University Press. pp. 246-249. {{ISBN|0-19-821641-6}}</ref> So het die [[Mfecane]] daartoe bygedra dat 'n blywende Ndwandwe-erfenis geskep en oor Suider-Afrika versprei is. == Tale == Die onderskeie Ndwandwe-groepe praat Nguni-dialekte. Van hierdie nasies se amptelike tale is [[Engels]] in [[Zambië]] en [[Zimbabwe]], en [[Portugees]] in [[Mosambiek]]. == Sien ook == * [[Geskiedenis van Suid-Afrika]] * [[Mfecane]] * [[Militêre geskiedenis van Suid-Afrika]] * [[Pongola]] == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nguni-tale]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:KwaZulu-Natal]] [[Kategorie:Inheemse volke van Suider-Afrika]] sq3d4n01srwh32t8b1o5exivfwjyn1z 0 425520 2903621 2895837 2026-05-13T09:52:05Z Aliwal2012 39067 verwyder logo; dis 'n rooi skakel 2903621 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Tarusa |ander_naam= |inheemse_naam=<small>Таруса</small> |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= Tarusa Cathedral and Art Museum.jpg |beeldgrootte=240px |beeldbyskrif= |beeld_vlag=Flag of Tarusa.png |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild=Tarusa COA (2020).png |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte=240px |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Kaloega-oblast |duimdrukkeretiketposisie=regs |duimdrukkerkaartgrootte=240 |duimdrukkerkaartbyskrif= Die ligging van Kaloega in Kaloega-oblast |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Rusland}} |onderafdelingtipe1=Deelgebied |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Kaloega-oblast]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe=Stad-okroeg |leiertitel=Burgemeester |leiernaam=Dmitri Razoemofski |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum='''[[1371]]''' |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=168.8 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m=190 |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|54|33|N|36|17|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2019 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=336&nbsp;726 |bevolkingsdigtheid_km2={{ #expr: ( 336726 / 168.8 round 2 ) }} |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=UTC+03:00 |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=http://www.kaluga-gov.ru/ }} '''Tarusa''' ([[Russies]]: Таруса) is ’n stad in [[Rusland]] in [[Kaloega-oblast]]. Dit is aan die [[Oka]]-rivier geleë, 160&nbsp;km suidwes van [[Moskou]]. Die bevolking in 2023 was 33&nbsp;026. ==Geskiedenis== Dit is bekend dat Tarusa bestaan ​​het sedert 1246. <ref>Gostunsky Nikolay. Tarusa - an ancient city on the Oka. Moscow, Nauka Publishing House, 1965. (Гостунский Николай. Таруса - древний город на Оке. Москва, издательство "Наука", 1965 г.). pp. 7–8</ref> Dit was die middelpunt van Tarusa Prinsdom, wat ontstaan ​​het nadat Michail Vsevolodovich, Hertog van Prinsdom van Chernigov – een van die grootste en magtigste state binne Kiëf-Roes – die Prinsdom Tsjernigov tussen sy seuns verdeel het, en Tarusa Jury aan sy seun gegee het. Jurie van Tarusa het op sy beurt Tarusa-prinsdom tussen sy eie seuns verdeel, wat Koninsky, Spazhsky, Volkonsky, Obolensky en Myshetsky sub-prinsdomme gemaak het. In die laat 14de en vroeë 15de eeue was die appanages van die Tarusa-vorstendom bufferbesittings tussen die Moskou-prinsdom en die Groothertogdom Litaue. Sommige vorste (veral die Mezetskys en Volkonskys) het tydelik Litause onderdane geword, terwyl ander (veral die Obolenskys en Myshetskys) Moskou-onderdane gebly het. In die vroeë 16de eeue is die onafhanklikheid van hierdie vorste egter finaal gelikwideer, en hul besittings is by die Moskouse Prinsdom opgeneem. So het Tarusa 'n volwaardige deel van Moskou Prinsdom en toe Koninkryk geword. <ref>Gostunsky Nikolay. Tarusa - an ancient city on the Oka. Moscow, Nauka Publishing House, 1965. (Гостунский Николай. Таруса - древний город на Оке. Москва, издательство "Наука", 1965 г.). pp. 21–24</ref> In die 16de eeu is dit versterk met walle en loopgrawe ter verdediging teen die Krim-Tatare en [[Nogai Horde]]. <ref>Виктор Михайлович Кашкаров. Конинский удел Тарусского княжества. - «Калужская старина», т. 2, кн. I. Калуга, 1902 (Viktor Mikhailovich Kashkarov. Koninsky appanage of the Tarusa principality. - "Kaluga antiquity", vol. 2, book I. Kaluga, 1902). pp. 584–585</ref> In die XVIII eeu het Catherine die Grote Tarusa gerekonstrueer volgens 'n algemene plan, met 'n groot Sobornaya-plein in die middel en 'n fyn Sobor (kerk). Van die sentrum af het al Tarusa se strate op gereelde wyse ingeloop. Catherine die Grote se grootse ontwerp van die stad word steeds bewaar en sigbaar. <ref>Иван Бодров. Приокские дали. Москва, Издательство Московский рабочий, 1964 (Ivan Bodrov. Oka Dali. Moscow, Moskovsky Rabochiy Publishing House, 1964). pp. 18–20</ref> In die begin van die XX eeu het Tarusa die tuiste geword vir die familie van Ivan Tsvetaev - die stigter van die Pushkin Museum of Fine Arts in Moskou, sy dogter Marina Tsvetaeva - bekende digter met tragiese lot. Beroemde Russiese skilder Victor Borisov-Musatov het gereeld in Tarusa gewoon en geskilder en is daar begrawe. Tarusa het die bynaam van die "Russiese Barbison op die Oka-rivier" gekry en het 'n gewilde plek geword vir baie skilders, insluitend [[Mikhail Vrubel]], [[Konstantin Korovin]], [[Valentin Serov]], [[Nikolay Krymov]], [[Lev Lagorio]] en [[Vasily Polenov]]. <ref>Marina Tsvetaeva: The Woman, Her World, and Her Poetry (1985). Simon Karlinsky, Cambridge University Press p18 {{ISBN|9780521275743}}. pp. 221–225</ref> Sowjet-mag in Tarusa is gestig op 27 Desember 1917. In die daaropvolgende jare is al die dorp se kerke gesluit en 'n monument vir [[Joseph Stalin]] is op die sentrale plein opgerig. Tydens [[Tweede Wêreldoorlog]] het Duitse troepe Tarusa genader en dit op pad na Moskou geneem. Die dorp is deur die Duitsers beset tussen 24 Oktober en 19 Desember 1941. Daarna is die dorp deur die Rooi Leër ingeneem wat in die winter onder die Duitse vuur die Okarivier oorgesteek het en die Duitse vestings op die hoër oewer van Oka aangeval het. Oorblyfsels van die dorp se vestings en die stadsmuur kan vandag nog in die gemeenskapspark naby die Peter en Paul-katedraal gesien word. <ref>Melnikova Tatyana Petrovna. Tarusa - 101st kilometer. Moscow, Vozvrashchenie Publishing House, 2007. (Мельникова Татьяна Петровна. Таруса - 101й километр. Москва, Издательство «Возвращение», 2007 год) {{ISBN|978-5-7157-0214-2}}). pp. 13–14</ref> ==Tarusa - stad van die “Sestigers”, andersdenkendes en Vrye Kuns== Toe Stalin in 1953 gesterf het en baie voormalige politieke gevangenes vrygelaat is, kon hulle steeds nie na hul vorige woonplekke terugkeer nie, want die Sowjet-wette het hulle steeds verbied om nader as 101 kilometer aan Moskou, Leningrad en al die groot stede te woon. Daarom moes hulle klein dorpies uit hierdie 101 kilometer-sone kies, en Tarusa het een van sulke plekke geword. Een van die eerstes wat hulle hier gevestig het, was die voormalige digter van Goelag-gevangenes [[Arkady Steinberg]] en skilder [[Boris Sveshnikov]], gevolg deur vele ander soos [[Anatoly Marchenko]], [[Larisa Bogoraz]], [[Gleb Yakunin]], [[Pavel Litvinov]], [[Alexander Ginzburg]], [[Andrey Amalrik]], [[Sergei Kovalev]], [[Zoya Krakhmalnikova]], [[Lev Kopelev]] en [[Frida Vigdorova]]. Die boek ''Tarusa - die 101ste kilometer'' deur [[Tatyana Melnikova]] word gewy aan die lewens en lotgevalle van die andersdenkendes wat in Tarusa gewoon het. <ref>Melnikova Tatyana Petrovna. Tarusa - 101st kilometer. Moscow, Vozvrashchenie Publishing House, 2007. (Мельникова Татьяна Петровна. Таруса - 101й километр. Москва, Издательство «Возвращение», 2007 год) {{ISBN|978-5-7157-0214-2}}). pp. 22–25</ref> Nadat Khrushev sy [[De-Stalinization]]-beleid in 1956 verklaar het en voormalige beperkings geleidelik verwyder is, het baie van daardie mense wat deur die Sowjet-owerhede onderdruk is, steeds verkies om in Tarusa te bly. Hulle het die gees van vryheid en emansipasie gekweek, hulle het vroeër 'n hoogs intellektuele en geestelike lewe gelei en probeer vergoed vir die dekades wat in die tronk verlore geraak het. Aangetrek deur hierdie spesiale gees van vryheid en vrydenkende aura, is baie verteenwoordigers van die Moskou-intelligentsia, belas deur die te rigiede raamwerk van die Sowjet-realiteit, na Tarusa getrek. <ref>Applebaum, Anne (2003). Gulag: A History. Doubleday. {{ISBN|978-0-7679-0056-0}}. pp. 191–193</ref> So is ’n unieke unie van ou en nuwe andersdenkendes en verteenwoordigers van die vryheidsliewende intelligentsia uit die [[Sestigers]] gevorm wat hulle graag aangesluit het, wat die gesig en heersende identiteit van Tarusa vir die volgende dekades bepaal het. Die groot kulturele figure wat as sentrums van aantrekkingskrag, gravitasie en kommunikasie opgetree het, was die beroemde skrywer [[Konstantin Paustovsky]], die weduwee van die digter Osip Mandelstam - [[Nadezhda Mandelstam]], digter [[Nikolai Zabolotsky]], [[Nikolai Otten]], Vladimir Golyska, digter [[Arkady Steinberg]] en sy twee seuns, skilders [[Eduard Steinberg]] en Boris Steinberg. <ref>Memories of Arkady Steinberg. "He Lived Among Us..." Moscow, 2008 (Воспоминания об Аркадии Штейнберге. «Он между нами жил...» Москва, 2008). pp. 45–47</ref> In 1961 het skrywer [[Konstantin Paustovsky]] en digter [[Arkady Steinberg]] geveg om die beroemde ''[[Tarusa Pages]]'' te publiseer, wat die enigste boek in die Sowjetunie geword het wat Moskou-gebaseerde sentrale party-sensuur vrygespring het en sy bladsye vir verskeie vrydenkende skrywers en andersdenkendes aangebied het. Nadat die boek gepubliseer is, is dit ideologies skadelik verklaar en uit alle boekwinkels en biblioteke verwyder. Die direkteur van die Kaloega-uitgewery is berispe, die hoofredakteur is afgedank en ander onderdrukkings sou volg. Dit was slegs Paustovsky se persoonlike beroep op [[Nikita Khrushchev]] wat die vlaag van verdere onderdrukkings gestop het. <ref>Pages from Tarusa, Hardcover - by Ed. Field, Andrew. Publisher: Little, Brown and Company; First Edition (1 Jan. 1964). ASIN:B000J0F308, {{ISBN|1199941921}}, {{ISBN|978-1199941923}}.. pp. 8–10</ref> Nietemin het die ''Tarusa-bladsye'' 'n betekenisvolle en betekenisvolle gebeurtenis in die Sowjetliteratuur geword. Die boek het skrywers soos [[Bulat Okudzhava]], [[Vladimir Maksimov]], [[Frida Vigdorova]], [[Nadezhda Mandelstam]], en [[Naum Korzhavin]], wat in later jare geweldige gewildheid geniet het, aan die publiek bekendgestel. <ref>Odessa — Moscow — Odessa. Southwest Wind in Russian Literature. Moscow, 2014 (Одесса — Москва — Одесса. Юго-западный ветер в русской литературе. М., 2014). pp. 21–23</ref> ==Kultuur en Kuns== Sedert sy posisie op die skilderagtige Oka-rivier en produktiewe kunslewe en baie talentvolle skilders tradisioneel in Tarusa gevestig en gewerk het, dra die stad die nie-amptelike naam van die "Russiese Barbison op Oka-rivier". Die rede daarvoor is dat nêrens anders naby Moskou plekke so tipies en aangrypend Russies in hul landskap soos rondom Tarusa kon vind nie. Tarusa het gedien as lewende verpersoonliking, verpersoonliking en inkarnasie van die wonderlike Russiese landskap en al sy liriese krag, diversiteit en sagtheid. <ref>"No Love Without Poetry: The Memoirs of Marina Tsvetaeva's Daughter", published by Northwestern University Press, August 2009). pp. 18–21</ref> Die dorp het 'n aantal gewilde kunsmuseums - die Tarusa Town Picture Gallery, wat 'n tak van Kaloega Regional Museum of Art is, wat spog met 'n ryk versameling van sulke klassieke Russiese kunstenaars soos [[Boris Kustodiev]], [[Nikolay Krymov]], [[Ivan Aivazovsky]], [[Lev Lagorio]] en [[Vasily Polenov]]. Daar is ook die Tarusa Regional Museum of Local Lore en die Tsvetayevs Family Museum. Gedurende die XX eeu het Tarusa die middelpunt geword van progressiewe avant-garde skilders wat die lesse van Picasso, Braque, Malevich en Kandinsky wou aangryp om die mees progressiewe neigings van die Westerse en internasionale kuns te akkommodeer. Sedert [[De-stalinisering]] in die 1950's het Tarusa 'n soort gravitasiesentrum vir hulle geword. Dit was veral waar nadat Khrushev en ander partyleiers letterlik die aantrekkingskrag na avant-garde skilderkuns in 1962 ná die Manezh-uitstalling verpletter het, waarna baie nuuskierige kunstenaars agter die kreef van Sowjet-amptelike kuns gebly het. <ref>Karlinsky, Simon and Appel, Alfred (1977). The Bitter air of exile: Russian writers in the West, 1922–1972. University of California Press {{ISBN|978-0-520-02895-1}}. pp. 150–153</ref> Na die vernietiging van die Bulldozer-uitstalling in Moskou in 1974, het vrye kunstenaars ook óf in ballingskap na die Weste óf in interne ballingskap in Tarusa gegaan, waar hulle ver van amptelike toesig en toesig kon skep en hulself vrylik in skilderkuns en beeldhoukuns kon uitdruk. [[Eduard Steinberg]], [[Jury Zheltov]], [[Igor Vulokh]], [[Ülo Sooster]], [[Eduard Gorokhovsky]], [[Evgeny Rukhin]], [[Raphael Canossa]], [[Boris Zhutovsky]], [[Ivan Chuikov]], [[Mikhail Roginsky]], [[Alexander Kharitonov]], [[Vasily Sitnikov]]. <ref>Memories of Arkady Steinberg. "He Lived Among Us..." Moscow, 2008 (Воспоминания об Аркадии Штейнберге. «Он между нами жил...» Москва, 2008). pp. 146–149</ref> == Ekonomie== Tarusa het 'n kunskeramiekfabriek, 'n afdeling van die Russiese ruimtenavorsingsinstituut en 'n melkfabriek. ==Begraafplase== Tarusa het twee begraafplase: die Ou Begraafplaas en die Nuwe Begraafplaas. Skrywer [[Konstantin Paustovsky]], beeldhouer [[Vasily Vatagin]], Marina Tsvetaeva se dogter [[Ariadna Èfron]], ainter [[Eduard Steinberg]], bouer Sergey Krutilin, en skrywer Nadezhda Krandievskaya word in die Ou Begraafplaas begrawe. <ref>Аркадий Штейнберг. Избранное. «Библиотека для избранных», 2017. pp. 11–13</ref> <gallery> Lêer:Tarusa Paustovsky Tomb.jpg|thumb|Tarusa Paustovsky Tomb Lêer:Tarusa Eduard Steinberg Grave Place.jpg|thumb|Tarusa Eduard Steinberg Grave </gallery> == Uitsigte oor Tarusa== <gallery> Lêer:Tarusa Cathedral Main part.jpg|Tarusa Cathedral Main part Lêer:Tarusa Wedding Hall.jpg|Tarusa Wedding Hall Lêer:Tarusa Wedding Center in Old Mansion.jpg|Tarusa Wedding Center in Old Mansion Lêer:Tarusa House in the center in Winter.jpg|Tarusa House in Winter Lêer:Tarusa New School.jpg|Tarusa New School Lêer:Tarusa Obelisk.jpg|thumb|Tarusa historiese plek Obelisk </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * Pages from Tarusa, Hardcover - by Ed. Field, Andrew. Publisher: Little, Brown and Company; First Edition (1 Jan. 1964). ASIN:B000J0F308, {{ISBN|1199941921}}, {{ISBN|978-1199941923}}. * Gostunsky Nikolay. Tarusa - an ancient city on the Oka. Moscow, Nauka Publishing House, 1965. (Гостунский Николай. Таруса - древний город на Оке. Москва, издательство "Наука", 1965 г.) * Melnikova Tatyana Petrovna. Tarusa - 101st kilometer. Moscow, Vozvrashchenie Publishing House, 2007. (Мельникова Татьяна Петровна. Таруса - 101й километр. Москва, Издательство «Возвращение», 2007 год) {{ISBN|978-5-7157-0214-2}}) * Иван Бодров. Приокские дали. Москва, Издательство Московский рабочий, 1964 (Ivan Bodrov. Oka Dali. Moscow, Moskovsky Rabochiy Publishing House, 1964) * Петр Семенов. Географическо-статистический словарь Российской империи, т. III. Санкт-Петербург., 1867 (Pyotr Semenov. Geographical and Statistical Dictionary of the Russian Empire, vol. III. St. Petersburg., 1867) * Виктор Михайлович Кашкаров. Конинский удел Тарусского княжества. - «Калужская старина», т. 2, кн. I. Калуга, 1902 (Viktor Mikhailovich Kashkarov. Koninsky appanage of the Tarusa principality. - "Kaluga antiquity", vol. 2, book I. Kaluga, 1902) * Marina Tsvetaeva: The Woman, Her World, and Her Poetry (1985). Simon Karlinsky, Cambridge University Press p18 {{ISBN|9780521275743}} * Applebaum, Anne (2003). Gulag: A History. Doubleday. {{ISBN|978-0-7679-0056-0}}. * "No Love Without Poetry: The Memoirs of Marina Tsvetaeva's Daughter", published by Northwestern University Press, August 2009) * Karlinsky, Simon and Appel, Alfred (1977). The Bitter air of exile: Russian writers in the West, 1922–1972. University of California Press {{ISBN|978-0-520-02895-1}} * Вадим Перельмутер. Дарёный конь. Книга о стихах и прозе. — М.: ОГИ, 2015. — 510 с. — 2000 экз. — {{ISBN|978-5-94282-771-7}}. * Аркадий Штейнберг. К верховьям. Собрание стихов. О Штейнберге: Материалы к биографии. Мемуары. Заметки. Стихи. М., 1997 * Аркадий Штейнберг. Вторая дорога. Стихотворения. Поэмы. Графика. М., 2007 * Memories of Arkady Steinberg. "He Lived Among Us..." Moscow, 2008 (Воспоминания об Аркадии Штейнберге. «Он между нами жил...» Москва, 2008) * Аркадий Штейнберг. Золотой мяч. Избранные переводы. М., 2014 * Аркадий Штейнберг. Избранное. «Библиотека для избранных», 2017 * Одесса — Москва — Одесса. Юго-западный ветер в русской литературе. М., 2014 * Fleishman, Lazar (1990). Boris Pasternak: The Poet and His Politics. Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-07905-2}}. * Slater, Maya, ed. (2010). Boris Pasternak: Family Correspondence 1921–1960. Hoover Press. {{ISBN|978-0-8179-1025-9}}. * Griffiths, Frederick T.; Rabinowitz, Stanley J.; Fleishmann, Lazarus (2011). Epic and the Russian Novel from Gogol to Pasternak (pdf). Studies in Russian and Slavic Literatures, Cultures and History. Boston: Academic Studies Press. p. 241. {{ISBN|978-1-936235-53-7}}. OCLC 929351556. *Kilometer 101 by Maxim Osipov, edited by Boris Dralyuk, translated from the Russian by Boris Dralyuk, Nicolas Pasternak Slater, and Alex Fleming. 2022, Penguin Random House. * Austin, Anthony (July 11, 1982). "The Life of a Zek (Book review of "Notes of a Revolutionary")". New York Times. * Alexeyeva, Lyudmila (1993). The Thaw Generation: Coming of Age in the Post-Stalin Era. Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh Press. p. 166. {{ISBN|978-0-8229-5911-3}}. * Coleman, Fred (August 15, 1997). The Decline and Fall of Soviet Empire : Forty Years That Shook The World, From Stalin to Yeltsin. St. Martin's Griffin. {{ISBN|978-0-312-16816-2}}. p. 95-97 * Laqueur, Walter (1996). The Dream that Failed : Reflections on the Soviet Union. USA: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-510282-6}}. * Amalrik, Andrei (1970). Will the Soviet Union Survive Until 1984?. New York: Harper & Row. {{ISBN|978-0-06-090732-7}}. == Eksterne skakels == * [http://www.tarusa.ru/ Inligting oor die streek] * [http://forum.tarusa.ru/ Kaloega-forum] * [http://visit2kaluga.ru/ Foto's] {{Commons-kategorie inlyn|Tarusa|Tarusa}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Rusland]] [[Kategorie:Nedersettings in Kaloega-oblast]] l2cmswgxpcyeopr7ph3re68o95n1pbz 0 426225 2903572 2847948 2026-05-13T05:58:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903572 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:BWV_232_Et_incarnatus.jpg|duimnael|Bach se 1748–1749 outograafpartituur van die "Et incarnatus est", die 13de beweging van sy Mis in B-mineur<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_Source_00001048?lang=en D-B Mus.ms. Bach P 180]. ''Bach Digital''. Leipzig: Bach Archive; et al. 2020-01-13.</ref>]] Die '''Mis in B-mineur''' ({{Lang-de|h-Moll-Messe}}), [[Bach-Werke-Verzeichnis|BWV]] 232, is 'n uitgebreide toonsetting van die [[Mis (musiek)|orde van die mis]] deur [[Johann Sebastian Bach]]. Die komposisie is in 1749 voltooi, die jaar voor die komponis se dood, en was tot 'n groot mate gebaseer op vroeëre werk, soos 'n Sanctus wat Bach wat in 1724 gekomponeer het. Gedeeltes wat spesifiek gekomponeer is om die Mis in die laat 1740's te voltooi, sluit die "Et incarnatus est"-deel van die Credo in. Soos die gebruik van die tyd was, is dié mis in die formaat van 'n [[Mis (musiek)|Napolitaanse mis]]: Dit bestaan uit 'n opeenvolging van koorbewegings met 'n breë orkesbegeleiding, en seksies waarin 'n kleiner groep intrumentensembles een of meer solosangers begelei. Van die meer ongewone kenmerke van die komposisie is die skaal daarvan: 'n totale uitvoeringstyd van ongeveer twee uur<ref name="Arkiv">[http://www.arkivmusic.com/classical/Drilldown?name_id1=527&name_role1=1&genre=93&bcorder=19&comp_id=311 Johann Sebastian Bach: Mass in B minor, BWV 232]{{Dooie skakel|date=Maart 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by [[ArkivMusic]]-webtuiste.</ref> en 'n besetting twee SATB-koor en -sangers, asook 'n orkes met 'n uitgebreide [[Blaasinstrument|blaserseksie]], strykers en [[Basso continuo|continuo]]. Die toonsoort daarvan, B-mineur, is nogal uitsonderlik vir 'n komposisie met natuurtrompette in&nbsp;D, hoewel baie meer seksies van die werk in D eerder as in B-mineur is.<ref>Stockigt, J.B. 2013. Bach's Missa BWV 232I in the context of Catholic Mass settings in Dresden, 1729–1733. In Tomita, Y., Leaver, R. & Smaczny, J. (reds.). ''[https://books.google.co.za/books?id=ZbT1AAAAQBAJ&redir_esc=y Exploring Bach's B-minor Mass]''. Cambridge University Press, bl. 39–53.</ref> Nog meer uitsonderlik is dat Bach – 'n [[Lutheranisme|Lutheraan]] – die komposisie as 'n ''missa tota'' getoonset het. In Bach se tyd het 'n mis wat vir Lutherse dienste saamgestel is gewoonlik net uit 'n Kyrie en Gloria bestaan. Bach het vyf sulke Kyrie-Gloria-misse gekomponeer voordat hy die Mis in B-mineur voltooi het: die Kyrie–Gloria-misse (BWV&nbsp;233–236), wat in die laat 1730's gekomponeer is; en die mis vir die Dresden-hof, wat uiteindelik die eerste deel van sy enigste ''missa tota'' sou word, in 1733. Die mis is waarskynlik nooit in sy geheel in Bach se leeftyd uitgevoer nie. Die vroegste gedokumenteerde volledige uitvoering het eers in 1859 plaasgevind.<ref>{{Cite web|url=http://www.stlsymphony.org/calendar/view.aspx?id=3023|title=Bach Mass in B minor|publisher=STL Symphony|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423133403/http://www.stlsymphony.org/calendar/view.aspx?id=3023|archive-date=2012-04-23|access-date=2012-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.coasttocoasttickets.com/concerts/massinbminor_tickets.shtml|title=Mass in B Minor Tickets&nbsp;– Mass in B Minor Concert Tour Schedule&nbsp;– Mass in B Minor Ticket Broker|date=2009-05-26|publisher=Coasttocoasttickets.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20050908042043/http://www.coasttocoasttickets.com/concerts/massinbminor_tickets.shtml|archive-date=2005-09-08|access-date=2012-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.classictic.com/en/Bach-Mass-in-B-minor/20212/143124|title=Bach: Mass in B minor, Rome|publisher=Classictic.com|location=it|access-date=2012-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cityrecitalhall.com/events/id/1213/Bach-s-Mass-in-B-Minor/|title=Bach's Mass in B Minor » St James' Church|publisher=Cityrecitalhall.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320221344/http://www.cityrecitalhall.com/events/id/1213/Bach-s-Mass-in-B-Minor/|archive-date=2012-03-20|access-date=2012-05-27}}</ref> Met 'n legio opnames van die werk, is dit een van Bach se gewildste vokale werke.<ref name="Arkiv"/> In 2015 is Bach se persoonlike handgeskrewe manuskrip van die mis, wat deur die [[Staatsbibliothek zu Berlin|Berlynse Staatsbiblioteek]] bewaar word, in die [[Unesco|UNESCO]] se Memory of the World-register ingesluit,<ref name="unesco">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/memoryoftheworld/registry/351|title=Autograph of h-Moll-Messe (Mass in B minor) by Johann Sebastian Bach|date=2015|website=UNESCO|access-date=22 January 2022}}</ref> 'n projek om kultureel beduidende dokumente en manuskripte te beskerm en te bewaar. == Agtergrond en konteks == Op 1 Februarie 1733 het [[August II van Pole|Augustus II]] die Sterke, koning van Pole, groothertog van Litaue en [[Keurvorstedom Sakse|keurvors van Sakse]] gesterf. Vyf maande van rou het hierop gevolg, waartydens alle openbare musiekuitvoerings vernied is. Bach het die geleentheid gebruik om 'n mis (BWV 232a) – 'n gedeelte van die liturgie wat in Latyn gesing is en deel was van die liturgie van sowel die Lutherse as Rooms-Katolieke rites – gekomponeer. Sy doel was om die werk aan die nuwe keurvors, Augustus III, op te dra, wat 'n bekeerling tot Katolisisme was. Hy het hiermee sy hoop geplaas op die pos van hofkomponis van die Saksiese keurvors. Ná voltooiing daarvan het Bach Augustus III in Dresden besoek en 'n afskrif van die Kyrie–Gloria-mis (BWV 232 I – vroeë weergawe) aan die koning oorhandig, tesame met 'n versoekskrif (gedateer 27 Julie 1733) om 'n hoftitel te kry; in die meegaande inskrywing op die omslag van die mis kla Bach dat hy op "onskuldige wyse een of ander onreg" in [[Leipzig]] aangedoen is.<ref>'n Engelse vertaling van die brief word weergegee in: David, H.T. & Mendel, A. 1945. ''The Bach reader: A life of Johann Sebastian Bach in letters and documents''. W. W. Norton, bl. 128. (Ook in: David, H.T. & Mendel, A, revised by Wolff, C. 1988. ''The new Bach Reader: A life of Johann Sebastian Bach in letters and documents'', W.W. Norton, bl. 158.)</ref> Die versoekskrif het nie tot onmiddellike sukses gelei nie, maar Bach se wens is uiteindelik toegestaan toe hy in 1736 as hofkomponis vir Augustus III aangestel is.<ref name="Rathey">Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works. Music, drama, liturgy.'' New Haven: [[Yale University Press]].</ref> In die laaste jare van sy lewe het Bach die mis ontwikkel tot 'n volledige toonsetting van die Latynse orde van die mis. Dit is egter onbekend wat hierdie kreatiewe poging aangespoor het. Wolfgang Osthoff en ander geleerdes postuleer dat Bach die voltooide Mis in B-mineur gekomponeer het vir uitvoering tydens die inwyding van die nuwe Hofkerk in [[Dresden]], 'n Katolieke katedraal wat aan die Heilige Drie-eenheid gewy is. Bouwerk aan dié katedraal het in 1738 begin, maar eers in 1751 voltooi. Bach se dood in Julie 1750 het verhoed dat sy mis vir gebruik by die inwyding ingedien kon word. Pleks daarvan is Johann Adolph Hasse se Mis in D-mineur uitgevoer, 'n werk wat baie ooreenkomste toon met Bach se mis – die Credo-bewegings in albei werke bevat byvoorbeeld [[Gregoriaanse gelyksang|gelyksang]] oor 'n lopende baslyn.<ref>Stauffer G.B. 1997. ''Bach: The Mass in B Minor''. Schirmer Books, bl. 258–59.</ref> In 2013 het Michael Maul navorsing gepubliseer wat die moontlikheid voorstel dat Bach dit eerder gekomponeer het vir uitvoering in [[Wene]] se [[Sint Stefanus-katedraal]] (Rooms-Katoliek) op [[Cecilia (heilige)|Sint Cecilia-dag]] in 1749, as gevolg van sy verbintenis met graaf Johann Adam von Questenberg.<ref>Maul, M. 2013. 'The Great Catholic Mass': Bach, Count Questenberg and the Musicalische Congregation in Vienna," In: Tomita, Y., Leaver, R.A. & Smaczny, J. ''Exploring Bach's B-minor Mass.'' Cambridge: Cambridge University Press.</ref> Ander verduidelikings is minder gebeurtenisspesifiek en fokus op Bach se belangstelling in "ensiklopediese" projekte (soos ''Die kuns van die fuga'', BWV 1080), wat 'n wye verskeidenheid van style ten toon stel, asook Bach se begeerte om van sy beste vokale musiek in 'n formaat te bewaar wat 'n wyer potensiële toekomstige gebruik sou hê as die kerkkantate waaruit dit ontstaan het (sien "Bewegings en hul oorsprong" hieronder).<ref name="Rathey">Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works. Music, drama, liturgy.'' New Haven: [[Yale University Press]].</ref> == Chronologie == [[Lêer:Bwv232-credo.jpg|duimnael| Die eerste bladsy uit die outograafpartituur van die ''[[Geloofsbelydenis van Nicea|Symbolum Nicenum]]'', wat met die [[Gregoriaanse gelyksang|Gregoriaanse lied]] ''Credo'' in die tenoorparty begin]] Die chronologie van die Mis in B-mineur trek uitgebreide wetenskaplike aandag. Onlangse literatuur stel die volgende chronologie voor: * In 1724 het Bach 'n Sanctus vir ses vokale partye gekomponeer vir gebruik tydens die Kersdagdiens. Bach het dit hersien toe hy dit vir die Mis in B-Mineur heraangewend het. Hy het onder meer die aanvanklike metrum daarvan van 2/2 na 4/4 verander, en sy vokale besetting van SSSATB na SSAATB.<ref>Wolff, C. 2000. ''Bach: The learned musician''. W.W. Norton, bl. 265.</ref> * Soos hierbo genoem, het Bach in 1733 die ''Missa'' (Kyrie en Gloria) saamgestel gedurende die vyf maande lange rouperiode ná die dood van keurvors Augustus II op 1 Februarie, en voor 27 Julie, toe Bach die Missa (as 'n stel instrumentale en stempartye) aan die opvolger, Augustus III van Pole, oorhandig het. Dit is moontlik dat die Kyrie as roumusiek vir Augustus II bedoel was, en die Gloria as viering van die troonbestyging van Augustus III. * In die middel-1740's (c. 1743–46)<ref name="Peter Williams 2007, pp. 259">Williams, P. 2007. ''J.S. Bach: A life in music.'' Cambridge: Cambridge University Press, bl. 259.</ref> het Bach al drie bewegings uit die Gloria heraangewend vir 'n kantate vir Kersdag ([[Gloria in excelsis Deo, BWV 191|''Gloria in excelsis Deo'', BWV 191]]) met geringe veranderinge aan musiek en teks. Gregory Butler voer aan dat Bach by dieselfde diens (Butler identifiseer die jaar as 1745, toe die Vrede van Dresden gevier is) ook die 1724-Sanctus gebruik het,<ref name="Gregory Butler 1992 pp. 65">Butler, G. 1992. Johann Sebastian Bachs Gloria in excelsis Deo BWV 191: Musik für ein Leipziger Dankfest. In ''Bach Jahrbuch'' 78: 65–71.</ref> en dat hierdie hergebruk van die 1733-Missa die komponis tot verdere ontwikkeling aangespoor het. * In die "laaste drie of so jaar" van sy lewe<ref name="Peter Williams 2007, pp. 259" /> het Bach die Credo (Symbolum Nicenum of [[Geloofsbelydenis van Nicea|Niceense Geloofsbelydenis]]) en die res van die werk gekomponeer of saamgestel; baie geleerdes, insluitend Christoph Wolff, glo dat hy dit in 1748–49 gedoen het. Dié datering word deels weerspieël in die bevindinge van Yoshitake Kobayashi, wat aanvoer dat die Credo in Augustus tot Oktober 1748 gekomponeer is, gebaseer op Bach se toenemend stywer en moeisamer handskrif.<ref>Kobayahsi, Y. 1988. Zur Chronologie der Spätwerke Johann Sebastian Bachs, Kompositions- und Auffuhrungstätigket vom 1736–50. In ''[[Bach-Jahrbuch]]'' 74: 7–72.</ref> Wolff voer onder meer aan dat die "Et incarnatus est"-gedeelte Bach se laaste betekenisvolle komposisie was.<ref name="Christoph Wolff p. 332">Wolff, C. 1991. ''Bach: Essays on his Life and Music.'' Boston: Harvard University Press, bl. 332.</ref> Hoewel die woorde aanvanklik in die voorafgaande duet ingesluit was, het Bach besluit om dit as 'n aparte beweging vir koor te toonset, wat die woorde meer beklemtoning gee en die simmetrie van die Credo verbeter. John Butt voer aan dat 'n definitiewe finale datum van 25 Augustus 1749 gegee kan word, gebaseer op die feit dat [[Carl Philipp Emanuel Bach|CPE Bach]] op dié datum 'n toonsetting van die Magnificat voltooi het met 'n "Amen"-koor wat "duidelike ooreenkomste" met die "Gratias"-gedeelte van die ''Missa'' en die "Et expecto" uit die Credo toon.<ref>Butt, J. 1991. ''Bach: Mass in B Minor'' (Cambridge Music Handbooks). Cambridge: Cambridge University Press, bl. 20–21.</ref> CPE Bach het later geskryf dat hy dié Magnificat (Wq 215) in 1749 in Leipzig uitgevoer het tydens 'n Mariafees, toe sy pa (dus JS Bach) nog geleef het.<ref>"an einem Marienfeste ... noch zu den Lebzeiten des nunmehro seligen Herrn Vaters." ''Bach-Dokumente'' III, bl. 703.</ref> == Titel == Bach het geen titel aan die Mis in B-mineur gegee nie. Pleks daarvan het hy die 1748–49-manuskrip in vier dele georganiseer, elk met 'n ander titel: * 1. Missa: die Kyrie en Gloria * 2. [[Geloofsbelydenis van Nicea|Symbolum Nicenum]]: die Credo * 3. [[Sanktus|Sanctus]]: die Sanctus * 4. Osanna | Benedictus | [[Agnus Dei]] et | Dona nobis pacem: die res. John Butt skryf dat dit lyk asof die formaat doelbewus ontwerp is sodat elkeen van die vier dele afsonderlik gebruik kan word.<ref>Butt, J. 1999. Mass in B Minor. In Boyd, M & Butt, J. (reds.). ''Oxford composer companions: J. S. Bach.'' Oxford: Oxford University Press, bl. 284.</ref> Aan die ander kant is die dele in die manuskrip genommer van 1 tot 4, en Bach se gewone slotformule (SDG, [[Soli Deo gloria|Soli Deo Gloria]]) word eers aan die einde van die ''Dona nobis pacem'' aangetref. Verder skryf Butt: Die merkwaardigste omtrent die algehele vorm van die Mis in B-mineur is dat Bach daarin geslaag het om 'n samehangende volgorde van bewegings uit diverse materiaal te vorm.<ref>Sien Butt 1999, bl. 286.</ref> Butt<ref name="John Butt 1991, pp. 92">Sien Butt 1991, bl. 92–101.</ref> en George Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 250–255.</ref> gee besonderhede oor die wyses waarop Bach algehele musikale eenheid aan die werk gegee het. Die eerste oorkoepeldende titel wat aan die werk gegee is, het voorgekom in die 1790-boedelopgawe van CPE Bach (pas oorlede), wat die partituur geërf het. Hierin word dit "Die Grosse Catholische Messe" (die "Groot Katolieke mis") genoem. Dit word ook só genoem in die boedel van CPE Bach se laaste erfgenaam in 1805. Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 210.</ref> voer aan dat dié bynaam dus 'n mondelinge tradisie binne die Bach-familie kon weerspieël. Die eerste publikasie van die Kyrie en Gloria – in 1833 deur die Switserse versamelaar Hans Georg Nägeli met Simrock – verwys daarna as "Messe" (dus ''mis'').<ref name="Rathey">Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works. Music, drama, liturgy.'' New Haven: [[Yale University Press]].</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zb.uzh.ch/ausstellungen/exponat/006071/|title=Bach: h-Moll-Messe I|publisher=Zentralbibliothek Zürich}}</ref> Laastens het Nageli en Simrock met die eerste publikasie van die volledige werk in 1845 die werk onder die titel ''Hohe Messe in h-mol'' (Afrikaans: ''hoogmis in B-mineur'') uitgegee''.''<ref>{{Cite web|url=http://www.artfact.com/auction-lot/bach,-johann-sebastian.-3-c-buujhcs55e|title=Bach, Johann Sebastain|website=Invaluable.com}}</ref> Die woorddeel "hoog", só voer Butt aan, is sterk beïnvloed deur die monumentale impak van Beethoven se ''[[Mis in D-majeur, op. 106 (Missa solemnis) (Beethoven)|Missa solemnis]].''<ref name="John Butt 1991, pp. 92">Sien Butt 1991, bl. 92–101.</ref> Dié naam het nie baie lank in gebruk gebly nie, hoewel die frase, "in B-mineur" bly voortbestaan het. Dié frase is egter in sekere opsigte misleidend: Slegs vyf van die werk se 27 bewegings is in B-mineur, terwyl 12 – insluitend die finale dele van elk van die vier hoofafdelings – in D-majeur (die verwante majeur van B-mineur) is. Die openings-Kyrie is egter in B-mineur, met die Christe eleison in D-majeur, en die tweede Kyrie in F-kruis-mineur – dus, soos Butt uitwys, skets hierdie tonaliteite 'n B-mineurakkoord.<ref>Sien Butt 1999, bl. 287.</ref> == Orkestrasie == Die stuk is georkestreer vir twee [[Fluit|fluite]], twee amorhobo's (verdubbel as dit gewone [[Hobo|hobo's]] is), twee [[Fagot|fagotte]], een natuurhoring (in D), drie natuurtrompette (in D), [[Keteltrom|keteltromme]], [[Viool|viole]] I en II, [[Altviool|altviole]] en [[basso continuo]] (tjello's, basse, fagotte, orrel en klavesimbel). 'n Derde hobo word vir die Sanctus benodig. == Uitvoeringsgeskiedenis == === In Bach se leeftyd === Bach het die Sanctus in sy eerste weergawe tydens die 1724-Kersdiens in Leipzig gebruik en dit in die mid-1740's weer vir Kersdienste heraangewend.<ref name="Gregory Butler 1992 pp. 65">Butler, G. 1992. Johann Sebastian Bachs Gloria in excelsis Deo BWV 191: Musik für ein Leipziger Dankfest. In ''Bach Jahrbuch'' 78: 65–71.</ref> Geleerdes is dit nie eens of hy die 1733-''Missa'' ooit uitgevoer het nie. Arnold Schering het in 1936 beweer dat dit op 26 April 1733 in Leipzig uitgevoer is toe Augustus III van Pole dié dorp besoek het, maar hedendaagse geleerdes verwerp sy argument om verskeie redes: # Die voorgestelde datum het tydens 'n amptelike tydperk van rou geval, toe konsertmusiek in Saksiese kerke verbied is.<ref>Stauffer, G.F. 2003. ''Bach, the Mass in B Minor: The great Catholic Mass.'' New Haven: Yale University Press, bl. 34.</ref> # Die bestaande dele (waarop Schering sy hipotese gebaseer het) is geskryf op 'n papier wat slegs in dokumente in Dresden gevind is, en is dus waarskynlik in Dresden gekopieer toe Bach in Julie daarheen gegaan het.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 34.</ref> # Die kopiïste was nie Bach se gewone kopiïste nie, maar Bach en nabyefamilielede wat saam met hom na Dresden gereis het: sy vrou Anna Magdalena, en seuns [[Wilhelm Friedemann Bach|Wilhelm Friedemann]] en [[Carl Philipp Emanuel Bach|Carl Philipp Emanuel]]. Dit blyk ook dat die Bach-gesin 'n kopiïs in Dresden in diens geneem het om hulle by te staan.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 34.</ref><ref>Sien Butt 1991, bl. 10–11.</ref> Geleerdes verskil egter oor of die ''Missa'' wel in Julie in Dresden uitgevoer is. Christoph Wolff voer aan dat dit op 26 Julie 1733 in die Sophienkirche in Dresden uitgevoer is, waar Wilhelm Friedemann Bach sedert Junie orrelis was.<ref>Sien Wolff 2000, bl. 268–270.</ref> Wolff baseer sy bevinding op die bestaande Dresden-uitvoeringspartye en deur die inskripsie op die titelomhulsel wat die volgende dag aan die keurvors oorhandig is. Hans-Joachim Schulze voer dié argument deur te wys op die gebruik van die verlede tyd in die omhulsel se inskripsie: "Aan sy koninklike majesteit is die nederige toewyding van die skrywer JS Bach met die ingeslote Missa getoon ..."<ref>Die Afrikaanse vertaling is gebaseer op Butt (1991, bl. 11–12) se vertaling van: "Gegen /S..Koniglichen Hoheit und/ ChurFurstlichen Durchlaucht zu/ Sachssen/ besizgte mit inliegener/ Missa ... Seine unterthanigste Devotion der Autor J. S. Bach".</ref> Joshua Rifkin verwerp egter die argument en wys daarop dat die verledetydbewoording tipies was van die formele aanspreekvorm wat dikwels nie met uitvoering verband gehou het nie.<ref>Sien nota 44 van: Rifkin, J. 1982. The B-minor Mass and its Performance (notas op plaatomslag). S. Bach: Mass in B Minor, Bach Ensemble, Nonesuch Records 79036. </ref> Peter Williams het opgemerk dat daar geen rekord is van musici wat vir so 'n geleentheid saamgestel is nie, en dat Wilhelm Friedmann Bach in Augustus 1731 berig het dat die Sophienkirche-orrel erg vals was." <ref>Peter Williams, ''J.S. Bach: A Life in Music'', Cambridge University Press, 2007, pp. 219–20, {{ISBN|978-0-521-87074-0}}</ref> Daar is egter bewyse van 'n [[Orrel|orrelvoordrag]] deur Bach by die Sophienkirche op 14 September 1731, en dat Wilhelm Friedemann Bach eers op 23 Junie 1733 as orrelis vir die kerk gekies is. Hy sou weer op 1 Desember 1736 'n twee uur lange orreluitvoering indie Frauenkirche in Dresden uitvoer om die nuwe Gottfried Silbermann-orrel in te wy. Geleerdes stem saam dat geen ander openbare uitvoerings in Bach se leeftyd plaasgevind het nie, hoewel Butt die moontlikheid opper dat daar dalk laat in Bach se lewe 'n privaat uitvoering of deurlees van die Credo (Symbolum Nicenum) was.<ref>Sien Butt 1991, bl. 20–21.</ref> === Later in die 18de eeu === Die eerste openbare uitvoering van die Symbolum Nicenum-gedeelte (onder die titel "Credo of Niceense Geloofsbelydenis") het 36 jaar ná Bach se dood in die lente van 1786 plaasgevind. Dit is gelei deur sy seun Carl Philipp Emanuel Bach tydens 'n fondskonsert vir die Mediese Instituut vir die Armes in [[Hamburg]].<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 182–83.</ref> Een van Bach se bewonderaars, [[Joseph Haydn]], het 'n kopie van dié werk besit, asook van [[Das wohltemperierte Klavier]]. === 19de eeu === George Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 187–98.</ref> voer aan dat die tweede gedokumenteerde opvoering (weliswaar nie in die openbaar nie) in die negentiende eeu plaasgevind het toe Carl Friedrich Zelter – 'n sleutelfiguur in die 19de-eeuse Bach-herlewing – die Berlynse Sangakademie gelei het in deurlees van die "Groot mis" in 1811, wat slegs die Kyrie ingesluit het. In 1813 het hy die deurlees van die hele werk gelei. Die eerste openbare uitvoering in die 19de eeu – hoewel slegs die Credo-gedeelte – het in Maart 1828 in Frankfurt plaasgevind, met meer as 200 musici en verskeie instrumentale toevoegings. In dieselfde jaar in Berlyn het Gaspare Spontini die Credo-gedeelte gelei en 15 nuwe koordele en talle instrumente bygevoeg. 'n Aantal uitvoerings van gedeeltes van die Mis het in die volgende dekades in Europa plaasgevind, maar die eerste gestaafde openbare uitvoering van die Mis in sy geheel het in 1859 in Leipzig plaasgevind, met Karl Riedel en die Riedel-Verein. Die eerste uitvoering van die Mis in die VK het in 1876 in St James's Hall, Londen, gelei deur The Bach Choir, wat pas deur die dirigent Otto Goldschmidt vir hierdie doel gestig is. === 20ste eeu === Die Bethlehemse Bach-koor het die Amerikaanse première van die volledige Mis op 27 Maart 1900 in Bethlehem (Pennsilvanië) uitgevoer, alhoewel daar bewyse is dat dele van die Mis reeds in 1870 in die Verenigde State uitgevoer is.<ref>Sien Butt 1991, bl. 31.</ref> Reeds vroeg in die 20ste eeu het outeurs soos [[Albert Schweitzer]], Arnold Schering en Frederick Smend 'n pleidooi vir kleiner uitvoeringskragte gelewer, en eksperimente met (relatief) kleiner groepe het in die laat 1920's begin.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 198–203.</ref> Die eerste volledige opname van die werk is in 1929 gemaak, met 'n groot koor en die Londense Simfonieorkes gelei deur [[Albert Coates]].<ref>{{Cite web|url=http://www.bach-cantatas.com/Articles/MBM-TNT.htm|title=Mass in B Minor, BWV 232 (by Teri Noel Towe)}}</ref> In 2022 lys 'n databasis meer as 350 opnames met verskeie verskillende tipes kragte en uitvoeringstyle.<ref name="Y1900">Anoniem. 2025. ''[https://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV232.htm Mass in B minor BWV 232].'' Besoek op 17 Maart 2025..</ref> Die werk het 'n sentrale rol gespeel in die sogenaamde historiese-uitvoeringsbeweging: [[Nikolaus Harnoncourt]] was verantwoordelik vir die eerste opname met periode-instrumente in 1968 – sy tweede Bach-kooropname. Joshua Rifkin se eerste opname met die een-stem-per-deel- vokale besetting wat hy voorstel, is in 1982 gemaak<ref>Nonesuch 79036-2, 1982</ref><ref>東賢太郎. 2019. J.S.Bach "Mass in B Minor", BWV 232 - Joshua Rifkin. [YouTube-video]. Beskikbaar by https://www.google.com/search?q=joshua+rifkin+bach+mass+in+b+minor&oq=joshua+rifkin+bach+mass+in+b+minor&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIKCAEQABiABBiiBDIKCAIQABiABBiiBNIBCDcwOTJqMGoxqAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8#fpstate=ive&vld=cid:e8acafe8,vid:CAkwhPEatVc,st:0. Geraadpleeg op 30 September 2024.</ref> en het in 1983 'n Gramophone-toekenning gewen. == Belangrikheid == Die Mis in B-mineur word allerweë beskou as een van die grootste prestasies in [[Klassieke musiek|Europese kunsmusiek]]. Alberto Basso som die werk soos volg op (vrye vertaling):<blockquote>Die Mis in B-mineur is die wyding van 'n hele lewe: Hoewel dit in 1733 vir "diplomatieke" redes begin is, is dit eers voltooi in die laaste jare van Bach se lewe, toe hy reeds blind was. Hierdie monumentale werk is 'n samevatting van elke stilistiese en tegniese bydrae wat die kantor van Leipzig tot musiek gemaak het. Maar dit is ook die verstommendste geestelike ontmoeting tussen die wêrelde van Katolieke verheerliking en die Lutherse kruiskultus.<ref>"The 'Great Mass' in B minor" in die meegaande boekie by die opname deur [[Philippe Herreweghe]] en die Collegium Vocale Gent, uitgegee deur Harmonia Mundi, HML5901614.15, in 1999.</ref></blockquote>Akademici het voorgestel dat die Mis in B-mineur tot dieselfde kategorie as ''Die kuns van die fuga'' hoort, naamlik 'n samevatting van Bach se diepgaande, lewenslange betrokkenheid by musiektradisie – in hierdie geval koortoonsettings en teologie. Die Bach-geleerde Christoph Wolff beskryf die Mis as 'n samevatting van Bach se komposisies vir die stem, nie net weens die verskeidenheid van style, komposisietegnieke en reeks sonoriteite wat hy toepas nie, maar ook weens die hoë gehalte daarvan. Hy meen dat dié magtige toonsetting Bach se musikale en artistieke geloofsbelydenis vir die nageslag bewaar.<ref>Wolff, C. 2000. ''Johann Sebastian Bach: The Learned Musician.'' W. W. Norton & Company, bl. 441–42.</ref> Die Mis is in die 19de eeu deur die redakteur Hans Georg Nägeli beskryf as "die aankondiging van die grootste musiekwerk van alle tye en alle volke" (Duits: "Ankündigung des größten musikalischen Kunstwerkes aller Zeiten und Völker").<ref>Rathey, M. 2003. ''Johann Sebastian Bach's Mass in B Minor: The Greatest Artwork of All Times and All People.'' The Tangeman Lecture [http://ism.yale.edu/sites/default/files/files/Johann%20Sebastian%20Bach.pdf delivered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715154931/http://ism.yale.edu/sites/default/files/files/Johann%20Sebastian%20Bach.pdf |date=15 Julie 2014 }} April 18, 2003.</ref> Ten spyte daarvan dat dit selde uitgevoer is, is die Mis deur sommige van Bach se belangrikste opvolgers hoog geag: Teen die begin van die 19de eeu het Forkel en [[Joseph Haydn|Haydn]] kopieë daarvan besit.<ref>John Butt [http://www.aam.co.uk/features/9709.htm ''Mass in B Minor—Bach's only complete setting of the latin ordinary of the Mass''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200131/http://www.aam.co.uk/features/9709.htm|date=2007-09-27}}</ref> == Outograafpartiture en uitgawes == Twee outograafbronne bestaan: die dele vir die Kyrie- en Gloria-afdelings wat Bach in 1733 in Dresden gelaat het, en die partituur van die volledige werk wat Bach in 1748–50 saamgestel het en wat later deur CPE Bach geërf is (die outograafpartituur is as faksimilee gepubliseer met die outograafpartituur in die [[Staatsbibliothek zu Berlin|Berlynse Staatsbiblioteek]] as bron daarvan).<ref>Staatsbiblioteek Berlyn. S.d. [https://www.omifacsimiles.com/brochures/bach_bminor.html Johann Sebastian Bach Messe in h-Moll BWV 232 / Mass in B Minor]. Geraadpleeg op 20 Februarie 2025. </ref> Vir die openbare uitvoering van die Symbolum Nicenum in 1786 het CPE Bach egter – soos wat dit die tipiese praktyk in die era was – byvoegings tot die outograafpartituur vir die uitvoering gemaak. Dit het 'n 28-maat-inleiding behels, en hy het die tóé uitgediende hobo d'amore met nuwer instrumente (klarinette, hobo's of viole) vervang en selfs ander veranderinge aan instrumentasie aangebring. CPE Bach het ook sy eie oplossings gegee vir die paar gedeeltes wat byna onleesbaar was weens sy vader se onduidelike handskrif aan die einde van sy lewe.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 183–85.</ref><ref>Sien Butt 1991, bl. 26.</ref> Om hierdie en ander redes stel die Mis in B-mineur 'n aansienlike uitdaging aan voornemende redakteurs. Daar bestaan uiteenlopende variasies in verskillende uitgawes, selfs kritiese oerteksuitgawes. Die Bach Gesellschaft-uitgawe, geredigeer deur Julius Rietz, is in 1856 gepubliseer op grond van verskeie bronne, maar sonder direkte toegang tot die outograafpartituur. Toe daar later egter toegang verkry is, was die teksprobleme in die Rietz-uitgawe egter só duidelik dat die genootskap die volgende jaar 'n hersiene uitgawe gepubliseer het. Die 1857-uitgawe is vir die volgende eeu as standaard gebruik, maar daar is later bevind dat dié uitgawe selfs méér foute as die 1856-weergawe bevat het weens die onopsetlike inkorporering van CPE Bach se veranderinge in die outograafpartituur.<ref>Sien Butt 1991, bl. 30–31.</ref> Dieselfde het met die 1954-uitgawe deur Friedrich Smend vir die Neue Bach-Ausgabe gebeur: Beduidende foute het binne vyf jaar ná publikasie na vore gekom.<ref>Dadelsen, G von. 1959. ''Friedrich Smends Ausgabe der h-moll-Messe von J.S. Bach'' [in Duits]. Vol. 12. Die Musikforschung, bl. 315–34</ref> In sy 1997-uitgawe van die Mis wat in 1997 deur CF Peters uitgegee is,<ref>Wolff, C. 1997. ''Johann Sebastian Bach, Messe in h-Moll BWV 232. Neue Ausgabe''. C. F. Peters: Frankfurt. </ref> maak Christoph Wolff gebruik van twee kopieë van die 1748–50 manuskrip wat gemaak is voor CPE Bach se geknoeiery om Bach se oorspronklike bedoelings te probeer rekonstrueer. Hy poog om besonderhede oor uitvoeringskonvensies te herwin deur alle beskikbare bronne te gebruik, byvoorbeeld kantatebewegings wat Bach vir die Mis herverwerk het.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 268.</ref> Rifkin het in sy uitgawe, wat in 2006 deur Breitkopf & Härtel gepubliseer is,<ref>{{Cite web|url=http://www.breitkopf.com/inventory/werk/8492?sr.komponistId=42&sr.epochen=&was=2%2C1&sr.query=rifkin&sr.besetzungen=|title=Breitkopf & Härtel – Bach, Johann Sebastian (1685–1750): Messe h-moll BWV 232|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104130948/http://www.breitkopf.com/inventory/werk/8492?sr.komponistId=42&sr.epochen=&was=2%2C1&sr.query=rifkin&sr.besetzungen=|archive-date=4 January 2014|access-date=20 Februarie 2025}}</ref> ook gepoog om die CPE Bach-wysigings te verwyder, maar verskil van Wolff deur aan te voer dat die 1748–50 werk volgens John Butt wesenlik 'n ander entiteit van die 1733-Missa is, en dat 'n kombinsie van die "beste" interpretasies van beide nie regtig ooreenkoms met Bach se finale (en bykans voltooide) konsep van die werk toon nie.<ref>{{Cite web|url=http://www.linnrecords.com/recording-j-s-bach-mass-in-b-minor-breitkopf-hartel-edition-edited-by-j-rifkin-2006.aspx|title=notes to the recording of the B minor Mass by the Dunedin Consort, Linn CDK 354|last=John Butt|access-date=18 May 2013|archive-date=24 Maart 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130324070704/http://www.linnrecords.com/recording-j-s-bach-mass-in-b-minor-breitkopf-hartel-edition-edited-by-j-rifkin-2006.aspx|url-status=dead}}</ref> Rifkin se uitgawe poog om by hierdie finale weergawe te hou. Uwe Wolf het met sy uitgawe, wat in 2010 deur Bärenreiter gepubliseer, op x-straalspektrograaftegnologie gebruik gemaak om JS Bach se handskrif te onderskei van die byvoegings wat deur CPE Bach en ander gemaak is.<ref>Johann Sebastian Bach, Messe in h-Moll BWV 232, Neue Bach Ausgabe rev (NBA rev), Bärenreiter: 2010.</ref><ref>Wolf, U. 2013. ''Many problems, various solutions: editing Bach's B-Minor Mass''. In: Tomita, Y., Leaver, R.A. & Smaczny J. (reds.) Exploring Bach's B-Minor Mass. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> Ulrich Leisinger se uitgawe, wat in 2014 deur Carus gepubliseer is, aanvaar sommige van CPE Bach se hersienings en gebruik die 1733 Dresden-dele as die primêre bron vir die Kyrie en Gloria.<ref>Leisinger, E. (red.). 2013. ''Messe in h-Moll BWV 232''. Stuttgart: Carus.</ref> <ref>Tomita, Y. 2015. Review of Leisinger edition. ''[https://www.academia.edu/25837043/_review_Ulrich_LEISINGER_ED_Bach_Messe_in_h_Moll_BWV_232_Stuttgart_Carus_2014_312_pp_1_DVD_ROM_ISMN_9790007142599_199?auto=download Bach Bibliography, Online Book Reviews and Previews].'' </ref> == Bewegings en die oorsprong daarvan == Die werk bestaan uit 27 gedeeltes. Tempo, metriese inligting en geparodieerde kantatebronne kom uit Christoph Wolff se 1997- kritiese oerteksuitgawe, en uit George Stauffer se ''Bach: The Mass in B Minor''.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 294.</ref> behalwe waar anders vermeld. Met verwysing na navorsing wat tot 1997 gepubliseer is, meen Staufer dat spesifieke modelle of fragmente vir elf van die werk se sewe-en-twintig bewegings vasgestel kan word, en dat "twee ander bewegings ["Domine Deus" en "Et resurrexit"] heel waarskynlik van bronne afgelei is wat nou verlore is.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 48–49.</ref> Maar Stauffer voeg by dat daar ongetwyfeld veel meer geparodieerde gedeeltes is. Uitsonderings is die vier openingsmate van die eerste Kyrie,<ref>Sien Butt 1991, bl. 44.</ref> asook die "Et incarnatus est" en die "Confiteor".<ref>Sien Butt 1991, bl. 56.</ref> Butt wys daarop dat parodiëring (om bestaande vokale musiek by 'n nuwe teks aan te pas) eers in latere musikale estetika as in Bach se leeftyd in 'n ongunstige lig beskou is. In Bach se tyd was dit bykans onvermydelik was.<ref>Sien Butt 1991, bl. 42.</ref> Hy merk verder op dat Bach ongetwyfeld probeer het om bewegings wat hy klaarblyklik as van sy beste vokale werke beskou het – en wat oorspronklik vir spesifieke geleenthede en vir belangrike Sondae in die kerkkalender uitgevoer is – binne die meer duursame konteks van die Latynse orde van die mis te bewaar.<ref>Butt, J. 1999. Mass in B Minor. In Boyd, M. & Butt J. (reds.). ''Oxford composer companions: J. S. Bach.'' Oxford: Oxford University Press, bl. 285.</ref> Besonderhede van die geparodieerde bewegings en hul bronne word hieronder gegee. === I. Kyrie en Gloria (die sogenaamde "Missa") === ==== "Kyrie eleison" (1ste keer) ==== :: Dit is getoonset vir 'n vyfstemmige koor (sopraan I & II, alt, tenoor en bas) in B-mineur, gemerk ''Adagio'' (in die koorinleiding van die eerste vier mate) en dan ''Largo'' in die hoofafdeling met 'n 4/4-tydmaat. Joshua Rifkin voer aan dat – buiten die eerste vier mate – die beweging op 'n vorige weergawe in C-mineur gebaseer is, aangesien ondersoek na outograafbronne 'n aantal oënskynlike transposisiefoute openbaar.<ref>Rifkin, J. 1982. The B-minor Mass and its Performance (notas op plaatomslag). S. Bach: Mass in B Minor, Bach Ensemble, Nonesuch Records 79036.</ref> John Butt stem saam dat dit blyk dat verskeie bewegings – soos baie ander met geen bekende modelle – van 'n vorige weergawe gekopieer is.<ref>Sien Butt 1999, bl. 285.</ref> Butt opper die moontlikheid dat die eerste vier mates oorspronklik slegs vir instrumente geskryf is,<ref>Sien Butt 1991, bl. 44.</ref> maar Gergely Fazekas voer aan, gebaseer op manuskrip, historiese konteks en musikale struktuur, dat Bach die huidige inleiding vir die oorspronklike C-mineurweergawe in 'n eenvoudiger vorm gekomponeer het, maar die interne tekstuur vir die 1733 digter gemaak het.<ref>Fazekas, G. 2017. [http://bachnetwork.co.uk/ub12/ub12-fazekas.pdf Formal deviations in the first Kyrie of the B minor mass]. ''Understanding Bach'' 12: 22–36.</ref> ==== "Christe eleison" ==== :: Dit is 'n duet (sopraan I en II) in [[D-majeur]] met vioolobligate vir viole en geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur. Dit is in 4/4-tydmaat. ==== "Kyrie eleison" (2de keer) ==== :: Dit is geset vir vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor en bas) in F-kruis-mineur, gemerk ''alla breve'', en (in die 1748–50 partituur) ''stromenti in unisono''. Die tydmaat in die outograafpartituur is 2/4. George Stauffer wys daarop<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 49.</ref> dat die vierstemmige koor op 'n model dui wat buite die konteks van 'n vyfstemmige Mis bedink is. Let op die nege (trinitariese, 3 × 3) bewegings wat met 'n grootliks simmetriese struktuur volg, waarvan die ''Domine Deus'' in die middel is. ==== "Gloria in excelsis Deo" ==== :: Dit is geset vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''Vivace'' in die eerste viool- en tjellopartye in die 1733-uitgawe, en 3/8-tyd. In die middel-1740's het Bach dit as die openingskoor van sy kantate [[Gloria in excelsis Deo, BWV 191|''Gloria in excelsis Deo'', BWV 191]] gebruik. ==== "Et in terra pax" ==== :: Dit is geset vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], met geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is in 4/4-tyd, en in die outograafpartituur skei geen dubbelmaatlyn dit van die voorafgaande Gloria-gedeelte nie. Bach het ook dié gedeelte in die openingskoor van BWV 191 hergebruik. ==== "Laudamus te" ==== :: Dit is 'n aria vir sopraan II in A-majeur met obbligaatviool, maar geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is in 4/4-tydmaat. William H. Scheide voer aan dat Bach hierdie beweging gebaseer het op die openingsaria van 'n verlore bruilofkantate wat hy getoonset het (en waarvan ons nou nog net die teks het), [[Lys van komposisies van Johann Sebastian Bach|''Sein Segen fliesst daher wie ein Strom'', BWV Anh.]] [[Lys van komposisies van Johann Sebastian Bach|I 14]].<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> ==== "Gratias agimus tibi" ==== :: Dit is vir vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''alla breve'' in 2/4-tydmaat. Die musiek is ’n herbewerking van die tweede beweging van Bach se 1731 Ratswechsel-kantate (inwyding van die dorpsraad) kantate [[Wir danken dir, Gott, wir danken dir, BWV 29|''Wir danken dir, Gott, wir danken dir'', BWV 29]], waarin die tydmaataanduiding die nommer 2 is met ’n skuinsstreep daardeur. (Stauffer voeg ook by dat albei 'n vroeër gemeenskaplike bron kan hê.) ==== "Domine Deus" ==== :: Dit is 'n duet vir sopraan I en tenoor in G-majeur met fluit[[obligaat]] en gedempte strykers (con sordino). Daar is geen tempoaanduiding in die outograafpartituur nie; wel 'n tydmaat van 4/4. Die musiek verskyn as 'n duet in BWV 191. :: In die 1733-dele dui Bach 'n Lombardiese ritme aan in die gebinde tweenootfigure in die fluitparty; hy dui dit egter nie in die finale partituur of in BWV 191 aan nie. Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 246.</ref> wys daarop dat hierdie ritme in 1733 in Dresden gewild was. Dit is moontlik dat Bach in die 1733-dele bygevoeg het om die smaak aan die Dresdense hof te komplimenteer, maar dat hy dit nie meer in die 1740's wou gebruik nie, óf dat hy dit steeds verkies het, maar dit nie meer nodig gevind het om dit só aan te dui nie. ==== "Qui tollis peccata mundi" ==== :: Dit is geset vir vierstemmige koor (sopraan II, alt, tenoor en bas) in B-mineur, gemerk ''Adagio'' in die twee viool 1-party van 1733, en ''Lento'' in die tjello-, continuo- en alt-party van 1733. Dit is in 3/4-tydmaat, en in die outograafpartituur skei geen dubbelmaatlyn dit van die voorafgaande beweging nie. Die koornommer is ’n verwerking van die eerste helfte van die openingsbeweging van die 1723-kantate [[Schauet doch und sehet, ob irgend ein Schmerz sei, BWV 46|''Schauet doch und sehet, ob irgend ein Schmerz sei'', BWV 46]]. ==== "Qui sedes ad dexteram Patris" ==== :: Dié aria vir alt is in B-mineur met amorhobo-obligaat. Daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie, maar wel 'n 6/8-tydmaat. ==== "Quoniam tu solus sanctus" ==== :: Dit is 'n aria vir bas in D-majeur met obbligaatdele vir solojaghoring (corno da caccia en twee fagotte. DIe tydmaataanduiding is 3/4, maar daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. :: Stauffer merk op dat die ongewone besetting toon dat Bach spesifiek die getalsterkte van die Dresden-orkes in ag geneem het: Hoewel Bach geen musiek vir twee obbligaatfagotte in sy Leipzig-kantate geskryf het nie, was sulke besettings algemeen vir werke wat ander komponiste in Dresden gekomponeer het, wat volgens Stauffer met soveel as vyf fagotspelers gespog het.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 90.</ref> Dresden was juis bekend as 'n sentrum vir horingspel. Peter Damm voer aan dat Bach die horingsolo spesifiek geskryf het vir die Dresdense horingsolis Johann Adam Schindler, wat Bach byna seker in 1731 in Dresden gehoor het.<ref>Damm, P. 1984. Zur Ausfuhrung des 'Corne da Caccia' im Quoniam der Missa h-Moll von J. S. Bach. ''Bach Jahrbuch'' 70: 91–105.</ref> :: Oor verlore oorspronklike bronne sê Stauffer dat 'n aantal navorsers en outeurs die skoon voorkoms van die "Quoniam tu solus" en die fyn gedetailleerde uitvoeringsinstruksies in die outograafpartituur beskou as tekens dat hierdie beweging ook 'n parodie is.<ref name="Stauffer, p. 95">Sien Stauffer 1997, bl. 95.</ref> Klaus Hafner <ref name="a">Hafner, K. 1977. Uber die Herkunft von zwei Satzen der h-Moll-Messe. ''Bach-Jahrbuch'' 63: 55–74.</ref> voer aan dat die fagotpartye in die oorspronklike weergawe vir hobo geskryf is, en dat 'n trompet in die oorspronklike weergawe die solo-instrument was, nie die horing nie. John Butt stem saam, en voeg as bewys by dat Bach oorspronklik albei fagotdele met die verkeerde sleutels noteer het, wat albei 'n omvang van 'n oktaaf hoër as die finale weergawe aandui. Hy het dié fout reggestel en meen dat dat die hobo-partye byna seker met 'n trompet eerder as horing gespeel wou wees.<ref>Sien Butt 1991, bl. 49.</ref> William H. Scheide het in detail aangevoer dat dit 'n parodie is op die derde beweging van die verlore bruilofkantate ''Sein Segen fliesst daher wie ein Strom'', BWV Anh. I 14.<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> Stauffer noem egter die moontlikheid dat dit nuwe musiek kon wees.<ref name="Stauffer, p. 92">Sien Stauffer 1997, bl. 92.</ref> ==== "Cum Sancto Spiritu" ==== :: Dit is geset vrir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''Vivace'' en in 3/4-tydmaat. :: Bach het die musiek in gewysigde vorm hergebruik as die slotkoor van BWV 191. Wat die oorsprong betref, voer Donald Francis Tovey aan dat dit gebaseer is op 'n verlore koorbeweging waaruit Bach die openingsinstrumentale ritornello verwyder. Tovey se woorde was: "I am as sure as I can be of anything."<ref>Tovey, D.F. 1935–1939. ''Essays in musical analysis.'' Volume 5''.'' Oxford: Oxford University Press, bl. 34–35.</ref> Hafner stem saam, en het soos Tovey 'n rekonstruksie van die verlore ritornello aangebied; hy wys hy ook op notasiefoute (weereens wat sleutels betref) wat daarop dui dat die verlore oorspronklike werk vir vier partye geskryf was, en dat Bach die sopraan II-reël bygevoeg het toe hy die oorspronklikeas die ''Cum Sancto Spiritu-''koorgedeelte verwerk hetis. Rifkin voer aan dat die netjiese handskrif in die instrumentale dele van die eindpartituur daarop dui dat die beweging op 'n nou verlore oorspronklike gebaseer is. Hy voer ook aan – met verwysing na die musikale struktuur, wat twee fuga's behels – dat die oorspronklike waarskynlik 'n verlore kantate uit die middel- of laat 1720's was, toe Bach veral in sulke strukture belang gestel het.<ref>Rifkin, J. 1982. The B-minor Mass and its Performance (notas op plaatomslag). S. Bach: Mass in B Minor, Bach Ensemble, Nonesuch Records 79036.</ref> Stauffer is agnosties oor die vraag. === II. Credo (Symbolum Nicenum) === Let op die nege bewegings met die simmetriese struktuur en die kruisiging ("Crucifixus") in die middel. ==== "Credo in unum Deum" ==== :: Dit is 'n vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in miksolidiese A, maar sonder 'n tempo-aanduiding in die outograafpartituur, wel 'n tydmaat van 4/4. Stauffer identifiseer 'n vroeëre ''Credo in unum Deum'' -koor in G-majeur, wat waarskynlik tussen 1748 en 1749 gekomponeer is. ==== "Patrem omnipotentem" ==== :: Dit is in D-majeur vir vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor en bas) geset. Hoewel daar wel 'n tydmaat aangedui word ('n 2 met 'n streep deur), is daar geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Die musiek is 'n verwerking van die openingskoor van [[Gott, wie dein Name, so ist auch dein Ruhm, BWV 171|''Gott, wie dein Name, so ist auch dein Ruhm'', BWV 171]]. ==== "Et in unum Dominum" ==== :: Dié duet vir sopraan I en alt is in G-majeur en gemerk ''Andante'', in 4/4-tydmaat. Stauffer meen dit is ontleen aan ’n verlore duet uit [[Laßt uns sorgen, laßt uns wachen, BWV 213|"Ich bin deine", BWV 213/11]] (1733). Die oorspronklike weergawe het ook "Et incarnatus est" ingesluit, maar dit is in die twee bewegings verdeel toe Bach die volledige Mis in 1748–49 saamgestel het. ==== "Et incarnatus est" ==== :: Dit is vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in B-mineur geset, met geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie, en in 3/4-tydmaat. Wolff voer onder meer aan dat die "Et incarnatus est"-beweging Bach se laaste betekenisvolle komposisie was. ==== "Crucifixus" ==== :: Hierdie vierstemmige koor (sopraan II, alt, tenoor en bas) in E-mineur bevat ook tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie; wel 'n 3/2-tydmaataanduiding. Die musiek is 'n verwerking van die eerste gedeelte van die eerste refrein van die 1714-kantate [[Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen, BWV 12|''Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen'', BWV 12]]. ==== "Et resrrexit" ==== :: Dit is geset vir 'n vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]]Daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is in 3/4-tydmaat met polonaise-ritmes gekomponeer. ==== "Et in Spiritum Sanctum" ==== :: Dié aria vir bas in A-majeur met 'n amorhobo-obligaat is in 6/8-tydmaat geset, maar bevat geen tempo-aanduiding nie. William H. Scheide voer aan dat dit 'n parodie is op die sesde beweging van die verlore bruilofkantate ''Sein Segen fließt daher wie ein Strom'', BWV Anh. I 14 (= [[Lys van komposisies van Johann Sebastian Bach|BWV 1144]] ).<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> Stauffer stel egter die moontlikheid voor dat dit nuwe musiek kan wees. ==== "Confiteor" ==== :: Dit is vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in F-kruis-mineur wat in 2/4-tydmaat geset is, maar daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie (tot die oorgangsmusiek in maat 121, wat as ''Adagio'' gemerk is). :: John Butt merk op dat die enigste positiewe bewys dat Bach werklik opnuut binne die hele partituur van die mis gekomponeer het in die "Confiteor"-gedeelte te sien is. Hiermee hy bedoel dat die musiek direk in die outograafpartituur komponeer is. Hy meen dat selfs die mees ongeoefende oog die verskil tussen hierdie en omliggende bewegings kan sien.<ref>Sien Butt 1991, bl. 56.</ref> ==== "Et expecto" ==== :: Dit is geset vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''Vivace ed allegro'' en implisiet in 2/4-tydmaat (aangesien dit nie verreken word met 'n dubbelmaatlyn in die outograafpartituur van die "Confiteor" nie). Die musiek is 'n herbewerking van die tweede beweging van Bach se 1728 dorpsraad inhuldiging ( {{Lang|de|Ratswechsel}} ) kantate [[Gott, man lobet dich in der Stille, BWV 120|''Gott, man lobet dich in der Stille'', BWV 120]] oor die woorde ''Jauchzet, ihr erfreute Stimmen'' . === III. Sanctus === ==== "Sanctus" ==== :: Dié sesstemmige koor (sopraan I en II, Alt I en II, tenoor en bas) is geset in D-majeur en in 4/4-tydmaat, maar daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit lei onmiddellik – sonder 'n dubbelmaatreël in die bronne – in die "Pleni sunt coeli", gemerk ''Vivace'', wat in 3/8-tydmaat geset is. Dié beweging is gebaseer op 'n vroeëre werk vir drie soprane en een alt wat in 1724 gekomponeer is en weer, hoewel effens aangepas, vir Pase in 1727 gebruik is. In daardie 1724/1727-Sanctus is die eerste gedeelte in 2/4-tydmaat geset, wat dalk 'n vinniger tempo voorstel as wat Bach in gedagte gehad het toe hy dit uiteindelik in die Mis hergebruik het. [[Lêer:Benedictus-BWV232.jpg|duimnael| Die outograafpartituur van die [[Sanktus|Benedictus]], 'n aria vir tenoor en fluitobligaat]] === IV. Osanna, Benedictus, Agnus Dei en Dona nobis pacem ===   ==== "Osanna" ==== :: Die Osanna-gedeelte is vir dubbelkoor (albei vier partye) in [[D-majeur]] geset en het geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is is in 3/8-tydmaat geset, en is 'n verwerking van die A-gedeelte van die koor [[Es lebe der König, der Vater im Lande, BWV Anh. 11|''Es lebe der König'', BWV Anh.]] [[Es lebe der König, der Vater im Lande, BWV Anh. 11|11/1]] (1732) of [[Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen, BWV 215|''Preise dein Glücke'', BWV 215]] (1734). ==== "Benedictus" ==== :: Dié aria vir tenoor en obligaaintstrument (óf fluit, óf viool) in B-mineur is in 3/4-tydmaat, maar geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. :: Butt skryf dat Bach "vergeet het" om die instrumente vir die obligaatrolle te spesifiseer; <ref>Sien Butt 1991, bl. 58.</ref> Stauffer voeg die moontlikhede by dat Bach nog nie besluit het watter instrument om te gebruik nie of dat hy ongeërg was en die keuse aan die uitvoerder oorlaat.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 159.</ref> Die Bach-Ausgabe-uitgawe het dit aan die viool toegeken, en Stauffer stel voor dat hierdie keuse moontlik beïnvloed is deur Beethoven se gebruik van die viool in die Benedictus-gedeelte van sy ''[[Mis in D-majeur, op. 106 (Missa solemnis) (Beethoven)|Missa solemnis]]''. Moderne redakteurs en kunstenaars verkies egter die fluit; soos Butt opmerk, gebruik dié gedeelte nooit die G-snaar van die viool nie, en moderne kommentators ag die omvang en styl meer geskik vir die [[Fluit|dwarsfluit]]. :: William H. Scheide voer aan dat dit 'n parodie is op die vierde beweging van die verlore bruilofkantate ''Sein Segen fliesst daber wie ein Strom'', BWV Anh. I 14, waarvan die teks begin "Ein Mara weicht von dir".<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> Stauffer oorweeg egter die moontlikheid dat dit nuwe musiek kan wees. ==== "Osanna" (da capo) ==== :: Soos hier bo. ==== "Agnus Dei" ==== :: Dit is 'n aria vir alt in G-mineur met vioolobligaat. Hoewel die outograafmanuskrip geen tempo-aanduiding het nie, is die tydmaat wel 4/4. Dit is 'n parodie op 'n aria, "Entfernet euch, ihr kalten Herzen" ("Staan terug, julle koue harte"), uit 'n verlore bruilofserenade (1725). Bach het ook dié bruilofaria hergebruik vir die altaria, "Ach, bleibe doch" van sy [[Lobet Gott in seinen Reichen, BWV 11|Hemelvaart-oratorium]] [[Lobet Gott in seinen Reichen, BWV 11|''Lobet Gott in seinen Reichen'', BWV 11]] (1735). Alfred Dürr het gedemonstreer dat Bach sowel "Ach, bleibe doch" en die Agnus Dei direk vanuit die verlore serenade se aria aangepas het, eerder as van die een na die volgende.<ref>Dürr, A. 1986. "Enfernet euch, ihr kalten Herzen": Moglichkeiten und Grenzen der Rekonstruktionen einer Bach-Arie. ''Musikforschung'' 39: 32–36.</ref> ==== "Dona nobis pacem" ==== :: Dié vierstemmige koorbeweging is in [[D-majeur]] met geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie – wel 'n 2/4-tydmaataanduiding. Die musiek is bykans identies aan "Gratias agimus tibi" uit die Gloria (sien hier bo). Tot en met 2025 is daar meer as 350 opnames op die webtuiste Bach Cantates Website gelys,<ref name="Y1900"/> die eerste opname 'n simfonieorkes en bypassende koor, wat deur [[Albert Coates]] gederigeer is. Sedert die 1960, het histories geïnspireerde uitvoerings van die werk die weg gebaan vir opnames met kleiner orkeste, seunskore en periode-instrumente, en uiteindelik tot opnames waarvan elke stemparty deur slegs een stem gesing word, soos wat Joshua Rifkin reeds in 1982 voorgestel het.<ref name="Y1980">{{Cite web|url=http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV232-Rec5.htm|title=Mass in B minor BWV 232 - Recordings Part 5: 1980–1989|publisher=bach-cantatas.com|access-date=23 February 2015}}</ref> == Sien ook == * Mis in B mineur diskografie == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie}} * [http://allofbach.com/en/bwv/bwv-232/ Mis in B mineur]: uitgevoer deur die Nederlandse Bachvereniging (video en agtergrondinligting) * [http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV232.htm Bach-cantatas.com]: Teks (en die vertaling daarvan in verskeie tale), besonderhede, lys van opnames, resensies en wydlopende besprekings * {{International Music Score Library Project|work=Messe_H_moll_BWV_232_%28Bach%2C_Johann_Sebastian%29|cname=Mass in B minor}} * Gratis partiture van [[choralwiki:Mass in B minor, BWV 232 (Johann Sebastian Bach)|hierdie werk]] in die Choral Public Domain Library (ChoralWiki). * [https://web.archive.org/web/20070416184816/http://www.jsbach.org/232.html Jsbach.org]: Lys van aanbevole opnames * Smith. T.A. 1995. [http://bach.nau.edu/mass/prose/Smith01.pdf Bach's Mass in B Minor as a musical icon]. Lesing by die Ball State University. * [https://web.archive.org/web/20120806191249/http://oregonbachfestival.com/digitalbach/bminor/ Mis in B Mineur] (Flits) by die Oregon Bach-fees. * Gutmann, P. 2012. [http://www.classicalnotes.net/classics4/bachmass.html Johann Sebastian Bach: Mass in B Minor]. Geraadpleeg op 15 Maart 2025. {{Portaalbalk|Musiek}} {{Normdata}} [[Kategorie:Johann Sebastian Bach]] hxvll3f0jwy0t8ri2ct4qm0qolbiba0 0 428342 2903442 2865712 2026-05-12T17:13:05Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903442 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van [[Kultusrolprent|kultusrolprente]]''' wat alfabeties volgens titel georganiseer is. Sien [[Lys van kultusrolprente]] vir die hooflys. {{A-Z multibladsy lys|Lys van kultusrolprente}} {| class="wikitable sortable" |- ! Rolprent titel !! Jaar !! Regisseur !! Verwysings |- | ''Jaane Bhi Do Yaaro'' (''Just Let It Go, Friends'') || 1983 || Kundan Shah || <ref>{{cite news |url=http://indiatoday.intoday.in/story/jaane-bhi-do-yaaro-rereleases/1/227229.html |title=Cult classic Jaane Bhi Do Yaaro to tickle your funny bone again, re-releases today |last=Parashar |first=Noyon Jyoti |date=2 November 2012 |access-date=14 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105342/http://indiatoday.intoday.in/story/jaane-bhi-do-yaaro-rereleases/1/227229.html |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Jack & Diane'' || 2012 || Bradley Rust Gray || <ref>{{cite web |author=Alex Davidson Updated: 7 April 2015 |url=http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/10-great-gay-horror-films |title=10 great gay horror films |publisher=BFI |date=7 April 2015 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309065930/https://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/10-great-gay-horror-films |archive-date=9 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''[[Jackie Brown]]'' || 1997 || [[Quentin Tarantino]]|| <ref>{{Cite web |url=http://www.therainbowhub.com/cult-movie-review-jackie-brown/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911073021/http://www.therainbowhub.com/cult-movie-review-jackie-brown/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Jackson County Jail'' || 1976 || Roger Corman || <ref>{{cite web |author=Jackson County Jail |url=http://www.tvguide.com/movies/jackson-county-jail/102447/ |title=Jackson County Jail Movie Trailer, Reviews and More |publisher=TVGuide.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011202/https://www.tvguide.com/movies/jackson-county-jail/102447/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Jacob's Ladder'' || 1990 || Adrian Lyne || <ref>{{cite web |last=Martin |first=Philip |title=Movie Review: The Double Hour |url=http://www.arkansasonline.com/news/2011/jun/17/double-hour-20110617/ |work=Arkansas Democrat-Gazette |access-date=23 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920084341/https://www.arkansasonline.com/news/2011/jun/17/double-hour-20110617/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Jag är nyfiken – en film i gult'' (''I Am Curious (Yellow)'') || 1967 || Vilgot Sjöman || <ref>https://books.google.be/books?id=NE9lfn0FBHUC&pg=PA129&lpg=PA129&dq=cult+i+am+curious+yellow&source=bl&ots=cVfmgkRnhE&sig=Or7IikbNddvgvnDx2jU40doZLr4&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjV752H1p3KAhUGnQ4KHcUeD8kQ6AEIPDAE#v=onepage&q=cult%20i%20am%20curious%20yellow&f=false</ref> |- | ''Jailhouse Rock'' || 1957 || Richard Thorpe || <ref name="cultographies.com" /> |- | ''Janghwa, Hongryeon'' (''A Tale of Two Sisters'') || 2003 || Kim Jee-woon || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=A Tale of Two Sisters |url=http://www.avclub.com/articles/a-tale-of-two-sisters,42473/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908193140/http://www.avclub.com/articles/a-tale-of-two-sisters,42473/ |archive-date= 8 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Jason and the Argonauts'' || 1963 || Don Chaffey || <ref name="Peary1" /> |- | ''Jazz On A Summer's Day'' || 1960 || Aram Avakian, Bert Stern || <ref name="Cult2" /> |- | ''JCVD'' || 2008 || Mabrouk El Mechri || <ref name="theculturetrip.com" /> |- | ''Jesse James Meets Frankenstein's Daughter'' || 1966 || William Beaudine || <ref>https://books.google.be/books?id=-TLXYhM3cTkC&pg=PA188&lpg=PA188&dq=jesse+james+vs+frankenstein%27s+daughter+cult+film&source=bl&ots=odU1mEz4Lj&sig=1BGvwrGb2sQWZPKGGYrQAPz8s3E&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiwyYqrvrnKAhUCYQ8KHXm-Dr0Q6AEILDAC#v=onepage&q=jesse%20james%20vs%20frankenstein%27s%20daughter%20cult%20film&f=false</ref> |- | ''Jesus Christ Vampire Hunter'' || 2001 || Lee Demarbre || <ref>{{cite web |url=http://slamdance.com/7-Scares-of-Slamdance |title=7 Scares of |publisher=Slamdance |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624185009/http://slamdance.com/7-Scares-of-Slamdance |archive-date=24 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Je t' aime... moi non plus'' || 1975 || Serge Gainsbourg || <ref>http://www.viennale.at/en/films/je-taime-moi-non-plus</ref> |- | ''La Jetée'' || 1962 || Chris Marker || <ref>https://books.google.be/books?id=P_daNAuP5u0C&pg=PA85&lpg=PA85&dq=la+jetee+cult+classic&source=bl&ots=eVtfjXaRc_&sig=6dZzLXr3YzJjL5no_BGx3wWkd2Y&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiQvOmJ2ZLKAhWFdA8KHTl3DWgQ6AEIKzAC#v=onepage&q=la%20jetee%20cult%20classic&f=false</ref><ref>https://books.google.be/books?id=x1Wgi-_FmiEC&pg=PA82&lpg=PA82&dq=la+jetee+cult+classic&source=bl&ots=TYLQ_sJwVz&sig=t-4Nql-TGwtqBCLRcQUjdDQrguw&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiQvOmJ2ZLKAhWFdA8KHTl3DWgQ6AEINjAE#v=onepage&q=la%20jetee%20cult%20classic&f=false</ref> |- | ''Jezus is een Palestijn'' (''Jesus is a Palestinian'') || 1999 || Lodewijk Crijns || <ref>{{cite web |author=door Gertjan Zuilhof |url=https://www.groene.nl/artikel/explosief-onbehagen-film |title=Explosief onbehagen film – De Groene Amsterdammer |publisher=Groene.nl |date=17 Februarie 1999 |access-date=18 Desember 2015 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211244/https://www.groene.nl/artikel/explosief-onbehagen-film |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Jigarthanda'' (''Cold Heart'') || 2014 || Karthik Subbaraj || <ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/the-jigarthanda-juggernaut/article6291445.ece |title=The Jigarthanda juggernaut |location=Chennai, India |work=The Hindu |first=Subha J |last=Rao |date=7 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203030119/http://www.thehindu.com/features/metroplus/the-jigarthanda-juggernaut/article6291445.ece |archive-date=3 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Jigureul Jikyeora!'' (''Save the Green Planet!'') || 2003 || Jang Joon-hwan || <ref>{{cite journal|last=Martin|first=Daniel|title=Categorizing Cult: The Reputation and Reception of Save the Green Planet!|journal=Asian Cinema|date=March 2011|volume=22|issue=1|page=138}}</ref> |- | ''Jízda'' (''The Ride'') || 1994 || Jan Svěrák || <ref>{{Cite web |url=http://www.kinema.uwaterloo.ca/article.php?id=279 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 3 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303154526/http://www.kinema.uwaterloo.ca/article.php?id=279 |url-status=dead }}</ref><ref>https://books.google.be/books?id=vwcEAAAAMBAJ&pg=PA101&lpg=PA101&dq=jizda+the+ride+cult+film&source=bl&ots=g2gHl3PJMp&sig=INR1Tw6H0zSiZdDimttswNTBBAg&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiJ0rzH2aXKAhVDJw8KHefQBBMQ6AEINjAD#v=onepage&q=jizda%20the%20ride%20cult%20film&f=false</ref><ref name="glasgowguardian.co.uk">{{Cite web |url=http://glasgowguardian.co.uk/2012/06/23/watch-czech-cinema/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 6 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306000103/https://glasgowguardian.co.uk/2012/06/23/watch-czech-cinema/ |url-status=dead }}</ref><ref name="kinokinomozi.wordpress.com">https://kinokinomozi.wordpress.com/</ref> |- | ''John Dies at the End'' || 2012 || Don Coscarelli || <ref>{{cite news |url=http://variety.com/2013/film/news/happy-end-for-cult-pic-1118065533/ |title=Happy 'End' for cult pic |last=Stewart |first=Andrew |work=Variety |date=2 Februarie 2013 |access-date=28 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920010948/https://variety.com/2013/film/news/happy-end-for-cult-pic-1118065533/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Johnny Got His Gun'' || 1971 || Dalton Trumbo || <ref name="joesgarage.nl" /><ref>{{Cite web |url=http://www.genocidescholars.org/resources/filmography |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=13 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113133141/http://www.genocidescholars.org/resources/filmography |url-status=dead }}</ref> |- | ''Johnny Guitar'' || 1954 || Nicholas Ray || <ref>https://books.google.be/books?id=RvvWCQAAQBAJ&pg=PA76&lpg=PA76&dq=blazing+saddles+cult+film&source=bl&ots=tWUd2I58IP&sig=Fm-ktOCjnOsd4OHDXVZdxd6VR1E&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiZ-t3S-YjKAhVKSRoKHV7ZByYQ6AEIPzAF#v=onepage&q=blazing%20saddles%20cult%20film&f=false</ref> |- | ''Johnny Suede'' || 1991 || Tom DiCillo || <ref>https://books.google.be/books?id=-d-x9_VhoEgC&pg=PA98&lpg=PA98&dq=johnny+suede+cult+film&source=bl&ots=eMc5Vz_dhP&sig=cZIvOJa1kHH0IPQtNNG6QcwOTXc&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiVmpbt6YjKAhXJ6xQKHZRkCRE4ChDoAQghMAE#v=onepage&q=johnny%20suede%20cult%20film&f=false</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.filmfest-muenchen.de/en/festival/news/2011/5/tom-dicillo/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 7 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207210517/http://www.filmfest-muenchen.de/en/festival/news/2011/5/tom-dicillo/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Jūbē Ninpūchō'' (''Ninja Scroll'') || 1993 || Yoshiaki Kawajiri || <ref name="theelectric.co.uk" /> |- | ''Jubilee'' || 1978 || Derek Jarman || <ref name="cultographies1" /> |- | ''Jules et Jim'' (''Jules and Jim'') || 1961 || François Truffaut || <ref>https://books.google.be/books?id=kjcDAwAAQBAJ&pg=PT35&lpg=PT35&dq=jules+et+jim+cult+film&source=bl&ots=c52ePBcYLJ&sig=wB_rYas7EIGDSxMEJT3uREXITJM&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjRjMmt-_XJAhUEhg8KHfPWAqUQ6AEIXDAI#v=onepage&q=jules%20et%20jim%20cult%20film&f=false</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.filmsdefrance.com/review/jules-et-jim-1962.html |title=argiefkopie |access-date=23 April 2025 |archive-date= 7 Maart 2016 |archive-url=https://archive.today/20160307215654/http://www.filmsdefrance.com/review/jules-et-jim-1962.html |url-status=dead }}</ref> |- | ''Ju-On: The Grudge'' || 2002 || Takashi Shimizu || <ref name="autogenerated2" /> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Peary1">Danny Peary|Peary, Danny. ''Cult Movies (book)|Cult Movies'', Delta Books, 1981. {{ISBN|0-517-20185-2}}</ref> }} 6ujayj9zhiqudnu710qmcey3imhkohm 0 428899 2903435 2862603 2026-05-12T16:08:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903435 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Geen bronnelys}} {{Inligtingskas Maatskappy|naam=Lars International Pictures|tipe=[[Privaat maatskappy]]|stigting=1987|ligging_land=[[Suid-Afrika]]|ontbind=1991|sleutelpersone=Cedric M. Kuhlenthal|industrie=[[Rolprent]]|produkte=[[Rolprent]]}} '''Lars International Pictures''' was 'n Suid-Afrikaanse filmproduksie- en verspreidingsmaatskappy wat iewers tussen 1987 en 1991 bedryf is. Dit het Engelstalige films vervaardig wat oorsee buite Suid-Afrika versprei is. Dit is op 'n stadium in 1989 deur medevervaardiger Cedric M. Kuhlenthal bestuur. == Filmografie == * ''[[Nukie]]'' (1987)<ref name="lbxd" /> * ''[[The Emissary]]'' (1988) * ''[[Hold My Hand, I'm Dying]]'' (1988) * ''[[Circles in a Forest]]'' (1989) * ''[[Brutal Glory]]'' (1989) * ''[[Toxic Effect]]'' (1989) * ''[[The Sandgrass People]]'' (1990)<ref name="lbxd" /> * ''[[Curse of the Crystal Eye]]'' (1991) == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="lbxd">https://letterboxd.com/studio/lars-international-pictures/</ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Rolprentmaatskappye]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse maatskappye]] hngcg4ujv8dw1nkl7do4hwvn3fevydn 0 429639 2903535 2892705 2026-05-12T22:36:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2903535 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Karim Benzema | image = [[Lêer:Karim Benzema wearing Real Madrid home kit 2021-2022.jpg|240px]] | caption = Benzema in 2021 | fullname = Karim Mostafa Benzema<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=33786 |archive-url=https://archive.today/20190615003825/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=33786 |url-status=dead |archive-date=15 June 2019 |title=Acta del Partido celebrado el 20 de marzo de 2016, en Madrid |trans-title=Minutes of the Match held on 20 March 2016, in Madrid |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=15 June 2019 |language=es }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1987|12|19|df=y}}<ref>{{cite web |url=http://www.fifadata.com/documents/FCWC/2017/pdf/FCWC_2017_Squadlists.pdf |title=FIFA Club World Cup UAE 2017: List of players: Real Madrid CF |publisher=FIFA |page=5 |date=16 December 2017 |access-date=23 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223004345/https://www.fifadata.com/documents/fcwc/2017/pdf/fcwc_2017_squadlists.pdf |archive-date=23 December 2017 |url-status=dead }}</ref> | birth_place = [[Lyon]], Frankryk | height = 1,85 m<ref>{{cite web|title=Real Madrid C.F. – Karim Benzema|work=Real Madrid C.F. - Web Oficial |url=http://www.realmadrid.com/en/football/squad/karim-benzema|publisher=[[Real Madrid C.F.]]|access-date=18 November 2017|archive-date=20 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171120174627/http://www.realmadrid.com/en/football/squad/karim-benzema|url-status=live}}</ref> | position = Doelskieter | currentclub = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] | clubnumber = 9 | youthyears1 = 1993–1996 | youthclubs1 = AS Des Buers Villeurbanne | youthyears2 = 1996–1997 | youthclubs2 = Bron | youthyears3 = 1997–2005 | youthclubs3 = [[Olympique Lyonnais|Lyon]] | years1 = 2004–2006 | clubs1 = [[Olympique Lyonnais|Lyon II]] | caps1 = 20 | goals1 = 15 | years2 = 2004–2009 | clubs2 = [[Olympique Lyonnais|Lyon]] | caps2 = 112 | goals2 = 43 | years3 = 2009–2023 | clubs3 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps3 = 439 | goals3 = 238 | years4 = 2023–2026 | clubs4 = [[Al-Ittihad Club|Al-Ittihad]] | caps4 = 64<!-- league games only --> | goals4 = 38<!-- league games only --> | years5 = 2026– | clubs5 = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] | caps5 = 10 | goals5 = 9 | nationalyears1 = 2004 | nationalteam1 = Frankryk o/17 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2004–2005 | nationalteam2 = Frankryk o/18 | nationalcaps2 = 17 | nationalgoals2 = 14 | nationalyears3 = 2005–2006 | nationalteam3 = Frankryk o/19 | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 5 | nationalyears4 = 2006 | nationalteam4 = Frankryk o/21 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2007–2022 | nationalteam5 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps5 = 97 | nationalgoals5 = 37 | pcupdate = 12 Mei 2025 }} '''Karim Mostafa Benzema''' ([[Arabies]]: كريم مصطفى بن زيما; gebore [[19 Desember]] [[1987]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller speel en kaptein is van die [[Saoediese Professionele Liga|Saoedi-Arabiese Pro Liga]]-klub [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]. Benzema word beskou as een van die grootste aanvallers van alle tye en is ’n kreatiewe voorspeler bekend vir sy tegniese vaardighede, visie en veelsydigheid op die veld. Hy het 25 trofeë met [[Real Madrid]] gewen, insluitend vier [[La Liga]]-, drie Copa del Rey- en vyf [[UEFA Champions League]]-titels. Hy het meer as 500 loopbaandoele vir klub en land aangeteken en is Real Madrid se tweede hoogste doelskieter en die speler met die meeste doelassists in die klub se geskiedenis.<ref name="goal.com">{{Cite web|url=https://www.goal.com/en/lists/ronaldo-batistuta-all-time-best-number-9-strikers-football/jfoyaawwg5sw1tvsr4m16qeo1#csdc9cf64ee64c72cd|title=Ronaldo, Batistuta & the all-time best 'Number 9' strikers in football|date=28 February 2021|website=Goal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163415/https://www.goal.com/en/lists/ronaldo-batistuta-all-time-best-number-9-strikers-football/jfoyaawwg5sw1tvsr4m16qeo1#csdc9cf64ee64c72cd|archive-date=20 September 2022|access-date=16 September 2022|url-status=live}}</ref><ref name="90min.com">{{Cite web|url=https://www.90min.com/posts/greatest-strikers-of-all-time-ranked|title=The 30 greatest strikers of all time|date=25 May 2021|website=90min|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203703/https://www.90min.com/posts/greatest-strikers-of-all-time-ranked|archive-date=24 June 2021|access-date=23 June 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://therealchamps.com/2022/03/26/benzema-rank-best-french-strikers/|title=Where does Karim Benzema rank among the best French strikers of all time?|date=26 March 2022|website=TheRealChamps|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163720/https://therealchamps.com/2022/03/26/benzema-rank-best-french-strikers/|archive-date=20 September 2022|access-date=16 September 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/40490059/ranking-top-25-men-soccer-players-21st-century|title=Ranking the top 25 men's soccer players of the 21st century|date=2024-07-23|website=ESPN|language=en|access-date=2025-01-24}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en-US/the-club/history/football-legends/karim-benzema|title=Benzema 2009 - 2023: 5 European Cups and the second top scorer in club history|publisher=Real Madrid CF}}</ref><ref name="asissts">{{cite news|title=Real Madrid Top Assists Of All Time [2022 List]|url=https://soofootball.com/real-madrid-top-assists-of-all-time/|date=22 May 2022|access-date=17 August 2022|archive-date=17 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817160531/https://soofootball.com/real-madrid-top-assists-of-all-time/#:~:text=After%20all%20said%20and%20done,155%20assists%20to%20his%20name.|url-status=live}}</ref> Benzema is in [[Lyon]] gebore as kind van ouers van [[Algerië|Algeriese]] afkoms en het sy loopbaan in 2005 by sy tuisdorpklub Olympique Lyonnais begin, waar hy sporadies tot drie [[Ligue 1]]-titeloorwinnings bygedra het. In 2008 is hy as die liga se Speler van die Jaar aangewys en ook in die Span van die Jaar opgeneem, nadat hy as die topdoelskieter geëindig het en sy vierde ligatitel en eerste Coupe de France gewen het. In 2009 was Benzema die onderwerp van ’n toe-Franse rekord oordrag toe hy by Real Madrid aangesluit het in ’n transaksie ter waarde van €35 miljoen. Ná aanvanklike sukkel om homself in sy debuutseisoen te vestig, het hy later ’n konstante doelskiettempo ontwikkel en was hy deel van die hoog aangeskrewe trio saam met [[Cristiano Ronaldo]] en [[Gareth Bale]] – bekend as "BBC" – wat sleutelrolle gespeel het in vier Champions League-oorwinnings tussen 2014 en 2018. Na Ronaldo se vertrek in 2018 het Benzema oorgeskakel van ’n valse nommer 9 na ’n tradisionele aanvaller. Hy is van 2018 tot 2023 vyf agtereenvolgende jare in die La Liga-span van die Seisoen opgeneem, het twee keer die La Liga Beste Speler-prys gewen en in 2022 vir die eerste keer die Pichichi-trofee gewen. Benzema het as die Champions League se topdoelskieter geëindig toe hy in 2022 sy vyfde titel gewen het, en het die klub as kaptein gelei in sy laaste seisoen voordat hy die volgende jaar by Al-Ittihad in [[Saoedi-Arabië]] aangesluit het. In Februarie 2026 het hy van [[Djedda]] na [[Riaad]] verhuis om by Al-Hilal aan te sluit.<ref>{{cite web |title=Karim Benzema Completes Shock Transfer to Al Hilal on Deadline Day |url=https://www.khelwire.com/articles/karim-benzema-completes-shock-transfer-to-al-hilal-on-deadline-day |website=KhelWire |date=2 February 2026 |access-date=3 February 2026}}</ref> As ’n Franse internasionale speler het Benzema die 2004 UEFA Europese Onder-17 Kampioenskap gewen en sy senior debuut vir Frankryk in 2007 gemaak op die ouderdom van 19. Ná deelname aan UEFA Euro 2008 is hy omstrede uitgelaat vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 FIFA Wêreldbeker]]. Ná sy terugkeer vir [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|Euro 2012]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014 Wêreldbeker]], het hy meer as vyf jaar lank nie vir [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] gespeel nie nadat hy in 2015 in ’n afpersingskandaal betrek is. Hy het later teruggekeer vir Euro 2020, waar hy die Bronsstewel gewen het. Benzema was ook deel van die Franse span wat tweede geëindig het by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022 FIFA Wêreldbeker]], hoewel hy nie aan die toernooi deelgeneem het nie weens ’n besering. Hy het egter steeds ’n medalje ontvang. Hy het in Desember 2022 ná die Wêreldbeker sy internasionale uittrede aangekondig. Altesaam het Benzema 97 wedstryde vir Frankryk gespeel en 37 doele aangeteken, wat hom die sesde hoogste doelskieter in die land se geskiedenis maak. Hy is ook vier keer as Franse Speler van die Jaar deur ''France Football'' aangewys. Vir sy vertonings in 2021 en 2022 is Benzema bekroon as [[UEFA]] Speler van die Jaar en het hy die Ballon d'Or gewen, waarmee hy die vyfde Franse speler geword het wat dié eerbewys ontvang het. As een van die best betaalde sokkerspelers ter wêreld, is hy in 2024 op ''[[Forbes]]'' se lys van wêreld se hoogste betaalde atlete geplaas.<ref>{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/sports/football/dans-le-fief-des-benzema-et-des-zidane-en-kabylie-terre-de-ballons-dor-03-02-2023-I4NV3I3YUBFMFDWPW43RSCVL7U.php|title=Dans le fief des Benzema et des Zidane en Kabylie, terre de Ballons d'or|last=à 10h30|first=Par Vincent Mongaillard Le 3 février 2023|date=3 February 2023|website=leparisien.fr|language=fr-FR|access-date=5 April 2024}}</ref><ref>{{cite news|date=17 October 2022|title=Karim Benzema sacré Ballon d'Or France Football 2022|language=fr|work=L'Équipe|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Karim-benzema-sacre-ballon-d-or-france-football-2022/1359907|access-date=17 October 2022|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226184214/https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Karim-benzema-sacre-ballon-d-or-france-football-2022/1359907|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/justinbirnbaum/2024/05/16/the-worlds-10-highest-paid-athletes-2024/|title=The World's 10 Highest-Paid Athletes 2024|last=Birnbaum|first=Justin|website=Forbes|language=en|access-date=2024-06-27}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Benzema, Karim}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] bpa7srsrsfaakpet686dxfhzh72a83b 2903538 2903535 2026-05-12T22:39:04Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2903538 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Karim Benzema | image = [[Lêer:Karim Benzema wearing Real Madrid home kit 2021-2022.jpg|240px]] | caption = Benzema in 2021 | fullname = Karim Mostafa Benzema<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=33786 |archive-url=https://archive.today/20190615003825/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=33786 |url-status=dead |archive-date=15 June 2019 |title=Acta del Partido celebrado el 20 de marzo de 2016, en Madrid |trans-title=Minutes of the Match held on 20 March 2016, in Madrid |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=15 June 2019 |language=es }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1987|12|19|df=y}}<ref>{{cite web |url=http://www.fifadata.com/documents/FCWC/2017/pdf/FCWC_2017_Squadlists.pdf |title=FIFA Club World Cup UAE 2017: List of players: Real Madrid CF |publisher=FIFA |page=5 |date=16 December 2017 |access-date=23 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223004345/https://www.fifadata.com/documents/fcwc/2017/pdf/fcwc_2017_squadlists.pdf |archive-date=23 December 2017 |url-status=dead }}</ref> | birth_place = [[Lyon]], Frankryk | height = 1,85 m<ref>{{cite web|title=Real Madrid C.F. – Karim Benzema|work=Real Madrid C.F. - Web Oficial |url=http://www.realmadrid.com/en/football/squad/karim-benzema|publisher=[[Real Madrid]]|access-date=18 November 2017|archive-date=20 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171120174627/http://www.realmadrid.com/en/football/squad/karim-benzema|url-status=live}}</ref> | position = Doelskieter | currentclub = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] | clubnumber = 9 | youthyears1 = 1993–1996 | youthclubs1 = AS Des Buers Villeurbanne | youthyears2 = 1996–1997 | youthclubs2 = Bron | youthyears3 = 1997–2005 | youthclubs3 = [[Olympique Lyonnais|Lyon]] | years1 = 2004–2006 | clubs1 = [[Olympique Lyonnais|Lyon II]] | caps1 = 20 | goals1 = 15 | years2 = 2004–2009 | clubs2 = [[Olympique Lyonnais|Lyon]] | caps2 = 112 | goals2 = 43 | years3 = 2009–2023 | clubs3 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps3 = 439 | goals3 = 238 | years4 = 2023–2026 | clubs4 = [[Al-Ittihad Club|Al-Ittihad]] | caps4 = 64<!-- league games only --> | goals4 = 38<!-- league games only --> | years5 = 2026– | clubs5 = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] | caps5 = 10 | goals5 = 9 | nationalyears1 = 2004 | nationalteam1 = Frankryk o/17 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2004–2005 | nationalteam2 = Frankryk o/18 | nationalcaps2 = 17 | nationalgoals2 = 14 | nationalyears3 = 2005–2006 | nationalteam3 = Frankryk o/19 | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 5 | nationalyears4 = 2006 | nationalteam4 = Frankryk o/21 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2007–2022 | nationalteam5 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps5 = 97 | nationalgoals5 = 37 | pcupdate = 12 Mei 2025 }} '''Karim Mostafa Benzema''' ([[Arabies]]: كريم مصطفى بن زيما; gebore [[19 Desember]] [[1987]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller speel en kaptein is van die [[Saoediese Professionele Liga|Saoedi-Arabiese Pro Liga]]-klub [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]]. Benzema word beskou as een van die grootste aanvallers van alle tye en is ’n kreatiewe voorspeler bekend vir sy tegniese vaardighede, visie en veelsydigheid op die veld. Hy het 25 trofeë met [[Real Madrid]] gewen, insluitend vier [[La Liga]]-, drie Copa del Rey- en vyf [[UEFA Champions League]]-titels. Hy het meer as 500 loopbaandoele vir klub en land aangeteken en is Real Madrid se tweede hoogste doelskieter en die speler met die meeste doelassists in die klub se geskiedenis.<ref name="goal.com">{{Cite web|url=https://www.goal.com/en/lists/ronaldo-batistuta-all-time-best-number-9-strikers-football/jfoyaawwg5sw1tvsr4m16qeo1#csdc9cf64ee64c72cd|title=Ronaldo, Batistuta & the all-time best 'Number 9' strikers in football|date=28 February 2021|website=Goal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163415/https://www.goal.com/en/lists/ronaldo-batistuta-all-time-best-number-9-strikers-football/jfoyaawwg5sw1tvsr4m16qeo1#csdc9cf64ee64c72cd|archive-date=20 September 2022|access-date=16 September 2022|url-status=live}}</ref><ref name="90min.com">{{Cite web|url=https://www.90min.com/posts/greatest-strikers-of-all-time-ranked|title=The 30 greatest strikers of all time|date=25 May 2021|website=90min|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203703/https://www.90min.com/posts/greatest-strikers-of-all-time-ranked|archive-date=24 June 2021|access-date=23 June 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://therealchamps.com/2022/03/26/benzema-rank-best-french-strikers/|title=Where does Karim Benzema rank among the best French strikers of all time?|date=26 March 2022|website=TheRealChamps|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163720/https://therealchamps.com/2022/03/26/benzema-rank-best-french-strikers/|archive-date=20 September 2022|access-date=16 September 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.espn.in/football/story/_/id/40490059/ranking-top-25-men-soccer-players-21st-century|title=Ranking the top 25 men's soccer players of the 21st century|date=2024-07-23|website=ESPN|language=en|access-date=2025-01-24}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en-US/the-club/history/football-legends/karim-benzema|title=Benzema 2009 - 2023: 5 European Cups and the second top scorer in club history|publisher=Real Madrid CF}}</ref><ref name="asissts">{{cite news|title=Real Madrid Top Assists Of All Time [2022 List]|url=https://soofootball.com/real-madrid-top-assists-of-all-time/|date=22 May 2022|access-date=17 August 2022|archive-date=17 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817160531/https://soofootball.com/real-madrid-top-assists-of-all-time/#:~:text=After%20all%20said%20and%20done,155%20assists%20to%20his%20name.|url-status=live}}</ref> Benzema is in [[Lyon]] gebore as kind van ouers van [[Algerië|Algeriese]] afkoms en het sy loopbaan in 2005 by sy tuisdorpklub Olympique Lyonnais begin, waar hy sporadies tot drie [[Ligue 1]]-titeloorwinnings bygedra het. In 2008 is hy as die liga se Speler van die Jaar aangewys en ook in die Span van die Jaar opgeneem, nadat hy as die topdoelskieter geëindig het en sy vierde ligatitel en eerste Coupe de France gewen het. In 2009 was Benzema die onderwerp van ’n toe-Franse rekord oordrag toe hy by Real Madrid aangesluit het in ’n transaksie ter waarde van €35 miljoen. Ná aanvanklike sukkel om homself in sy debuutseisoen te vestig, het hy later ’n konstante doelskiettempo ontwikkel en was hy deel van die hoog aangeskrewe trio saam met [[Cristiano Ronaldo]] en [[Gareth Bale]] – bekend as "BBC" – wat sleutelrolle gespeel het in vier Champions League-oorwinnings tussen 2014 en 2018. Na Ronaldo se vertrek in 2018 het Benzema oorgeskakel van ’n valse nommer 9 na ’n tradisionele aanvaller. Hy is van 2018 tot 2023 vyf agtereenvolgende jare in die La Liga-span van die Seisoen opgeneem, het twee keer die La Liga Beste Speler-prys gewen en in 2022 vir die eerste keer die Pichichi-trofee gewen. Benzema het as die Champions League se topdoelskieter geëindig toe hy in 2022 sy vyfde titel gewen het, en het die klub as kaptein gelei in sy laaste seisoen voordat hy die volgende jaar by Al-Ittihad in [[Saoedi-Arabië]] aangesluit het. In Februarie 2026 het hy van [[Djedda]] na [[Riaad]] verhuis om by Al-Hilal aan te sluit.<ref>{{cite web |title=Karim Benzema Completes Shock Transfer to Al Hilal on Deadline Day |url=https://www.khelwire.com/articles/karim-benzema-completes-shock-transfer-to-al-hilal-on-deadline-day |website=KhelWire |date=2 February 2026 |access-date=3 February 2026}}</ref> As ’n Franse internasionale speler het Benzema die 2004 UEFA Europese Onder-17 Kampioenskap gewen en sy senior debuut vir Frankryk in 2007 gemaak op die ouderdom van 19. Ná deelname aan UEFA Euro 2008 is hy omstrede uitgelaat vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010 FIFA Wêreldbeker]]. Ná sy terugkeer vir [[Europese Sokkerkampioenskap 2012|Euro 2012]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014 Wêreldbeker]], het hy meer as vyf jaar lank nie vir [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] gespeel nie nadat hy in 2015 in ’n afpersingskandaal betrek is. Hy het later teruggekeer vir Euro 2020, waar hy die Bronsstewel gewen het. Benzema was ook deel van die Franse span wat tweede geëindig het by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022 FIFA Wêreldbeker]], hoewel hy nie aan die toernooi deelgeneem het nie weens ’n besering. Hy het egter steeds ’n medalje ontvang. Hy het in Desember 2022 ná die Wêreldbeker sy internasionale uittrede aangekondig. Altesaam het Benzema 97 wedstryde vir Frankryk gespeel en 37 doele aangeteken, wat hom die sesde hoogste doelskieter in die land se geskiedenis maak. Hy is ook vier keer as Franse Speler van die Jaar deur ''France Football'' aangewys. Vir sy vertonings in 2021 en 2022 is Benzema bekroon as [[UEFA]] Speler van die Jaar en het hy die [[Ballon d'Or]] gewen, waarmee hy die vyfde Franse speler geword het wat dié eerbewys ontvang het. As een van die best betaalde sokkerspelers ter wêreld, is hy in 2024 op ''[[Forbes]]'' se lys van wêreld se hoogste betaalde atlete geplaas.<ref>{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/sports/football/dans-le-fief-des-benzema-et-des-zidane-en-kabylie-terre-de-ballons-dor-03-02-2023-I4NV3I3YUBFMFDWPW43RSCVL7U.php|title=Dans le fief des Benzema et des Zidane en Kabylie, terre de Ballons d'or|last=à 10h30|first=|date=3 February 2023|website=leparisien.fr|language=fr-FR|access-date=5 April 2024}}</ref><ref>{{cite news|date=17 October 2022|title=Karim Benzema sacré Ballon d'Or France Football 2022|language=fr|work=L'Équipe|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Karim-benzema-sacre-ballon-d-or-france-football-2022/1359907|access-date=17 October 2022|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226184214/https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Karim-benzema-sacre-ballon-d-or-france-football-2022/1359907|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/justinbirnbaum/2024/05/16/the-worlds-10-highest-paid-athletes-2024/|title=The World's 10 Highest-Paid Athletes 2024|last=Birnbaum|first=Justin|website=Forbes|language=en|access-date=2024-06-27}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Benzema, Karim}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] 965uvg37sm50mtmh8lli6djvnyakdxy 0 430013 2903615 2790384 2026-05-13T09:41:16Z Aliwal2012 39067 verwyder 2903615 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Magda Blondiau Arnold''' (gebore Magda Barta-Blondau; 22 Desember 1903 – 5 Oktober 2002) <ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.apadivisions.org/division-35/about/heritage/magda-arnold-biography|title=Biography of Magda B. Arnold|last=Fields|first=Rona M.|website=Society for the Psychology of Women|language=en|access-date=2019-12-01}}</ref> was 'n Kanadese [[sielkundige]] wat die eerste kontemporêre teoretikus was wat 'n evalueringsteorie van emosies ontwikkel het, wat wegbeweeg het van "gevoel"-teorieë (bv. James-Lange-teorie) en gedragsteorieë (bv. Cannon-Bard teorie) na die [[Kognisie|kognitiewe]] benadering. <ref name="fem">{{Cite web|url=https://feministvoices.com/profiles/magda-arnold|title=Magda Arnold - Psychology's Feminist Voices|last=Held|first=Lisa|date=2010|editor-last=Rutherford|editor-first=A.|website=Psychology's Feminist Voices|access-date=2019-12-01}}</ref> <ref name="cog">{{Cite web|url=http://www.cognitivepsychologyarena.com/magda-b-arnolds-contributions-to-emotion-research-and-theory-9781841699868|title=Home|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217153153/http://www.cognitivepsychologyarena.com/magda-b-arnolds-contributions-to-emotion-research-and-theory-9781841699868|archive-date=2009-12-17|access-date=2011-07-08}}</ref> Sy het ook 'n nuwe metode geskep om die tematiese appersepsietoets te interpreteer, naamlik die Storievolgorde-analise. Sy was 'n Guggenheim- genoot in 1957. <ref name="gf">{{Cite web|url=http://www.gf.org/fellows/455-magda-b-arnold|title=Magda B. Arnold - John Simon Guggenheim Memorial Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20120923032058/http://www.gf.org/fellows/455-magda-b-arnold|archive-date=2012-09-23|access-date=2011-07-08}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Arnold is in Mährisch Trübau, Moerawië, Oostenryk-Hongarye gebore (tot 1918 was die dorp deel van die Oostenrykse monargie; nou is Moravská Třebová in die [[Tsjeggië|Tsjeggiese Republiek]]) as dogter van Rudolph Barta en Rosa Marie Blondiau. Sy het met Robert Arnold getrou en het na Praag verhuis. Sy het deelgeneem aan sielkundeklasse by Charles Universiteit waar sy as sekretaresse aangestel was. In 1928 het die Arnolds Tsjeggo-Slowakye verlaat en na Kanada geëmigreer. Arnold het drie kinders gehad: Joan, Margaret en Katherine. Robert en Magda is in 1939 uitmekaar. Arnold het sielkunde aan die Universiteit van Toronto gestudeer waar sy in 1939 met 'n baccalaureusgraad gegradueer het. Sy het haar nagraadse studies aan die Universiteit van Toronto voortgesit, waar sy die verhouding tussen emosie en spierspanning bestudeer het; sy het haar meestersgraad in 1940 verwerf, gevolg deur haar doktorsgraad in 1942. <ref name=":2">{{Cite journal |last=Shields |first=Stephanie A. |last2=Fields |first2=Rona M. |date=2003 |title=Obituaries: Magda B. Arnold (1903-2002). |journal=American Psychologist |volume=58 |issue=5 |pages=403–404 |doi=10.1037/0003-066X.58.5.403 |issn=0003-066X}}</ref> == Loopbaan == In 1942 was Arnold aangestel by die Universiteit van Toronto na haar doktorsgraadstudies. Sy is in 1946 genooi om die Direkteur van Navorsing en Opleiding by die Sielkundige Dienste vir Kanadese Veteraansake te wees. Gedurende die daaropvolgende jaar het Arnold 'n pos by ''Wellesley College'' aanvaar. In 1948 het sy ingestaan as 'n medeprofessor en departementele voorsitter by ''Bryn Mawr College''. In hierdie tydperk het sy met haar dogter herenig. Twee jaar later het sy departementele voorsitter by ''Barat College'' geword om die akademiese omgewing te help verbeter. In 1952 aanvaar Arnold 'n pos by Loyola Universiteit (Chicago) om op navorsing te fokus. Sy is bevorder tot direkteur van die Gedragslaboratorium. Gedurende 'n tydperk van twintig jaar het Arnold internasionaal gereis om by universiteite in Oos-Europa klas te gee, terwyl sy met Loyola geaffilieer was. In 1972 het sy 'n geringe terugslag in haar navorsing ondervind terwyl sy by ''Spring Hill College'' klas gegee het. Dit was toegeskryf aan 'n gebrek aan ondersteuning van die akademiese gemeenskap. Sy het vinnig aanbeweeg na die Universiteit van Suid-Alabama se Mediese Skool om terug te keer na ernstige navorsing oor die brein. Uiteindelik, in 1975, het Arnold besluit om uit die akademie te tree. Sy het haar tyd gebruik om haar boek, ''Memory and the Brain,'' klaar te skryf. <ref>{{Cite book |last=Arnold, Magda B. |title=Memory and the brain |date=1984 |publisher=L. Erlbaum Associates |isbn=0-89859-290-9 |location=Hillsdale, N.J. |oclc=10275461}}</ref> == Dood == Arnold is oorlede op 5 Oktober 2002 in [[Tucson]], [[Arizona]]. <ref>Magda B. Arnold (1903-2002): https://www.apadivisions.org/division-35/about/heritage/magda-arnold-biography</ref> == Bydraes == === Tematiese Appersepsie Toets === Naskoolse opleiding het daartoe aanleiding gegee dat Arnold die pos van Direkteur van Navorsing en Opleiding vir die Kanadese Veteraansake-afdeling aanvaar het. Dit was daar waar sy 'n stelsel ontwikkel het om die Tematiese Appersepsietoets te ontleed. Die stelsel was anders as vorige assesseringstelsels omdat dit vir beide "normale en neurotiese" pasiënte gebruik kon word. Arnold het die toets ontleed deur vyf subopskrifte te gebruik: ouer-kind situasies, heteroseksuele situasies, selfdegeslag situasies, enkellopendes en diverse situasies. Elke subopskrif het ooreenstemmende scenario's (stories) om die pasiënt se reaksies te vergelyk. Die vergelykings word gebruik om 'n dominante konflik, en die nodige vlak van behandeling te bepaal. <ref>{{Cite journal |last=Arnold |first=Magda B. |date=1949 |title=A demonstration analysis of the TAT in a clinical setting. |journal=The Journal of Abnormal and Social Psychology |volume=44 |issue=1 |pages=97–111 |doi=10.1037/h0059114 |issn=0096-851X |pmid=18123763}}</ref> === Teorie van emosie === Arnold definieer emosie as tendense van belewings wat afhanklik is van twee prosesse. (1) 'n Persoon moet 'n emosie ervaar as gevolg van eksterne stimuli, die emosie onthou en dan die emosie verbeel. (2) Vervolgens word die emosie beoordeel deur te erken dat die eksterne stimuli 'n invloed op jouself uitgeoefen het. Arnold het emosies as "aksieneigings" beskryf. Emosies en aksies word deur motivering verbind, en motivering word tydens beoordeling bepaal. <ref>Cornelius, R. R. (2006). Magda Arnold’s Thomistic theory of emotion, the self-ideal, and the moral dimension of appraisal. ''Cognition and Emotion'', ''20''(7), 976–1000. <nowiki>https://doi.org/10.1080/02699930600616411</nowiki></ref> Arnold het teoretiseer dat voorafgaande emosies daaropvolgende emosies beïnvloed. Die drie faktore wat bydra tot hierdie idee is: affektiewe geheue, emosionele houding en konstantheid van beoordeling. Affektiewe geheue is die proses om vorige ervarings te herleef en die ervaring dan op die nuwe situasie van toepassing te maak. Emosionele houding is die wanbalans van emosies, wat beoordeling beïnvloed. Konstantheid van beoordeling is die blywende persepsie of die stimuli goed of sleg is. Arnold verduidelik emosiefunksies as georganiseerd en ongeorganiseerd. Emosies organiseer 'n persoon se verhouding met die wêreld, maar emosies kan ook doelgerigte gedrag onderbreek. <ref name=":0">{{Cite journal |last=Mooren |first=J. H. M. |last2=van Krogten |first2=I. A. M. H. |date=February 1993 |title=Contributions to the History of Psychology: CXII. Magda B. Arnold Revisited: 1991 |journal=Psychological Reports |volume=72 |issue=1 |pages=67–84 |doi=10.2466/pr0.1993.72.1.67 |issn=0033-2941 |s2cid=143933043}}</ref> === Geheue en die brein === Arnold het onvermoeid gewerk om die verband tussen breinfunksie en geheue te verduidelik. Sy het dierenavorsing gedoen en sterk gefokus op gepubliseerde werk (weens laboratoriumbeperkings). Arnold het probleme ondervind met internasionale samewerking, wat gevolg is deur vertragings in publikasies. Arnold se siening oor geheue is deur beoordeling beïnvloed; sy het geheue as 'n dinamiese proses beskou. Haar werk word beskou as "haar tyd vooruit", en dit het latere navorsers beïnvloed toe breinkarteringtegnologie beskikbaar geword het. <ref name=":1">{{Cite journal |last=Shields |first=Stephanie |date=2006 |title=Magda B. Arnold: Pioneer in Research on Emotion |journal=Portraits of Pioneers in Psychology |volume=6 |pages=223–237}}</ref> === Ander bydraes === Sy het die Toronto Psychology Club georganiseer om die kommunikasie tussen professionele kollegas te bewerkstellig. Die klub het in 1947 die ''Ontario Psychological Association'' geword. Sy het werkswinkels ontwikkel om sielkundiges in persoonlikheidstoetsing op te lei, wat ongewoon was weens die gewildheid van intelligensietoetsing. Die werkswinkels het gefokus op die verbetering van die lewenskwaliteit van militêre veterane na die Tweede Wêreldoorlog. <ref>Shields, S. A. (2006). Magda B. Arnold’s life and work in context. ''Cognition and Emotion'', ''20''(7), 902–919. <nowiki>https://doi.org/10.1080/02699930600615827</nowiki></ref> In 1948 het Arnold vroulike navorsers verteenwoordig by die ''Mooseheart Simposium on Feelings and Emotion.'' <ref name=":2">{{Cite journal |last=Shields |first=Stephanie A. |last2=Fields |first2=Rona M. |date=2003 |title=Obituaries: Magda B. Arnold (1903-2002). |journal=American Psychologist |volume=58 |issue=5 |pages=403–404 |doi=10.1037/0003-066X.58.5.403 |issn=0003-066X}}</ref> == Werke == * Arnold, M.B. & Gasson, J.A. (1954). ''[[iarchive:humanpersonanapp010557mbp|The human person: An approach to an integral theory of personality]]''. New York: The Ronald Press. * Arnold, M.B. (1960). ''Emotion and personality''. New York: Columbia University Press. * Arnold, M.B. (1962). ''Story sequence analysis: A new method of measuring motivation and predicting achievement.'' New York: Columbia University Press. * Arnold, M.B. (1984). ''Memory and the Brain.'' Hillsdale, NJ: Erlbaum. == Verwysings == {{Verwysings|45em}} == Bronnelys == * Cornelius, R. R. (2006). Magda Arnold's Thomistic theory of emotion, the self-ideal, and the moral dimension of appraisal. ''Cognition & Emotion, 20,'' 976-1000. * Fields, R. M. (2004, Spring). "A life of Science and Spirituality: Magda B. Arnold (1903-2002)" ''The Feminist Psychologist'', pp. 11–12. * Held, L. "Magda Arnold." In A. Rutherford (Ed.), Psychology's Feminist Voices. * Rodkey, E. N. (2015). "Magda Arnold and the human person: A mid-century case study on the relationship between psychology and religion." Doctoral Dissertation, York University, Toronto. * Rodkey, E. N. (2017). “Very much in love”: The letters of Magda Arnold and Father John Gasson. ''Journal of the History of the Behavioral Sciences, 53,'' 286-304. * Rodkey, K. L., & Rodkey, E. N. (2020). Family, friends, and faith-communities: Intellectual community and the benefits of unofficial networks for marginalized scientists. ''History of Psychology, 23''(4), 289–311 * Shields, S. A. (1999). A conversation with Magda Arnold. ''The Emotion Researcher, 13''(3), 3. * Shields, S. A. (2006). Magda B. Arnold: Pioneer in research on emotion. In D. Dewsbury, L. Benjamin, & M. Wertheimer (Eds.), ''Portraits of pioneers in psychology'' (Vol. IV). Washington, DC: American Psychological Association. * Shields, S. A. (2006). Magda B. Arnold's life and work in context. ''Cognition & Emotion, 20,'' 902-919. * Shields, S. A. & Fields, R. (2003). Magda B. Arnold (1903-2002). ''American Psychologist, 58,'' 403-404. * Shields, S. A. & Kappas, A. (2006). Magda B. Arnold's contributions to emotions research. ''Cognition & Emotion, 20,'' 898-901. * Stevens, G. & Gardner, S. (1982). Unacknowledged genius: Magda Blondiau Arnold (1903-). In G. Stevens and S. Gardner, ''The women of psychology, Vol. II: Expansion and refinement'' (pp. 126–129). Cambridge, MA: Schenkman Publishing Company. == Eksterne skakels == * [https://feministvoices.com/files/profiles/PDFs-non-PFV/Magda-Arnold-CPA-Oral-History.pdf Transkripsie van 1976 mondelinge geskiedenis onderhoud] van die <nowiki><i>Canadian Psychological Association</i></nowiki> * [http://ead.ohiolink.edu/xtf-ead/view?docId=ead/OhAkAHA0408.xml;query=;brand=default Hulp vir die Magda B. Arnold-vraestelle] by die Dr. Nicholas en Dorothy Cummings Sentrum vir die Geskiedenis van Sielkunde aan die Universiteit van Akron . {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 2002]] [[Kategorie:Geboortes in 1903]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Sielkunde]] [[Kategorie:Sielkundiges]] [[Kategorie:Psigometrie]] [[Kategorie:Vroue wetenskaplikes]] [[Kategorie:Emosies]] [[Kategorie:Sielkundige teorieë]] [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] c89oqcqzp2hyufupulufpw8ufmskyb1 0 449936 2903424 2820662 2026-05-12T15:41:47Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903424 wikitext text/x-wiki [[File:Old marriage at Plac Kaszubski.jpg|right|thumb|320px|Bronsbeeld van 'n getroude Kasjubiaanse paartjie geleë in Kaszubski-vierkant, [[Gdynia]], Poland, wat hul monogame getrouheid gedurende 'n tydperk van skeiding, terwyl hy tydelik in die [[Verenigde State]] gewerk het, gedenk. <ref>{{cite web|url= http://krodo.pl/atrakcja/szczegoly/2263/Plac_Kaszubski_W_Gdyni|title= Kaszubski square in Gdynia|access-date= 2011-11-02|language= pl|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20110916205746/http://krodo.pl/atrakcja/szczegoly/2263/Plac_Kaszubski_W_Gdyni|archive-date= 2011-09-16}}</ref>]] '''Monogamie''' verwys na 'n wedersydse en eksklusiewe intieme [[verhouding]] tussen twee individue. 'n Verhouding tussen slegs twee individue, of dit lewenslank of reeksmonogamie is, staan teenoor verskeie praktyke soos [[poligamie]] en [[poliamorie]].<ref name="BRIT"/> Die term monogamie, afkomstig van die [[Grieks]] vir “een [[huwelik]]”, het verskeie konteksgebaseerde betekenisse, insluitend geneties, seksueel, sosiaal en egtelik, elkeen met verskeie interpretasies wat tussen kulture en dissiplines verskil en dus die betekenis daarvan kompleks en dikwels betwisbaar maak. Die term word tipies gebruik om na die gedragsekologie en [[seksuele seleksie]] van diereparingstelsels te verwys, dus die toestand van slegs een gegewe maat op 'n tyd te hê. In 'n menslike kulturele konteks verwys monogamie tipies na 'n ekslusiewe toegewyde verhouding tussen twee individue, ongeag van [[seksuele oriëntasie]]. Menslike monogamie het heel waarskynlik ontwikkel deur 'n kombinasie van biologiese faktore en 'n behoefte na vaderlike sorg en ekologiese druk, saam met kulturele ontwikkelings soos [[landbou]], eiendomserfenis, en [[Godsdiens|godsdienstige]] of maatskaplike norme wat sosiale stabiliteit bevorder. Bioloë onderskei tussen sosiale, seksuele en genetiese monogamie om te weerspieël hoe dierparings kohabitasie, seksuele eksklusiwiteit en reproduktiewe getrouheid in verskillende kombinasies kan insluit, terwyl reeksmonogamie opeenvolgende eksklusiewe verhoudings oor tyd beskryf. ==Terminologie== Die woord ''monogamie'' is afkomstig van die Grieks μονός, ''monos'' ("een"), en γάμος, ''gamos'' ("huwelik"), met verwysing tot die funksionele sosiale gedrag .<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[person]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[Zoology|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. & ed.,) Oxford 1969, 3rd edition, vol.1, p.1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy|date=2015-06-23}} in Merriam-Webster Dictionary</ref> Die term kan dan vervolgens onderverdeel word volgens konteksafhanklike verhoudingstipes. Oor die algemeen is daar vier oorvleuende definisies: * ''genetiese monogamie'' verwys na seksuele monogame verhoudings waar daar genetiese bewyse van [[vaderskap]] is.<ref name="Reichard, 2003"/> * ''seksuele monogamie'' verwys na twee individue wat seksueel eksklusief is en geen seksuele betrokkenheid by buitepersone het nie.<ref name="Reichard, 2003">{{cite book |first1=Ulrich H. |last1=Reichard |chapter=Monogamy: past and present |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zIu2K6KFsXEC&pg=PA3 |pages=3–25 |year=2003 |editor1-first=Ulrich H. |editor1-last=Reichard |editor2-first=Christophe |editor2-last=Boesch |title=Monogamy: Mating Strategies and Partnerships in Birds, Humans and Other Mammals |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52577-0 |access-date=2016-01-05 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603161358/https://books.google.com/books?id=zIu2K6KFsXEC&pg=PA3 |url-status=live }}</ref> * ''sosiale monogamie'' verwys na twee individue wat saam woon, 'n seksuele verhouding handhaaf en basiese hulpbronne soos behuising, kos en ouerskapsverantwoordelikhede deel. * ''egtelike monogamie'' verwys na [[huwelik]]e tussen slegs twee individue, binne die konteks van die huwelik as instelling. [[Biologie|Bioloë]], biologiese [[Antropologie|antropoloë]] en gedragsekoloë gebruik dikwels die term ''monogamie'' om na seksuele en soms genetiese (reproduktiewe) eksklusiwiteit te verwys. <ref name="Low, 2003">Low B.S. (2003) [https://www.researchgate.net/profile/Bobbi_Low/publication/237010580_Ecological_and_social_complexities_in_human_monogamy/links/0deec51ae3e528b821000000.pdf Ecological and social complexities in human monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713201500/https://www.researchgate.net/profile/Bobbi_Low/publication/237010580_Ecological_and_social_complexities_in_human_monogamy/links/0deec51ae3e528b821000000.pdf |date=2018-07-13 }}. Monogamy: Mating Strategies and Partnerships in Birds, Humans and Other Mammals:161–176.</ref> Daarteenoor gebruik kulturele en sosiale anthropoloë en ander sosiale wetenskaplikes die term monogamie om na sosiale of egtelike monogamie te verwys.<ref name="Low, 2003"/><ref name="Reichard, 2003"/> Egtelike monogamie kan verder verdeel word in: # ''klassieke monogamie'' - "'n verhouding tussen twee persone wat as maagde in die huwelik tree en dus seksueel eksklusief vir hul hele lewens bly en [[selibaat]] bly na die dood van hul eggenoot."<ref>{{cite web|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-polyamorists-next-door/201407/seven-forms-non-monogamy|author=Sheff, Elisabeth|title=Seven Forms of Non-Monogamy|date=July 22, 2014|website=Psychology Today}}</ref> # ''reeksmonogamie'', - 'n huwelik tussen slegs twee persone op enige gegewe tyd, anders as [[bigamie]] of [[poligamie]].<ref name="BRIT"/> Om monogamie oor kulture te definieer kan moeilik wees as gevolg van verskillende kulturele aannames. Party samelewings glo ware monogamie vereis lewenslange seksuele ekslusiwiteit, dus 'n seksuele verhouding met slegs een persoon. <ref>{{cite journal | last1=Kramer | first1=Karen L. | last2=Russell | first2=Andrew F. | title=Kin-selected cooperation without lifetime monogamy: human insights and animal implications | journal=Trends in Ecology & Evolution | publisher=Elsevier BV | volume=29 | issue=11 | year=2014 | issn=0169-5347 | doi=10.1016/j.tree.2014.09.001 | pages=600–606| pmid=25267298 | bibcode=2014TEcoE..29..600K }}</ref> Ander aanvaar of keur voorhuwelikse seks goed.<ref>{{citation | last=Schacht | first=Ryan N. | title=Cassava and the Makushi: A Shared History of Resiliency and Transformation | publisher=Bloomsbury, T&T Clark | year=2013 | pages=15–30 | doi=10.5040/9781350042162.ch-001| isbn=9781350042162 }}</ref> Party samelewings beskou seks buite die huwelik <ref>{{cite book | last1=Beckerman | first1=Stephen | last2=Valentine | first2=Paul | title=Cultures of Multiple Fathers | date=2002 | publisher=University Press of Florida | isbn=0-8130-2456-0}}</ref> of eggenootruiling ("spouse swapping")<ref>{{cite journal | last=Hennigh | first=Lawrence | title=Functions and Limitations of Alaskan Eskimo Wife Trading | journal=Arctic | publisher=The Arctic Institute of North America | volume=23 | issue=1 | date=1970-01-01 | issn=1923-1245 | doi=10.14430/arctic3151| doi-access=free }}</ref> as sosiaal aanvaarbaar. Party sien 'n verhouding steeds as monogamies wanneer eggenote na die dood van hul huweliksmaat of na 'n egskeiding na 'n nuwe monogame verhouding aanbeweeg, ongeag die tydperk van die verhouding (reeksmonogamie).<ref name="Schacht">{{cite journal |title=Are We Monogamous? A Review of the Evolution of Pair-Bonding in Humans and Its Contemporary Variation Cross-Culturally |journal=Front. Ecol. Evol. |date=2019-07-19 |last1=Schacht |first1=Ryan |last2=Kramer |first2=Karen |volume=7 |doi=10.3389/fevo.2019.00230 |doi-access=free }}</ref> Die behoefte om monogamie te omskryf is in 'n 2012-navorsingstuk beklemtoon, waar praktyke as formele of informele poliandrie gedefinieer is. Navorsers het 53 gemeenskappe gevind wat tussen 1912 en 2010 poliandrie beoefen het (waar vroue veelvuldige manlike seksuele maats het). Hierdie breër definisie het aangedui dat poliandrie meer algemeen was wêreldwyd as wat voorheen geglo is.<ref name="Starkweather2012">{{cite journal|last1=Starkweather |first1=Katherine |first2=Raymond |last2=Hames |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?context=anthropologyfacpub&article=1049#page=2 |title=A Survey of Non‑Classical Polyandry |journal=Human Nature |year=2012 |volume=23 |issue=2 |pages=149–72 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925140949/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?context=anthropologyfacpub&article=1049 |archive-date=25 September 2015 |url-status=live |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |s2cid=2008559 |issn=1045-6767 |eissn=1936-4776 |oclc=879353439 |url-access=subscription }}</ref> Terminologie mag ook beïnvloed hoe data oor poligamie geïnterpreteer word. Terwyl die genetiese rekord aandui dat genetiese monogamie in die laaste 5000-10000 jaar toegeneem het,<ref name="pmid12962309">{{cite journal|last1=Dupanloup |first1=Isabelle |last2=Pereira |first2=Luisa |last3=Bertorelle |first3=Giorgio |last4=Calafell |first4=Francesc |last5=Prata |first5=Maria |last6=Amorim |first6=Antonio |last7=Barbujani |first7=Guido| display-authors=etal| title=A recent shift from polygyny to monogamy in humans is suggested by the analysis of worldwide Y-chromosome diversity. | journal=J Mol Evol | year= 2003 | volume= 57 | issue= 1 | pages= 85–97 | pmid=12962309 | doi=10.1007/s00239-003-2458-x | citeseerx = 10.1.1.454.1662 | bibcode = 2003JMolE..57...85D | s2cid = 2673314 | url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12962309 }}</ref> is die manier hoe prehistoriese nie-monogamie gelyk het, minder duidelik. 'n Gebrek aan genetiese monogamie kan as poligamie geïnterpreteer word ten spyte van ander moontlike verduidelikings. Antropologiese waarnemings dui daarop dat selfs wanneer poligamie in die gemeenskap aanvaar word, die meerderheid verhoudings in die samelewing in die praktyk monogaam is.<ref name="Schacht" /> Dus, in prehistoriese gemeenskappe en gemeenskappe wat as poligaam gekategoriseer word, kan kort- of langtermyn reeksmonogamie die algemeenste praktyk wees eerder as 'n lewenslange monogame band.<ref name="Schacht" /> == Sien ook == * [[Poligamie]] ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Samelewing]] kw5xukrjfu546zz2zkt4e4tt4qj6dwt 0 451542 2903380 2901734 2026-05-12T13:48:27Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903380 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |SistematieseNaam=Litiumysterfosfaat-II |AnderName= Litiumferrofosfaat, LiFePO4, LFP |formule={{chem|Li|Fe|P|O|4}} |struktuur=Atomic structure of olivine 1.png |struktuur2= |Ruimtegroep= Pnma |Ruimtegroepnommer=62 |CASNo=15365-14-7<ref name="nei">[https://neicorporation.com/msds/NEI_CBP-60_Lithium_Iron_Phosphate_SDS.pdf NEI corporation 2025]</ref> |Flitspunt=onbrandbaar |Voorkoms= Donkergrys,<ref name="nei"/> swart<ref name="Ossila"/> vastestof |MolereMassa=157,7574 [g/mol] <ref>[https://www.chemicalaid.com/tools/molarmass.php?formula=LiFePO4&hl=en Chemical id]</ref> |Smeltpunt=>300 °C,<ref name="nei"/> 960 °C<ref name="Ossila">[https://downloads.ossila.com/msds/lithium-iron-phosphate.pdf Ossila 2025]</ref> |Kookpunt= |Brekingsindeks= |Digtheid= 3,60&nbsp;g/cm3 <ref name="Intech">[https://cdn.intechopen.com/pdfs/18671/InTech-Lifepo4_cathode_material.pdf LiFePO4 Cathode Material; Borong Wu, Yonghuan Ren and Ning Li; 2011]</ref> |Selparms= 1.033nm, 0.601nm, 0.4693nm<ref name="Intech"/> |Schönfliess= |Strukturbericht= |Oplosbaarheid=onoplosbaar<ref name=Intech /> |LD50=>2 000 [mg/kg] (oraal, dermal; rot) |LC50= 3,2 [mg/L] (stof, mis; 4 uur; rot) }} '''Litiumysterfosfaat''' is 'n dubbelsout van [[fosforsuur]] met [[litium]] en [[yster]]. Dit het die formule {{chem|Li|Fe|P|O|4}}. In sy stoïgiometriese vorm is dit 'n Fe(II)-verbinding. ==Eienskappe== Dit kom in die natuur voor as die mineraal [[trifiliet]].<ref>[https://www.mindat.org/min-4020.html mindat 4030]</ref> Dit is 'n lid van die litiofiliet-trifilietreeks van [[mengkristal]]le ({{chem|Li|(Mn,Fe)|P|O|4}}) wat die ortorombiese olivienkristalstruktuur het. In sy stoïgiometriese vorm is die materiaal 'n elektriese [[Isolator (elektrisiteit)|isolator]], maar deur kationdoping kan die geleidingsvermoë daarvan met 'n faktor van 10⁸ verhoog word. Dit maak dit bruikbaar as 'n [[Elektrode|elektrodemateriaal]].<ref>[https://rruff.geo.arizona.edu/doclib/cm/vol42/CM42_1105.pdf The Canadian Mineralogist, Vol. 42, pp. 1105-1115 (2004); STRUCTURAL VARIATION IN THE LITHIOPHILITE–TRIPHYLITE SERIES AND OTHER OLIVINE-GROUP STRUCTURES; ARTHUR LOSEY, JOHN RAKOVAN AND JOHN M. HUGHES, CARL A. FRANCIS, M. DARBY DYAR]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Batterye== In die 2020's het hierdie materiaal baie belangrik geword as elektrodemateriaal in litiumbatterye. Dit vind toenemend toepassing in elektriese voertuie sowel as in netwerkskaal-bergingstoepassings vir elektriese energie. Hulle word dikwels LiFePO4- of LFP-batterye genoem. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van litium]] [[Kategorie:Verbindings van yster]] 12r68nn2jutvbu1vexm5xtqjm8j44mr 0 451810 2903463 2825751 2026-05-12T18:50:45Z Sobaka 328 nor 2903463 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Stefan van Zyl | beeld = Stefan van Zyl.jpg | alma_mater = [[Noordwes-Universiteit]] | geboortenaam = Stefanus van Zyl | geboortedatum = 1987 | geboorteplek = [[Kuruman]], Suid-Afrika | nasionaliteit = {{Vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Suid-Afrika]]ner | beroep = Letterkundige en taalpraktisyn | werkgewer = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns|SAAWK]] | bekend_vir = Hoof- operasionele beampte van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns|SAAWK]] }} '''Stefan van Zyl''' (gebore 1987) is 'n letterkundige, taalpraktisyn en aangewese hoof- operasionele beampte van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] (SAAWK). Hy was voorheen verbonde aan die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding as taalpraktisyn.<ref name="n24-20250603" /> Van Zyl is gebore en het grootgeword in [[Kuruman]]. Hy is die oudste van vier kinders en was in Laerskool Kuruman en Hoërskool Kalahari waar hy in 2006 [[gematrikuleer]] het.<ref name="n24-20250603" /> Ná skool het Van Zyl aan die [[Noordwes-Universiteit]] (NWU) se Potchefstroomkampus gestudeer waar hy die grade [[Baccalaureus artium|BA]] in Kommunikasievakke (2009), BA Honneurs in Afrikaans en Nederlands (2010), BA Honneurs in Psigologie (2013), MA in Afrikaans en Nederlands (2014) en Nederlands en PhD in Afrikaans en Nederlands (2019) behaal.<ref name="as" /> Hy doseer Afrikaans en Nederlandse letterkunde aan die Noordwes-Universiteit se Vaalkampus, Kunsgeskiedenis en Akademiese Geletterdheid aan die Potchefstroomkampus en Psigologie aan die [[Hugenote-kollege]].<ref name="as" /> Van Zyl is tans navorsingsgenoot verbonde aan die [[Nelson Mandela-universiteit]] en ook webmeester van die webwerf vir Afrikaanse digkuns ''Versindaba''. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="n24-20250603">{{Cite web|url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/mense/kuruman-kind-kry-toppos-by-sa-akademie-vir-wetenskap-en-kuns-20250603|title=‘Kuruman-kind’ kry toppos by SA Akademie vir Wetenskap en Kuns|first=Liza-May|last=Pieters|website=Netwerk24|accessdate=2025-07-25}}</ref> <ref name="as">{{Cite web|url=https://africanscientists.africa/business-directory/van-zyl-2/|title=Van Zyl|website=African Scientists Directory|accessdate=2025-07-25}}</ref> }} == Eksterne skakels == * [https://www.litnet.co.za/author/stefan-van-zyl/ Stefan van Zyl] op [[LitNet]] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Akademiese personeel van Noordwes-Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] p85uys7xk1whs0mhah0t4b2zbcspovj 1 451811 2903462 2826008 2026-05-12T18:33:02Z Stefanusvanzyl 100793 /* VIAF bron */ 2903462 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 451899 2903622 2825241 2026-05-13T10:01:24Z Aliwal2012 39067 weesbladsy 2903622 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} Die '''vloede in Pakistan in 2025''' was 'n reeks verwoestende kitsvloede wat veroorsaak is deur swaar [[Moeson|reën voor die moeson]] in Junie en Julie 2025, wat hoofsaaklik Pakistan se Khyber Pakhtunkhwa- provinsie geraak het. Die vloede het gelei tot aansienlike beserings, infrastruktuurskade en wydverspreide verskuiwing, veral in die Swat-vallei.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/28/at-least-32-people-killed-after-heavy-rain-causes-flash-flooding-in-northern-pakistan|title=At least 32 people killed as flash floods hit northern Pakistan|last=Baloch|first=Shah Meer|date=June 28, 2025|website=The Guardian}}</ref> Die provinsiale regering het kritiek ontvang omdat hulle nie vinnig genoeg gereageer het om die gestrande mense te red nie.<ref>{{Cite news|accessdate=2025-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2509660/khyber-pakhtunkhwa-govt-blind-to-inundation-threat|title=Khyber-Pakhtunkhwa govt blind to inundation threat|date=15 November 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/8f70ef629fb9ce4ad1dbd410e40771a4|title=Heavy rains in northwestern Pakistan kill 8 people, mostly children, and injure 12|date=30 March 2024|website=[[Associated Press News]]}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorstromings]] pns1npam8mebn1qo0u1n38iwqawyh2q 0 452664 2903550 2892756 2026-05-12T22:55:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903550 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Matt Deitke | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Matt Deitke | geboortedatum = [[2001]] | geboorteplek = [[Chicago]], [[Illinois]], Verenigde State | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = [[kunsmatige intelligensie]]-navorser en entrepreneur | ander = | bekend = Reuse salaris aanbod van [[Meta Platforms]] in 2025 | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Matt Deitke''' (gebore 2001) is 'n [[Amerikaanse]] [[kunsmatige intelligensie]]-navorser en entrepreneur. Vanaf Augustus 2025 werk hy by [[Meta Platforms]] se Superintelligence Lab, nadat hy 'n werkaanbod van $250 miljoen aanvaar het,<ref>{{Cite web |title=A 24-year-old AI researcher turned down Rs 1,090.63 crore offer from Meta, Zuckerberg doubled it up to Rs 21,791,975,000 - The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/a-24-year-old-ai-researcher-turned-down-125-million-offer-from-meta-zuckerberg-doubled-it-up-to-rs-21791975000/articleshow/123072060.cms?from=mdr |access-date=2025-08-06 |website=m.economictimes.com}}</ref><ref>{{citation|title=A.I. Researchers Are Negotiating $250 Million Pay Packages. Just Like NBA Stars.|language=en|work=The New York Times|url-access=subscription|first1=Mike|last1=Isaac|first2=Eli|last2=Tan|date=2025-07-31|access-date=2025-08-06|url=https://www.nytimes.com/2025/07/31/technology/ai-researchers-nba-stars.html|archive-url=http://web.archive.org/web/20250805155036/https://www.nytimes.com/2025/07/31/technology/ai-researchers-nba-stars.html|archive-date=2025-08-05}}</ref> na vroeëre openbare aandag rondom die weiering van 'n aanbod van $125 miljoen van dieselfde maatskappy.<ref>{{citation|title=Meta breaks records with $250m offer to 24-year-old AI prodigy|language=en|work=BizCommunity|date=2025-05-08|access-date=2025-08-06|url=https://www.bizcommunity.com/article/meta-breaks-records-with-250m-offer-to-24-year-old-ai-prodigy-957284a}}</ref><ref name="as-com">{{cite web |url=https://as.com/meristation/betech/quien-es-matt-deitke-el-genio-de-la-generacion-z-al-que-zuckerberg-meta-le-ha-ofrecido-un-contrato-historico-n/ |title=Quién es Matt Deitke, el genio de la generación Z al que Zuckerberg y Meta le han ofrecido un contrato histórico |publisher=AS.com |language=es |access-date=6 Augustus 2025 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hy is ook bekend vir sy werk by die Allen Instituut vir KI en as die medestigter van die KI-beginonderneming Vercept.<ref name="bio">{{cite web |url=https://en.biographykind.com/matt-deitke/ |title=Matt Deitke Biography, Age, Career & Net Worth |website=Biography Kind |access-date=6 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bishop |first=Todd |date=2025-07-15 |title=Meta snags Seattle startup co-founder for Zuckerberg’s elite superintelligence team |url=https://www.geekwire.com/2025/meta-snags-seattle-startup-co-founder-for-zuckerbergs-elite-superintelligence-team/ |access-date=2025-08-06 |website=GeekWire |language=en-US}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Matt Deitke is omstreeks 2001 in die voorstedelike [[Chicago]], [[Illinois]], Verenigde State, gebore.<ref name="bio" /> Hy het 'n vroeë belangstelling in rekenaarvisie en KI-tegnologieë ontwikkel.<ref name="bio" /> Deitke het ingeskryf vir 'n PhD-program in [[rekenaarwetenskap]] aan die [[Universiteit van Washington]], waar hy navorsing begin het oor beliggaamde KI en [[masjienleer]], maar uiteindelik uitgeval het om op bedryfsnavorsing en entrepreneurskap te fokus.<ref name="toi">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/who-is-matt-deitke-the-24-year-old-ai-researcher-and-phd-dropout-behind-metas-250-million-offer/articleshow/123075133.cms |title=Who is Matt Deitke, the 24-year-old AI researcher and PhD dropout behind Meta’s $250 million offer? |website=The Times of India |date=4 Augustus 2025 |access-date=6 Augustus 2025}}</ref> ==Loopbaan== ===Allen Instituut vir KI=== Nadat hy die akademie verlaat het, het Deitke by die Allen Instituut vir KI (AI2) aangesluit, gebaseer in [[Seattle]], [[Washington (deelstaat)|Washington]], waar hy bygedra het tot multimodale redenasiestelsels en visie-taalmodelle.<ref name="cv">{{cite web |url=https://mattdeitke.com/CV.pdf |title=Matt Deitke – Curriculum Vitae |access-date=6 Augustus 2025}}</ref> Hy was betrokke by die ontwikkeling van 'n KI-[[kletsbot]] genaamd Molmo, 'n projek wat visie, taal en aksiebeplanning kombineer.<ref name="cv" /> ===Vercept=== In November 2024 het Deitke 'n KI-beginonderneming genaamd Vercept mede-gestig, wat daarop gemik was om [[Intelligente agent|outonome agente]] te ontwikkel wat in staat is om oop take in werklike omgewings uit te voer.<ref name="as-com" /> Ten spyte daarvan dat hulle slegs ongeveer tien werknemers met die bekendstelling gehad het, het die [[beginonderneming]] na bewering $16,5 miljoen in waagkapitaalbefondsing verseker.<ref name="as-com" /> ===Meta Superintelligence Lab=== Teen middel 2025 het Deitke 'n werkaanbod van Meta Platforms ontvang om by hul Superintelligence Lab aan te sluit, aanvanklik ter waarde van $125 miljoen. Hy het die aanvanklike aanbod van die hand gewys.<ref name="toi" /> Na 'n persoonlike vergadering met Meta se uitvoerende hoof, [[Mark Zuckerberg]], is die aanbod hersien en verdubbel tot 'n gerapporteerde $250 miljoen oor vier jaar.<ref name="as-com" /> Deitke het die opgedateerde aanbod aanvaar en amptelik by Meta aangesluit as 'n hoofnavorser binne hul Superintelligensie-laboratorium op 24-jarige ouderdom.<ref name="toi" /> ===Erkenning en impak=== Deitke se opgang van nagraadse student tot stigter van 'n beginonderneming en KI-navorser is wyd in tegnologie- en hoofstroommedia gedek. Hy word gereeld aangehaal as 'n prominente voorbeeld van Generasie Z se bydraes tot KI.<ref name="toi" /> Kommentators het sy loopbaantrajek met ander hoëprofiel jong tegnoloë vergelyk en die waarde van onafhanklike navorsingspaaie buite die tradisionele akademie beklemtoon.<ref name="as-com" /> ===Persoonlike lewe=== Vanaf 2025 is Matt Deitke ongeveer 24 jaar oud en woon hy in die Verenigde State.<ref name="bio" /> Hy onderhou 'n professionele webwerf en sosiale media-teenwoordigheid, veral op [[Twitter|X (voorheen Twitter)]], waar hy identifiseer as 'n "KI-navorser by Meta Superintelligence".<ref name="x">{{cite web |url=https://x.com/mattdeitke |title=Matt Deitke on X |website=X |access-date=6 Augustus 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Deitke, Matt}} [[Kategorie:Geboortes in 2001]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] mw36ay8dtm2uqreuma46jvfft0b13mp 0 453914 2903575 2892813 2026-05-13T06:01:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903575 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Ousmane Dembélé | image = [[Lêer:Ousmane Dembélé 2018 (cropped).jpg|240px]] | caption = Dembélé by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 FIFA Wêreldbeker]] | full_name = Masour Ousmane Dembélé<ref name="Legion">{{cite journal |date=1 January 2019 |title=Décret du 31 décembre 2018 portant promotion et nomination |trans-title=Decree of 31 December 2018 on promotion and appointment |url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000037909703 |journal=Official Journal of the French Republic |volume=2019 |issue=1 |id=PRER1835394D |access-date=26 August 2024}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1997|5|15|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=FIFA World Cup Russia 2018: List of Players: France |publisher=FIFA |page=11 |date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611000407/https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=11 June 2019}}</ref> | birth_place = Vernon, [[Frankryk]] | height = 1.78 m<ref>{{cite web |url=https://www.psg.fr/en/players/ousmane-dembele |title=Ousmane Dembélé |date=15 May 1997 |publisher=Paris Saint-Germain FC |access-date=25 August 2025}}</ref> | position = Aanvaller | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 2004–2009 | youthclubs1 = Madeleine Évreux | youthyears2 = 2009–2010 | youthclubs2 = [[Évreux FC 27|Évreux]] | youthyears3 = 2010–2015 | youthclubs3 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | years1 = 2014–2015 | clubs1 = [[Stade Rennais FC|Rennes II]] | caps1 = 22 | goals1 = 13 | years2 = 2015–2016 | clubs2 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | caps2 = 26 | goals2 = 12 | years3 = 2016–2017 | clubs3 = [[Borussia Dortmund]] | caps3 = 32 | goals3 = 6 | years4 = 2017–2023 | clubs4 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps4 = 127 | goals4 = 24 | years5 = 2023– | clubs5 = [[Paris Saint-Germain]] | caps5 = 58 | goals5 = 26 | nationalyears1 = 2013–2014 | nationalteam1 = Frankryk o/17 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2014–2015 | nationalteam2 = Frankryk o/18 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2015 | nationalteam3 = Frankryk o/19 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2016 | nationalteam4 = Frankryk o/21 | nationalcaps4 = 4 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2016– | nationalteam5 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps5 = 57 | nationalgoals5 = 7 | club-update = 30 August 2025 | nationalteam-update = 5 September 2025 }} '''Masour Ousmane Dembélé''' (gebore [[15 Mei]] [[1997]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller speel vir die [[Ligue 1]]-klub [[Paris Saint-Germain]] en die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Dembélé het sy professionele loopbaan by Rennes begin, waar hy as Ligue 1 Jong Speler van die Jaar aangewys is in sy enigste seisoen met die eerste span. In 2016 het hy na die Duitse klub [[Borussia Dortmund]] oorgegaan, waar hy die [[DFB-Pokal]] gewen het in sy debuutseisoen en in die eindstryd aangeteken het. As een van die mees belowende jong talente in wêreldsokker beskou, het hy in 2017 by die Spaanse klub [[FC Barcelona|Barcelona]] aangesluit vir ’n aanvanklike fooi van €105 miljoen — destyds die gesamentlik tweede duurste speler in die geskiedenis, saam met [[Paul Pogba]] en agter [[Neymar]]. Alhoewel hy nie heeltemal aan die verwagtinge by die klub voldoen het nie, het Dembélé verskeie binnelandse titels met Barcelona gewen, insluitend drie [[La Liga]]-, twee Copa del Rey- en twee Supercopa de España-titels. Dembélé het in 2023 na Frankryk teruggekeer en vir Paris Saint-Germain geteken vir ’n fooi van €50,4 miljoen. In die 2024/25-seisoen het hy sy loopbaan laat herleef met 33 doele en 15 doelpasse in 49 wedstryde, wat ’n sleutelrol gespeel het in PSG se oorwinning van die kontinentale drie-dubbel. Hy is aangewys as die Ligue 1 Speler van die Jaar en [[UEFA Champions League]] Speler van die Seisoen, het as die topskieter van Ligue 1 geëindig en die 2025 Ballon d'Or gewen. Na 20 wedstryde en vyf doele op jeugvlak, het Dembélé sy senior internasionale debuut vir Frankryk in 2016 gemaak. Hy was deel van die Franse span wat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|FIFA Wêreldbeker in 2018]] gewen het, en het ook deelgeneem aan die [[UEFA Europa-beker|Europeese Kampioenskap]] in 2021, die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|Wêreldbeker in 2022]] (waar hulle as naaswenners geëindig het), en die Europeese Kampioenskap in 2024.<ref name=":6">{{cite web|url=https://www.goal.com/en/lists/ballon-dor-2025-power-rankings/bltd009fae5576d751f|title=Ballon d'Or 2025 Power Rankings: Desire Doue's Champions League final fireworks move PSG teenager into the top 10 - but this is Ousmane Dembele's Golden Ball|date=1 June 2025|website=Goal.com|access-date=3 June 2025}}</ref><ref name=":7">{{cite web|url=https://www.givemesport.com/best-football-players-in-the-world/|title=The 25 best footballers in the world right now - ranked in order|last1=Swan|first1=Rob|last2=Malyan|first2=Christy|date=10 November 2023|website=GiveMeSport|access-date=3 June 2025|last3=Murray|first3=Will}}</ref><ref name=":8">{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/insider/story/_/id/44237996/ousmane-dembele-psg-liverpool-france-best-player-world|title=After PSG beat Liverpool, we ask: Is Dembélé the world's best soccer player?|date=14 March 2025|website=ESPN|access-date=3 June 2025}}</ref> Dembélé is in Vernon, [[Normandië]], gebore. Sy ma is van [[Mauritanië]] en [[Senegal]], en sy pa is van [[Mali]]. Hy het as kind in Évreux sokker begin speel.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2016/mar/23/ousmane-dembele-football-hottest-property-rennes-bayern-munich-ligue-1|title=Ousmane Dembélé: football's hottest property, if you can convince his mother|last=Aarons|first=Ed|date=23 March 2016|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=31 January 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414013530/https://www.theguardian.com/football/2016/mar/23/ousmane-dembele-football-hottest-property-rennes-bayern-munich-ligue-1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Olivier|first=Mathieu|url=http://www.jeuneafrique.com/352918/societe/ousmane-dembele-nouvelle-etoile-dorigine-africaine-football-francais/|title=Qui est Ousmane Dembélé, la nouvelle étoile d'origine africaine du football français ?|date=30 August 2016|magazine=Jeune Afrique|language=fr|access-date=31 January 2017|archive-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826105414/http://www.jeuneafrique.com/352918/societe/ousmane-dembele-nouvelle-etoile-dorigine-africaine-football-francais|url-status=live}}</ref> == Klubloopbaan == === Rennes === Op 6 September 2014 het hy vir Rennes se tweede span gedebuteer. Hy het 13 doele in 18 wedstryde in sy eerste seisoen aangeteken. Op 6 November 2015 het hy sy eerste wedstryd vir Rennes se eerstespan in Ligue 1 gespeel.<ref>{{cite news|title=Angers – Rennes – Ligue 1|url=http://www.eurosport.fr/football/ligue-1/2015-2016/live-sco-angers-stade-rennais_mtc782233/live.shtml|publisher=Eurosport|access-date=11 August 2017|date=6 November 2015|archive-date=11 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811143258/http://www.eurosport.fr/football/ligue-1/2015-2016/live-sco-angers-stade-rennais_mtc782233/live.shtml|url-status=live}}</ref> Op 22 November het hy sy eerste doel in Ligue 1 aangeteken. Hy het sy eerste drie-doel-wedstryd op 6 Maart 2016 teen [[FC Nantes|Nantes]] aangeteken. Hy het sy eerste seisoen met 12 doele in 29 wedstryde afgesluit. === Borussia Dortmund === Op 12 Mei 2016 het Dembélé ’n vyfjaar-kontrak met Borussia Dortmund geteken.<ref>{{Cite web|url=http://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-signs-top-talent-Ousmane-Dembele|title=Borussia Dortmund signs top talent Ousmane Dembélé|date=12 May 2016|publisher=[[Borussia Dortmund]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518002702/http://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-signs-top-talent-Ousmane-Dembele|archive-date=18 May 2016|access-date=12 May 2016|url-status=live}}</ref> Hy het sy eerste doel vir die klub op 20 September 2016 teen VfL Wolfsburg aangeteken en sy eerste Champions League-doel op 22 November teen [[Legia Warskou]]. Hy het in die DFB-Pokal-halfeindstryd teen [[FC Bayern München|Bayern München]] aangeteken en Dortmund gehelp om die eindstryd te bereik. Op 27 Mei 2017 het hy die eerste doel in die eindstryd teen [[Eintracht Frankfurt]] aangeteken, en Dortmund het 2–1 gewen. Hy het die seisoen met ses doele en 13 doelpasse afgesluit en is in die [[Bundesliga]]-span van die seisoen ingesluit en as Rookie van die Seisoen aangewys.<ref name="ToS">{{cite web|url=http://www.bundesliga.com/en/bundesliga-tv/official-bundesliga-team-of-the-season-2016-17-video-445402.jsp|title=Official Bundesliga Team of the Season for 2016/17|date=26 May 2017|publisher=Bundesliga|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184358/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga-tv/official-bundesliga-team-of-the-season-2016-17-video-445402.jsp|archive-date=12 June 2018|access-date=29 May 2017|url-status=live}}</ref> === Barcelona === Op 25 Augustus 2017 het Barcelona ooreengekom om Dembélé vir €105 miljoen te koop. Hy het ’n vyfjaar-kontrak onderteken en die nommer 11-trui gekry.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/41044659|title=Ousmane Dembele: Barcelona agree £135.5m deal for Dortmund forward|date=25 August 2017|access-date=25 August 2017|work=BBC Sport|archive-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825230601/http://www.bbc.com/sport/football/41044659|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com.au/story/3188187/borussia-dortmund-confirm-barcelona-close-to-ousmane-dembele-deal|title=Borussia Dortmund confirm Barcelona close to Ousmane Dembele deal|last=Marsden|first=Samuel|date=25 August 2017|website=ESPN FC|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825181927/http://www.espnfc.com.au/story/3188187/borussia-dortmund-confirm-barcelona-close-to-ousmane-dembele-deal|archive-date=25 August 2017|access-date=25 August 2017|url-status=live}}</ref> In sy eerste seisoen (2017/18) het hy vier doele in 24 wedstryde aangeteken en La Liga en die Copa del Rey gewen. In die 2018/19-seisoen het hy 14 doele aangeteken en weer La Liga gewen. Tussen 2019 en 2021 het hy verskeie hamstringbeserings gehad wat hom lank buite aksie gehou het. Hy het in September 2020 teruggekeer en in Oktober sy eerste doel na 380 dae aangeteken. In 2021 het hy weer ’n hamstringbesering opgedoen tydens die Europese Kampioenskap, wat ’n operasie vereis het. In die 2021/22-seisoen het hy 13 doelpasse in La Liga aangeteken en as die liga se topspelmaker geëindig. Op 14 Julie 2022 het hy sy kontrak met Barcelona tot 2024 verleng.<ref>{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2672243/dembele-to-sign-contract-until-2024|title=Dembélé to sign contract until 2024|website=FC Barcelona|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714132724/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2672243/dembele-to-sign-contract-until-2024|archive-date=14 July 2022|access-date=15 July 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2677465/ousmane-dembele-fc-barcelona-was-always-my-first-choice|title=Ousmane Dembélé: 'FC Barcelona was always my first choice'|website=FC Barcelona|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714133613/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2677465/ousmane-dembele-fc-barcelona-was-always-my-first-choice|archive-date=14 July 2022|access-date=15 July 2022|url-status=live}}</ref> Sy vrystellingsklousule is op €50 miljoen vasgestel en later op 1 Augustus 2023 tot €100 miljoen verhoog.<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en/news/psg-trigger-ousmane-dembele-private-eur50m-release-clause-barcelona/blt4214c1d891f87071|title=PSG trigger Ousmane Dembele's 'private' €50m release clause with transfer from Barcelona set to be finalised this week|date=1 August 2023|publisher=Goal.com}}</ref> === Paris Saint-Germain === Op 12 Augustus 2023 het Dembélé by die Ligue 1-klub Paris Saint-Germain aangesluit op ’n kontrak tot Junie 2028, vir ’n bedrag van €50,4 miljoen.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/38106043/psg-sign-dembele-barcelona-agreeing-50m-deal|title=PSG sign Dembele from Barcelona after agreeing €50m deal|date=12 August 2023|publisher=ESPN}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3611320/agreement-on-transfer-of-ousmane-dembele-to-paris-st-germain|title=Agreement on transfer of Ousmane Dembélé to Paris St Germain|date=12 August 2023|website=FC Barcelona|access-date=12 August 2023}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/tomsanderson/2023/08/12/fc-barcelona-come-out-of-dembele-psg-transfer-richer-than-expected-after-pressuring-players-camp-reports/|title=FC Barcelona Come Out Of Dembele PSG Transfer Richer Than Expected After Pressuring Player's Camp: Reports|last=Sanderson|first=Tom|website=Forbes|access-date=14 August 2023}}</ref> Hy is aanvanklik die nommer 23-trui toegeken, maar het na nommer 10 oorgeskakel ná Neymar se vertrek uit die klub.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/ousmane-dembele-another-star-in-paris-psg-mercato-2324-equipe-premiere|title=Ousmane Dembélé, another star in Paris|date=12 August 2023|website=Paris Saint-Germain F.C.|language=en|access-date=12 August 2023}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/the-number-10-for-dembele-psg-paris-saint-germain|title=DEMB10UZ - The number 10 for Dembélé!|date=17 August 2023|website=Paris Saint-Germain F.C.|access-date=17 August 2023}}</ref> In sy eerste seisoen (2023/24) het hy PSG gehelp om die Ligue 1-titel en die Coupe de France te wen. In die 2024/25-seisoen het hy 33 doele en 15 doelpasse in 49 wedstryde aangeteken, PSG gelei tot die kontinentale drie-dubbel en as mede-topskieter in Ligue 1 geëindig met 21 doele. Hy is aangewys as die Ligue 1 Speler van die Jaar en het die Champions League gewen, met twee assists in die finaal. Op 22 September 2025 is hy met die FIFA Ballon d'Or bekroon.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9v71gxp02ro|title=Tearful Dembele wins Ballon d'Or as PSG dominate|date=2025-09-22|website=BBC Sport|access-date=2025-09-23}}</ref> == Internasionale loopbaan == Dembélé is vir die eerste keer in Augustus 2016 vir die senior Franse nasionale span gekies. Hy het sy debuut op 1 September 2016 gemaak teen [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italië]] en sy eerste doel vir Frankryk op 13 Junie 2017 teen [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] aangeteken.<ref>{{cite news |last=McNulty |first=Phil |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40168358 |title=France 3–2 England |publisher=BBC Sport |date=13 June 2017 |access-date=11 August 2017 |archive-date=20 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020184417/https://www.bbc.co.uk/sport/football/40168358 |url-status=live }}</ref> Hy was deel van die Franse span wat die 2018 FIFA Wêreldbeker in [[Rusland]] gewen het, maar het nie in die eindstryd teen [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]] gespeel nie.<ref name="WC2018">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44754965 |title=France 4–2 Croatia |first=Phil |last=McNulty |publisher=BBC Sport |date=15 July 2018 |access-date=18 December 2022}}</ref> Hy het deelgeneem aan die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022 FIFA Wêreldbeker]] in [[Katar]], waar Frankryk tweede geëindig het. Hy het in die eindstryd teen [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] begin en is in die 41ste minuut vervang nadat hy ’n strafskop veroorsaak het.<ref>{{cite web |last=Murray |first=Scott |date=18 December 2022 |title=2022 World Cup final: Argentina 3–3 France (aet, 4–2 on pens) – as it happened |url=https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/18/argentina-france-world-cup-2022-final-live?page=with:block-639f3b018f0834f3c057bd19&filterKeyEvents=false |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218223853/https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/18/argentina-france-world-cup-2022-final-live?page=with:block-639f3b018f0834f3c057bd19 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dembélé, Ousmane}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] sv4j1hkmkmzfgxryx0fsy0h6m1kw27p 3 453992 2903525 2903340 2026-05-12T22:04:01Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 /* Nie toegelaat nie. */ Antwoord 2903525 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == Jou xxxsaadjies == Staak asb jou gebruik van xxxxsaadjies kategorieë tot die gemeenskap uitsluitsel oor die gebruik daarvan gee. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:41, 3 Desember 2025 (UTC) ==[[ Vrouesokkerwêreldbeker]] == Goeiemore, sien asb. my opmerkings [[Bespreking:Afrikanasiesbeker 2023|hier]]. Neem asb. kennis dat ek reeds maande daarna uitsien om ná beide vrouekrieket en -rugby ook die [[Vrouesokkerwêreldbeker]] te doen, volgens '''kwaliteit bo kwantiteit'''. Jy kan intussen nog aan die [[Afrikanasiesbeker 2023]] en [[Afrikanasiesbeker 2025|2025]] werk volgens die wenke wat ek daar gegee het. Albei artikels is nie volledig nie, vergelyk beide [[Afrikanasiesbeker 1996]] en [[Afrikanasiesbeker 2013]] wat ek uitgebrei het. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 00:10, 3 Januarie 2026 (UTC) == Besprekingsbladsye == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}} Môre! Kan jy asb die volgende in al die artikels wat jy skep se Besprekingsbladsye plaas: <nowiki> {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:44, 16 Maart 2026 (UTC) :: Ek vra weer, help ons met bogenoemde. Dit is nie altyd lekker nie... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:50, 21 Maart 2026 (UTC) :::Dankie vir die herinnering. :::[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 06:52, 21 Maart 2026 (UTC) == Suezkrisis == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir jou werk hier! Die Engelse artikel is 152k groot, joune tans 21K. Dit sal 'n uistekende voorblad artikel wees indien jy dit uitbrei, hou dit in gedagte asb! Ons minimum vereistes vir die voorblad is 30k. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:45, 17 Maart 2026 (UTC) == Defaultsort == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, moet asb nie 'n spasie na die dubbelpunt plaas nie. <nowiki>{{DEFAULTSORT: Paisley, Bob}}</nowiki>. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:00, 10 April 2026 (UTC) == Dankie! == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir ondersteuning met die byvoeging van <nowiki>{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>. Dit word waardeer! Ook dankie vir al jou artikels, dit is lekker om te sien hoe jy gegroei het as Gebruiker! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:56, 23 April 2026 (UTC) == Beter blou skakel na [[Japannese nasionale sokkerspan]] == Hi {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, gebruik asb [[Japannese nasionale sokkerspan]] en nie <nowiki>[[Japanse nasionale sokkerspan|Japannese nasionale sokkerspan]]</nowiki> nie. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:59, 27 April 2026 (UTC) :Dit neem te lank, en die "Japanse" is reeds aan die "Japannese" gekoppel. Dit is in elk geval onsigbaar op die bladsye. :[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 10:04, 27 April 2026 (UTC) == Akita-prefektuur == Hi Max...moet asb nie aan enige artikels werk wat vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|skryfkompetisie]] ingeskryf is nie, dit moet nog beoordeel word. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:27, 6 Mei 2026 (UTC) == Nie toegelaat nie. == Neem asb kennis dat skakels soos die nie toegelaat word nie. <nowiki>[[:en:Russia national under-17 football team|Rusland o/17]]</nowiki>. Indien jy wil skakel skep dan die artikel hie rop ons wikipedia. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:20, 12 Mei 2026 (UTC) :Ek is jammer, ek het nie geweet dat die :en:-skakels nie toegelaat word nie, ek is net 99,999% seker dat artikels oor buitelandse junior sokkerspanne nooit hier deur mense geskep sal word nie. Ek sal dit van nou af as teks sonder skakel hou. [[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 22:04, 12 Mei 2026 (UTC) == Inligtingskas Sokkerspeler == Neem asb kennis dat die Inligtingkas bestaan. Gebruik dit eerder as die Engels weergawe. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 12 Mei 2026 (UTC) 44hgja7e6xib5353y1njjq0mlvuq01c 2903561 2903525 2026-05-13T05:34:40Z Oesjaar 7467 /* Nie toegelaat nie. */ Antwoord. 2903561 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == Jou xxxsaadjies == Staak asb jou gebruik van xxxxsaadjies kategorieë tot die gemeenskap uitsluitsel oor die gebruik daarvan gee. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:41, 3 Desember 2025 (UTC) ==[[ Vrouesokkerwêreldbeker]] == Goeiemore, sien asb. my opmerkings [[Bespreking:Afrikanasiesbeker 2023|hier]]. Neem asb. kennis dat ek reeds maande daarna uitsien om ná beide vrouekrieket en -rugby ook die [[Vrouesokkerwêreldbeker]] te doen, volgens '''kwaliteit bo kwantiteit'''. Jy kan intussen nog aan die [[Afrikanasiesbeker 2023]] en [[Afrikanasiesbeker 2025|2025]] werk volgens die wenke wat ek daar gegee het. Albei artikels is nie volledig nie, vergelyk beide [[Afrikanasiesbeker 1996]] en [[Afrikanasiesbeker 2013]] wat ek uitgebrei het. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 00:10, 3 Januarie 2026 (UTC) == Besprekingsbladsye == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}} Môre! Kan jy asb die volgende in al die artikels wat jy skep se Besprekingsbladsye plaas: <nowiki> {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:44, 16 Maart 2026 (UTC) :: Ek vra weer, help ons met bogenoemde. Dit is nie altyd lekker nie... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:50, 21 Maart 2026 (UTC) :::Dankie vir die herinnering. :::[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 06:52, 21 Maart 2026 (UTC) == Suezkrisis == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir jou werk hier! Die Engelse artikel is 152k groot, joune tans 21K. Dit sal 'n uistekende voorblad artikel wees indien jy dit uitbrei, hou dit in gedagte asb! Ons minimum vereistes vir die voorblad is 30k. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:45, 17 Maart 2026 (UTC) == Defaultsort == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, moet asb nie 'n spasie na die dubbelpunt plaas nie. <nowiki>{{DEFAULTSORT: Paisley, Bob}}</nowiki>. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:00, 10 April 2026 (UTC) == Dankie! == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir ondersteuning met die byvoeging van <nowiki>{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>. Dit word waardeer! Ook dankie vir al jou artikels, dit is lekker om te sien hoe jy gegroei het as Gebruiker! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:56, 23 April 2026 (UTC) == Beter blou skakel na [[Japannese nasionale sokkerspan]] == Hi {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, gebruik asb [[Japannese nasionale sokkerspan]] en nie <nowiki>[[Japanse nasionale sokkerspan|Japannese nasionale sokkerspan]]</nowiki> nie. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:59, 27 April 2026 (UTC) :Dit neem te lank, en die "Japanse" is reeds aan die "Japannese" gekoppel. Dit is in elk geval onsigbaar op die bladsye. :[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 10:04, 27 April 2026 (UTC) == Akita-prefektuur == Hi Max...moet asb nie aan enige artikels werk wat vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|skryfkompetisie]] ingeskryf is nie, dit moet nog beoordeel word. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:27, 6 Mei 2026 (UTC) == Nie toegelaat nie. == Neem asb kennis dat skakels soos die nie toegelaat word nie. <nowiki>[[:en:Russia national under-17 football team|Rusland o/17]]</nowiki>. Indien jy wil skakel skep dan die artikel hie rop ons wikipedia. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:20, 12 Mei 2026 (UTC) :Ek is jammer, ek het nie geweet dat die :en:-skakels nie toegelaat word nie, ek is net 99,999% seker dat artikels oor buitelandse junior sokkerspanne nooit hier deur mense geskep sal word nie. Ek sal dit van nou af as teks sonder skakel hou. [[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 22:04, 12 Mei 2026 (UTC) ::Ek verstaan jou argument oor die junior sokkerspelers. Ek voel net so oor die 83,000 insek spesies wat nog geskep moet! Baie dankie vir jou bydraes sover, dit maak beslis 'n verskil. Dink daaraan om een van die legende sokkerspeler artikels volledig van Engels oor te dra (>as 30 k grepe) wat ons moontlik op die voorblad kan plaas. O ja, na meer as 17 jaar hier weet ek ook nie alles nie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:34, 13 Mei 2026 (UTC) == Inligtingskas Sokkerspeler == Neem asb kennis dat die Inligtingkas bestaan. Gebruik dit eerder as die Engels weergawe. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 12 Mei 2026 (UTC) grt0vj5i0t17muc6k15n3qarshva5as 2903589 2903561 2026-05-13T07:28:21Z Aliwal2012 39067 /* Nie toegelaat nie. */ tikfoutjies verbeter 2903589 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == Jou xxxsaadjies == Staak asb jou gebruik van xxxxsaadjies kategorieë tot die gemeenskap uitsluitsel oor die gebruik daarvan gee. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:41, 3 Desember 2025 (UTC) ==[[ Vrouesokkerwêreldbeker]] == Goeiemore, sien asb. my opmerkings [[Bespreking:Afrikanasiesbeker 2023|hier]]. Neem asb. kennis dat ek reeds maande daarna uitsien om ná beide vrouekrieket en -rugby ook die [[Vrouesokkerwêreldbeker]] te doen, volgens '''kwaliteit bo kwantiteit'''. Jy kan intussen nog aan die [[Afrikanasiesbeker 2023]] en [[Afrikanasiesbeker 2025|2025]] werk volgens die wenke wat ek daar gegee het. Albei artikels is nie volledig nie, vergelyk beide [[Afrikanasiesbeker 1996]] en [[Afrikanasiesbeker 2013]] wat ek uitgebrei het. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 00:10, 3 Januarie 2026 (UTC) == Besprekingsbladsye == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}} Môre! Kan jy asb die volgende in al die artikels wat jy skep se Besprekingsbladsye plaas: <nowiki> {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:44, 16 Maart 2026 (UTC) :: Ek vra weer, help ons met bogenoemde. Dit is nie altyd lekker nie... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:50, 21 Maart 2026 (UTC) :::Dankie vir die herinnering. :::[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 06:52, 21 Maart 2026 (UTC) == Suezkrisis == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir jou werk hier! Die Engelse artikel is 152k groot, joune tans 21K. Dit sal 'n uistekende voorblad artikel wees indien jy dit uitbrei, hou dit in gedagte asb! Ons minimum vereistes vir die voorblad is 30k. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:45, 17 Maart 2026 (UTC) == Defaultsort == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, moet asb nie 'n spasie na die dubbelpunt plaas nie. <nowiki>{{DEFAULTSORT: Paisley, Bob}}</nowiki>. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:00, 10 April 2026 (UTC) == Dankie! == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir ondersteuning met die byvoeging van <nowiki>{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>. Dit word waardeer! Ook dankie vir al jou artikels, dit is lekker om te sien hoe jy gegroei het as Gebruiker! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:56, 23 April 2026 (UTC) == Beter blou skakel na [[Japannese nasionale sokkerspan]] == Hi {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, gebruik asb [[Japannese nasionale sokkerspan]] en nie <nowiki>[[Japanse nasionale sokkerspan|Japannese nasionale sokkerspan]]</nowiki> nie. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:59, 27 April 2026 (UTC) :Dit neem te lank, en die "Japanse" is reeds aan die "Japannese" gekoppel. Dit is in elk geval onsigbaar op die bladsye. :[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 10:04, 27 April 2026 (UTC) == Akita-prefektuur == Hi Max...moet asb nie aan enige artikels werk wat vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|skryfkompetisie]] ingeskryf is nie, dit moet nog beoordeel word. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:27, 6 Mei 2026 (UTC) == Nie toegelaat nie. == Neem asb kennis dat skakels soos dié nie toegelaat word nie: <nowiki>[[:en:Russia national under-17 football team|Rusland o/17]]</nowiki>. Indien jy dit wil skakel, skep dan die artikel hier op ons wikipedia. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:20, 12 Mei 2026 (UTC) :Ek is jammer, ek het nie geweet dat die :en:-skakels nie toegelaat word nie, ek is net 99,999% seker dat artikels oor buitelandse junior sokkerspanne nooit hier deur mense geskep sal word nie. Ek sal dit van nou af as teks sonder skakel hou. [[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 22:04, 12 Mei 2026 (UTC) ::Ek verstaan jou argument oor die junior sokkerspelers. Ek voel net so oor die 83,000 insekspesies wat nog geskep moet! Baie dankie vir jou bydraes sover, dit maak beslis 'n verskil. Dink daaraan om een van die legende sokkerspeler artikels volledig van Engels oor te dra (>as 30 k grepe) wat ons moontlik op die voorblad kan plaas. O ja, na meer as 17 jaar hier weet ek ook nie alles nie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:34, 13 Mei 2026 (UTC) == Inligtingskas Sokkerspeler == Neem asb kennis dat die Inligtingkas bestaan. Gebruik dit eerder as die Engels weergawe. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 12 Mei 2026 (UTC) 1dm2y58xjybr8bu4b3fwq4m8mmx1qhq 0 456119 2903383 2900017 2026-05-12T14:04:05Z Aliwal2012 39067 opruim 2903383 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kareby IS-AIK, 13 mars 2015 (2).jpg|duimnael|301x301px|’n Speler slaan ’n strafhou in ’n bandywedstryd tussen twee vrouespanne.]] '''Bandy''' is ’n [[sport|wintersport]] en balspel wat word gespeel deur twee spanne, wat met behulp van skaatse op ys voortbeweeg, terwyl hulle stokkies gebruik om ’n bal in die teenstander se doel te skuif. Dit is die voorganger van [[yshokkie]].<ref>{{cite web | url=https://www.britannica.com/sports/bandy | title=Bandy | publisher = Britannica | access-date=29 October 2025}}</ref> Die speeloppervlak, ’n bandyveld of bandybaan genoem, is ’n ysplaat wat 90–110 meter lank en 45–65 meter breed is, ongeveer die grootte van ’n [[Sokker|sokkerveld]]. Die veld is dus aansienlik groter as die ysbane wat gewoonlik vir yshokkie gebruik word. Daar is ook ooreenkomste in die tydsduur van ’n sokkerwedstryd en ’n bandywedstryd. Beide sportsoorte bestaan uit twee helftes van 45 minute elk, wat saam ’n totale speeltyd van 90 minute duur. Sokker se spelmomente soos hoekskoppe en strafskoppe kom ook in bandy voor. Bandy deel ’n gemeenskaplike oorsprong met sokker, yshokkie, [[shinty]], en [[veldhokkie]]. Die oorsprong van bandy is onbekend, maar die eerste reëls is in 1882 in [[Engeland]] georganiseer en gepubliseer. Internasionaal is [[Swede]] en [[Rusland]] al lank die sterkste lande in beide mans- en vroue-kompetisies; albei lande het professionele mansligas vir bandy gevestig. In Rusland word beraam dat meer as een miljoen mense bandy speel.<ref>{{Cite news |last=Klein |first=Jeff Z. |date=28 Jan 2010 |title=It's Not Hockey, It's Bandy |url=https://www.nytimes.com/2010/01/29/sports/olympics/29bandy.html |access-date=6 Mar 2024 |work=The New York Times}}</ref> Die sport het ook georganiseerde liga-kompetisies en ondersteuners in ander lande, insluitend [[Finland]], [[Noorweë]] en [[Kasakstan]]. Die belangrikste internasionale bandykompetisie vir mans is die Bandy-wêreldkampioenskap en vir vroue die Vrouebandy-wêreldkampioenskap. Die enigste [[Afrika|Afrikaland]] wat aan die Bandy-wêreldbeker deelgeneem het, is [[Somalië]], maar die span se spelers het uitsluitlik uit Somaliese immigrante in Swede bestaan.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2014/01/24/sport/somalia-bandy-world-championships|title=Somalia to Siberia: An unlikely sporting fairytale story|date=2014-01-24|website=CNN Sports|access-date=2025-11-29}}</ref> Georganiseerde bandy het in die laat 19de eeu begin; tot 1955 was daar egter geen gevestigde internasionale bestuursliggaam vir die sport nie. Die internasionale bestuursliggaam vir bandy vandag is die Federation of International Bandy (FIB), wat in Februarie 1955 gevorm is. In 2001 is bandy as ’n sport deur die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) erken.<ref>{{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1047574/russian-bandy-federation-to-act-after-teams-score-20-own-goals-in-one-match |title=Russian Bandy Federation to act after teams score 20 own goals in one match |website=Inside the games |date=28 February 2017 |author=Max Winters |language=en}}</ref> Beide die tradisionele elf-teen-elf bandy en rink bandy (wat op ’n kleiner baan gespeel word) word deur die IOK erken. Gebaseer op die aantal deelnemende atlete, het die FIB verklaar dat bandy die tweede mees beoefende wintersport ter wêreld is ná yshokkie.<ref name="worldbandy.com">{{cite web|url=http://worldbandy.com/news/bandy-versus-the-50-olympic-winter-games-disciplines/|title=Bandy versus the 50 Olympic Winter Games Disciplines|date=4 December 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222141905/http://worldbandy.com/news/bandy-versus-the-50-olympic-winter-games-disciplines/|archive-date=22 December 2015}}</ref><ref name=FIBOct16>{{cite web|url=http://www.worldbandy.com/newspost_7640.html|title=Bandy destined for the Olympic Winter Games!|publisher=Federation of International Bandy|date=21 October 2016|access-date=15 January 2017|archive-date=17 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017132109/http://www.worldbandy.com/newspost_7640.html|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sport}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spansporte]] [[Kategorie:Balsporte]] ip9263ikxdh7s4qescz99i1jfx3jkxh 0 457120 2903541 2892755 2026-05-12T22:40:31Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903541 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Massimiliano Allegri | image = [[Lêer:Incontro con le squadre finaliste della Coppa Italia di calcio Frecciarossa Atalanta - Juventus 01 - Massimiliano Allegri (cropped).jpg|240px]] | caption = Allegri in 2024 | full_name = Massimiliano Allegri<ref>{{cite web |url=http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/3937/files/allegati/3942/cu74.pdf |title=Comunicato Ufficiale N. 74 |trans-title=Official Press Release No. 74 |publisher=Lega Serie A |page=5 |date=31 October 2011 |access-date=5 December 2020 |archive-date= 5 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224527/http://www.legaseriea.it/uploads/default/attachments/comunicati/comunicati_m/3937/files/allegati/3942/cu74.pdf |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1967|8|11|df=y}} | birth_place = [[Leghorn]], [[Italië]] | height = 1,83 m<ref>{{cite web|url=https://www.eurosport.it/calcio/massimiliano-allegri_prs7165/person.shtml|title=Massimiliano Allegri - Profilo giocatore - Calcio - Eurosport|website=eurosport.it}}</ref> | position = Middelveldspeler | currentclub = [[AC Milan]] (hoofafrigter) | years1 = 1984–1985 | clubs1 = {{Interlanguage link|UC Cuoiopelli|lt=Cuoiopelli|it|Unione Calcio Cuoiopelli}} | caps1 = 7 | goals1 = 0 | years2 = 1985–1988 | clubs2 = [[AS Livorno Calcio|Livorno]] | caps2 = 29 | goals2 = 0 | years3 = 1988–1989 | clubs3 = [[Pisa SC|Pisa]] | caps3 = 2 | goals3 = 0 | years4 = 1989–1990 | clubs4 = [[AS Livorno Calcio|Livorno]] | caps4 = 32 | goals4 = 8 | years5 = 1990–1991 | clubs5 = [[AC Pavia|Pavia]] | caps5 = 29 | goals5 = 5 | years6 = 1991–1993 | clubs6 = [[Pescara Calcio|Pescara]] | caps6 = 64 | goals6 = 16 | years7 = 1993–1995 | clubs7 = [[Cagliari Calcio|Cagliari]] | caps7 = 46 | goals7 = 4 | years8 = 1995–1997 | clubs8 = [[Perugia Calcio|Perugia]] | caps8 = 41 | goals8 = 10 | years9 = 1997–1998 | clubs9 = [[Calcio Padova|Padova]] | caps9 = 21 | goals9 = 0 | years10 = 1998 | clubs10 = [[SSC Napoli|Napoli]] | caps10 = 7 | goals10 = 0 | years11 = 1998–2000 | clubs11 = [[Pescara Calcio|Pescara]] | caps11 = 46 | goals11 = 4 | years12 = 2000–2001 | clubs12 = [[AC Pistoiese|Pistoiese]] | caps12 = 18 | goals12 = 1 | years13 = 2001–2003 | clubs13 = [[Aglianese Calcio 1923|Aglianese]] | caps13 = 32 | goals13 = 8 | totalcaps = 374 | totalgoals = 56 | manageryears1 = 2003–2004 | managerclubs1 = [[Aglianese Calcio 1923|Aglianese]] | manageryears2 = 2004–2005 | managerclubs2 = [[SPAL]] | manageryears3 = 2005–2006 | managerclubs3 = [[US Grosseto 1912|Grosseto]] | manageryears4 = 2006–2007 | managerclubs4 = [[US Grosseto 1912|Grosseto]] | manageryears5 = 2007–2008 | managerclubs5 = [[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]] | manageryears6 = 2008–2010 | managerclubs6 = [[Cagliari Calcio|Cagliari]] | manageryears7 = 2010–2014 | managerclubs7 = [[AC Milan]] | manageryears8 = 2014–2019 | managerclubs8 = [[Juventus FC|Juventus]] | manageryears9 = 2021–2024 | managerclubs9 = [[Juventus FC|Juventus]] | manageryears10 = 2025– | managerclubs10 = [[AC Milan]] }} '''Massimiliano “Max” Allegri''' (gebore [[11 Augustus]] [[1967]]) is ’n [[Italië|Italiaanse]] professionele [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige professionele speler. Hy is tans die afrigter van die [[Serie A]]-klub [[AC Milan]].<ref>{{Cite web |date=2025-05-29 |title=Reports: 'Here we go!' - Allegri signs deal to return to Milan as head coach |url=https://sempremilan.com/here-we-go-allegri-signs-return-milan-head-coach |access-date=2025-05-30 |website=SempreMilan |language=en}}</ref> Gedurende sy spelersloopbaan het Allegri as middelveldspeler in die Serie A vir Pisa, Pescara, Cagliari, Perugia en [[SSC Napoli|Napoli]] gespeel. In 2002 het hy die Serie D-titel met Aglianese gewen, die klub waarby hy as speler uitgetree het. Tydens sy tyd by Livorno is hy, weens sy skraal liggaamsbou en vinnigheid, die bynaam ''Acciughina'' (Klein Ansjovis) gegee — ’n bynaam wat die Italiaanse pers steeds gebruik om na hom te verwys.<ref>{{cite web|url= https://sport.tiscali.it/calcio/serie-a/articoli/successo-allegri-mister-acciughina/|title= Gli scontri con Berlusconi e le donne mollate sull'altare. Il segreto del successo di Allegri, mister Acciughina|date= 15 May 2018|language= Italian|access-date= 9 Januarie 2026|archive-date= 13 April 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20250413050730/https://sport.tiscali.it/calcio/serie-a/articoli/successo-allegri-mister-acciughina/|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ilgiorno.it/sport/calcio/allegri-juventus-1.6413050/amp|title=Allegri torna alla Juventus e la società vola in borsa|date=27 May 2021|language=it}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url= https://m.calcionapoli24.it/rassegna_stampa/lucarelli-allegri-ecco-come-lo-chiamavamo-mazzarri-nel-cuore-dei-livornesi-per-n91957.html|title= Lucarelli: "Allegri? Ecco come lo chiamavamo. Mazzarri nel cuore dei livornesi per due motivi. Lo facevo impazzire così"|date= 10 October 2019|language=it}}</ref> Nadat hy sy afrigterloopbaan in 2003 by verskeie kleiner Italiaanse spanne begin het, het Allegri Sassuolo gehelp om vir die eerste keer in hul geskiedenis na Serie B te promoveer deur in dieselfde jaar die Serie C1-kampioenskap en die Superbekertoernooi te wen. Van 2008 tot 2010 was hy die afrigter van Cagliari in die Serie A en het hy die span tot hul beste Serie A-eindposisie in byna 15 jaar gelei. Sy prestasies as hoofafrigter van Cagliari het vir hom in 2010 ’n skuif na AC Milan besorg, waar hy tot Januarie 2014 gebly het; hy het die ''Scudetto'' (Serie A-titel) in 2010/11 gewen — Milan se eerste sedert 2004 — asook die ''Supercoppa Italiana'' in 2011. Tussen 2014 en 2019 was Allegri in beheer van [[Juventus FC|Juventus]], waar hy elf trofeë gewen het: vyf agtereenvolgende ligatitels (van 2015 tot 2019), vier ''Coppa Italia''-titels in ’n ry (van 2015 tot 2018) en twee ''Supercoppa Italiana''-titels (2015 en 2018); hy het ook twee [[UEFA Champions League|Champions League]]-eindstryde bereik (2015 en 2017). Hy het in 2021 na Juventus teruggekeer, ná twee jaar weg van afrigting. In sy tweede termyn by die klub het hy nog ’n ''Coppa Italia'' in 2024 gewen, maar is slegs ’n paar dae later afgedank, hoofsaaklik weens sy gedrag tydens en ná die eindstryd, wat die klub as onversoenbaar met sy waardes beskou het.<ref>{{cite web |url=https://www.juventus.com/en/news/articles/official-massimiliano-allegri-no-longer-juventus-coach |title=Official {{!}} Massimiliano Allegri no longer Juventus coach |publisher=Juventus FC|date=17 May 2024 }}</ref> Hy het in Mei 2025 as afrigter van AC Milan teruggekeer. Individueel het Allegri die ''Panchina d’Oro'' (Goue Bank) vier keer gewen (2009, 2015, 2017 en 2018) en is hy vier keer as Serie A Afrigter van die Jaar aangewys (2011, 2015, 2016 en 2018), benewens die [[Enzo Bearzot]]-toekenning (2015) en sy opname in die Italiaanse Sokker-erelys (2018). Hy is ook die enigste afrigter in die geskiedenis van Italiaanse sokker wat vyf ''Scudetti'' en vier ''Coppa Italia''-titels agtereenvolgens gewen het, en die enigste in Europa se vyf grootste ligas wat vir vier opeenvolgende seisoene ’n binnelandse dubbel gewen het. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Allegri, Massimiliano}} [[Kategorie:Italiaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] 1erkuw8m1ohutjm0ophez4z46znqvk8 0 458189 2903633 2886118 2026-05-13T11:05:13Z Aliwal2012 39067 2903633 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Taal |naam=Interglossa |inheemsenaam= |familiekleur=Indo-Europees |state= |streek= |sprekers= |rang= |skrif=[[Latynse alfabet]] |fam2=[[Kunsmatige taal]] |fam3= |fam4= |nasie= |agentskap= |iso1=|iso2=|iso3=igs |kaart= |skepper=[[Lancelot Hogben]] |datum=}} '''Interglossa''' (letterlik: “tussen + taal”) is ’n [[kunsmatige taal]] wat deur die bioloog [[Lancelot Hogben]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] ontwerp is, as ’n poging om die internasionale leksikon van wetenskap en tegnologie — hoofsaaklik van [[Grieks]]e en [[Latyn]]se oorsprong — in ’n taal met ’n suiwer isolerende grammatika te plaas. Interglossa is in 1943 gepubliseer as slegs ’n konsep van ’n hulptaal. Hogben het semantiese beginsels toegepas om ’n gereduseerde woordeskat van net meer as 880 woorde te verskaf, wat moontlik voldoende sou wees vir basiese gesprekke tussen mense van verskillende nasionaliteite.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Interglossa|title=Interglossa|website=Britannica|access-date=2026-02-21}}</ref> == Kenmerke == * Geen woordveranderinge: In Interglossa verander woorde nie van vorm nie. Dit beteken dieselfde woord kan op verskillende maniere gebruik word sonder om eindes by te voeg of die spelling te verander. * Eenvoudige grammatika: Die [[taal]] gebruik woordorde en ’n paar hulpwoorde om betekenis aan te dui, soortgelyk aan hoe [[Chinees]] werk. * Klein woordeskat: Dit het ongeveer 880 basiese woorde, meestal uit Grieks en Latyn, wat algemeen in die wetenskap voorkom. * Maklike spelling: Elke letter verteenwoordig een klank, en die spelling is gereeld en foneties. == Geskiedenis == In 1943 het Hogben ''Interglossa: A draft of an auxiliary for a democratic world order'' gepubliseer. As professor het Hogben gesien hoe moeilik dit vir studente is om die terme van die biologie te memoriseer, aangesien hulle swak vertroud was met etimologie en die klassieke tale. Daarom het hy begin om die internasionale Griekse en Latynse wortels van hierdie terme aan hulle te verduidelik om hul geheue te help. Hy het begin om ’n woordeskat saam te stel, en later, tydens die Tweede Wêreldoorlog in Birmingham, het hy sekere riglyne vir sintaksis ontwikkel en sodoende die konsep van ’n nuwe hulptaal voltooi wat veral op die leksikon van die moderne wetenskap gebaseer was: {{Quote|Omdat die natuurwetenskap die ''enigste'' bestaande vorm van menslike samewerking op ’n planetêre skaal is, is wetenskaplikes, wat joernale in baie tale moet raadpleeg vir noodsaaklike inligting, deeglik bewus daarvan dat die warboel van tale ’n sosiale probleem van die eerste orde is. Wetenskaplikes beskik, meer as ander, oor ’n internasionale woordeskat wat reeds bestaan (... )|Hogben (1943)}} Uiteindelik het Hogben oortuig geraak dat so ’n hulptaal noodsaakliker as ooit tevore was, en hy het besluit om sy voorstel te publiseer, met die beklemtoning dat dit slegs ’n konsep was: {{Quote|’n Voldoende rede om hierdie konsep te publiseer, is dat die naoorlogse wêreld moontlik, soos nog nooit tevore nie, gereed kan wees om die behoefte aan ’n oplossing te erken waarna soveel ander reeds gesoek het. Wanneer die behoefte duidelik uitgespreek word, sal dit betreklik eenvoudig wees vir ’n internasionale komitee (...).<br />(...) die outeur vertrou hierdie eerste konsep beskeie toe aan lesers in die hoop dat hulle voorstelle sal maak en konstruktiewe kritiek sal lewer as grondslag vir iets beters. Dit is nie ’n inleidende handleiding vir beginners nie.|Hogben (1943)}} === Ontwikkeling === Later, in die 1970’s, is Interglossa bygewerk en hernoem na [[Glosa]] deur die Britse taalkundiges Ronald Clark en Wendy Ashby. Hulle het meer woorde bygevoeg en sekere veranderinge aangebring om dit te verbeter.<ref>{{Cite web|url=http://www.glosa.org/en/history.pdf|title=History Behind GLOSA|website=glosa.org|access-date=2026-02-21}}</ref> == Sien ook == * [[Glosa]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Glosa}} {{Normdata}} [[Kategorie:Glosa]] [[Kategorie:Kunsmatige taal]] o6d7dc6o48r623iu72qqd6bas2u90ly 0 458557 2903608 2881648 2026-05-13T09:30:13Z Aliwal2012 39067 O koek! 2903608 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas album|name=My Body, the Hand Grenade|type=Compilation|artist=[[Hole (band)|Hole]]|cover=|released=28 Oktober 1997|recorded=1990–1995|studio={{bulleted list|Rudy's Rising Star (Los Angeles) | Radio Tokyo (Los Angeles) | Word of Mouth Productions (Seattle) | Ariola Ltda BMG (Rio de Janeiro) | Triclops Studios (Atlanta) | Brooklyn Academy of Music (New York City) | Brixton Academy (London) | Little John's Farm (Reading, England)}}|genre={{hlist|Alternatiewe rock|noise rock}}|length=55:52|label=City Slang|producer=Eric Erlandson|prev_title=The First Session|prev_year=1997|next_title=Celebrity Skin|next_year=1998}} '''''My Liggam, die Handgranaat''''' is die eerste en enigste versamelalbum deur die Amerikaanse alternatiewe rockgroep ''Hole'', vrygestel op 28 Oktober 1997 deur die groep se Europese platemaatskappy, Stadslang Records. Dit is ook ingevoer vir verkoop in die Verenigde State, waar dit op 10 Desember 1997 vrygestel is. Die album is saamgestel met die doel om die groep se vordering van hul geraasrock begin tot die meer melodiese liedjieskryfwerk wat op hul tweede album, ''Leef hierdeur'' (1994), verskyn het, na te spoor. Die album bestaan uit verskeie ongebruikte spore, B-kant en singles, die album bevat spore van die band se eerste opnamesessies in Maart 1990, sowel as opnames afkomstig verskeie lewendig optredes. As gevolg hiervan is die spore gekenmerk deur verskeie bassiste en tromspelers van vorige lineups, insluitend tromspelers Caroline Rue en Patty Schemel, en bassiste Jill Emery en Kristen Pfaff. Die voorvrou, Courtney Love, speel ook baskitaar op een van die snitte. Die album is toegewy aan Pfaff. Produksie en menging van die album is hoofsaaklik deur die band se hoofkitaarspeler, Eric Erlandson, gedoen, terwyl Courtney Love die album kuns ontwerp het, wat portrette en beelde bevat wat verwys na [[Marie Antoinette]], [[Anna Boleyn]] en [[Jayne Mansfield]], met "onthoofde vroue" as die samehangende tema. Die album se titel, ook deur Love bedink, verwys hierna, met die trek van die trekker in 'n [[handgranaat]] wat dien as 'n simbool vir 'n liggaam wat onthoof word. Die album het 'n gemengde tot positiewe kritiese ontvangs ontvang, met kritici wat die sterk punte van individuele spore aanspreek, maar 'niks 'n gebrek aan samehang. In die Verenigde Koninkryk het die album nommer 82 op die Britse Albums-trefferlys bereik. My Body, the Hand Grenade is die eerste en enigste versamelalbum wat deur Hole vrygestel is. Die aantekeninge verduidelik ook dat die versamelalbum saamgestel is om Hole se progressie van die punk-beïnvloede in Pragtig aan die Binnekant (vrygestel 1991) na hul meer ingehoue, alternatiewe rock-gebaseerde Live Through This (vrygestel in 1994) te dokumenteer. Die album is opgedra aan voormalige ''Hole''-basspeler Kristen Pfaff en Kurt Cobain, wat albei in 1994 oorlede is. == Verwysings == {{Verwysings}} lqhd76hucpqut8bn01x14vi5lfr5h9a 2903609 2903608 2026-05-13T09:32:51Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[My Liggaam, die Handgranaat]] na [[My Body, the Hand Grenade]] geskuif: Korrekte titel: Titels word nie vertaal nie 2903608 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas album|name=My Body, the Hand Grenade|type=Compilation|artist=[[Hole (band)|Hole]]|cover=|released=28 Oktober 1997|recorded=1990–1995|studio={{bulleted list|Rudy's Rising Star (Los Angeles) | Radio Tokyo (Los Angeles) | Word of Mouth Productions (Seattle) | Ariola Ltda BMG (Rio de Janeiro) | Triclops Studios (Atlanta) | Brooklyn Academy of Music (New York City) | Brixton Academy (London) | Little John's Farm (Reading, England)}}|genre={{hlist|Alternatiewe rock|noise rock}}|length=55:52|label=City Slang|producer=Eric Erlandson|prev_title=The First Session|prev_year=1997|next_title=Celebrity Skin|next_year=1998}} '''''My Liggam, die Handgranaat''''' is die eerste en enigste versamelalbum deur die Amerikaanse alternatiewe rockgroep ''Hole'', vrygestel op 28 Oktober 1997 deur die groep se Europese platemaatskappy, Stadslang Records. Dit is ook ingevoer vir verkoop in die Verenigde State, waar dit op 10 Desember 1997 vrygestel is. Die album is saamgestel met die doel om die groep se vordering van hul geraasrock begin tot die meer melodiese liedjieskryfwerk wat op hul tweede album, ''Leef hierdeur'' (1994), verskyn het, na te spoor. Die album bestaan uit verskeie ongebruikte spore, B-kant en singles, die album bevat spore van die band se eerste opnamesessies in Maart 1990, sowel as opnames afkomstig verskeie lewendig optredes. As gevolg hiervan is die spore gekenmerk deur verskeie bassiste en tromspelers van vorige lineups, insluitend tromspelers Caroline Rue en Patty Schemel, en bassiste Jill Emery en Kristen Pfaff. Die voorvrou, Courtney Love, speel ook baskitaar op een van die snitte. Die album is toegewy aan Pfaff. Produksie en menging van die album is hoofsaaklik deur die band se hoofkitaarspeler, Eric Erlandson, gedoen, terwyl Courtney Love die album kuns ontwerp het, wat portrette en beelde bevat wat verwys na [[Marie Antoinette]], [[Anna Boleyn]] en [[Jayne Mansfield]], met "onthoofde vroue" as die samehangende tema. Die album se titel, ook deur Love bedink, verwys hierna, met die trek van die trekker in 'n [[handgranaat]] wat dien as 'n simbool vir 'n liggaam wat onthoof word. Die album het 'n gemengde tot positiewe kritiese ontvangs ontvang, met kritici wat die sterk punte van individuele spore aanspreek, maar 'niks 'n gebrek aan samehang. In die Verenigde Koninkryk het die album nommer 82 op die Britse Albums-trefferlys bereik. My Body, the Hand Grenade is die eerste en enigste versamelalbum wat deur Hole vrygestel is. Die aantekeninge verduidelik ook dat die versamelalbum saamgestel is om Hole se progressie van die punk-beïnvloede in Pragtig aan die Binnekant (vrygestel 1991) na hul meer ingehoue, alternatiewe rock-gebaseerde Live Through This (vrygestel in 1994) te dokumenteer. Die album is opgedra aan voormalige ''Hole''-basspeler Kristen Pfaff en Kurt Cobain, wat albei in 1994 oorlede is. == Verwysings == {{Verwysings}} lqhd76hucpqut8bn01x14vi5lfr5h9a 2903613 2903609 2026-05-13T09:38:09Z Aliwal2012 39067 Vertaal "My Body, the Hand Grenade" 2903613 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas album|name=My Body, the Hand Grenade|type=Samestelling|artist=[[Hole (band)|Hole]]|cover=|released=28 Oktober 1997|recorded=1990–1995|studio={{bulleted list|Rudy's Rising Star (Los Angeles) | Radio Tokyo (Los Angeles) | Word of Mouth Productions (Seattle) | Ariola Ltda BMG (Rio de Janeiro) | Triclops Studios (Atlanta) | Brooklyn Academy of Music (New York City) | Brixton Academy (London) | Little John's Farm (Reading, England)}}|genre={{hlist|Alternatiewe rock|noise rock}}|length=55:52|label=City Slang|producer=Eric Erlandson|prev_title=The First Session|prev_year=1997|next_title=Celebrity Skin|next_year=1998}} '''''My Body, the Hand Grenade''''' is die eerste en enigste versamelalbum deur die Amerikaanse alternatiewe rockgroep ''Hole'', vrygestel op 28 Oktober 1997 deur die groep se Europese platemaatskappy, Stadslang Records. Dit is ook ingevoer vir verkoop in die Verenigde State, waar dit op 10 Desember 1997 vrygestel is. Die album is saamgestel met die doel om die groep se vordering van hul geraasrock begin tot die meer melodiese liedjieskryfwerk wat op hul tweede album, ''Leef hierdeur'' (1994), verskyn het, na te spoor. Die album bestaan uit verskeie ongebruikte spore, B-kant en singles, die album bevat spore van die band se eerste opnamesessies in Maart 1990, sowel as opnames afkomstig verskeie lewendig optredes. As gevolg hiervan is die spore gekenmerk deur verskeie bassiste en tromspelers van vorige lineups, insluitend tromspelers Caroline Rue en Patty Schemel, en bassiste Jill Emery en Kristen Pfaff. Die voorvrou, Courtney Love, speel ook baskitaar op een van die snitte. Die album is toegewy aan Pfaff. Produksie en menging van die album is hoofsaaklik deur die band se hoofkitaarspeler, Eric Erlandson, gedoen, terwyl Courtney Love die album kuns ontwerp het, wat portrette en beelde bevat wat verwys na [[Marie Antoinette]], [[Anna Boleyn]] en [[Jayne Mansfield]], met "onthoofde vroue" as die samehangende tema. Die album se titel, ook deur Love bedink, verwys hierna, met die trek van die trekker in 'n [[handgranaat]] wat dien as 'n simbool vir 'n liggaam wat onthoof word. Die album het 'n gemengde tot positiewe kritiese ontvangs ontvang, met kritici wat die sterk punte van individuele spore aanspreek, maar 'niks 'n gebrek aan samehang. In die Verenigde Koninkryk het die album nommer 82 op die Britse Albums-trefferlys bereik. ''My Body, the Hand Grenade'' is die eerste en enigste versamelalbum wat deur Hole vrygestel is. Die aantekeninge verduidelik ook dat die versamelalbum saamgestel is om Hole se progressie van die punk-beïnvloede in Pragtig aan die Binnekant (vrygestel 1991) na hul meer ingehoue, alternatiewe rock-gebaseerde Live Through This (vrygestel in 1994) te dokumenteer. Die album is opgedra aan voormalige ''Hole''-basspeler Kristen Pfaff en Kurt Cobain, wat albei in 1994 oorlede is. == Verwysings == {{Verwysings}} 0rl2m5f5kkkexyhunkfwkz3un3h288l 1 458716 2903611 2883027 2026-05-13T09:32:51Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Bespreking:My Liggaam, die Handgranaat]] na [[Bespreking:My Body, the Hand Grenade]] geskuif: Korrekte titel: Titels word nie vertaal nie 2883027 wikitext text/x-wiki == Titel == Ek dink nie dit maak sin om die titel van 'n album te vertaal nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:59, 4 Maart 2026 (UTC) 3s0jbyahztlcndkwa85qys3m7etx9ej 0 458951 2903600 2903331 2026-05-13T08:58:15Z Aliwal2012 39067 eerste rondte taalverbetering 2903600 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} {{Infobox scientist | name = Lancelot Thomas Hogben | image = | birth_date = {{birth date|df=yes|1895|12|9}} | birth_place = [[Portsmouth]], Engeland | death_date = {{death date and age|df=yes|1975|8|22|1895|12|9}} | death_place = [[Wrexham]], [[Wallis]] | occupation = eksperimentele dierkundige, mediese statistikuskundige | education = [[Trinity Kollege, Cambridge]]<br/>[[Universiteit van Londen]] | doctoral_advisor = [[Ernest MacBride]] | doctoral_students = [[Horace Waring]] | workplaces = [[Universiteit van Edinburgh]]<br/>[[Universiteit van Kaapstad]]<br/>[[Londonse Skool vir Ekonomie]]<br/>[[Universiteit van Aberdeen]]<br/>[[Universiteit van Birmingham]] | spouse = [[Enid Charles]] }} '''Lancelot Thomas Hogben''' [[FRS]]<ref name="frs"/> [[FRSE]] (9 Desember 1895 – 22 Augustus 1975) was ’n Britse eksperimentele dierkundige en mediese statistikuskundige. Hy het die [[gewone platanna]] ''(Xenopus laevis)'' vroeër in sy loopbaan as ’n modelorganisme vir biologiese navorsing ontwikkel, het die eugeniekbeweging tydens sy loopbaan gekritiseer, en later populêre boeke oor wetenskap, wiskunde en taal geskryf.<ref>{{Cite journal | last1 = Sarkar | first1 = S. | title = Lancelot Hogben, 1895-1975 | journal = Genetics | volume = 142 | issue = 3 | pages = 655–660 | year = 1996 | doi = 10.1093/genetics/142.3.655 | pmid = 8849876 | pmc = 1207007}}</ref><ref name="HogbenODNB"/> == Vroeë lewe en opleiding == Hogben is gebore en het grootgeword in Southsea naby [[Portsmouth]] in [[Hampshire]].<ref name="frs"/> Hy het die Tottenham Graadskool in Londen bygewoon nadat sy familie in 1907 na Stoke Newington verhuis het, waar sy moeder grootgeword het. Daarna het hy as mediese student fisiologie aan Trinity Kollege, Cambridge studeer.<ref name="HogbenODNB" /> Hogben het as ’n eksterne student aan [[Universiteit van Londen]] begin voordat hy by Cambridge kon aansoek doen, en het in 1914 sy Baccalaureus Scientiarum (BSc) verwerf.<ref>{{cite web |url=http://www.archive.org/details/historicalrecord00univrich/page/n491/1up?view=theater |title=Universiteit van Londen Historiese Rekord 1836-1926 |year=1912 |page=432}}</ref> Hy het sy Cambridge graad in 1915 met ’n gewone BA verwerf. Hy het sosialistiese oortuigings ontwikkel, die naam van die universiteit se Fabian Vereniging na Sosialistiese Vereniging verander en ’n aktiewe lid van die Onafhanklike Arbeidsparty geword. Later het hy homself as ’n "wetenskaplike humanis" beskryf.<ref name="k&h"/> Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] was hy ’n pasifis en het by die Quakers aangesluit.<ref name="frs"/> Hy het ses maande saam met die Rooi Kruis in Frankryk gewerk, onder die Vriende se Oorlogs Slagofferdiens en die Vriende se Ambulans Eenheid. Hy het daarna na Cambridge teruggekeer en is in Wormwood Scrubs as ’n oortuigingsvrygestelde in 1916 gevange gehou. Sy gesondheid het ingestort en hy is in 1917 vrygelaat.<ref name="frs"/> Sy broer George was ook ’n oortuigingsvrygestelde en het saam met die Vriende se Ambulans Eenheid gedien. == Loopbaan == Na ’n jaar van herstel het hy doseerposte aan Londense universiteite aanvaar, en in 1921 het hy die Doktor in Wetenskap (D.Sc.) in Dierkunde aan die Universiteit van Londen verwerf.<ref>{{cite web |url=http://www.archive.org/details/historicalrecord00univrich/page/n265/1up?view=theater |title=Universiteit van Londen Historiese Rekord 1836-1926 |year=1912 |page=246}}</ref> In 1922 het hy na die [[Universiteit van Edinburgh]] en sy Dierefoknavorsingsdepartement verhuis. In 1923 was Hogben een van die stigters van die [[Sosiologiese Eksperimentele Biologie Vereniging|Vereniging vir Eksperimentele Biologie]] en sy tydskrif, die ''[[British Journal of Experimental Biology|Britse Tydskrif vir Eksperimentele Biologie]]'' (herbenoem in 1930 na ''Tydskrif vir Eksperimentele Biologie''), saam met [[Julian Huxley]] en die genetikus [[Francis Albert Eley Crew|Francis Albert Eley Crew]] (1886–1973). Volgens Gary Werskey was Hogben die enigste stigter sonder eugeniese idees. In 1923 is hy ook verkies as ’n Lid van die [[Koninklike Genootskap van Edinburgh|Royal Society of Edinburgh]]. Sy voorstelle is gedoen deur [[James Hartley Ashworth]], [[James Cossar Ewart]], [[Francis Albert Eley Crew]] en John Stephenson. Hy het die Keith-prys van die genootskap vir die periode 1933–35 ontvang.<ref>{{cite book|title=Biografiese Indeks van Vorige Lede van die Royal Society of Edinburgh 1783–2002|date=Julie 2006|publisher=Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902-198-84-X|url=https://www.rse.org.uk/wp-content/uploads/2019/03/fells_indexp1.pdf|page=447}}</ref> Daarna het hy na McGill Universiteit verhuis. In 1927 het hy die leerstoel in dierkunde aan die [[Universiteit van Kaapstad]] aanvaar. Hy het in [[endokrinologie]] gewerk en die kameleontei-eienskappe van die gewone platanna bestudeer. Die volwasse kleur van die platanna het van sy vroeë omgewing af gehang; wilde platanna's is bruin-groen, platannas' wat in ’n donker omgewing grootgemaak is, het swart geword, en in ’n ligte omgewing het hulle lig van kleur geword. Hogben het teorieë ontwikkel dat die platanna se vermoë om kleure te ontwikkel, verband hou met die [[hipofise|hipofiseklier]]. Nadat die hipofiseklier verwyder is, het die platanna's wit geword ongeag die omgewing.<ref name="Distillations"/> Die platanna's het ook ’n newe-effek ontwikkel wat Hogben probeer teenwerk het deur pituitêre uittreksel van ’n os in te spuit. Hy het opgemerk dat wyfie-Xenopus-platanna's binne ure ge-ovuleer het nadat hulle met die uittreksel ingeënt is. Op hierdie manier het Hogben toevallig ’n menslike swangerskapstoets ontdek. Hy het geweet dat die os-uittreksel chemies soortgelyk is aan menslike choriongonadotropien (HCG), ’n hormoon wat deur swanger vroue afgeskei word. Hy het bevestig dat wyfie-Xenopus-platanna's, wanneer ingeënt met urine van ’n swanger vrou, binne ure ge-ovuleer het.<ref name="Distillations"/> Hogben het die werk in Suid-Afrika aantreklik gevind, maar sy teenkanting teen die land se [[Apartheid|rassebeleid]] het hom laat vertrek. In 1930 het Hogben na die Londonse Skool vir Ekonomie verhuis, in ’n leerstoel vir sosiale biologie. Daar het hy voortgegaan om die Hogben Swangerskapstoets te ontwikkel. Vorige swangerskapstoetse het enkele dae geneem en het die dood van muise of hase tot gevolg gehad. Hogben se toets het ure geneem en kon uitgevoer word sonder skade aan die platanna's, wat hergebruik kon word vir toekomstige toetse. Dit het ongeveer vyftien jaar, van die middel van die 1930’s tot in die 1940’s, die belangrikste internasionale swangerskapstoets geword.<ref>name="Distillations"</ref> Die sosiale biologie-posisie aan die Londonse Skool vir Ekonomie is befonds deur die Rockefeller-stigting, en toe die befondsing teruggetrek is, het Hogben na [[Aberdeen, Skotland|Aberdeen]] verhuis en Regius Professor van Natuurlike Geskiedenis aan die Universiteit van Aberdeen in 1937 geword. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Hogben verantwoordelikheid vir die [[Britse Weermag|Britse Leër]] se mediese statistiek gehad. Van 1941 tot 1947 was hy Mason Professor in Dierkunde aan die [[Universiteit van Birmingham]] en van 1947–1961 professor in mediese statistiek, toe hy afgetree het. In 1963 het hy die eerste Visekanselier van die [[Universiteit van Guyana]] geword, ’n pos wat hy in April 1964 verlaat het en in 1965 bedank het. === Xenopus-swangerskapstoets-geskil === Hogben se aanspraak dat hy die Xenopus-swangerskapstoets ontdek het, is betwis deur twee Suid-Afrikaanse navorsers, [[Hillel Shapiro]] en [[Harry Zwarenstein]]. Shapiro was ’n student van Hogben in Kaapstad en het erken dat Hogben voorgestel het dat Xenopus geskik is vir algemene navorsing. Die swangerskapstoets self is egter deur Shapiro en sy mede-navorsers Harry Zwarenstein ontdek, en hul resultate en verslae is wyd in mediese tydskrifte en handboeke gepubliseer<ref name="University of Cape Town CAPETOWN 1946"/> in Suid-Afrika en die Verenigde Koninkryk; in hul verslag, gepubliseer deur die Koninklike Genootskap van Suid-Afrika in Oktober 1933, het Shapiro en Zwarenstein aangekondig dat hulle die vorige maand suksesvol Xenopus in 35 swangerskapstoetse gebruik het. Die volgende lente het ''Nature'' hul verslag geplaas.<ref/> Die brief van Shapiro en Zwarenstein, gepubliseer in die ''British Medical Journal'' op 16 November 1946, het verduidelik dat Hogben retrospectief verkeerdelik die krediet vir die ontdekking van die toets opgeëis het.<ref/> Nobelpryswenner [[John B. Gurdon]] van die Wellcome CRC Instituut en Nick Hopwood van die Departement Geskiedenis en Filosofie van Wetenskap, Universiteit van Cambridge, het hierop in detail ingegaan in hul omvattende artikel van 2003 in ''The International Journal of Developmental Biology'', en verduidelik dat hoewel Hogben in beginsel gedemonstreer het dat Xenopus gebruik kon word om die teenwoordigheid van gonadotropiene in swanger vroue se urine te toets, sy verslag nie die swangerskapstoets self genoem het nie; hy het blykbaar ander navorsingsrigtings gevolg.<ref/> === Politieke sienings === Terwyl hy Londonse Skool vir Ekonomie se leerstoel vir Sosiale Biologie beklee het, het Hogben ’n onvermoeide aanval teen die Britse eugeniekbeweging geloods, wat in die 1920’s en 1930’s op sy hoogtepunt was. In teenstelling met eugenici, wat ’n streng lyn tussen erflikheid (natuur) en omgewing (voeding) getrek het, het Hogben die 'wederkerigheid van natuur en voeding' beklemtoon.<ref name="k&h"/> Hogben se beroep op die interafhanklikheid van natuur en voeding was die eerste keer dat genoom-omgewing interaksie (of 'gen-omgewing wisselwerking') gebruik is om statistiese pogings om die bydraes van natuur en voeding te skei, sowel as eugeniese gevolgtrekkings uit daardie statistiek, te ondermyn. Sy belangrikste teenstander gedurende hierdie tydperk was R.A. Fisher, die voorste wetenskaplike eugenikus van die tyd. In ’n biografiese oorsig vir ''Twentieth Century Authors'' het Hogben gesê: <blockquote> Ek hou van Skandinawiërs, ski, swem, en sosialiste wat besef dat dit ons taak is om sosiale vooruitgang op vreedsame wyse te bevorder. Ek hou nie van sokker, ekonome, eugenici, fasciste, Staliniste, en Skotse konserwatiewes nie. Ek dink seks is nodig en dat vir bankiers dit nie is nie.<ref name="k&h"/> </blockquote> === Populêre wetenskaplike skryfwerk === Geïnspireer deur die voorbeeld van ''The Outline of History'' deur [[H.G. Wells]], het Hogben begin werk aan boeke wat ontwerp is om wiskunde en wetenskap vir die breë publiek te populariseer. Hy het twee baie gewilde werke van populêre wetenskap geskryf, ''Mathematics for the Million'' (1936) en ''Science for the Citizen'' (1938). ''Mathematics for the Million'' is wyd gepreseer, met H.G. Wells wat gesê het dat dit ''’n groot boek is, ’n boek van eerste klas belangrikheid''.<ref name="MFTM"/> Die boek is ook geprys deur [[Albert Einstein]], [[Bertrand Russell]] en Julian Huxley.<ref name="MFTM2"/> ''Mathematics for the Million'' is na Hogben se dood herdruk.<ref name="MFTM2"/> Terwyl hy in Aberdeen was, het Hogben ’n belangstelling in taal ontwikkel. Benewens die redigering van ''The Loom of Language'' deur sy vriend [[Frederick Bodmer]], het hy ’n internasionale taal geskep, [[Interglossa]], as 'n konsep vir ’n hulpbron vir ’n demokratiese wêreldorde'. [[George Orwell]] het in sy opstel [[Politics and the English Language]] ’n sin van Hogben gebruik as voorbeeld van hoe nie om te skryf nie, veral met betrekking tot die gebruik van metafore.<ref/> {{quote|Boonop kan ons nie “ducks and drakes” speel met ’n inheemse battery van idioome wat buitengewone samevoegings van woorde voorskryf (...)|Orwell (1946), aanhalend van Hogben, ''Interglossa'' (1943)}} {{quote|Professor Hogben speel “ducks and drakes” met ’n battery wat voorskrifte kan skryf (...)|Orwell, ''Politics and the English Language'' (1946)}} == Persoonlike lewe == In 1918 het Hogben met die wiskundige, statistikkundige, sosialistiese en feministiese [[Enid Charles]] van [[Denbigh]] getrou, met wie hy twee seuns en twee dogters gehad het.<ref name="HogbenODNB"/> Hy het [[Wels (taal)|Wels]] geleer.<ref/> In die 1950’s het Hogben hom in [[Glyn Ceiriog]] in Noord-Wallis gevestig, waar hy ’n huis gekoop het. In daardie dekade het sy huwelik met Enid verbrokkel; die paar het in 1953 geskei en in 1957 geskei geskei. Later daardie jaar het hy (Mary) Jane Roberts (''née'' Evans) getrou, ’n plaaslike weduwee en afgetrede skoolhoof, wat sewe jaar jonger as hy was. Weduwee na die dood van Jane in 1974, het hy in 1975 in die War Memorial Hospital by [[Wrexham]] gesterf, 79 jaar oud, en is in die nabye [[Pentre Bychan]] gekremeer.<ref name=shropstar/> Hy was ’n ateïs, en het homself as ’n "wetenskaplike humanis" beskryf.<ref/> <ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.205669 |title=I Believe |date=1940 |publisher=George Allen & Unwin Ltd |location=London |pages=115–128}}</ref> == Toekennings == Hogben is die Neill-prys toegeken, asook ’n goue medalje, vir sy werk in wiskundige genetika.<ref name="k&h"/> In 1936 het hy ’n [[Lid van die Koninklike Genootskap|Fellow van die Royal Society]] geword.<ref name="frs"/> Die aanhaling het gesê: <blockquote> Bekend vir sy werk in Eksperimentele Dierkunde, veral met betrekking tot die meganisme van kleurverandering by [[Amfibie|amfibieë]] en [[Reptiel|reptiele]]. Hy het ’n reeks belangrike artikels gepubliseer oor die effek van [[hormoon|hormone]] op die pigmentêre effekstelsel en op die voortplantingsiklus van [[ongewerweldes|ongewerwelde diere]], en het aan baie takke van vergelykende fisiologie gewerk. Meer onlangs het hy aansienlike bydraes tot [[genetika]] gelewer, veral met betrekking tot die mens. </blockquote> == Erfenis == Hogben se navorsing het ’n blywende indruk op die geskiedenis van biologie gemaak. Die gewone platanna ([[Xenopus laevis]]), wat hy as modelorganisme ontwikkel het, is nou een van die mees gebruikte modelorganismes in biologiese navorsing. Net so het sy klem op die interafhanklikheid van natuur en voeding wetenskaplike praktyk en debat beïnvloed en bly beïnvloed. In terme van wetenskaplike praktyk skuld moderne navorsing oor fenotipiese plastisiteit, gen-omgewing interaksie en [[ontwikkelingsisteme-teorie]] baie aan Hogben se aanvanklike fokus op die interafhanklike begrip van natuur en voeding eerder as ’n dichotomie. In terme van wetenskaplike debat was die geskil tussen Hogben en R.A. Fisher oor gen-omgewing interaksie die eerste van baie toekomstige geskilpunte oor die vraag in watter mate die primêrheid van die [[geen]] onafhanklik van die omgewing verstaan kan word. <ref name="Tabery2008"/> Die debat oor natuur en voeding, die ras en intelligensie-geskil, die erflikheids-oorloë, bekommernisse oor die genetisering van komplekse menslike eienskappe, en argumente oor die beloftes en gevare van die Menslike Genoomprojek sluit almal elemente van meningsverskil oor die primêre rol van die geen in. Hogben se aanval op daardie primêrheid deur die beroep op die interafhanklikheid van natuur en voeding het in elke opvolgende debat weerklink. === Die Hogben-argief === Die Lancelot Thomas Hogben-dokumente word gehou in die [http://www.special-coll.bham.ac.uk/ Spesiale Versamelinge] van die [[Universiteit van Birmingham]]. Hoogtepunte van die argief sluit in ’n konsep van sy outobiografie (later geredigeer en gepubliseer deur sy seun Adrian Hogben en sy vrou), korrespondensie, handgetekende diagramme vir sy boeke, en refleksies oor sy lewe en werke. (Vir ’n oorsig van die Hogben-argief, sien [http://www.amphilsoc.org/mendel/2006.pdf Tabery 2006]). ==Werke== *''A Short Life of [[Alfred Russel Wallace]] (1823-1913)'', p.&nbsp;64 (London, [[Society for Promoting Christian Knowledge]], 1918)<ref name="Keynes">{{cite web | url=http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm | title=Lancelot Hogben, FRS (1895-1975) | work=[[Galton Institute]] December 2001 Newsletter | access-date=December 16, 2014 | author=Milo Keynes | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924020541/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm | archive-date=24 September 2015 }} Reprinted from ''[[Notes and Records of the Royal Society]]'', London, 1999; vol. 53: pp. 361-369, [http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0203/Lancelot_Hogben.htm part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924020542/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0203/Lancelot_Hogben.htm |date=24 September 2015 }}</ref> *''Exiles of the Snow, and Other Poems'' (1918) *''An Introduction to Recent Advances in Comparative Physiology'' (1924) with Frank R. Winton *'' The Pigmentary Effector System. A review of the physiology of colour response'' (1924) *''Comparative Physiology'' (1926) *''Comparative Physiology of Internal Secretion'' (1927) *''The Nature of Living Matter'' (1930) *''Genetic Principles in Medical and Social Science'' (1931) *''Nature or Nurture - The William Withering Lectures for 1933'' (1933) *''[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.476145/page/n5 Mathematics for the Million: A Popular Self-Educator]'' (London, [[George Allen & Unwin]], 1936), illustrated by [[Frank Horrabin]], Primers for the Age of Plenty - No. 1. Re-issued in the United States by W. W. Norton & Company, Inc. (1937).<ref>Phillip Gething, [https://www.newscientist.com/article/mg12717264-600-forum-a-whiff-of-optimism-whatever-happened-to-self-improvement/ "Forum: A whiff of optimism – Whatever happened to self-improvement?"], ''[[New Scientist]]'', 21 July 1990. Retrieved 6 January 2019.</ref> *''The Retreat from Reason'' (1936) [[Conway Memorial Lecture]] 20 May 1936, chaired by [[Julian Huxley]].<ref>{{cite web | url=http://conwayhall.org.uk/1936-lancelot-hogben | title=1936 Lancelot Hogben: The Retreat From Reason | publisher=[[Conway Hall Ethical Society]] | access-date=December 16, 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20141216011808/http://conwayhall.org.uk/1936-lancelot-hogben | archive-date=16 December 2014 | df=dmy-all }}</ref> *''[https://archive.org/details/ScienceForTheCitizen-LanceoletHogben/page/n5 Science for the Citizen: A Self-Educator Based on the Social Background of Scientific Discovery]'' (London, George Allen & Unwin, 1938), illustrated by Frank Horrabin, Primers for the Age of Plenty - No. 2. *''Political Arithmetic: A Symposium of Population Studies'' (1938) editor *''Dangerous Thoughts'' (1939) *''Author in Transit'' (1940) *''Principles of Animal Biology'' (1940) *''[[Interglossa]]: A Draft of an Auxiliary for a Democratic world order, Being an Attempt to Apply Semantic Principles to Language Design'' (1943) *''The Loom of Language: A Guide To Foreign Languages For The Home Student'' by [[Frederick Bodmer]] (1944), edited by Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 3. *''An Introduction to Mathematical Genetics'' (1946) *''History of the Homeland: The Story of the British Background'' by Henry Hamilton (1947), edited by Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 4. *''The New Authoritarianism'' (1949) Conway Memorial Lecture 1949<ref>{{cite web | url=http://conwayhall.org.uk/1949-lancelot-hogben | title=1949 Lancelot Hogben: The New Authoritarianism | publisher=[[Conway Hall Ethical Society]] | access-date=December 16, 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20141216012307/http://conwayhall.org.uk/1949-lancelot-hogben | archive-date=16 December 2014 | df=dmy-all }}</ref> *''From Cave Painting To Comic Strip: A Kaleidoscope of Human Communication'' (1949) *''Chance and Choice by Cardpack and Chessboard'' (1950) *''Man Must Measure: The Wonderful World of Mathematics'' (1955) *''Statistical theory. The relationship of probability, credibility and error. An examination of the contemporary crisis in statistical theory from a behaviorist viewpoint'' (1957) *''The Wonderful World Of Energy'' (1957)<ref name="glxsf58">{{cite news |first=Floyd C. |last=Gale |author-link=Floyd C. Gale |title=Galaxy's 5 Star Shelf |work=[[Galaxy Science Fiction]] |url=https://archive.org/stream/galaxymagazine-1958-09/Galaxy_1958_09#page/n101/mode/2up |date=September 1958 |page=104}}</ref> *''The Signs of Civilisation'' (1959) *''The Wonderful World of Communication'' (1959) *''Mathematics in the Making'' (1960) *''Essential World English'' (1963) with Jane Hogben and Maureen Cartwright *''Science in Authority: Essays'' (1963) *''The Mother Tongue'' (1964) *''Whales for the Welsh — A Tale of War and Peace with Notes for those who Teach or Preach'' (1967) *''Beginnings and Blunders or Before Science Began'' (1970) *''The Vocabulary Of Science'' (1970) with Maureen Cartwright *''Astronomer Priest and Ancient Mariner'' (1972) *'' Maps, Mirrors and Mechanics'' (1973) *''Columbus, the Cannon Ball and the Common Pump'' (1974) *''How The World Was Explored'', editor, with [[Marie Neurath]] and Joseph Albert Lauwerys *Hogben, Anne; Hogben, Lancelot Thomas; Hogben, Adrian. ''Lancelot Hogben: scientific humanist: an unauthorised autobiography'' (1998)<ref>{{cite book |author1=Hogben, Anne |author2=Hogben, Lancelot Thomas |author3=Hogben, Adrian |title=Lancelot Hogben: scientific humanist: an unauthorised autobiography |publisher=Merlin |location=London |year=1998 |isbn=978-0-85036-470-5 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == *[https://web.archive.org/web/20150924020541/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm Lancelot Hogben biography at the Galton Institute] *[https://web.archive.org/web/20080116124018/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,789716,00.html ''Scientific Humanism''], in ''[[Time Magazine]]'' (11 March 1940) *Max Perutz on [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=162693&sectioncode=6 Lancelot Hogben and his autobiography] in Times Higher Education (31 July 1998) *[http://www.ijdb.ehu.es/fullaccess/fulltext.feb00/GURDON.pdf Details of research on Xenopus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106001401/http://www.ijdb.ehu.es/fullaccess/fulltext.feb00/GURDON.pdf |date=6 January 2010 }} *[https://archive.today/20121223144809/http://www.royalsoc.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqSearch=RefNo=='EC/1936/08'&dsqDb=Catalog Royal Society certificate of election] *[http://www.royalsoc.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=ImageView.tcl&dsqDb=Catalog&dsqImage=Hogben%20L%20T,%20GA%20WS%201259.jpg Royal Society photograph]{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.kafejo.com/interglossa/ First part of Interglossa] (there is a photograph of the author on p.&nbsp;2.) *[https://web.archive.org/web/20051231013344/http://www.rickharrison.com/language/interglossa.html Brief excerpts from Interglossa] *[https://sites.google.com/site/interglossa1943/home Full text and diagrams from Interglossa] *[https://web.archive.org/web/20160413014035/https://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/david-mumford Scientists' Nightstand: David Mumford] - a tribute to ''Mathematics for the Million'' from Fields Medallist David Mumford. *[https://web.archive.org/web/20110412061931/http://digital.library.adelaide.edu.au/coll/special//fisher/corres/hogben/index.html Correspondence of Sir R.A. Fisher: Calendar of Correspondence with Lancelot Hogben] {{Glosa}} [[Kategorie:Glosa]] dwtt2j9p78ikst3g9a9c4xsb84wwu1t 2903603 2903600 2026-05-13T09:08:03Z Aliwal2012 39067 totsiens rooi skakels 2903603 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} {{Infobox scientist | name = Lancelot Thomas Hogben | image = | birth_date = {{birth date|df=yes|1895|12|9}} | birth_place = [[Portsmouth]], Engeland | death_date = {{death date and age|df=yes|1975|8|22|1895|12|9}} | death_place = Wrexham, [[Wallis]] | occupation = eksperimentele dierkundige, mediese statistikuskundige | education = Trinity Kollege, Cambridge<br/>Universiteit van Londen | doctoral_advisor = Ernest MacBride | doctoral_students = Horace Waring | workplaces = Universiteit van Edinburgh<br/>[[Universiteit van Kaapstad]]<br/>Londense Skool vir Ekonomie<br/>Universiteit van Aberdeen<br/>[[Universiteit van Birmingham]] | spouse = Enid Charles }} '''Lancelot Thomas Hogben''' [[FRS]]<ref name="frs"/> FRSE (9 Desember 1895 – 22 Augustus 1975) was ’n Britse eksperimentele dierkundige en mediese statistikuskundige. Hy het die [[gewone platanna]] ''(Xenopus laevis)'' vroeër in sy loopbaan as ’n modelorganisme vir biologiese navorsing ontwikkel, het die eugeniekbeweging tydens sy loopbaan gekritiseer, en later populêre boeke oor wetenskap, wiskunde en taal geskryf.<ref>{{Cite journal | last1 = Sarkar | first1 = S. | title = Lancelot Hogben, 1895-1975 | journal = Genetics | volume = 142 | issue = 3 | pages = 655–660 | year = 1996 | doi = 10.1093/genetics/142.3.655 | pmid = 8849876 | pmc = 1207007}}</ref><ref name="HogbenODNB"/> == Vroeë lewe en opleiding == Hogben is gebore en het grootgeword in Southsea naby [[Portsmouth]] in [[Hampshire]].<ref name="frs"/> Hy het die Tottenham Graadskool in Londen bygewoon nadat sy familie in 1907 na Stoke Newington verhuis het, waar sy moeder grootgeword het. Daarna het hy as mediese student fisiologie aan Trinity Kollege, Cambridge studeer.<ref name="HogbenODNB" /> Hogben het as ’n eksterne student aan [[Universiteit van Londen]] begin voordat hy by Cambridge kon aansoek doen, en het in 1914 sy Baccalaureus Scientiarum (BSc) verwerf.<ref>{{cite web |url=http://www.archive.org/details/historicalrecord00univrich/page/n491/1up?view=theater |title=Universiteit van Londen Historiese Rekord 1836-1926 |year=1912 |page=432}}</ref> Hy het sy Cambridge graad in 1915 met ’n gewone BA verwerf. Hy het sosialistiese oortuigings ontwikkel, die naam van die universiteit se Fabian Vereniging na Sosialistiese Vereniging verander en ’n aktiewe lid van die Onafhanklike Arbeidsparty geword. Later het hy homself as ’n "wetenskaplike humanis" beskryf.<ref name="k&h"/> Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] was hy ’n pasifis en het by die Quakers aangesluit.<ref name="frs"/> Hy het ses maande saam met die Rooi Kruis in Frankryk gewerk, onder die Vriende se Oorlogs Slagofferdiens en die Vriende se Ambulans Eenheid. Hy het daarna na Cambridge teruggekeer en is in Wormwood Scrubs as ’n oortuigingsvrygestelde in 1916 gevange gehou. Sy gesondheid het ingestort en hy is in 1917 vrygelaat.<ref name="frs"/> Sy broer George was ook ’n oortuigingsvrygestelde en het saam met die Vriende se Ambulans Eenheid gedien. == Loopbaan == Na ’n jaar van herstel het hy doseerposte aan Londense universiteite aanvaar, en in 1921 het hy die Doktor in Wetenskap (D.Sc.) in Dierkunde aan die Universiteit van Londen verwerf.<ref>{{cite web |url=http://www.archive.org/details/historicalrecord00univrich/page/n265/1up?view=theater |title=Universiteit van Londen Historiese Rekord 1836-1926 |year=1912 |page=246}}</ref> In 1922 het hy na die Universiteit van Edinburgh en sy Dierefoknavorsingsdepartement verhuis. In 1923 was Hogben een van die stigters van die Vereniging vir Eksperimentele Biologie en sy tydskrif, die ''Britse Tydskrif vir Eksperimentele Biologie'' (hernoem in 1930 na ''Tydskrif vir Eksperimentele Biologie''), saam met Julian Huxley en die genetikus Francis Albert Eley Crew (1886–1973). Volgens Gary Werskey was Hogben die enigste stigter sonder eugeniese idees. In 1923 is hy ook verkies as ’n Lid van die Royal Society of Edinburgh. Sy voorstelle is gedoen deur James Hartley Ashworth, James Cossar Ewart, Francis Albert Eley Crew en John Stephenson. Hy het die Keith-prys van die genootskap vir die periode 1933–35 ontvang.<ref>{{cite book|title=Biografiese Indeks van Vorige Lede van die Royal Society of Edinburgh 1783–2002|date=Julie 2006|publisher=Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902-198-84-X|url=https://www.rse.org.uk/wp-content/uploads/2019/03/fells_indexp1.pdf|page=447}}</ref> Daarna het hy na McGill Universiteit verhuis. In 1927 het hy die leerstoel in dierkunde aan die [[Universiteit van Kaapstad]] aanvaar. Hy het in endokrinologie gewerk en die kameleontei-eienskappe van die gewone platanna bestudeer. Die volwasse kleur van die platanna het van sy vroeë omgewing af gehang; wilde platanna's is bruin-groen, platannas' wat in ’n donker omgewing grootgemaak is, het swart geword, en in ’n ligte omgewing het hulle lig van kleur geword. Hogben het teorieë ontwikkel dat die platanna se vermoë om kleure te ontwikkel, verband hou met die [[hipofise|hipofiseklier]]. Nadat die hipofiseklier verwyder is, het die platanna's wit geword ongeag die omgewing.<ref name="Distillations"/> Die platanna's het ook ’n newe-effek ontwikkel wat Hogben probeer teenwerk het deur pituitêre uittreksel van ’n os in te spuit. Hy het opgemerk dat wyfie-Xenopus-platanna's binne ure ge-ovuleer het nadat hulle met die uittreksel ingeënt is. Op hierdie manier het Hogben toevallig ’n menslike swangerskapstoets ontdek. Hy het geweet dat die os-uittreksel chemies soortgelyk is aan menslike choriongonadotropien (HCG), ’n hormoon wat deur swanger vroue afgeskei word. Hy het bevestig dat wyfie-Xenopus-platanna's, wanneer ingeënt met urine van ’n swanger vrou, binne ure ge-ovuleer het.<ref name="Distillations"/> Hogben het die werk in Suid-Afrika aantreklik gevind, maar sy teenkanting teen die land se [[Apartheid|rassebeleid]] het hom laat vertrek. In 1930 het Hogben na die Londonse Skool vir Ekonomie verhuis, in ’n leerstoel vir sosiale biologie. Daar het hy voortgegaan om die Hogben Swangerskapstoets te ontwikkel. Vorige swangerskapstoetse het enkele dae geneem en het die dood van muise of hase tot gevolg gehad. Hogben se toets het ure geneem en kon uitgevoer word sonder skade aan die platanna's, wat hergebruik kon word vir toekomstige toetse. Dit het ongeveer vyftien jaar, van die middel van die 1930’s tot in die 1940’s, die belangrikste internasionale swangerskapstoets geword.<ref>name="Distillations"</ref> Die sosiale biologie-posisie aan die Londonse Skool vir Ekonomie is befonds deur die Rockefeller-stigting, en toe die befondsing teruggetrek is, het Hogben na [[Aberdeen, Skotland|Aberdeen]] verhuis en Regius Professor van Natuurlike Geskiedenis aan die Universiteit van Aberdeen in 1937 geword. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Hogben verantwoordelikheid vir die Britse Leër se mediese statistiek gehad. Van 1941 tot 1947 was hy Mason Professor in Dierkunde aan die [[Universiteit van Birmingham]] en van 1947–1961 professor in mediese statistiek, toe hy afgetree het. In 1963 het hy die eerste Visekanselier van die Universiteit van Guyana geword, ’n pos wat hy in April 1964 verlaat het en in 1965 bedank het. === Xenopus-swangerskapstoets-geskil === Hogben se aanspraak dat hy die Xenopus-swangerskapstoets ontdek het, is betwis deur twee Suid-Afrikaanse navorsers, Hillel Shapiro en Harry Zwarenstein. Shapiro was ’n student van Hogben in Kaapstad en het erken dat Hogben voorgestel het dat Xenopus geskik is vir algemene navorsing. Die swangerskapstoets self is egter deur Shapiro en sy mede-navorsers Harry Zwarenstein ontdek, en hul resultate en verslae is wyd in mediese tydskrifte en handboeke gepubliseer<ref name="University of Cape Town CAPETOWN 1946"/> in Suid-Afrika en die Verenigde Koninkryk; in hul verslag, gepubliseer deur die Koninklike Genootskap van Suid-Afrika in Oktober 1933, het Shapiro en Zwarenstein aangekondig dat hulle die vorige maand suksesvol Xenopus in 35 swangerskapstoetse gebruik het. Die volgende lente het ''Nature'' hul verslag geplaas.<ref/> Die brief van Shapiro en Zwarenstein, gepubliseer in die ''British Medical Journal'' op 16 November 1946, het verduidelik dat Hogben retrospectief verkeerdelik die krediet vir die ontdekking van die toets opgeëis het.<ref/> Nobelpryswenner John B. Gurdon van die Wellcome CRC Instituut en Nick Hopwood van die Departement Geskiedenis en Filosofie van Wetenskap, Universiteit van Cambridge, het hierop in detail ingegaan in hul omvattende artikel van 2003 in ''The International Journal of Developmental Biology'', en verduidelik dat hoewel Hogben in beginsel gedemonstreer het dat Xenopus gebruik kon word om die teenwoordigheid van gonadotropiene in swanger vroue se urine te toets, sy verslag nie die swangerskapstoets self genoem het nie; hy het blykbaar ander navorsingsrigtings gevolg.<ref/> === Politieke sienings === Terwyl hy Londonse Skool vir Ekonomie se leerstoel vir Sosiale Biologie beklee het, het Hogben ’n onvermoeide aanval teen die Britse eugeniekbeweging geloods, wat in die 1920’s en 1930’s op sy hoogtepunt was. In teenstelling met eugenici, wat ’n streng lyn tussen erflikheid (natuur) en omgewing (voeding) getrek het, het Hogben die 'wederkerigheid van natuur en voeding' beklemtoon.<ref name="k&h"/> Hogben se beroep op die interafhanklikheid van natuur en voeding was die eerste keer dat genoom-omgewing interaksie (of 'gen-omgewing wisselwerking') gebruik is om statistiese pogings om die bydraes van natuur en voeding te skei, sowel as eugeniese gevolgtrekkings uit daardie statistiek, te ondermyn. Sy belangrikste teenstander gedurende hierdie tydperk was R.A. Fisher, die voorste wetenskaplike eugenikus van die tyd. In ’n biografiese oorsig vir ''Twentieth Century Authors'' het Hogben gesê: <blockquote> Ek hou van Skandinawiërs, ski, swem, en sosialiste wat besef dat dit ons taak is om sosiale vooruitgang op vreedsame wyse te bevorder. Ek hou nie van sokker, ekonome, eugenici, fasciste, Staliniste, en Skotse konserwatiewes nie. Ek dink seks is nodig en dat vir bankiers dit nie is nie.<ref name="k&h"/> </blockquote> === Populêre wetenskaplike skryfwerk === Geïnspireer deur die voorbeeld van ''The Outline of History'' deur [[H.G. Wells]], het Hogben begin werk aan boeke wat ontwerp is om wiskunde en wetenskap vir die breë publiek te populariseer. Hy het twee baie gewilde werke van populêre wetenskap geskryf, ''Mathematics for the Million'' (1936) en ''Science for the Citizen'' (1938). ''Mathematics for the Million'' is wyd gepreseer, met H.G. Wells wat gesê het dat dit ''’n groot boek is, ’n boek van eerste klas belangrikheid''.<ref name="MFTM"/> Die boek is ook geprys deur [[Albert Einstein]], [[Bertrand Russell]] en Julian Huxley.<ref name="MFTM2"/> ''Mathematics for the Million'' is na Hogben se dood herdruk.<ref name="MFTM2"/> Terwyl hy in Aberdeen was, het Hogben ’n belangstelling in taal ontwikkel. Benewens die redigering van ''The Loom of Language'' deur sy vriend [[Frederick Bodmer]], het hy ’n internasionale taal geskep, [[Interglossa]], as 'n konsep vir ’n hulpbron vir ’n demokratiese wêreldorde'. [[George Orwell]] het in sy opstel Politics and the English Language ’n sin van Hogben gebruik as voorbeeld van hoe nie om te skryf nie, veral met betrekking tot die gebruik van metafore.<ref/> {{quote|Boonop kan ons nie “ducks and drakes” speel met ’n inheemse battery van idioome wat buitengewone samevoegings van woorde voorskryf (...)|Orwell (1946), aanhalend van Hogben, ''Interglossa'' (1943)}} {{quote|Professor Hogben speel “ducks and drakes” met ’n battery wat voorskrifte kan skryf (...)|Orwell, ''Politics and the English Language'' (1946)}} == Persoonlike lewe == In 1918 het Hogben met die wiskundige, statistikkundige, sosialistiese en feministiese Enid Charles van Denbigh getrou, met wie hy twee seuns en twee dogters gehad het.<ref name="HogbenODNB"/> Hy het Wallies aangeleer.<ref/> In die 1950’s het Hogben hom in Glyn Ceiriog in Noord-Wallis gevestig, waar hy ’n huis gekoop het. In daardie dekade het sy huwelik met Enid verbrokkel; die paar het in 1953 geskei en in 1957 geskei geskei. Later daardie jaar het hy (Mary) Jane Roberts (''née'' Evans) getrou, ’n plaaslike weduwee en afgetrede skoolhoof, wat sewe jaar jonger as hy was. Weduwee na die dood van Jane in 1974, het hy in 1975 in die War Memorial Hospital by Wrexham gesterf, 79 jaar oud, en is in die nabye Pentre Bychan veras.<ref name=shropstar/> Hy was ’n ateïs, en het homself as ’n "wetenskaplike humanis" beskryf.<ref/> <ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.205669 |title=I Believe |date=1940 |publisher=George Allen & Unwin Ltd |location=London |pages=115–128}}</ref> == Toekennings == Hogben is die Neill-prys toegeken, asook ’n goue medalje, vir sy werk in wiskundige genetika.<ref name="k&h"/> In 1936 het hy ’n Fellow van die Royal Society geword.<ref name="frs"/> Die aanhaling het gesê: <blockquote> Bekend vir sy werk in Eksperimentele Dierkunde, veral met betrekking tot die meganisme van kleurverandering by [[Amfibie|amfibieë]] en [[Reptiel|reptiele]]. Hy het ’n reeks belangrike artikels gepubliseer oor die effek van [[hormoon|hormone]] op die pigmentêre effekstelsel en op die voortplantingsiklus van [[ongewerweldes|ongewerwelde diere]], en het aan baie takke van vergelykende fisiologie gewerk. Meer onlangs het hy aansienlike bydraes tot [[genetika]] gelewer, veral met betrekking tot die mens. </blockquote> == Erfenis == Hogben se navorsing het ’n blywende indruk op die geskiedenis van biologie gemaak. Die gewone platanna ([[Xenopus laevis]]), wat hy as modelorganisme ontwikkel het, is nou een van die mees gebruikte modelorganismes in biologiese navorsing. Net so het sy klem op die interafhanklikheid van natuur en voeding wetenskaplike praktyk en debat beïnvloed en bly beïnvloed. In terme van wetenskaplike praktyk skuld moderne navorsing oor fenotipiese plastisiteit, gen-omgewing interaksie en ontwikkelingsisteme-teorie baie aan Hogben se aanvanklike fokus op die interafhanklike begrip van natuur en voeding eerder as ’n dichotomie. In terme van wetenskaplike debat was die geskil tussen Hogben en R.A. Fisher oor gen-omgewing interaksie die eerste van baie toekomstige geskilpunte oor die vraag in watter mate die primêrheid van die [[geen]] onafhanklik van die omgewing verstaan kan word. <ref name="Tabery2008"/> Die debat oor natuur en voeding, die ras en intelligensie-geskil, die erflikheids-oorloë, bekommernisse oor die genetisering van komplekse menslike eienskappe, en argumente oor die beloftes en gevare van die Menslike Genoomprojek sluit almal elemente van meningsverskil oor die primêre rol van die geen in. Hogben se aanval op daardie primêrheid deur die beroep op die interafhanklikheid van natuur en voeding het in elke opvolgende debat weerklink. === Die Hogben-argief === Die Lancelot Thomas Hogben-dokumente word gehou in die [http://www.special-coll.bham.ac.uk/ Spesiale Versamelinge] van die [[Universiteit van Birmingham]]. Hoogtepunte van die argief sluit in ’n konsep van sy outobiografie (later geredigeer en gepubliseer deur sy seun Adrian Hogben en sy vrou), korrespondensie, handgetekende diagramme vir sy boeke, en refleksies oor sy lewe en werke. (Vir ’n oorsig van die Hogben-argief, sien [http://www.amphilsoc.org/mendel/2006.pdf Tabery 2006]). ==Werke== *''A Short Life of Alfred Russel Wallace (1823-1913)'', p.&nbsp;64 (London, Society for Promoting Christian Knowledge, 1918)<ref name="Keynes">{{cite web | url=http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm | title=Lancelot Hogben, FRS (1895-1975) | work=[[Galton Institute]] December 2001 Newsletter | access-date=December 16, 2014 | author=Milo Keynes | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924020541/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm | archive-date=24 September 2015 }} Reprinted from ''[[Notes and Records of the Royal Society]]'', London, 1999; vol. 53: pp. 361-369, [http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0203/Lancelot_Hogben.htm part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924020542/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0203/Lancelot_Hogben.htm |date=24 September 2015 }}</ref> *''Exiles of the Snow, and Other Poems'' (1918) *''An Introduction to Recent Advances in Comparative Physiology'' (1924) with Frank R. Winton *'' The Pigmentary Effector System. A review of the physiology of colour response'' (1924) *''Comparative Physiology'' (1926) *''Comparative Physiology of Internal Secretion'' (1927) *''The Nature of Living Matter'' (1930) *''Genetic Principles in Medical and Social Science'' (1931) *''Nature or Nurture - The William Withering Lectures for 1933'' (1933) *''[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.476145/page/n5 Mathematics for the Million: A Popular Self-Educator]'' (London, George Allen & Unwin, 1936), illustrated by Frank Horrabin, Primers for the Age of Plenty - No. 1. Re-issued in the United States by W. W. Norton & Company, Inc. (1937).<ref>Phillip Gething, [https://www.newscientist.com/article/mg12717264-600-forum-a-whiff-of-optimism-whatever-happened-to-self-improvement/ "Forum: A whiff of optimism – Whatever happened to self-improvement?"], ''[[New Scientist]]'', 21 July 1990. Retrieved 6 January 2019.</ref> *''The Retreat from Reason'' (1936) Conway Memorial Lecture 20 May 1936, chaired by Julian Huxley.<ref>{{cite web | url=http://conwayhall.org.uk/1936-lancelot-hogben | title=1936 Lancelot Hogben: The Retreat From Reason | publisher=[[Conway Hall Ethical Society]] | access-date=December 16, 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20141216011808/http://conwayhall.org.uk/1936-lancelot-hogben | archive-date=16 December 2014 | df=dmy-all }}</ref> *''[https://archive.org/details/ScienceForTheCitizen-LanceoletHogben/page/n5 Science for the Citizen: A Self-Educator Based on the Social Background of Scientific Discovery]'' (London, George Allen & Unwin, 1938), illustrated by Frank Horrabin, Primers for the Age of Plenty - No. 2. *''Political Arithmetic: A Symposium of Population Studies'' (1938) editor *''Dangerous Thoughts'' (1939) *''Author in Transit'' (1940) *''Principles of Animal Biology'' (1940) *''[[Interglossa]]: A Draft of an Auxiliary for a Democratic world order, Being an Attempt to Apply Semantic Principles to Language Design'' (1943) *''The Loom of Language: A Guide To Foreign Languages For The Home Student'' by Frederick Bodmer (1944), edited by Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 3. *''An Introduction to Mathematical Genetics'' (1946) *''History of the Homeland: The Story of the British Background'' by Henry Hamilton (1947), edited by Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 4. *''The New Authoritarianism'' (1949) Conway Memorial Lecture 1949<ref>{{cite web | url=http://conwayhall.org.uk/1949-lancelot-hogben | title=1949 Lancelot Hogben: The New Authoritarianism | publisher=[[Conway Hall Ethical Society]] | access-date=December 16, 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20141216012307/http://conwayhall.org.uk/1949-lancelot-hogben | archive-date=16 December 2014 | df=dmy-all }}</ref> *''From Cave Painting To Comic Strip: A Kaleidoscope of Human Communication'' (1949) *''Chance and Choice by Cardpack and Chessboard'' (1950) *''Man Must Measure: The Wonderful World of Mathematics'' (1955) *''Statistical theory. The relationship of probability, credibility and error. An examination of the contemporary crisis in statistical theory from a behaviorist viewpoint'' (1957) *''The Wonderful World Of Energy'' (1957)<ref name="glxsf58">{{cite news |first=Floyd C. |last=Gale |author-link=Floyd C. Gale |title=Galaxy's 5 Star Shelf |work=[[Galaxy Science Fiction]] |url=https://archive.org/stream/galaxymagazine-1958-09/Galaxy_1958_09#page/n101/mode/2up |date=September 1958 |page=104}}</ref> *''The Signs of Civilisation'' (1959) *''The Wonderful World of Communication'' (1959) *''Mathematics in the Making'' (1960) *''Essential World English'' (1963) with Jane Hogben and Maureen Cartwright *''Science in Authority: Essays'' (1963) *''The Mother Tongue'' (1964) *''Whales for the Welsh — A Tale of War and Peace with Notes for those who Teach or Preach'' (1967) *''Beginnings and Blunders or Before Science Began'' (1970) *''The Vocabulary Of Science'' (1970) with Maureen Cartwright *''Astronomer Priest and Ancient Mariner'' (1972) *'' Maps, Mirrors and Mechanics'' (1973) *''Columbus, the Cannon Ball and the Common Pump'' (1974) *''How The World Was Explored'', editor, with Marie Neurath and Joseph Albert Lauwerys *Hogben, Anne; Hogben, Lancelot Thomas; Hogben, Adrian. ''Lancelot Hogben: scientific humanist: an unauthorised autobiography'' (1998)<ref>{{cite book |author1=Hogben, Anne |author2=Hogben, Lancelot Thomas |author3=Hogben, Adrian |title=Lancelot Hogben: scientific humanist: an unauthorised autobiography |publisher=Merlin |location=London |year=1998 |isbn=978-0-85036-470-5 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == *[https://web.archive.org/web/20150924020541/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm Lancelot Hogben biography at the Galton Institute] *[https://web.archive.org/web/20080116124018/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,789716,00.html ''Scientific Humanism''], in ''[[Time Magazine]]'' (11 March 1940) *Max Perutz on [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=162693&sectioncode=6 Lancelot Hogben and his autobiography] in Times Higher Education (31 July 1998) *[http://www.ijdb.ehu.es/fullaccess/fulltext.feb00/GURDON.pdf Details of research on Xenopus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106001401/http://www.ijdb.ehu.es/fullaccess/fulltext.feb00/GURDON.pdf |date=6 January 2010 }} *[https://archive.today/20121223144809/http://www.royalsoc.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqSearch=RefNo=='EC/1936/08'&dsqDb=Catalog Royal Society certificate of election] *[http://www.royalsoc.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=ImageView.tcl&dsqDb=Catalog&dsqImage=Hogben%20L%20T,%20GA%20WS%201259.jpg Royal Society photograph]{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.kafejo.com/interglossa/ First part of Interglossa] (there is a photograph of the author on p.&nbsp;2.) *[https://web.archive.org/web/20051231013344/http://www.rickharrison.com/language/interglossa.html Brief excerpts from Interglossa] *[https://sites.google.com/site/interglossa1943/home Full text and diagrams from Interglossa] *[https://web.archive.org/web/20160413014035/https://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/david-mumford Scientists' Nightstand: David Mumford] - a tribute to ''Mathematics for the Million'' from Fields Medallist David Mumford. *[https://web.archive.org/web/20110412061931/http://digital.library.adelaide.edu.au/coll/special//fisher/corres/hogben/index.html Correspondence of Sir R.A. Fisher: Calendar of Correspondence with Lancelot Hogben] {{Glosa}} [[Kategorie:Glosa]] k3l21z3wyn295hd8kgvine3i0j7f2bv 2903639 2903603 2026-05-13T11:31:02Z Aliwal2012 39067 /* Politieke sienings */ opruim na verdere vertaling 2903639 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} {{Infobox scientist | name = Lancelot Thomas Hogben | image = | birth_date = {{birth date|df=yes|1895|12|9}} | birth_place = [[Portsmouth]], Engeland | death_date = {{death date and age|df=yes|1975|8|22|1895|12|9}} | death_place = Wrexham, [[Wallis]] | occupation = eksperimentele dierkundige, mediese statistikuskundige | education = Trinity Kollege, Cambridge<br/>Universiteit van Londen | doctoral_advisor = Ernest MacBride | doctoral_students = Horace Waring | workplaces = Universiteit van Edinburgh<br/>[[Universiteit van Kaapstad]]<br/>Londense Skool vir Ekonomie<br/>Universiteit van Aberdeen<br/>[[Universiteit van Birmingham]] | spouse = Enid Charles }} '''Lancelot Thomas Hogben''' [[FRS]]<ref name="frs"/> FRSE (9 Desember 1895 – 22 Augustus 1975) was ’n Britse eksperimentele dierkundige en mediese statistikuskundige. Hy het die [[gewone platanna]] ''(Xenopus laevis)'' vroeër in sy loopbaan as ’n modelorganisme vir biologiese navorsing ontwikkel, het die eugeniekbeweging tydens sy loopbaan gekritiseer, en later populêre boeke oor wetenskap, wiskunde en taal geskryf.<ref>{{Cite journal | last1 = Sarkar | first1 = S. | title = Lancelot Hogben, 1895-1975 | journal = Genetics | volume = 142 | issue = 3 | pages = 655–660 | year = 1996 | doi = 10.1093/genetics/142.3.655 | pmid = 8849876 | pmc = 1207007}}</ref><ref name="HogbenODNB"/> == Vroeë lewe en opleiding == Hogben is gebore en het grootgeword in Southsea naby [[Portsmouth]] in [[Hampshire]].<ref name="frs"/> Hy het die Tottenham Graadskool in Londen bygewoon nadat sy familie in 1907 na Stoke Newington verhuis het, waar sy moeder grootgeword het. Daarna het hy as mediese student fisiologie aan Trinity Kollege, Cambridge studeer.<ref name="HogbenODNB" /> Hogben het as ’n eksterne student aan [[Universiteit van Londen]] begin voordat hy by Cambridge kon aansoek doen, en het in 1914 sy Baccalaureus Scientiarum (BSc) verwerf.<ref>{{cite web |url=http://www.archive.org/details/historicalrecord00univrich/page/n491/1up?view=theater |title=Universiteit van Londen Historiese Rekord 1836-1926 |year=1912 |page=432}}</ref> Hy het sy Cambridge graad in 1915 met ’n gewone BA verwerf. Hy het sosialistiese oortuigings ontwikkel, die naam van die universiteit se Fabian Vereniging na Sosialistiese Vereniging verander en ’n aktiewe lid van die Onafhanklike Arbeidsparty geword. Later het hy homself as ’n "wetenskaplike humanis" beskryf.<ref name="k&h"/> Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] was hy ’n pasifis en het by die Quakers aangesluit.<ref name="frs"/> Hy het ses maande saam met die Rooi Kruis in Frankryk gewerk, onder die Vriende se Oorlogs Slagofferdiens en die Vriende se Ambulans Eenheid. Hy het daarna na Cambridge teruggekeer en is in Wormwood Scrubs as ’n oortuigingsvrygestelde in 1916 gevange gehou. Sy gesondheid het ingestort en hy is in 1917 vrygelaat.<ref name="frs"/> Sy broer George was ook ’n oortuigingsvrygestelde en het saam met die Vriende se Ambulans Eenheid gedien. == Loopbaan == Na ’n jaar van herstel het hy doseerposte aan Londense universiteite aanvaar, en in 1921 het hy die Doktor in Wetenskap (D.Sc.) in Dierkunde aan die Universiteit van Londen verwerf.<ref>{{cite web |url=http://www.archive.org/details/historicalrecord00univrich/page/n265/1up?view=theater |title=Universiteit van Londen Historiese Rekord 1836-1926 |year=1912 |page=246}}</ref> In 1922 het hy na die Universiteit van Edinburgh en sy Dierefoknavorsingsdepartement verhuis. In 1923 was Hogben een van die stigters van die Vereniging vir Eksperimentele Biologie en sy tydskrif, die ''Britse Tydskrif vir Eksperimentele Biologie'' (hernoem in 1930 na ''Tydskrif vir Eksperimentele Biologie''), saam met Julian Huxley en die genetikus Francis Albert Eley Crew (1886–1973). Volgens Gary Werskey was Hogben die enigste stigter sonder eugeniese idees. In 1923 is hy ook verkies as ’n Lid van die Royal Society of Edinburgh. Sy voorstelle is gedoen deur James Hartley Ashworth, James Cossar Ewart, Francis Albert Eley Crew en John Stephenson. Hy het die Keith-prys van die genootskap vir die periode 1933–35 ontvang.<ref>{{cite book|title=Biografiese Indeks van Vorige Lede van die Royal Society of Edinburgh 1783–2002|date=Julie 2006|publisher=Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902-198-84-X|url=https://www.rse.org.uk/wp-content/uploads/2019/03/fells_indexp1.pdf|page=447}}</ref> Daarna het hy na McGill Universiteit verhuis. In 1927 het hy die leerstoel in dierkunde aan die [[Universiteit van Kaapstad]] aanvaar. Hy het in endokrinologie gewerk en die kameleontei-eienskappe van die gewone platanna bestudeer. Die volwasse kleur van die platanna het van sy vroeë omgewing af gehang; wilde platanna's is bruin-groen, platannas' wat in ’n donker omgewing grootgemaak is, het swart geword, en in ’n ligte omgewing het hulle lig van kleur geword. Hogben het teorieë ontwikkel dat die platanna se vermoë om kleure te ontwikkel, verband hou met die [[hipofise|hipofiseklier]]. Nadat die hipofiseklier verwyder is, het die platanna's wit geword ongeag die omgewing.<ref name="Distillations"/> Die platanna's het ook ’n newe-effek ontwikkel wat Hogben probeer teenwerk het deur pituitêre uittreksel van ’n os in te spuit. Hy het opgemerk dat wyfie-Xenopus-platanna's binne ure ge-ovuleer het nadat hulle met die uittreksel ingeënt is. Op hierdie manier het Hogben toevallig ’n menslike swangerskapstoets ontdek. Hy het geweet dat die os-uittreksel chemies soortgelyk is aan menslike choriongonadotropien (HCG), ’n hormoon wat deur swanger vroue afgeskei word. Hy het bevestig dat wyfie-Xenopus-platanna's, wanneer ingeënt met urine van ’n swanger vrou, binne ure ge-ovuleer het.<ref name="Distillations"/> Hogben het die werk in Suid-Afrika aantreklik gevind, maar sy teenkanting teen die land se [[Apartheid|rassebeleid]] het hom laat vertrek. In 1930 het Hogben na die Londonse Skool vir Ekonomie verhuis, in ’n leerstoel vir sosiale biologie. Daar het hy voortgegaan om die Hogben Swangerskapstoets te ontwikkel. Vorige swangerskapstoetse het enkele dae geneem en het die dood van muise of hase tot gevolg gehad. Hogben se toets het ure geneem en kon uitgevoer word sonder skade aan die platanna's, wat hergebruik kon word vir toekomstige toetse. Dit het ongeveer vyftien jaar, van die middel van die 1930’s tot in die 1940’s, die belangrikste internasionale swangerskapstoets geword.<ref>name="Distillations"</ref> Die sosiale biologie-posisie aan die Londonse Skool vir Ekonomie is befonds deur die Rockefeller-stigting, en toe die befondsing teruggetrek is, het Hogben na [[Aberdeen, Skotland|Aberdeen]] verhuis en Regius Professor van Natuurlike Geskiedenis aan die Universiteit van Aberdeen in 1937 geword. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Hogben verantwoordelikheid vir die Britse Leër se mediese statistiek gehad. Van 1941 tot 1947 was hy Mason Professor in Dierkunde aan die [[Universiteit van Birmingham]] en van 1947–1961 professor in mediese statistiek, toe hy afgetree het. In 1963 het hy die eerste Visekanselier van die Universiteit van Guyana geword, ’n pos wat hy in April 1964 verlaat het en in 1965 bedank het. === Xenopus-swangerskapstoets-geskil === Hogben se aanspraak dat hy die Xenopus-swangerskapstoets ontdek het, is betwis deur twee Suid-Afrikaanse navorsers, Hillel Shapiro en Harry Zwarenstein. Shapiro was ’n student van Hogben in Kaapstad en het erken dat Hogben voorgestel het dat Xenopus geskik is vir algemene navorsing. Die swangerskapstoets self is egter deur Shapiro en sy mede-navorsers Harry Zwarenstein ontdek, en hul resultate en verslae is wyd in mediese tydskrifte en handboeke gepubliseer<ref name="University of Cape Town CAPETOWN 1946"/> in Suid-Afrika en die Verenigde Koninkryk; in hul verslag, gepubliseer deur die Koninklike Genootskap van Suid-Afrika in Oktober 1933, het Shapiro en Zwarenstein aangekondig dat hulle die vorige maand suksesvol Xenopus in 35 swangerskapstoetse gebruik het. Die volgende lente het ''Nature'' hul verslag geplaas.<ref/> Die brief van Shapiro en Zwarenstein, gepubliseer in die ''British Medical Journal'' op 16 November 1946, het verduidelik dat Hogben retrospectief verkeerdelik die krediet vir die ontdekking van die toets opgeëis het.<ref/> Nobelpryswenner John B. Gurdon van die Wellcome CRC Instituut en Nick Hopwood van die Departement Geskiedenis en Filosofie van Wetenskap, Universiteit van Cambridge, het hierop in detail ingegaan in hul omvattende artikel van 2003 in ''The International Journal of Developmental Biology'', en verduidelik dat hoewel Hogben in beginsel gedemonstreer het dat Xenopus gebruik kon word om die teenwoordigheid van gonadotropiene in swanger vroue se urine te toets, sy verslag nie die swangerskapstoets self genoem het nie; hy het blykbaar ander navorsingsrigtings gevolg.<ref/> === Politieke sienings === Terwyl hy Londonse Skool vir Ekonomie se leerstoel vir Sosiale Biologie beklee het, het Hogben ’n onvermoeide aanval teen die Britse eugeniekbeweging geloods, wat in die 1920’s en 1930’s op sy hoogtepunt was. In teenstelling met eugenici, wat ’n streng lyn tussen erflikheid (natuur) en omgewing (voeding) getrek het, het Hogben die 'wederkerigheid van natuur en voeding' beklemtoon.<ref name="k&h"/> Hogben se beroep op die interafhanklikheid van natuur en voeding was die eerste keer dat genoom-omgewing interaksie (of 'gen-omgewing wisselwerking') gebruik is om statistiese pogings om die bydraes van natuur en voeding te skei, sowel as eugeniese gevolgtrekkings uit daardie statistiek, te ondermyn. Sy belangrikste teenstander gedurende hierdie tydperk was R.A. Fisher, die voorste wetenskaplike eugenikus van die tyd. In ’n biografiese oorsig vir ''Twentieth Century Authors'' het Hogben gesê: <blockquote> Ek hou van Skandinawiërs, ski, swem, en sosialiste wat besef dat dit ons taak is om sosiale vooruitgang op vreedsame wyse te bevorder. Ek hou nie van sokker, ekonome, eugenici, fasciste, Staliniste, en Skotse konserwatiewes nie. Ek dink seks is nodig en bankiers nie.<ref name="k&h"/> </blockquote> === Populêre wetenskaplike skryfwerk === Geïnspireer deur die voorbeeld van ''The Outline of History'' deur [[H.G. Wells]], het Hogben begin werk aan boeke wat ontwerp is om wiskunde en wetenskap vir die breë publiek te populariseer. Hy het twee baie gewilde werke van populêre wetenskap geskryf, ''Mathematics for the Million'' (1936) en ''Science for the Citizen'' (1938). ''Mathematics for the Million'' is wyd gepreseer, met H.G. Wells wat gesê het dat dit ''’n groot boek is, ’n boek van eerste klas belangrikheid''.<ref name="MFTM"/> Die boek is ook geprys deur [[Albert Einstein]], [[Bertrand Russell]] en Julian Huxley.<ref name="MFTM2"/> ''Mathematics for the Million'' is na Hogben se dood herdruk.<ref name="MFTM2"/> Terwyl hy in Aberdeen was, het Hogben ’n belangstelling in taal ontwikkel. Benewens die redigering van ''The Loom of Language'' deur sy vriend Frederick Bodmer, het hy ’n internasionale taal geskep, [[Interglossa]], as 'n konsep vir ’n hulpbron vir ’n demokratiese wêreldorde. [[George Orwell]] het in sy opstel "Politics and the English Language" ’n sin van Hogben gebruik as voorbeeld van hoe om nie te skryf nie, veral met betrekking tot die gebruik van metafore.<ref/> {{quote|Boonop kan ons nie “ducks and drakes” speel met ’n inheemse battery van idiome wat buitengewone samevoegings van woorde voorskryf (...)|Orwell (1946), aanhalend van Hogben, ''Interglossa'' (1943)}} {{quote|Professor Hogben speel “ducks and drakes” met ’n battery wat voorskrifte kan skryf (...)|Orwell, ''Politics and the English Language'' (1946)}} == Persoonlike lewe == In 1918 het Hogben met die wiskundige, statistikkundige, sosialistiese en feministiese Enid Charles van Denbigh getrou, met wie hy twee seuns en twee dogters gehad het.<ref name="HogbenODNB"/> Hy het Wallies aangeleer.<ref/> In die 1950’s het Hogben hom in Glyn Ceiriog in Noord-Wallis gevestig, waar hy ’n huis gekoop het. In daardie dekade het sy huwelik met Enid verbrokkel; die paar het in 1953 geskei en in 1957 geskei geskei. Later daardie jaar het hy (Mary) Jane Roberts (''née'' Evans) getrou, ’n plaaslike weduwee en afgetrede skoolhoof, wat sewe jaar jonger as hy was. Weduwee na die dood van Jane in 1974, het hy in 1975 in die War Memorial Hospital by Wrexham gesterf, 79 jaar oud, en is in die nabye Pentre Bychan veras.<ref name=shropstar/> Hy was ’n ateïs, en het homself as ’n "wetenskaplike humanis" beskryf.<ref/><ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.205669 |title=I Believe |date=1940 |publisher=George Allen & Unwin Ltd |location=London |pages=115–128}}</ref> == Toekennings == Hogben het die Neill-prys ontvang, asook ’n goue medalje, vir sy werk in wiskundige genetika.<ref name="k&h"/> In 1936 het hy ’n Fellow van die Royal Society geword.<ref name="frs"/> Die aanhaling het gesê: <blockquote> Hogben is bekend vir sy werk in Eksperimentele Dierkunde, veral met betrekking tot die meganisme van kleurverandering by [[Amfibie|amfibieë]] en [[Reptiel|reptiele]]. Hy het ’n reeks belangrike artikels gepubliseer oor die effek van [[hormoon|hormone]] op die pigmentêre effekstelsel en op die voortplantingsiklus van [[ongewerweldes|ongewerwelde diere]], en het aan baie takke van vergelykende fisiologie gewerk. Meer onlangs het hy aansienlike bydraes tot [[genetika]] gelewer, veral met betrekking tot die mens. </blockquote> == Erfenis == Hogben se navorsing het ’n blywende indruk op die geskiedenis van biologie gemaak. Die gewone platanna (''[[Xenopus laevis]]''), wat hy as modelorganisme ontwikkel het, is nou een van die mees gebruikte modelorganismes in biologiese navorsing. Net so het sy klem op die interafhanklikheid van natuur en voeding wetenskaplike praktyk en debat beïnvloed en bly beïnvloed. In terme van wetenskaplike praktyk skuld moderne navorsing oor fenotipiese plastisiteit, gen-omgewing interaksie en ontwikkelingsisteme-teorie baie aan Hogben se aanvanklike fokus op die interafhanklike begrip van natuur en voeding eerder as ’n dichotomie. In terme van wetenskaplike debat was die geskil tussen Hogben en R.A. Fisher oor geen-omgewing-interaksie die eerste van baie toekomstige geskilpunte oor die vraag in watter mate die primêrheid van die [[geen]] onafhanklik van die omgewing verstaan kan word.<ref name="Tabery2008"/> Die debat oor natuur en voeding, die ras en intelligensie-geskil, die erflikheids-oorloë, bekommernisse oor die genetisering van komplekse menslike eienskappe, en argumente oor die beloftes en gevare van die Menslike Genoomprojek sluit almal elemente van meningsverskil oor die primêre rol van die geen in. Hogben se aanval op daardie primêrheid deur die beroep op die interafhanklikheid van natuur en voeding het in elke opvolgdebat weerklink. === Die Hogben-argief === Die Lancelot Thomas Hogben-dokumente word gehou in die [http://www.special-coll.bham.ac.uk/ Spesiale Versamelinge] van die [[Universiteit van Birmingham]]. Hoogtepunte van die argief sluit in ’n konsep van sy outobiografie (later geredigeer en gepubliseer deur sy seun Adrian Hogben en sy vrou), korrespondensie, handgetekende diagramme vir sy boeke, en refleksies oor sy lewe en werke. (Vir ’n oorsig van die Hogben-argief, sien [http://www.amphilsoc.org/mendel/2006.pdf Tabery 2006]). ==Werke== *''A Short Life of Alfred Russel Wallace (1823-1913)'', p.&nbsp;64 (London, Society for Promoting Christian Knowledge, 1918)<ref name="Keynes">{{cite web | url=http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm | title=Lancelot Hogben, FRS (1895-1975) | work=[[Galton Institute]] December 2001 Newsletter | access-date=December 16, 2014 | author=Milo Keynes | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924020541/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm | archive-date=24 September 2015 }} Reprinted from ''[[Notes and Records of the Royal Society]]'', London, 1999; vol. 53: pp. 361-369, [http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0203/Lancelot_Hogben.htm part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924020542/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0203/Lancelot_Hogben.htm |date=24 September 2015 }}</ref> *''Exiles of the Snow, and Other Poems'' (1918) *''An Introduction to Recent Advances in Comparative Physiology'' (1924) with Frank R. Winton *'' The Pigmentary Effector System. A review of the physiology of colour response'' (1924) *''Comparative Physiology'' (1926) *''Comparative Physiology of Internal Secretion'' (1927) *''The Nature of Living Matter'' (1930) *''Genetic Principles in Medical and Social Science'' (1931) *''Nature or Nurture - The William Withering Lectures for 1933'' (1933) *''[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.476145/page/n5 Mathematics for the Million: A Popular Self-Educator]'' (London, George Allen & Unwin, 1936), illustrated by Frank Horrabin, Primers for the Age of Plenty - No. 1. Re-issued in the United States by W. W. Norton & Company, Inc. (1937).<ref>Phillip Gething, [https://www.newscientist.com/article/mg12717264-600-forum-a-whiff-of-optimism-whatever-happened-to-self-improvement/ "Forum: A whiff of optimism – Whatever happened to self-improvement?"], ''[[New Scientist]]'', 21 July 1990. Retrieved 6 January 2019.</ref> *''The Retreat from Reason'' (1936) Conway Memorial Lecture 20 May 1936, chaired by Julian Huxley.<ref>{{cite web | url=http://conwayhall.org.uk/1936-lancelot-hogben | title=1936 Lancelot Hogben: The Retreat From Reason | publisher=[[Conway Hall Ethical Society]] | access-date=December 16, 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20141216011808/http://conwayhall.org.uk/1936-lancelot-hogben | archive-date=16 December 2014 | df=dmy-all }}</ref> *''[https://archive.org/details/ScienceForTheCitizen-LanceoletHogben/page/n5 Science for the Citizen: A Self-Educator Based on the Social Background of Scientific Discovery]'' (London, George Allen & Unwin, 1938), illustrated by Frank Horrabin, Primers for the Age of Plenty - No. 2. *''Political Arithmetic: A Symposium of Population Studies'' (1938) editor *''Dangerous Thoughts'' (1939) *''Author in Transit'' (1940) *''Principles of Animal Biology'' (1940) *''[[Interglossa]]: A Draft of an Auxiliary for a Democratic world order, Being an Attempt to Apply Semantic Principles to Language Design'' (1943) *''The Loom of Language: A Guide To Foreign Languages For The Home Student'' by Frederick Bodmer (1944), edited by Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 3. *''An Introduction to Mathematical Genetics'' (1946) *''History of the Homeland: The Story of the British Background'' by Henry Hamilton (1947), edited by Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 4. *''The New Authoritarianism'' (1949) Conway Memorial Lecture 1949<ref>{{cite web | url=http://conwayhall.org.uk/1949-lancelot-hogben | title=1949 Lancelot Hogben: The New Authoritarianism | publisher=[[Conway Hall Ethical Society]] | access-date=December 16, 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20141216012307/http://conwayhall.org.uk/1949-lancelot-hogben | archive-date=16 December 2014 | df=dmy-all }}</ref> *''From Cave Painting To Comic Strip: A Kaleidoscope of Human Communication'' (1949) *''Chance and Choice by Cardpack and Chessboard'' (1950) *''Man Must Measure: The Wonderful World of Mathematics'' (1955) *''Statistical theory. The relationship of probability, credibility and error. An examination of the contemporary crisis in statistical theory from a behaviorist viewpoint'' (1957) *''The Wonderful World Of Energy'' (1957)<ref name="glxsf58">{{cite news |first=Floyd C. |last=Gale |author-link=Floyd C. Gale |title=Galaxy's 5 Star Shelf |work=[[Galaxy Science Fiction]] |url=https://archive.org/stream/galaxymagazine-1958-09/Galaxy_1958_09#page/n101/mode/2up |date=September 1958 |page=104}}</ref> *''The Signs of Civilisation'' (1959) *''The Wonderful World of Communication'' (1959) *''Mathematics in the Making'' (1960) *''Essential World English'' (1963) with Jane Hogben and Maureen Cartwright *''Science in Authority: Essays'' (1963) *''The Mother Tongue'' (1964) *''Whales for the Welsh — A Tale of War and Peace with Notes for those who Teach or Preach'' (1967) *''Beginnings and Blunders or Before Science Began'' (1970) *''The Vocabulary Of Science'' (1970) with Maureen Cartwright *''Astronomer Priest and Ancient Mariner'' (1972) *'' Maps, Mirrors and Mechanics'' (1973) *''Columbus, the Cannon Ball and the Common Pump'' (1974) *''How The World Was Explored'', editor, with Marie Neurath and Joseph Albert Lauwerys *Hogben, Anne; Hogben, Lancelot Thomas; Hogben, Adrian. ''Lancelot Hogben: scientific humanist: an unauthorised autobiography'' (1998)<ref>{{cite book |author1=Hogben, Anne |author2=Hogben, Lancelot Thomas |author3=Hogben, Adrian |title=Lancelot Hogben: scientific humanist: an unauthorised autobiography |publisher=Merlin |location=London |year=1998 |isbn=978-0-85036-470-5 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == *[https://web.archive.org/web/20150924020541/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm Lancelot Hogben biography at the Galton Institute] *[https://web.archive.org/web/20080116124018/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,789716,00.html ''Scientific Humanism''], in ''[[Time Magazine]]'' (11 March 1940) *Max Perutz on [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=162693&sectioncode=6 Lancelot Hogben and his autobiography] in Times Higher Education (31 July 1998) *[http://www.ijdb.ehu.es/fullaccess/fulltext.feb00/GURDON.pdf Details of research on Xenopus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106001401/http://www.ijdb.ehu.es/fullaccess/fulltext.feb00/GURDON.pdf |date=6 January 2010 }} *[https://archive.today/20121223144809/http://www.royalsoc.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqSearch=RefNo=='EC/1936/08'&dsqDb=Catalog Royal Society certificate of election] *[http://www.royalsoc.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=ImageView.tcl&dsqDb=Catalog&dsqImage=Hogben%20L%20T,%20GA%20WS%201259.jpg Royal Society photograph]{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.kafejo.com/interglossa/ First part of Interglossa] (there is a photograph of the author on p.&nbsp;2.) *[https://web.archive.org/web/20051231013344/http://www.rickharrison.com/language/interglossa.html Brief excerpts from Interglossa] *[https://sites.google.com/site/interglossa1943/home Full text and diagrams from Interglossa] *[https://web.archive.org/web/20160413014035/https://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/david-mumford Scientists' Nightstand: David Mumford] - a tribute to ''Mathematics for the Million'' from Fields Medallist David Mumford. *[https://web.archive.org/web/20110412061931/http://digital.library.adelaide.edu.au/coll/special//fisher/corres/hogben/index.html Correspondence of Sir R.A. Fisher: Calendar of Correspondence with Lancelot Hogben] {{Glosa}} [[Kategorie:Glosa]] 0rro4mpctcudujq328ml0p89zegpkh2 0 459019 2903439 2903337 2026-05-12T16:12:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903439 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Nikita Haikin | image = [[Lêer:Nikita_Haikin.jpg|240px]] | caption = Haikin in 2021 | full_name = Nikita Iljitsj Haikin | birth_date = {{birth date and age|1995|7|11|df=yes}} | birth_place = [[Netanya]], [[Israel]] | height = 1,88 m | position = Doelwagter | currentclub = [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] | clubnumber = 12 | youthyears1 = 2002–2008 | youthclubs1 = [[FC FShM Moscow|FShM Moscow]] | youthyears2 = 2009 | youthclubs2 = [[Dinamo Moskou]] | youthyears3 = 2009–2010 | youthclubs3 = [[Chelsea FC|Chelsea]] | youthyears4 = 2010–2012 | youthclubs4 = [[Portsmouth FC|Portsmouth]] | youthyears5 = 2012–2013 | youthclubs5 = [[Reading FC|Reading]] | years1 = 2013–2014 | clubs1 = [[CD Nacional|Nacional]] | caps1 = 0 | goals1 = 0 | years2 = 2014–2015 | clubs2 = [[Marbella FC|Marbella]] | caps2 = 0 | goals2 = 0 | years3 = 2015 | clubs3 = [[FC Rostov| Rostov]] | caps3 = 0 | goals3 = 0 | years4 = 2015–2016 | clubs4 = [[SK Koeban Krasnodar|Koeban Krasnodar]] | caps4 = 0 | goals4 = 0 | years5 = 2016–2017 | clubs5 = [[Bnei Yehuda Tel Aviv FC|Bnei Yehuda]] | caps5 = 2 | goals5 = 0 | years6 = 2017–2018 | clubs6 = [[Hapoel Kfar Saba FC|Hapoel Kfar Saba]] | caps6 = 13 | goals6 = 0 | years7 = 2019–2022 | clubs7 = [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] | caps7 = 77 | goals7 = 0 | years8 = 2023 | clubs8 = [[Bristol City FC|Bristol City]] | caps8 = 0 | goals8 = 0 | years9 = 2023– | clubs9 = [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] | caps9 = 87 | goals9 = 0 | nationalyears1 = 2010 | nationalteam1 = [[Rusland o/16]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012 | nationalteam2 = [[Rusland o/17]] | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2013 | nationalteam3 = [[Rusland o/18]] | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2015–2016 | nationalteam4 = [[Rusland o/21]] | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | club-update = 30 November 2025 | nationalteam-update = 2 November 2017 }} '''Nikita Iljitsj Haikin''' ([[Russies]]: Никита Ильич Хайкин; gebore [[11 Julie]] [[1995]]) is ’n professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as doelwagter vir die [[Noorweë|Noorse]] klub [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] speel. Haikin is in [[Netanya]], [[Israel]], gebore in ’n familie wat van [[Rusland]] na Israel geëmigreer het. Sy pa is die sakeman Ilya Haikin. In 1997, toe hy twee jaar oud was, het sy familie saam met hom terug na [[Moskou]], Rusland, verhuis. Hy het [[Russiese nasionale sokkerspan|Rusland]] op jeugvlak verteenwoordig. Benewens Israeliese en Russiese burgerskap, is Haikin ook ’n Britse burger. == Klubloopbaan == Op die ouderdom van 7 het Haikin sy jeugloopbaan by FSHM Torpedo-Moskou begin. Nikita was ook deel van die Dinamo Moskou-akademie voordat hy na Engeland verhuis het.<ref>{{Cite web|url=https://www.lancs.live/sport/football/transfer-news/haikin-blackburn-chelsea-portsmouth-transfer-26026149|title=Who is Nikita Haikin? Former Chelsea & Portsmouth youth goalkeeper linked with Blackburn Rovers|website=Lancs.live|date=20 January 2023 }}</ref> In September 2013 het Haikin op proef gegaan by Reading nadat hy deur [[Chelsea FC|Chelsea]] vrygelaat is.<ref>{{cite web |url=http://www.tribalfootball.com/articles/reading-trials-russian-pair-sergey-kundik-and-nikita-khaykin-3556681 |title=Reading trials for Russian pair Sergey Kundik and Nikita Haikin |publisher=tribal football |accessdate=17 October 2012}}</ref> Haikin het sy professionele debuut in die Israeli Premier League vir Bnei Yehuda Tel Aviv gemaak op 25 Februarie 2017 in ’n wedstryd teen Maccabi Tel Aviv.<ref>{{cite web|publisher=Soccerway|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/02/25/israel/ligat-haal/maccabi-tel-aviv-fc/bnei-yehuda-tel-aviv-fc/2310432/|title=Game Report by Soccerway|date=25 February 2017}}</ref> Hy het daarna sy kontrak laat uitloop en vir een seisoen by Hapoel Kfar Saba aangesluit. In Maart 2019 het hy ’n kontrak met die Noorse Eliteserien-klub Bodø/Glimt onderteken. In sy eerste seisoen het Nikita ’n silwermedalje gewen en in twee opeenvolgende seisoene die Noorse liga-kampioenskap in 2020 en 2021 verower. Haikin het ook in die [[UEFA Europa League|Europa League]] gespeel waar Bodø/Glimt teen spanne soos [[AC Milan|Milan]] by [[San Siro]], [[AS Roma]] by die [[Stadio Olimpico]] en [[Celtic FC|Celtic]] by Celtic Park gespeel het.<ref>{{Cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/bodo-glimt-goalkeeper-nikita-haikin-050000149.html|title=Bodo/Glimt goalkeeper Nikita Haikin aiming to make Celtic his next big scalp, and earn a move back to British football|website=uk.sports.yahoo.com}}</ref> Op 25 Januarie 2023, nadat hy deur Bodø/Glimt vrygelaat is, het Haikin ’n korttermynkontrak met die Engelse [[Football League Championship|Championship]]-klub Bristol City onderteken tot die einde van die seisoen.<ref>{{Cite news |date=25 January 2023 |title=Bristol City sign goalkeeper Haikin |language=en |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/64407314 |access-date=26 January 2023}}</ref> Haikin is op 21 Maart 2023 deur Bristol City vrygelaat en het dieselfde dag weer by Bodø/Glimt aangesluit, op ’n kontrak tot die somer van 2026.<ref>{{cite web |title=HAIKIN LEAVES CITY |url=https://www.bcfc.co.uk/news/haikin-leaves-city/ |website=bcfc.co.uk |publisher=Bristol City |access-date=3 April 2023 |date=21 March 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=HAIKIN HENTES HJEM: – JEG ELSKER GLIMT OG BODØ |url=https://www.glimt.no/nyheter/haikin-hentes-hjem--jeg-elsker-glimt-og-bodo |website=glimt.no |publisher=FK Bodø/Glimt |access-date=3 April 2023 |language=no |date=21 March 2023}}</ref> Op 17 April 2025, tydens die tweede been van Bodø/Glimt se UEFA Europa League-wedstryd teen [[SS Lazio|Lazio]], het Haikin twee strafskoppe gered en sy span gehelp om die eerste Noorse klub te word wat die halfeindronde van ’n Europese kompetisie bereik.<ref>{{cite web|url=https://www.nst.com.my/sports/football/2025/04/1203795/haikin-hero-bodoglimt-europa-league-fairytale-continues|title=Haikin the hero as Bodo/Glimt Europa League fairytale continues|website=New Straits Times|accessdate=18 April 2025|date=18 April 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c2de0597y1wt|title=Bodo/Glimt survived a superb Lazio fightback to win a frantic encounter on penalties and reach the Europa League semi-finals.|website=BBC|date=17 April 2025|accessdate=18 April 2025}}</ref> ==Internasionale loopbaan== Haikin is sedert 2010 ’n jeuginternasionaal vir Rusland, insluitend die Russiese Onder-21-span. Hy is vir die eerste keer in Oktober 2021 na die [[Russiese nasionale sokkerspan|Russiese senior nasionale span]] opgeroep as deel van hul [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|Wêreldbeker]]-kwalifiseringswedstryde teen Siprus en [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]].<ref>{{cite web|publisher=Russiese Sokkerunie|url=https://rfs.ru/news/214724|script-title=ru:Расширенный состав на Кипр и Хорватию|language=ru|date=25 October 2021}}</ref> Op 31 Oktober 2024 het Haikin bekend gemaak dat hy van plan is om vir Noorse burgerskap aansoek te doen weens sy verlowing met ’n Noorse vrou en sy wens om hom daar permanent te vestig. Die Noorweë-afrigter Ståle Solbakken het gesê dat Haikin vir ’n oproep oorweeg kan word indien hy daarvoor kwalifiseer.<ref>{{cite news |title=Glimt-keeperen vil bli norsk: –⁠ Jeg elsker dette landet |url=https://www.vg.no/sport/i/lwJqjk/bodoe-glimt-maalvakt-nikita-haikin-vil-bli-norsk-statsborger-staale-solbakken-utelukker-ikke-landslagsspill |access-date=31 October 2024 |work=Verdens Gang |date=31 October 2024 |language=no}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haikin, Nikita}} [[Kategorie:Russiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1995]] [[Kategorie:Lewende mense]] luotz4n1d5eo2i6us5drdrib4e5001g 2903440 2903439 2026-05-12T16:13:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903440 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Nikita Haikin | image = [[Lêer:Nikita_Haikin.jpg|240px]] | caption = Haikin in 2021 | full_name = Nikita Iljitsj Haikin | birth_date = {{birth date and age|1995|7|11|df=yes}} | birth_place = [[Netanya]], [[Israel]] | height = 1,88 m | position = Doelwagter | currentclub = [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] | clubnumber = 12 | youthyears1 = 2002–2008 | youthclubs1 = [[FC FShM Moscow|FShM Moscow]] | youthyears2 = 2009 | youthclubs2 = [[Dinamo Moskou]] | youthyears3 = 2009–2010 | youthclubs3 = [[Chelsea FC|Chelsea]] | youthyears4 = 2010–2012 | youthclubs4 = [[Portsmouth FC|Portsmouth]] | youthyears5 = 2012–2013 | youthclubs5 = [[Reading FC|Reading]] | years1 = 2013–2014 | clubs1 = [[CD Nacional|Nacional]] | caps1 = 0 | goals1 = 0 | years2 = 2014–2015 | clubs2 = [[Marbella FC|Marbella]] | caps2 = 0 | goals2 = 0 | years3 = 2015 | clubs3 = [[FC Rostov| Rostov]] | caps3 = 0 | goals3 = 0 | years4 = 2015–2016 | clubs4 = [[SK Koeban Krasnodar|Koeban Krasnodar]] | caps4 = 0 | goals4 = 0 | years5 = 2016–2017 | clubs5 = [[Bnei Yehuda Tel Aviv FC|Bnei Yehuda]] | caps5 = 2 | goals5 = 0 | years6 = 2017–2018 | clubs6 = [[Hapoel Kfar Saba FC|Hapoel Kfar Saba]] | caps6 = 13 | goals6 = 0 | years7 = 2019–2022 | clubs7 = [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] | caps7 = 77 | goals7 = 0 | years8 = 2023 | clubs8 = [[Bristol City FC|Bristol City]] | caps8 = 0 | goals8 = 0 | years9 = 2023– | clubs9 = [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] | caps9 = 87 | goals9 = 0 | nationalyears1 = 2010 | nationalteam1 = [[Rusland o/16]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012 | nationalteam2 = [[Rusland o/17]] | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2013 | nationalteam3 = [[Rusland o/18]] | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2015–2016 | nationalteam4 = [[Rusland o/21]] | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | club-update = 30 November 2025 | nationalteam-update = 2 November 2017 }} '''Nikita Iljitsj Haikin''' ([[Russies]]: Никита Ильич Хайкин; gebore [[11 Julie]] [[1995]]) is ’n professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as doelwagter vir die [[Noorweë|Noorse]] klub [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] speel. Haikin is in [[Netanya]], [[Israel]], gebore in ’n familie wat van [[Rusland]] na Israel geëmigreer het. Sy pa is die sakeman Ilya Haikin. In 1997, toe hy twee jaar oud was, het sy familie saam met hom terug na [[Moskou]], Rusland, verhuis. Hy het [[Russiese nasionale sokkerspan|Rusland]] op jeugvlak verteenwoordig. Benewens Israeliese en Russiese burgerskap, is Haikin ook ’n Britse burger. == Klubloopbaan == Op die ouderdom van 7 het Haikin sy jeugloopbaan by FSHM Torpedo-Moskou begin. Nikita was ook deel van die Dinamo Moskou-akademie voordat hy na Engeland verhuis het.<ref>{{Cite web|url=https://www.lancs.live/sport/football/transfer-news/haikin-blackburn-chelsea-portsmouth-transfer-26026149|title=Who is Nikita Haikin? Former Chelsea & Portsmouth youth goalkeeper linked with Blackburn Rovers|website=Lancs.live|date=20 January 2023 }}</ref> In September 2013 het Haikin op proef gegaan by Reading nadat hy deur [[Chelsea FC|Chelsea]] vrygelaat is.<ref>{{cite web |url=http://www.tribalfootball.com/articles/reading-trials-russian-pair-sergey-kundik-and-nikita-khaykin-3556681 |title=Reading trials for Russian pair Sergey Kundik and Nikita Haikin |publisher=tribal football |accessdate=17 October 2012}}</ref> Haikin het sy professionele debuut in die Israeli Premier League vir Bnei Yehuda Tel Aviv gemaak op 25 Februarie 2017 in ’n wedstryd teen Maccabi Tel Aviv.<ref>{{cite web|publisher=Soccerway|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/02/25/israel/ligat-haal/maccabi-tel-aviv-fc/bnei-yehuda-tel-aviv-fc/2310432/|title=Game Report by Soccerway|date=25 February 2017}}</ref> Hy het daarna sy kontrak laat uitloop en vir een seisoen by Hapoel Kfar Saba aangesluit. In Maart 2019 het hy ’n kontrak met die Noorse Eliteserien-klub Bodø/Glimt onderteken. In sy eerste seisoen het Nikita ’n silwermedalje gewen en in twee opeenvolgende seisoene die Noorse liga-kampioenskap in 2020 en 2021 verower. Haikin het ook in die [[UEFA Europa League|Europa League]] gespeel waar Bodø/Glimt teen spanne soos [[AC Milan|Milan]] by [[San Siro]], [[AS Roma]] by die [[Stadio Olimpico]] en [[Celtic FC|Celtic]] by Celtic Park gespeel het.<ref>{{Cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/bodo-glimt-goalkeeper-nikita-haikin-050000149.html|title=Bodo/Glimt goalkeeper Nikita Haikin aiming to make Celtic his next big scalp, and earn a move back to British football|website=uk.sports.yahoo.com}}</ref> Op 25 Januarie 2023, nadat hy deur Bodø/Glimt vrygelaat is, het Haikin ’n korttermynkontrak met die Engelse [[Football League Championship|Championship]]-klub Bristol City onderteken tot die einde van die seisoen.<ref>{{Cite news |date=25 January 2023 |title=Bristol City sign goalkeeper Haikin |language=en |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/64407314 |access-date=26 January 2023}}</ref> Haikin is op 21 Maart 2023 deur Bristol City vrygelaat en het dieselfde dag weer by Bodø/Glimt aangesluit, op ’n kontrak tot die somer van 2026.<ref>{{cite web |title=HAIKIN LEAVES CITY |url=https://www.bcfc.co.uk/news/haikin-leaves-city/ |website=bcfc.co.uk |publisher=Bristol City |access-date=3 April 2023 |date=21 March 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=HAIKIN HENTES HJEM: – JEG ELSKER GLIMT OG BODØ |url=https://www.glimt.no/nyheter/haikin-hentes-hjem--jeg-elsker-glimt-og-bodo |website=glimt.no |publisher=FK Bodø/Glimt |access-date=3 April 2023 |language=no |date=21 March 2023}}</ref> Op 17 April 2025, tydens die tweede been van Bodø/Glimt se UEFA Europa League-wedstryd teen [[SS Lazio|Lazio]], het Haikin twee strafskoppe gered en sy span gehelp om die eerste Noorse klub te word wat die halfeindronde van ’n Europese kompetisie bereik.<ref>{{cite web|url=https://www.nst.com.my/sports/football/2025/04/1203795/haikin-hero-bodoglimt-europa-league-fairytale-continues|title=Haikin the hero as Bodo/Glimt Europa League fairytale continues|website=New Straits Times|accessdate=18 April 2025|date=18 April 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c2de0597y1wt|title=Bodo/Glimt survived a superb Lazio fightback to win a frantic encounter on penalties and reach the Europa League semi-finals.|website=BBC|date=17 April 2025|accessdate=18 April 2025}}</ref> ==Internasionale loopbaan== Haikin is sedert 2010 ’n jeuginternasionaal vir Rusland, insluitend die Russiese Onder-21-span. Hy is vir die eerste keer in Oktober 2021 na die [[Russiese nasionale sokkerspan|Russiese senior nasionale span]] opgeroep as deel van hul [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|Wêreldbeker]]-kwalifiseringswedstryde teen Siprus en [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]].<ref>{{cite web|publisher=Russiese Sokkerunie|url=https://rfs.ru/news/214724|script-title=ru:Расширенный состав на Кипр и Хорватию|language=ru|date=25 October 2021}}</ref> Op 31 Oktober 2024 het Haikin bekend gemaak dat hy van plan is om vir Noorse burgerskap aansoek te doen weens sy verlowing met ’n Noorse vrou en sy wens om hom daar permanent te vestig. Die Noorweë-afrigter Ståle Solbakken het gesê dat Haikin vir ’n oproep oorweeg kan word indien hy daarvoor kwalifiseer.<ref>{{cite news |title=Glimt-keeperen vil bli norsk: –⁠ Jeg elsker dette landet |url=https://www.vg.no/sport/i/lwJqjk/bodoe-glimt-maalvakt-nikita-haikin-vil-bli-norsk-statsborger-staale-solbakken-utelukker-ikke-landslagsspill |access-date=31 October 2024 |work=Verdens Gang |date=31 October 2024 |language=no}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haikin, Nikita}} [[Kategorie:Russiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1995]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8mucu0fellbemkmi8adlxypp88fxwsq 0 460046 2903425 2900713 2026-05-12T15:42:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903425 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Lip-Bu Tan | bynaam = | beeld = Howard Lutnick with Intel CEO Lip-Bu Tan (2025) (cropped3).jpg| beeldbeskrywing = | onderskrif = Lip-Bu Tan in 2025 | geboortenaam = Tan Lip-Bu | geboortedatum = [[12 November]] [[1959]] | geboorteplek = Muar, Maleisië | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = NUB van Intel | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = Ysa Loo | kinders = 2 | webblad = | handtekening = }} '''Lip-Bu Tan''' ([[Chinees]]: 陳立武; [[pinyin]]: Chén Lìwǔ; Pe̍h-ōe-jī: Tân Li̍p-Bú; gebore [[12 November]] [[1959]]) is 'n [[Amerikaanse]] sakebestuurder wat sedert 2025 die [[hoof- uitvoerende beampte]] (HUB) van [[Intel]] is. Hy is ook voorsitter van Walden International, 'n waagkapitaalfirma; 'n stigters-besturende vennoot van Walden Catalyst Ventures en Celesta Capital; en beklee talle direksieposisies. Tan was van 2009 tot 2021 die HUB van Cadence Design Systems. ==Vroeë lewe== Tan is op 12 November 1959 in Muar, Johor, in die vorige Federasie van Malaya (hedendaagse [[Maleisië]]) gebore in 'n etniese Maleisiese Chinese familie.<ref name="Johnson 2011">{{cite web|last=Johnson|first=Steve|title=Mercury News interview: Lip-Bu Tan, president and CEO of Cadence Design Systems|work=San Jose Mercury News|date=4 Februarie 2011|url=https://www.mercurynews.com/2011/02/04/mercury-news-interview-lip-bu-tan-president-and-ceo-of-cadence-design-systems/|accessdate=July 5, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170505111504/http://www.mercurynews.com/2011/02/04/mercury-news-interview-lip-bu-tan-president-and-ceo-of-cadence-design-systems/|archivedate=5 Mei 2017|url-status=live|url-access=limited}}</ref><ref name="Committee of 100">{{cite web|url=https://www.committee100.org/members/lipbutan/|title=Lip-Bu Tan|publisher=Committee of 100|accessdate=8 Julie 2020|archive-date=13 Desember 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213003708/http://www.committee100.org/members/lipbutan/|url-status=live}}</ref> Sy pa, Keng Lian Tan, was die hoofredakteur van die Maleisiese Chinese dagblad ''Nanyang Siang Pau'' en sy ma, Yeok Choong Chew, was 'n universiteitshoof aan die Nanyang-universiteit. Hy is die jongste van vyf broers en susters. Tan het in 1978 aan die Nanyang-universiteit gegradueer met 'n baccalaureusgraad in [[fisika]].<ref name="pioneering">{{cite journal|title=Pioneering in Asia With the U.S. Venture Capital Model|last=Marinissen|first=Erik Jan|journal=IEEE Design & Test of Computers|date=November 2012|pages=52–55|volume=29|issue=6|doi=10.1109/MDT.2012.2221003|bibcode=2012IDTC...29...52M |doi-access=free}}</ref> Na graduering het Tan na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] verhuis en in 1981 'n meestersgraad in kerningenieurswese aan die Massachusetts Institute of Technology (MIT) verwerf<ref name="Johnson 2011" /> en 'n [[Meestersgraad in Besigheidsadministrasie|Meestersgraad in Bedryfsadministrasie]] (MBA) aan die Universiteit van San Francisco in Kalifornië.<ref name="Johnson 2011" /><ref name="BusinessWeek 2004">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2004-07-11/lip-bu-tan|title=Special Report -- Stars of Asia -- Financiers: Lip-Bu Tan, Chairman, Walden International, U.S.|work=BusinessWeek|date=12 Julie 2004|accessdate=7 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040707011051/http://www.businessweek.com/magazine/content/04_28/b3891421.htm|archivedate=7 Julie 2004|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref><ref name="Walden">{{cite web|url=http://www.waldenintl.com/team/lip-bu_tan.aspx|title=Lip-Bu Tan|publisher=Walden International|accessdate=7 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916111615/http://www.waldenintl.com/team/lip-bu_tan.aspx|archive-date=16 September 2021|url-status=dead}}</ref> Meer onlangs het hy in 2022 eregrade van die Universiteit van San Francisco<ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/money/news/lip-bu-tan-education-qualifications-how-mit-and-university-of-san-francisco-shaped-the-intel-ceo/ar-AA1K7o37 |access-date=2025-09-25 |website=www.msn.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Past Recipients {{!}} myUSF |url=https://myusf.usfca.edu/president/committees-commissions/honorary-degree-commission/past-recipients |access-date=2025-09-25 |website=myusf.usfca.edu}}</ref>en in 2025 van die Carnegie Mellon-universiteit van [[Pittsburgh]] ontvang. ==Loopbaan== ===Walden International=== Tan was 'n bestuurder by EDS Nuclear en ECHO Energy en vennoot by die Walden USA-beleggingsfonds voordat hy die waagkapitaalfirma (VC)<ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan - Intel Corporation {{!}} LinkedIn |url=https://www.linkedin.com/in/lip-bu-tan-284a7846 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821034934/https://www.linkedin.com/in/lip-bu-tan-284a7846 |archive-date=2025-08-21 |access-date=2025-09-25 |website=www.linkedin.com |language=en |url-status=live }}</ref> Walden International in 1987 gestig het.<ref name="Computer History">{{cite book|url=https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102717383|title=Tan, Lip-Bu oral history|publisher=Computer History Museum|accessdate=7 Julie 2020|date=1 Oktober 2018|archive-date=31 Oktober 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031075922/https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102717383|url-status=live}}</ref><ref name="Walden" /><ref name="Globes">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010925192849/http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=522894&fid=1001|archivedate=25 September 2001|title=Walden: A VC fund that looks to the future|last=Nass|first=Gilad|work=Globes: Israel's Business Arena|date=22 September 2001|url=https://en.globes.co.il/en/article-522894|url-status=dead|access-date=19 Julie 2020}}</ref> Hy het die firma na die boek Walden deur Henry David Thoreau vernoem omdat Tan se doelwit was om soos Thoreau te wees: "Teenstrydig, eerder as om net die tendens te volg."<ref name="BusinessWeek 2004" /> Die maatskappy het gegroei van $3 miljoen met sy stigting tot $5 miljard teen 2001 deur sy beleggings in Asiatiese tegnologie-beginondernemings te fokus. In 2001 het ''[[Forbes]]'' Tan "die pionier van Asiatiese VC" genoem.<ref name="Committee of 100" /><ref name="pioneer">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020819235106/http://www.forbes.com/global/2001/0402/037_print.html|archivedate=19 Augustus 2002|url=http://www.forbes.com/global/2001/0402/037.html|title= The pioneer of Asian VC |last=Kitchens|first=Susan|work=Forbes|date=2 April 2001|accessdate=8 Julie 2020|url-status=dead}}</ref> Tan het gefokus op globale tegnologiebeleggings hoofsaaklik in [[halfgeleier]]s, [[kunsmatige intelligensie]] (KI) en [[sagteware]]. Hy het gehelp om meer as 300 Amerikaanse maatskappye, ongeveer 50 000 Amerikaanse werksgeleenthede en $400 miljard in Amerikaanse markkapitalisasie te skep.<ref>{{Cite news |last=Baptista |first=Eduardo |last2=Nellis |first2=Stephen |last3=Cherney |first3=Max A. |last4=Cherney |first4=Max A. |date=2025-04-10 |title=Intel CEO invested in hundreds of Chinese companies, some with military ties |url=https://www.reuters.com/technology/intel-ceo-invested-hundreds-chinese-companies-some-with-military-ties-2025-04-10/ |access-date=2025-09-25 |work=Reuters |language=en}}</ref> Hy het met 40 Amerikaanse maatskappye gewerk deur die aanvanklike openbare aanbod (IPO) op die Amerikaanse aandelebeurse (Nasdaq/NYSE). Daarbenewens het Tan 66 maatskappye bygestaan met 'n fusie- en verkrygingsuittrede. ===Cadence Design Systems=== In Februarie 2004 het die direksie van Cadence Design Systems Tan tot die direksie verkies.<ref name="Cadence elects">{{cite web|url=https://www.cadence.com/en_US/home/company/newsroom/press-releases/pr-ir/2004/cadenceelectslipbutantoitsboardofdirectors.html|title=Cadence Elects Lip-Bu Tan to its Board of Directors|publisher=Cadence Design Systems|date=10 Februarie 2004|accessdate=8 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040612072341/http://cadence.com/company/newsroom/press_releases/pr.aspx?xml=021004_tan|archivedate=12 Junie 2004|url-status=live}}</ref> Tan het in Oktober 2008 interim-mede-HUB van Cadence geword. Die Cadence-direksie het Tan formeel as president en HUB aangewys met ingang van Januarie 2009.<ref>{{cite web|url=https://www.eetimes.com/lip-bu-tan-named-cadence-ceo/|title=Lip-Bu Tan named Cadence CEO|last=Leopold|first=George|work=EE Times|date=8 Januarie 2009|accessdate=8 Julie 2020}}</ref> Onder Tan se leierskap het Cadence se inkomste verdubbel en ongeveer 4 000% opbrengs vir aandeelhouers gegenereer.<ref name="invest in India">{{cite news|last=Pulakkat|first=Hari|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/cadence-ceo-lip-bu-tan-looking-for-good-startups-to-invest-in-india/articleshow/18550810.cms|title=Cadence CEO Lip-Bu Tan looking for good startups to invest in India|work=The Economic Times|date=18 Februarie 2013|accessdate=19 Julie 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719202415/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/cadence-ceo-lip-bu-tan-looking-for-good-startups-to-invest-in-india/articleshow/18550810.cms|archivedate=19 Julie 2020|url-status=live}}</ref> Tan het sy opvolger gewerf en opgelei en as HUB bedank en in 2021 as uitvoerende voorsitter geword.<ref name="cadence-2021">{{cite press release |url=https://www.cadence.com/en_US/home/company/newsroom/press-releases/pr/2021/cadence-announces-anirudh-devgan-to-become-ceo-in-december-2021-.html |title=Cadence Announces Anirudh Devgan to Become CEO in December 2021; Lip-Bu Tan to Transition to Role of Executive Chairman at That Time |location=San Jose, California |publisher=Cadence |date=26 Julie 2021 |access-date=13 Maart 2025}}</ref> Hy het later in 2023 as voorsitter van Cadence bedank.<ref>{{cite press release |url=https://www.cadence.com/en_US/home/company/newsroom/press-releases/pr/2023/cadence-appoints-mary-louise-krakauer-as-chair-of-the-board.html |title=Cadence Appoints Mary Louise Krakauer as Chair of the Board |location=San Jose, California |publisher=Cadence |date=11 Mei 2023 |access-date=13 Maart 2025}}</ref> ===Intel=== In Maart 2025 is Tan as uitvoerende hoof van Intel aangewys, effektief vanaf 18 Maart 2025.<ref>{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-03-12 |title=Intel appoints Lip-Bu Tan as CEO to orchestrate turnaround at struggling chipmaker, stock jumps 12% |url=https://www.cnbc.com/2025/03/12/intel-appoints-lip-bu-tan-as-new-ceo-stock-up-11percent.html |access-date=2025-03-12 |website=CNBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Berman |first1=Noah |last2=Chen |first2=Eliot |date=2025-03-21 |title=Intel's Surprising Savior |url=https://www.thewirechina.com/2025/03/21/intels-surprising-savior-lip-bu-tan/ |access-date=2025-08-09 |website=The Wire China |language=en}}</ref> Tan was van 2022 tot 2024 op Intel se direksie.<ref>{{Cite web |date=2022-08-11 |title=Intel Elects Lip-Bu Tan to Its Board of Directors |url=https://www.intc.com/news-events/press-releases/detail/1566/intel-elects-lip-bu-tan-to-its-board-of-directors |access-date=2025-09-25 |website=Intel Corporation |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Semiconductor veteran Lip-Bu Tan exits Intel's board |url=https://finance.yahoo.com/news/intel-director-lip-bu-tan-184009065.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919165849/https://finance.yahoo.com/news/intel-director-lip-bu-tan-184009065.html |archive-date=2025-09-19 |access-date=2025-09-25 |work=Yahoo Finance |language=en-US |url-status=live }}</ref> ==Raadslidmaatskappe== ===Akademiese rade=== Tan is tans op die raad van UC Berkeley College of Engineering.<ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan |url=https://cdss.berkeley.edu/lip-bu-tan |access-date=2025-09-25 |website=cdss.berkeley.edu |language=en}}</ref> Hy is ook op die raad van trustees van Carnegie Mellon University School of Engineering<ref>{{Cite web |date=2025-04-22 |title=Voting Trustees {{!}} Carnegie Mellon University |url=https://www.cmu.edu/leadership/board/voting-trustees |access-date=2025-09-25 |website=www.cmu.edu |language=en}}</ref> waarvan hy 'n lid is van die Dean's Advocacy Council, en het die Tan Endowed Graduate Fellowship vir die Departement Elektriese en Rekenaaringenieurswese gestig.<ref>{{Cite web |last=DeFrancesco |first=Joyce |date=2019-11-12 |title=Two Endowed Professorships Support Computer Science and Electrical and Computer Engineering Faculty |url=https://makepossible.cmu.edu/two-endowed-professorships-support-computer-science-and-electrical-and-computer-engineering-faculty/ |access-date=2025-09-25 |website=Make Possible |language=en-US}}</ref> Tan is ook 'n trustee by die Fuller Theological Seminary, waar hy 'n stigterslid van die Insight Council was, en die Imec 2023 Lifetime of Innovation Award<ref>{{Cite web |last=Davidson |first=Elijah |date=2023-04-03 |title=Fuller Trustee to be Honored with Imec 2023 Lifetime of Innovation Award {{!}} Fuller Seminary |url=https://fuller.edu/posts/fuller-trustee-to-be-honored-with-imec-2023-lifetime-of-innovation-award/ |access-date=2025-09-25 |language=en-US}}</ref> ontvang het vir sy bydraes tot die skyfiebedryf en die entrepreneurskap in die tegnologiebedryf. ===Maatskappyrade=== Tan is op die rade van Intel,<ref>{{cite web |url=https://www.intc.com/news-events/press-releases/detail/1566/intel-elects-lip-bu-tan-to-its-board-of-directors#:~:text=%2D%2D(BUSINESS%20WIRE)%2D%2D%20Intel,1%2C%202022 |title=Intel Elects Lip-Bu Tan to Its Board of Directors |date=11 August 2022 |access-date=2 Maart 2023 |archive-date=2 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302072837/https://www.intc.com/news-events/press-releases/detail/1566/intel-elects-lip-bu-tan-to-its-board-of-directors#:~:text=%2D%2D(BUSINESS%20WIRE)%2D%2D%20Intel,1%2C%202022 |url-status=live }}</ref> Schneider Electric en Credo Technology Group. Hy was op die rade van Hewlett Packard Enterprise, Softbank Capital,<ref>{{Cite news |title=Biography: Lip-Bu Tan {{!}} SoftBank Group Corp. |url=https://group.softbank/en/about/officer/tan |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521215248/https://group.softbank/en/about/officer/tan |archive-date=2022-05-21 |access-date=2025-09-25 |work=SoftBank Group Corp. |language=en}}</ref> Ambarella, Flextronics International, Inphi Corporation, Mindtree, Semiconductor Manufacturing International Corporation en die United Overseas Bank.<ref name=":0">{{Cite web |title=Lip-Bu Tan |url=https://www.committee100.org/members/lipbutan/ |access-date=2025-09-25 |website=Committee of 100 |language=en-US}}</ref> Tan is 'n lid van die Besigheidsraad.<ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan |url=https://www.committee100.org/members/lipbutan/ |access-date=2025-07-11 |website=Committee of 100 |language=en-US |archive-date=2024-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213003708/http://www.committee100.org/members/lipbutan/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lip-Bu Tan {{!}} CDSS at UC Berkeley |url=https://cdss.berkeley.edu/lip-bu-tan |access-date=2025-07-11 |website=cdss.berkeley.edu}}</ref> Hy is ook 'n lid van die Komitee van 100.<ref name="Committee of 100" /><ref name=":0" /> ==Filantropie== In November 2019 het Tan en Cadence Design Systems twee rekenaarwetenskap-professorate vir $3 miljoen elk aan die Carnegie Mellon-universiteit in Pittsburgh, Pennsilvanië, Verenigde State, toegeken.<ref>{{cite web|last=Torrance|first=Luke|url=https://www.bizjournals.com/pittsburgh/news/2019/11/13/carnegie-mellon-receives-6m-for-two-computer.html|title=Carnegie Mellon receives $6M for two computer-related professorships |work=Pittsburgh Business Times|date=13 November 2019|accessdate=8 Julie 2020}}</ref> In Junie 2024 het Tan S$3 miljoen<ref>{{Cite web |title=S$3 million gift from venture capitalist to support alma mater's first AI professorship |url=https://www.ntu.edu.sg/news/detail/sgd3-million-gift-from-venture-capitalist-to-support-alma-mater's-first-ai-professorship |access-date=2025-03-13 |website=Corporate NTU |language=en}}</ref> aan die Nanyang Technological University (NTU) geskenk om 'n nuwe professoraat in kunsmatige intelligensie (KI) op te rig, om talent te lok en die bevordering van navorsing en onderwys by NTU se Kollege vir Rekenaarkunde en Datawetenskap te ondersteun. ==Erkenning== In 2017 het die analitiese firma Relationship Science Tan tot die lys van Mees Verbonde Bestuurders in die Tegnologiebedryf benoem met 'n perfekte "magstelling" van 100. In Augustus 2022 het Tan die Robert N. Noyce-toekenning van die Semiconductor Industry Association (SIA) ontvang, die bedryf se hoogste eerbewys.<ref name="Vlastelica2017">{{Cite web |last=Vlastelica |first=Ryan |date=2017-06-01 |title=These are the most well-connected people in the tech industry |url=http://www.marketwatch.com/story/these-are-the-most-well-connected-people-in-the-tech-industry-2017-06-01 |accessdate=2017-06-13 |work=MarketWatch |quote=}}</ref> Tan is vereer met die 2025 Phil Kaufman-toekenning vir sy leierskap en impak op die Elektroniese Stelselontwerp (ESD)-bedryf <ref>{{Cite web |date=2025-08-25 |title=Lip-Bu Tan to be Honored With 2025 Phil Kaufman Award {{!}} SEMI |url=https://www.semi.org/en/semi-press-release/lip-bu-tan-to-be-honored-with-2025-phil-kaufman-award |access-date=2025-09-25 |website=www.semi.org |language=en}}</ref> ==Persoonlike lewe== Tan is 'n Amerikaanse burger<ref>{{cite web |url=https://www.se.com/ww/en/Images/lip-bu-tan-biography_tcm564-27850.pdf |title=Mr. Lip-Bu Tan - Board candidate |access-date=2020-07-06 |archive-date=2020-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706103241/https://www.se.com/ww/en/Images/lip-bu-tan-biography_tcm564-27850.pdf |url-status=live }}</ref> en woon in Piedmont, Kalifornië, saam met sy vrou, Ysa Loo. Hulle het twee volwasse kinders. As Christen hang hy Presbiterianisme aan.<ref name="Johnson 2011"/> Tan is sedert die 1990's 'n ouderling by die Eerste Presbiteriaanse Kerk van Berkeley.<ref name="non profit">{{Cite web |title=Lip-Bu Tan's Non-Profit Activities |url=http://www.waldenintl.com/docs/LBT%27s%20Non-profit.2018_2.21.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711061502/http://www.waldenintl.com/docs/LBT%27s%20Non-profit.2018_2.21.pdf |archive-date=2020-07-11 |access-date=2021-12-07 |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tan, Lip-Bu}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] gn1qm2jz86244cpyq5rqcqvkq30c4op 0 461035 2903397 2903279 2026-05-12T14:29:11Z Suidpunt 13232 /* Ná die Anglo-Boereoorlog */ 2903397 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898:''' Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 3eiuogrciyauzwyg03n3h5paz3ivqx0 2903458 2903397 2026-05-12T18:21:28Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903458 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898:''' Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> '''20 Desember 1898:''' Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} islyc3e4so0udzmxe6y3kbe9dlypl4m 2903461 2903458 2026-05-12T18:27:48Z Suidpunt 13232 /* Die Hopefield-deputasie staan op */ 2903461 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898:''' Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> '''20 Desember 1898:''' Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} t8anhgyc9u0ira428imk3f6zc2xou0s 2903489 2903461 2026-05-12T19:38:20Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903489 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is Logan verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees Lochner dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. Van Rhijn steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Piekenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. Van den Heever meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 7bs96z292ef708vl62wel1alr53cvre 2903490 2903489 2026-05-12T19:48:55Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903490 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Piekenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} b1gx14uq236j9fxdsmr2tcnej2aexdr 2903491 2903490 2026-05-12T19:52:00Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903491 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} a45kuox9881u7mk9mmivzt52yh1dixq 2903494 2903491 2026-05-12T20:07:30Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903494 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetna|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} j3ckxccl5r96rw41filztvkv222rgpn 2903495 2903494 2026-05-12T20:07:49Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903495 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 929xdts32v9nqskvrngkhaw8okk2dcu 2903496 2903495 2026-05-12T20:08:39Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903496 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} j5xxp12r34jw49hx5safv473xwmrcjx 2903498 2903496 2026-05-12T20:10:07Z Suidpunt 13232 /* Die Hopefield-deputasie staan op */ 2903498 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} b7u60as7d2lg8050cviphp4weol6cb5 2903499 2903498 2026-05-12T20:11:05Z Suidpunt 13232 /* Die Hopefield-deputasie staan op */ 2903499 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} iclii8qtmtcyq0bi94kvm5gbc65oq76 2903500 2903499 2026-05-12T20:11:34Z Suidpunt 13232 /* Die Hopefield-deputasie staan op */ 2903500 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 1x9ypr9g6qgkoj1vrtib98j6lzpqs5i 2903519 2903500 2026-05-12T21:31:54Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903519 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in hierdie nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn was die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Sommige mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} qju0upkiog9lhzhpp28srliak26mh68 2903522 2903519 2026-05-12T21:49:26Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903522 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn was die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Sommige mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} sleyhg3lq9pr2mea1gbr0symz1kp5xx 2903529 2903522 2026-05-12T22:23:44Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903529 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn was die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Sommige mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou het hy die plan onder die stof gaan uithaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darling-lyn draai nie om politiek nie. Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang op te tree.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, het Sauer gesê dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Mnr. Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} tfd0s0dau197yngf17ll6w5rshu8cl0 2903530 2903529 2026-05-12T22:26:16Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903530 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn was die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Sommige mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darling-lyn draai nie om politiek nie. Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang op te tree.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, het Sauer gesê dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} pqib1q9aqgut1f98ixodew0exaee00b 2903531 2903530 2026-05-12T22:27:24Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903531 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darling-lyn draai nie om politiek nie. Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang op te tree.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, het Sauer gesê dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} atk8ciwk1zbzcvg6urhhvz6sq6401kk 2903532 2903531 2026-05-12T22:28:00Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903532 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darling-lyn draai nie om politiek nie. Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang op te tree.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, het Sauer gesê dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} t2eu7vx9ue8nniuy72nzq5dnujh5pfr 2903534 2903532 2026-05-12T22:31:01Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903534 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darling-lyn draai nie om politiek nie. Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} kuoqmhbm9ytm22tnlvf70gjjielx32v 2903536 2903534 2026-05-12T22:38:13Z Suidpunt 13232 /* Die Hopefield-deputasie staan op */ 2903536 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darling-lyn draai nie om politiek nie. Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ppod0j6bcaztldiglwsvqzmpzhtx03f 2903537 2903536 2026-05-12T22:39:00Z Suidpunt 13232 /* Die Hopefield-deputasie staan op */ 2903537 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darling-lyn draai nie om politiek nie. Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 1sjf3qbkxkad87j32tzefrgmemi960y 2903540 2903537 2026-05-12T22:40:04Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903540 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense was sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 53kqso3gvhmw64tqtn9lemfwwk4zom1 2903543 2903540 2026-05-12T22:45:10Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903543 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} bk33f7866w22ni37358t22yqrnruymx 2903618 2903543 2026-05-13T09:48:29Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903618 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' noem die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, p. 2: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} l6zvf35ipuzolpkj5owupr7pdtjw2pd 2903619 2903618 2026-05-13T09:49:23Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903619 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' noem die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} qpa1lrqjniq7bm8verzal25t3s9l95f 2903623 2903619 2026-05-13T10:27:46Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903623 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalasbaskraal-Pickeniersklooflyn word gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' noem die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} mw9a5v802zb6ijz2izdkzl475p107u2 2903626 2903623 2026-05-13T10:35:24Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903626 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalasbaskraal-Pickeniersklooflyn word gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die Roode Zwartland (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' noem die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 1p56bvus46d078fzvjb8b261ku72w19 2903627 2903626 2026-05-13T10:36:46Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903627 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalasbaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die Roode Zwartland (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' noem die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} bo5ja7bz09ngtf4a88rlqh10661ax9l 2903628 2903627 2026-05-13T10:39:47Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903628 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalasbaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' noem die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 9pvwlgf88lgwxwl5xmceiurbkn5rgvk 2903630 2903628 2026-05-13T10:51:52Z Suidpunt 13232 /* Die Hopefield-deputasie staan op */ 2903630 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalasbaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' noem die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 2vdmha6fdg4blcn1qva0usf9hufbwpa 2903632 2903630 2026-05-13T11:02:14Z Suidpunt 13232 /* Ná die Anglo-Boereoorlog */ 2903632 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalasbaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' noem die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ifuyn7ohsekud7qu9jk82fan4nl9dw9 2903638 2903632 2026-05-13T11:28:59Z Suidpunt 13232 /* 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal */ 2903638 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds in 1881 opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> ==== 'n Ou plan word onder die stof uitgehaal ==== '''10 Oktober 1898:''' 'n Spoorwegwetsontwerp word in die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Die Kalasbaskraal-Pickeniersklooflyn word daarin gelys en spesifiek aangedui as 'n 3 voet 6 duim-spoor.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Wetgevende Vergadering, Maandag, 10 October. Spoorwegen. 12 October, Bijvoegsel: De premier bracht een bill in voor zekere spoorwegen.<br> De heer Schreiner wilde informatie hebben aangaande de voorgestelde lijnen.<br> Sir James zei dat al de lijnen die gebouwd zullen worden opgemeten zijn en dat de bijzonderheden reeds voor het huis waren. De wenselijkheid om die lijnen te bouwen was reeds door het huis besproken.<br> De bill maakte voorziening voor het bouwen van de volgende lijnen :<br> 1. Somerset Oost-Kingwilliamstown als een regeeringslijn.<br> 2. Caledon, van Sir Lowryspass, een 3 voet 6 duim spoor.<br> 3. '''Kalabaskraal-Pikenierskloof (Peketberg)—een 3 voet 6 duim spoor.'''<br> 4. Queenstown-Tarkastad.<br> 5. Langkloof (Uitenhage). De regeering dacht dat hier een proef met een 2 voet lijn genomen kon worden.</ref> '''19 Oktober 1898:''' Die inwoners van die [[Swartland_Plaaslike_Munisipaliteit#Toponimie|Roode Zwartland]] (Moorreesburg), Hopefield en Clanwilliam-distrikte dring aan op die bou van die Piquetberg-spoorlyn, en wil graag die parlement se goedkeuring daarvan sien.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. 20 October, p. 3: Piketberg, 19 Oct. [...] Bericht is ontvangen uit Roode Zwartland, Hopefield en Clanwilliam distrikten, dat de menschen aandringen op den bouw van den Piketberg-spoorweg en met verlangen uitzien naar de goedkeuring daarvan door het parlement.</ref> '''6 Desember 1898:''' Die inleidingsartikel van ''De Zuid-Afrikaan'' lig die lesers in die Malmesbury/Kalabaskraal-spoorlynuitbreiding sal die volgende dag in die parlement bespreek word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Nieuwe Spoorwegen, 6 Dec, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer, commissaris van openbare werken, zal morgen de tweede lezing van een bill voorstellen, voorziening makende voor het bouwen, uitrusten en exploiteeren van zekere spoorweglijnen. Dit voorstel heeft de 5de plaats op het papier en men zal waarschijnlijk er bij komen, daar de eerste vier orders waarschijnlijk niet aanleiding zullen geven tot een lange discussie.<br> Deze bill maakt voorziening voor het bouwen van vijf verschillende lijnen, namelijk: —<br> (1.) Somerset Oost via Cookhouse naar Kingwilliamstown, 147 mijlen lang, £485,100 te kosten;<br> (2.) Port Elizabeth naar een punt nabij Avontuur, 2 voet breedte tegen £2,500 per mijl, 178 mijlen lang, £445,000 te kosten;<br> (3.) Sir Lowrys-pass naar Caledon, 53 mijlen lang, £439,000 te kosten;<br> (4.) '''Van een punt op de Malmesbury-lijn naar Pickenierskloof, 96 mijlen lang, £505,000 te kosten;'''<br> (5.) Van een punt nabij Queenstown naar Takastad, 31 mijlen lang, £102,250 te kosten.<br> Het bouwen van de eerstgenoemde lijn werd reeds in 1895 geauthoriseerd, onder het bijdrage-stelsel, en indien de regeering geen bevredigend kontrakt kon krijgen, de lijn dan als een regeerings-lijn te bouwen.<br> Sedert 1895 werd een kontrakt aangegaan onder het bijdrage-stelsel, maar daar het kontrakt niet op een bevredigende wijze werd uitgevoerd, besloot de regeering andere stappen te nemen. In de spoorweg-bill die sir JAMES SIVEWRIGHT op den eersten dag van deze sessie inbracht, is een kontrakt aangegaan door den vorigen commissaris met zekeren heer DAVID URQUHART, die teekende “voor de Thames Ironworks and Shipbuilding Co. bpk.” In de voorrede van dit kontrakt wordt gezegd, dat “de overeenkomst aangegaan wordt, onderworpen aan de goedkeuring van het parlement voor zooverre dezelve noodig mag zijn.” Wat de eigenlijke beteekenis of waarde van deze woorden, door ons gecursiveerd, is, zullen de rechtsgeleerden ons moeten zeggen; maar dit is in elk geval zeker, dat de eerste clausule van deze bill, zooals opgesteld door sir JAMES, bepaalt dat “deze overeenkomst wordt mits dezen bekrachtigt.” Sir JAMES, een der onderteekenaars van het kontrakt, schijnt dus te denken, dat dit kontrakt nog door het parlement bekrachtigd moet worden.<br> Maar nu is de vraag: is er al werk onder dit kontrakt gedaan? Werden tenders voor dit kontrakt gevraagd?<br> De Caledon en Piketberg lijnen zijn in deze bill begrepen; maar de belangrijke vraag is welke route genomen zal worden. In het geval van eerstgenoemde lijn is er de alternatieve route door Franschhoek, en in dat '''van Piketberg heeft men de route van Kalabaskraal, en de andere van 't dorp Malmesbury.'''<br> De lijn naar Avontuur zal slechts een breedte van 2 voet hebben, dus zal het de eerste ‘lichte spoorweg’ der regeering in de Kolonie zijn. Het zal dus een experiment zijn, en indien het een succes blijkt te zijn, is 't te voorzien dat het binnenkort in verschillende richtingen uitgebreid zal worden. De hulpbronnen van de landbouw distrikten zullen dan op deze wijze ontwikkeld kunnen worden.</ref> '''7 Desember 1898:''' Middagsitting van die Wetgewende Vergadering. Die nuwe Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, lees 'n rits spoorlyne voor wat in 'n nuwe wetsontwerp vervat is. Dan noem hy: die derde lyn is die Malmesbury-lyn, wat gebou sal word vanaf Kalabaskraal na Pickenierskloof. Hierdie sou veral 'n ontwikkelingslyn wees. Party mense is sterk ten gunste daarvan dat die lyn gebou sal word vanaf Malmesbury na Visserskraal. Hy het hierdie laaste lyn laat ondersoek, en hierdie lyn sou sowat 15 tot 20 myl langer wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, en dit sou ook baie meer kos, omdat die helling oor die algemeen 1 in 70 voet sou wees. As die Malmesbury-Visserskraal-lyn sou slaag, dan sou hy nader aan Moorreesburg gewees het, en al wil Sauer graag die Moorreesburgers te hulp wees, was dit tog nie wenslik om die lyn daarlangs te bou nie. Hy wil ook nie Malmesbury geheel en al afskeep nie, daarom sou hy "in comité" voorstel om die lyn te bou vanaf Malmesbury tot 'n punt anderkant Darling, en vandaar na Visserskraal. Die lyn sou drie myl korter wees as die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn en £15 000 spaar.<br>Sir James Sivewright (hangende 'n ondersoek rakende die Thames Ironworks Co.-tenderbedrog, asook van verkiesingsknoeiery) was sterk ten gunste van die Kalabaskraal-Pickeniersklooflyn, maar hy was beslis teen die Malmesbury-Darling-Vissersklooflyn gekant. Eersgenoemde lyn sou beter wees en lonender. By die laasgenoemde spoorlyn sou artikels/goedere dubbeld vervoer moes word. <ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement, Woensdag, 7 December. Verlenging van Spoorwegen-bill. 8 December, Bijvoegsel: ...De derde lijn was de Malmesbury lijn, die gebouwd zal worden van Kalabaskraal naar Pikenierskloof. Deze zou vooral eene ontwikkelings lijn wezen. Sommigen waren sterk er voor dat de lijn gebouwd zal worden van Malmesbury naar Visserskraal. Hij had deze laatste lijn laten onderzoeken, en die lijn zou zoowat van 15 tot 20 mijlen langer zijn dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn, en zij zou ook veel meer kosten, daar de helling over het algemeen 1 in 70 voet zon wezen. Was de lijn Malmesbury—Visserskraal aangenomen dan zou zij nader aan Moorreesburg geweest zijn, en hoewel hij gaarne de inwoners van Moorreesburg wilde helpen, was het toch niet wenschelijk de lijn daar langs te bouwen. Hij wilde Malmesbury ook niet geheel in de koude laten, daarom zou hij in comité voorstellen de lijn te bouwen van Malmesbury tot een punt anderkant Darling, en vandaar naar Visserskraal. Die lijn zou drie mijlen korter wezen dan de Kalabaskraal—Pikenierskloof lijn en £15,000 besparen.<br>[...]Sir James Sivewright [...] Voortgaande [...] Hij was sterk ten gunste van de Kalabaskraal-Pikenierskloof lijn, maar hij was beslist tegen de Malmesbury-Darling-Visserskloof lijn. Eerstgnoemde lijn zou veel beter wezen en beter betalend. Over laatstgenoemde lijn zou men de artikelen dubbel vervoeren.</ref> '''16 Desember 1898:''' Aandsitting van die Wetgewende Vergadering.<br> Die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) stel voor dat die lyn nie meer vanaf Kalabaskraal gebou moet word nie, maar vanaf Malmesbury.<br> [Dirk Jacobus Albertus] van Zijl (Clanwilliam) is verheug oor die wysiging. Hy onthou nog 'n opmeting van 1881 waar die spoorlyn na Piquetberg 32 myl korter was as die voorgestelde lyn. Sy kiesers steun die reguit lyn, en hy lig die voordele uit.<br> Sauer sê, toe hy die wetsontwerp voorgestel het, was hy onbewus van die opmeting wat in 1881 gedoen is, wat 28 myl korter is. Nou is die plan onder die stof uitgehaal. Hy stel egter voor dat die opmeting oorgedoen word (net om te kontroleer en seker te maak) en indien dit korrek is, sou hy die spoorlyn laat bou. Met daardie geld wat gespaar word, sou hy dan 'n taklyn laat bou na Darling en Hopefield, vanaf Malmesbury af. Hierdie oplossing beskou hy ongetwyfeld as die beste.<br> Sir James Sivewright wil die lyn vanaf Kalabaskraal laat loop.<br> [Francis] Oats (Namaqualand) ondersteun die nuwe spoorlyn vanaf Malmesbury deur Moorreesburg, net soos die regering voorgestel het.<br> [Jacobus Abraham] Smuts (Malmesbury) wil slegs 'n paar woorde sê. Dit sou baie onregverdig wees om die lyn vanaf Kalabaskraal te bou. Hy was geheel en al ten gunste van die wysiging van Sauer om die lyn vanaf Malmesbury te bou. Hy sal met gerustheid die lyn in die hande van die regering oorlaat.<br> [Daniel Jacobus] Marais (Piquetberg) sê die Darlinglyn het geen politieke bymotiewe nie: Sir James Sivewright het die lyn eenvoudig voorgestaan omdat dit deur die ingenieurs aanbeveel is. Hy sou ook verkies om die saak in die hande van die regering te laat, sodat daar verder ondersoek gedoen kan word en dan in die beste belang opgetree kan word.<br> In antwoord op 'n vraag van Sir James Sivewright, sê Sauer dat hy homself nie tot enige spesifieke lyn verbind nie, aangesien hy nog nie genoeg inligting voor hom het nie. Hy wou verdere ondersoeke doen en sou dienooreenkomstig optree. Hy sou bereid wees om Darling en Hopefield 'n taklyn toe te staan. Hy was gereed om die wysiging soos volg te verander: om die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury te laat loop. Indien die direkte lyn dan verwerp word, sou hy oordeel of die lyn vanaf Kalabaskraal of vanaf Malmesbury moet loop.<br> Sauer het sy wysiging teruggetrek, sodat Sir James kon voorstel dat die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury gebou word. Dit word aangeneem.<br> Daarna is die Wetsontwerp, soos gewysig deur Sauer, aangeneem.<br> Die wetsontwerp is gerapporteer{{voetnota|Die term gerapporteer verwys hier na die formele prosedure waarby die voorsitter van die 'Komitee van die Hele Huis' aan die Speaker verslag doen dat die wetsontwerp deur die komiteestadium is, met of sonder wysigings. Dit is die stap wat die finale stemming en deursending na die Wetgewende Raad voorafgaan.}}, en die Laerhuis het om 11:05 nm. verdaag.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement. Wetgevende Vergadering. 16 December, Avondzitting, Malmesbury Lijn. 17 December, Bijvoegsel: Deze lijn werd aan de orde gesteld.<br>De heer Sauer stelde voor de lijn niet van Kalabaskraal maar van Malmesbury te laten gaan.<br>De heer Van Zijl verheugde zich over dit amendement. Hij herinnerde zich aan eene opmeting van 1881 waaronder de lijn naar Piketberg 32 mijl korter was dan de voorgestelde lijn. Zijne kiezers waren voor een rechtuit lijn, en hij toonde de voordeelen aan, hetgeen opgehelderd werd met de lijn van Kraaifontein.<br>De heer Sauer gaf de reden voor zijn amendement. De lijn van Malmesbury was 2 mijl korter dan die van Kalabaskraal, hoewel de lijn van Kaapstad naar Piketberg 6 of 7 mijl langer zou zijn. Toen hij zijn bill voorstelde wist hij niet van de opmeting van 1881, die 28 mijl korter zou zijn dan de voorgestelde lijn. Hij stelde thans voor deze opmeting te laten overdoen, en indien juist, zou hij die lijn laten bouwen. Met het gespaarde geld zou hij dan een tak-lijn bouwen naar Darling en Hopefield, van Malmesbury. Deze oplossing achtte hij ongetwijfeld de beste.<br>Sir James wilde de lijn van Kalabaskraal laten gaan.<br>De heer Oats ondersteunde de nieuwe lijn van Malmesbury over Moorreesburg, zooals voorgesteld door de regeering.<br>De heer J. A. Smuts zou slechts een paar woorden zeggen. Het zou zeer onrechtvaardig wezen de lijn van Kalabaskraal te bouwen. Hij was geheel ten gunste van het amendement van den heer Sauer om de lijn van Malmesbury te bouwen. Hij zal met gerustheid de lijn in handen van de regeering te laten.<br>De heer D. J. Marais zei dat de Darling lijn geen politieke lijn was, sir James had die lijn voorgestaan omdat zij door de ingenieurs aanbevolen werd. Hij was echter er voor de zaak in handen van de regeering te laten, die verder onderzoek kon doen en dan naar het beste handelen.<br>Op eene vraag van sir James zei de heer Sauer, dat hij zich aan geen speciale lijn verbond, want hij had nog niet genoeg informatie voor zich. Hij wilde verder onderzoek instellen en zou daarop handelen. Hij zou gewillig wezen Darling en Hopefield een taklijn te geven. Hij was gereed het amendement te veranderen als volgt:— de lijn te laten gaan van Kalabaskraal of Malmesbury. Werd de direkte lijn dan verworpen, dan zou hij oordeelen of de lijn van Kalabaskraal of van Malmesbury zou gaan.<br>De heer Sauer trok zijn amendement terug, zoodat sir James kon voorstellen dat de lijn zou gebouwd worden van Kalabaskraal of Malmesbury.<br>Dit werd aangenomen.<br>De Queenstown-Tarkastad lijn was vervolgens aan de orde.<br>Kolonel Schermbrucker wilde de lijn van Sterkstroom gebouwd hebben.<br>Deze lijn werd onveranderd aangenomen.<br>Daarna werd de bill, zooals geamendeerd door den heer Sauer, aangenomen.<br>De bill werd gerapporteerd, en het huis verdaagde om 11-5.</ref> '''20 Desember 1898:''' In die Wetgewende Raad (Hoërhuis) word die Spoorverlenging Wetsontwerp die tweede keer voorgelees. Al is [James Douglas] Logan (Noordwestelike Provinsie) verheug oor die Malmesbury-verlenging (omdat die boere van Malmesbury en die Sandveld elke bietjie hulp verdien), vrees [Jacobus Abraham van Aarde] Lochner (Noordwestelike Provinsie) dat die Kalabaskraal-roete 'n wit olifant gaan wees. Die lyn loop nie deur die eintlike graanskuur nie. 'n Lyn na die Sandveld sou geen lyn vir Malmesbury wees nie. [Petrus Benjamin] van Rhijn (Noordwestelike Provinsie) steun die lyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury na Pickenierskloof. Vir hom is dit 'n goeie roete wat lonend sou wees, en hy is bly dat die saak in die hande van die regering was. Hy wou weet of die regering nie later iets vir Porterville sou doen nie. Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy kan geen beloftes maak nie. [Daniel Petrus] van den Heever (Noordoostelike Provinsie) meen die Huis moet nog vasstel waarvandaan die lyne moet loop: Kalabaskraal of Malmesbury. Dit word goedgekeur. Skedule B word afgehandel. Nadat die Wetsontwerp (van verskeie ander lyne) deur die komitee hersien, oorweeg en goedgekeur is, word die Wetsontwerp 'n derde keer in die Hoërhuis voorgelees en aangeneem. Die bewoording van die wet, en die onsekerheid rondom Kalabaskraal of Malmesbury as beginpunt, het net so behoue gebly, presies soos dit in die raad gedebatteer is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1898. Parlement: Wetgevende Raad. Spoorwegverlenging Bill, 22 December, Bijvoegsel: De ed. heer Sauer stelde voor de tweede lezing van deze bill. Daar de tijd kort was meende hij dat het best zou wezen zijne aanmerkingen terug te houden tot later. Hij zou nu slechts de tweede lezing voorstellen en in comité de informatie geven die men verlangde.<br>De ed. heer Van Rhijn was verblijd dat men in deze bill aan de noord-westelijke distrikten gedacht had, die tot hiertoe zeer stiefmoederlijk behandeld werden. Hij zou voor de tweede lezing stemmen, hoewel hij in comité misschien amendementen zou voorstellen. Hij pleitte verder voor Franschhoek en was verblijd over wat de ed. heer Sauer in verband met deze route zeide. Franschhoek had aanspraak op een lijn, en kon het niet anders dan moest men hem een taklijn geven.<br>De ed. heer Wilmot meende dat de Caledon spoorweg een lichte lijn moest wezen. Hij was verblijd dat de Langkloof lijn een lichte zou wezen. Een vruchtbare landstreek zou door die lijn worden ontwikkeld. Spreker meende dat lichte spoorwegen goed zouden betalen in dit land. In andere landen waren lichte spoorwegen een groot succes. Als er meer lichte spoorwegen waren zou meer grond onder bebouwing gebracht worden en men zou goedkoop kost krijgen. Hij dacht dit was het begin van de ontwikkeling van het land.<br>De ed. heer Bellingan zou de bill ondersteunen. Hij zou de regeering ter overweging geven een lijn van Klipplaat naar Jansenville, van Sandflats naar Alexandria, van Grahamsstad naar Peddie en van Victoria West naar Carnarvon te bouwen. Deze lijnen waren zeer noodzakelijk. Peddie was een zeer vruchtbaar distrikt. Er werden alle soorten vruchten gekweekt. Hij hoopte de regeering zou deze lijnen in gunstige overweging nemen.<br>De ed. heer Van Eeden wenschte de regeering geluk met hare goede voornemens. Al het belangrijke werk werd voor het laatst gehouden. Dit werd veroorzaakt door de ellendige redistributiewet. Hij had Caledon geraden te nemen wat zij kon krijgen. Hij zou geen stroo in den weg van deze bill leggen. Wat de routes betreft moest de regeering beslissen. Hij hoopte ze zou slagen de bill door te krijgen. Het geld zou besteed zijn in belang van de ontwikkeling van het land. Vruchten waren hier zeer duur. Er moesten spoorwegen wezen om de produkten van den boer ter markt te brengen. Allen konden niet thans lijnen krijgen. Men moest stap voor stap gaan. Hij wenschte de regeering geluk, maar hoopte dat ze niet parmantig zou worden wanneer ze sterk werd.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat er onder de voorgestelde lijnen sommigen waren die blijken zouden groote witte olifanten te zijn, lijnen die nooit zouden betalen. Het speet hem dat de Somerset Oost-Kingwilliamstown lijn niet naar Seymour zou worden gebouwd, een zeer vruchtbaar distrikt. Men ging weder naar Kingwilliamstown. Hij vreesde dat de lijn dan niet zou betalen. Met het geld reeds te Kingwilliamstown en Oost Londen uitgegeven zou men Tafelberg in een haven kunnen veranderen. Die plaatsen hebben het land zeer veel gekost. Wat de Sir Lowry pass-Caledon lijn betref, meende hij dat die lijn niet zou kunnen gebouwd worden voor de genoemde som. De kosten zouden veel hooger zijn. Hij had geen vertrouwen in de opmeting der ingenieurs. Dan was de vraag: welke route is de beste, Franschhoek of Sir Lowrys pas. Hij kon niet zeggen welke route de beste is, en moest de zaak in handen der regeering laten. Wat de opmetingen betreft meende hij dat men niet daarop kon gaan. Als men een lijn wilde bouwen moest de regeering een commissie zenden om te onderzoeken welke de beste route zal zijn.<br>De ed. heer Faure wilde weten of de regeering een taklijn aan Franschhoek zou geven.<br>De ed. heer Du Toit zei de tijd was gekomen om het land te ontwikkelen. De westelijke distrikten konden de Kolonie van goedkoop brood voorzien en moesten door spoorwegen geopend worden. Hij was van plan voor de bill te stemmen, omdat hij meende dat als die lijnen gebouwd zijn het noord-westen aan de beurt zou komen. Nadat men de graan distrikten ontwikkeld heeft moet men het noord-westen te hulp komen zoodat men de markten van vleesch kon voorzien. Hij hoopte dat de regeering de lijnen langs de beste routes zou laten bouwen.<br>De ed. heer Neethling betreurde het dat een nauwe spoorweg van 170 mijlen lang zou gebouwd worden. Hij geloofde niet dat die spoorwegen goedkooper konden gebouwd worden. '''Hij was er tegen nauwe lijnen te bouwen. Het over laden zou veel oponthoud veroorzaken.''' Het mag mogelijk later noodig wezen de Langkloof lijn te verlengen en dan zou men weer een ander spoor moeten leggen tegen groote kosten. De spoorwegen zouden veel meer kosten dan de sommen in de bill genoemd. De spreker was ten gunste van de Franschhoek route naar Caledon. Als de lijn over Sir Lowrys pas gebouwd wordt, hoopte hij dat de regeering hare belofte zou nakomen en aan Franschhoek een taklijn geven.<br>De ed. heer Pretorius wilde de aandacht van den commissaris bepalen op twee gebreken in de bill. De lijn Cookhouse-Kingwilliamstown ging te ver voorbij Stockenstroom, een zeer vruchtbaar distrikt, dat veel doet aan tabak cultuur. Een grooter gebrek was de Queenstown-Tarkastad lijn. De lijn moest met een verlengd worden naar de Zoutpannen en weder aan de Middellandsche lijn aansluiten. Het terrein was effen en de lijn zou dan betalend wezen. Hij hoopte dit zou gedaan worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat hij in het andere huis gezegd had dat de regeering in de volgende zitting lichte lijnen zou voorstellen. Hij beloofde een taklijn naar Franschhoek, de lijn van de gewone wijdte te zijn. Deze was de eenige belofte welke hij gedaan had.<br>De ed. heer '''Logan''' zei dat het overladen van een nauwe op een breede spoorweg zeer gemakkelijk gaat. Dat was geen bezwaar. Hij meende dat het goed zou wezen een proef te nemen met lichte spoorwegen. Het speet hem dat de Caledon lijn niet door Franschhoek gebouwd zou worden. De lijn zou beter betalen door het vruchtbaar distrikt van Franschhoek. '''Hij was zeer verblijd over de Malmesbury verlenging, een zeer noodige lijn. De Malmesbury en Zandveld boeren verdienden alle hulp. De ed. heer Lochner wilde wat zeggen met betrekking tot de Kalabaskraal verlenging. Hij vreesde dat de voorgestelde route een witte olifant zou wezen. De lijn ging niet door de eigenlijke graanschuur. Een lijn naar het Zandveld zou geen lijn voor Malmesbury wezen.'''<br>'''De tweede lezing werd aangenomen.'''<br>De raad ging in comité op de bill, de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De Somerset Oost—Cookhouse—Kingwilliamstown lijn, 147 mijlen lang, bedrag £485,000, aan de orde.<br>Aangenomen.<br>De lijn Port Elizabeth—Avontuur, 178 mijl, bedrag £445,000, aan de orde.<br> De ed. heer Bellingan wilde een korte lijn naar Uitenhage ten gerieve der boeren. Hij bracht de zaak slechts onder de aandacht der regeering.<br>Deze lijn werd goedgekeurd.<br>De Sir Lowrys pas—Caledon lijn aan de orde. Afstand 53 mijlen, kosten £439,000.<br>De ed. heer Logan vroeg of een lijn zou gebouwd worden van Worcester naar Villiersdorp.<br>De ed. heer Sauer zei hij kon niets beloven dan dat Franschhoek een taklijn zou krijgen.<br>De ed. heer De Wet zei dat het hem scheen of de lijn door Franschhoek gebouwd moest worden. Caledon zou dan nader aan het noorden zijn. Als men toch een lijn naar Franschhoek wilde bouwen kon men meteen de lijn maar doorvoeren naar Caledon.<br>'''Kalabaskraal of Malmesbury naar Pickenierskloof, 96½ mijl, koste £92,250.'''<br>'''De ed. heer Van Rhijn steunde deze lijn. De route was een goede. De lijn zoo gebouwd zou betalen. Hij hoopte de regeering zou voorzichtig wezen. Hij was verblijd dat de zaak in handen der regeering gelaten werd. Hij wilde weten of de regeering niet later iets zou doen voor Porterville.'''<br>'''De ed. heer Sauer zei hij kon niet een belofte doen.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat het huis moest vaststellen vanwaar de lijnen moesten gebouwd worden.<br>Goedgekeurd.'''<br>Aan de orde de lijn van een punt nabij Queenstown naar Tarkastad.<br>De ed. heer De Wet meende dat het beter zou zijn de lijn te bouwen van Sterkstroom. Hij stelde voor dat de lijn van Sterkstroom zal gebouwd worden.<br>De ed. heer Sauer zei dat die lijn meer zou kosten en de motie was dus uit de orde.<br>De ed. heer Van den Heever zei dat de raad dan aan banden gelegd is. Hij achtte het ongelukkig.<br>Het voorstel-De Wet, uit de orde zijnde, verviel. De ed. heer De Wet gaf zijn spijt te kennen, dat hij niet eene verandering kon voorstellen. De ed. heer Pretorius meende ook dat de lijn langs een andere route moest gaan.<br>De lijn werd goedgekeurd.<br>'''De schedule B was nu afgehandeld.'''<br>Op schedule A zei de ed. heer Wilmot dat de kwestie van het kontrakt met den heer Urquhart door het hof moest worden beslist.<br>De ed. heer Van Rhijn zei dat de vorige commissaris van publieke werken zeer ongelukkig was in het sluiten van kontrakten. Hij had meer vertrouwen in den tegenwoordigen commissaris, die niet zulke losse kontrakten zou sluiten.<br>Schedule A werd goedgekeurd.<br>Op clausule I stelde de ed. heer Sauer als amendement voor, sub-sectie 2 uit te laten en een proviso in te voegen dat de Thames Iron Works Co. securiteit zal geven.<br>Dit amendement werd aangenomen.<br>'''De bill ging door comité en werd met amendement gerapporteerd.'''<br>'''Amendementen overwogen en goedgekeurd.'''<br>'''De bill werd voor de derde maal gelezen en gepasseerd.'''</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 bekragtig.{{voetnota|Sivewright se handtekening is voor die tyd gemaak. Sauer het hom opgevolg. Afgesien van nog 'n paar sake in hierdie wet wat eers uitgeklaar moes word, is Sivewright in 1898 ook van verkiesingsknoeiery aangekla, al was dit sy agente wat dit gedoen het.}} Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Toe die telegram die aand deurkom dat die Malmesbury-spoorwegverlenging deur die Wetgewende Raad aangeneem is, was die vreugde onder die Piquetbergers groot. In die leeskamer het daar 'n groot menigte saamgedrom om die nuus aan te hoor. Drie hartlike hoera's het weerklink vir D.C. de Waal, D.J. Marais, asook die mans aan die stuur van die spoorwegkommissie, J. Dommisse, W. Liebenberg en G.H. Parrott. Die mense het hul dank uitgespreek teenoor die regering wat hierdie spoorlyn ondersteun. Dit was van groot belang vir hierdie dorp en omliggende streke se ontwikkeling. Tot laat in die aand was die dorpenaars nog op die been, die huise was verlig en daar was musiek in die strate.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1898. Piketberg juicht! 22 December, Bijvoegsel: Piketberg, 21 Dec. [...] De vreugde der inwoners was groot gisteravond toen het telegrafisch bericht vernomen werd dat de Malmesbury verlenging door den wetgevenden raad in al hare stadien gepasseerd was. Gisteravond voor de leeskamer vergaderde een groote menigte dames en heeren om het nieuws te hooren en drie hartelijke hoera's werden aangeheven ter eere van onze parlementaire vertegenwoordigers, de hh. David de Waal en Daniel Marais, alsook ter eere van de spoorwegcommissie, de hh. J. Dominisse, W. Liebenberg en G. H. Parrott.<br>Het volk is ook dankbaar jegens de regeering voor 't ondersteunen van die spoorlijn, welke men voorspelt een der betaalbaarste lijnen te zullen zijn, dienende dit en aangrenzende distrikten, die zoo opbrengend en bevolkt zijn. Tot laat in den avond waren de dorpslui op de been, huizen waren verlicht en de muziek in de straten. Een boer van Clanwilliam riep uit: "De Heere zij gedankt voor onze boeren en ook voor die van Olifantsrivier. Een man kan nu met den landbouw voortgaan."</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> [[Beeld:Ds JH Neethling Hopefield.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.H. Neethling was van 1854 tot 1904 Hopefield se eerste leraar. Hy het geweier om tydens die vergadering die voorsitterstoel te beklee. Sy skoonseun was op hierdie tydstip ds. J.D. Retief, predikant van Moorreesburg, wat hom in 'n onbenydenswaardige posisie geplaas het.]] '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piquetberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. '''Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee.''' J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piquetberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Lochner het dit durf waag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir die elite en regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Pickenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Sauer hou egter by sy 16 Desember-voorneme: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra James Lawrence (Kimberley) die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister [[Joseph Chamberlain]], "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ozx3hxt3ri8uj4ygtuknd74fvg9col9 0 461049 2903401 2903296 2026-05-12T14:48:46Z Sobaka 328 /* Van ploftoestel tot kernwapen */ bywerk 2903401 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie. :<ref name="Von Wielligh 2014"> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Die bevelskanale het soos volg gefunksioneer: ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] sfm835ftvlf1kksh2fcom60lnadah6o 2903403 2903401 2026-05-12T15:08:46Z Sobaka 328 /* Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture */ diagram 2903403 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|senter|duimnael]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie. :<ref name="Von Wielligh 2014"> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Die bevelskanale het soos volg gefunksioneer: ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 0i1dirmwashc6irijms9g1q3j7cmbh5 2903404 2903403 2026-05-12T15:09:30Z Sobaka 328 /* Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture */ 2903404 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie. :<ref name="Von Wielligh 2014"> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Die bevelskanale het soos volg gefunksioneer: [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|senter|duimnael]] ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 2qnkir4kky1f0wuxel605veqg66iom1 2903406 2903404 2026-05-12T15:10:36Z Sobaka 328 /* Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture */ 2903406 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie. :<ref name="Von Wielligh 2014"> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale. ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] kqackvngb2zbqdozhr1ean0h3w50o8h 2903407 2903406 2026-05-12T15:12:07Z Sobaka 328 /* Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture */ diagram 2903407 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie. :<ref name="Von Wielligh 2014"> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale. ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] a7x3dlwtwh3ffciohccjscnduko6rgy 2903409 2903407 2026-05-12T15:12:44Z Sobaka 328 /* Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture */ 2903409 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie. :<ref name="Von Wielligh 2014"> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale. ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] ob22nuvj8cs2uh8gbb4lcjgg4ve7g8j 2903410 2903409 2026-05-12T15:15:40Z Sobaka 328 /* Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture */ opruim 2903410 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] ld10hjuvdyic1fuopc29dz5p77z6izq 2903453 2903410 2026-05-12T18:04:23Z Sobaka 328 /* Tegniese eienskappe van die kernwapens */ 2903453 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 7n5icirqvjp1l2z3j6fptwvy59qhg4t 2903455 2903453 2026-05-12T18:16:51Z Sobaka 328 /* Finale kernwapenarsenaal */ tabel 2903455 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] supmdf59f6ek4n5yzt9fa9sfu20fzv0 2903456 2903455 2026-05-12T18:18:38Z Sobaka 328 /* Finale kernwapenarsenaal */ bywerk 2903456 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] j8vqsynxthktp89n1n6a0qi9wbhw6o9 2903457 2903456 2026-05-12T18:19:34Z Sobaka 328 /* Finale kernwapenarsenaal */ opruim 2903457 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] spo42q23o4ve14s13ln88yzld84up3y 2903597 2903457 2026-05-13T08:16:47Z Sobaka 328 /* Aflewering van die kernwapens */ bywerk 2903597 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 1998m91t9fxkz42gykw4johwiazegm4 2903598 2903597 2026-05-13T08:18:15Z Sobaka 328 /* Aflewering van die kernwapens */ Beeld 2903598 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 34xjbd2fwbty4174ami2k0my3lfdhf3 2903634 2903598 2026-05-13T11:10:55Z Sobaka 328 /* Finale kernwapenarsenaal */ 2903634 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 37y9g0dg6p0hiyntprtxot172f63ybw 2903636 2903634 2026-05-13T11:21:19Z Sobaka 328 /* Sien ook */ skakel 2903636 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> [[Lêer:H-2 Raptor Sweefbom.png|duimnael|H-2 Raptor Sweefbom]] Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> Terwyl werk op ballistiese missiele voortgeduur het, het verskeie ontleders en voormalige programdeelnemers aangedui dat die [[H-2-sweefbom]] uiteindelik as ’n moontlike afleweringsplatform vir Suid-Afrika se kernwapens bedoel was. Ten tyde van Suid-Afrika se besluit om sy kernwapenprogram te laat vaar, was die Suid-Afrikaanse bom reeds klein genoeg om beide die H2 en Suid-Afrika se ballistiese missiel onder ontwikkeling te bewapen.<ref>Lewis, Jeffrey. 3 Desember 2015. Revisiting South Africa’s Bomb. https://www.armscontrolwonk.com/archive/1200544/revisiting-south-africas-bomb/?utm_source=chatgpt.com</ref> ===Veiligheidsmaatreëls en bevelstrukture=== [[Lêer:Bevelskanale vir ontkluising.png|duimnael|Bevelstrukture vir ontkluising.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173)]] Elke kerntoestel is in twee afsonderlike dele opgebreek: ’n voorste gedeelte, bekend as die voorplofkop wat die uraankomponent bevat het, en ’n agterste gedeelte, die sogenaamde agterplofkop, waarin die kanonmeganisme met die uraanmissiel gehuisves is. Die hoogsverrykte uraan is dus tussen die twee dele verdeel, wat elk apart in eie kluise bewaar is. Hierdie rangskikking het verseker dat geen toevallige of onbedoelde ontploffing kon plaasvind nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Daarbenewens is daar nooit gelyktydig aan beide die voor- en agterplofkop van dieselfde toestel gewerk nie. Die kluise waarin die komponente gestoor is, kon ook nie deur slegs een persoon geopen word nie. Die voorplofkop kon verder slegs ontkluis word op spesifieke gesag van die Staatspresident, wat deur twee afsonderlike bevelskanale — ’n militêre en ’n siviele kanaal — bevestig moes word. Sien diagram vir die bevelskanale.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) ===Finale kernwapenarsenaal=== [[Lêer:W9 kernprojektiel diagram.png|duimnael|Diagram van 'n kanonlooptipe kernwapen.]] Aan die einde van die program, tot en met die aftakeling later, was daar ses toestelle wat as kernwapens beskou kon word: Melba (demonstrasiemodel), 306 en die produksiemodelle 501, 502, 503 en 504. Genoeg hoogverrykte uraan was beskikbaar vir 'n sewende kernwapen, maar dié is nooit gebou nie.<ref name="Von Wielligh 2014"/> (bl.173) Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) {| class="wikitable" |+ Produksie van Suid-Afrikaanse kerntoestelle ! Wapen-identifikasie ! Voor- of agterplofkop ! Produksiedatum ! Opmerkings |- | Video/Melba | — | November 1979 (deur AEK gebou) | Herplateer in 1982 |- | Hobo/Cabot | — | Desember 1982 (eerste toestel deur Krygkor gebou) | Plofkop later in ’n ander toestel (502) ingebou |- | rowspan="2" | 306 | Voor | September 1986 | rowspan="2" | Opgegradeerde voorproduksiemodel |- | Agter | November 1986 |- | rowspan="2" | 501 | Voor | Augustus 1987 | rowspan="2" | Eerste produksiemodel |- | Agter | Junie 1988 |- | rowspan="2" | 502 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Oktober 1988 |- | rowspan="2" | 503 | Voor | November 1988 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |- | rowspan="2" | 504 | Voor | Maart 1989 | rowspan="2" | Produksiemodel |- | Agter | Maart 1989 |} Bron: Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014, bl. 173.<ref name="Von2014"> Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014. </ref> ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Kernwapen]] * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 5cekqrpj3bd6t3k0c5h171t8habaabt 0 461200 2903521 2903002 2026-05-12T21:38:05Z HermanvanAswegen988 200973 2903521 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Moscow Victory Day Parade (2019) 70.jpg|duimnael|Soldate paradeer met die Oorwinningsvaandel op [[Rooiplein]] in [[Moskou]] ter herdenking van die oorwinning in die [[Tweede Wêreldoorlog]], oftewel die Groot Patriotiese Oorlog, soos dit in [[Rusland]] genoem word.|260x260px]] '''Oorwinningsdag''' ([[Russies]]: День Победы; <small>[[Internasionale Fonetiese Alfabet|IFA]]:</small> [dʲenʲ pɐˈbʲedɨ]) is ’n vakansiedag wat die oorwinning van die [[Sowjetunie]] oor [[Nazi-Duitsland]] in 1945 herdenk. Dit is vir die eerste keer in die 15 republieke van die Sowjetunie<ref>Die Sowjetunie het uit 15 republieke bestaan.</ref> ingestel ná die ondertekening van die Duitse Akte van Oorgawe laat op die aand van 8 Mei 1945 (9 Mei volgens [[Moskou]]-tyd). Die Sowjetregering het die oorwinning vroeg op 9 Mei aangekondig ná die ondertekeningseremonie in [[Berlyn]].<ref name=":0">{{cite web|url=http://mv.juris.de/mv/FTG_MV_P2.htm|title=Gesetz über Sonn- und Feiertage des Landes Mecklenburg-Vorpommern|publisher=Mv.juris.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620161048/http://mv.juris.de/mv/FTG_MV_P2.htm|archive-date=20 June 2012|access-date=15 July 2012|url-status=dead}}</ref> Hoewel die vakansiedag reeds in 1945 ingestel is, het dit eers in 1965 ’n amptelike nie-werksdag geword. In [[Oos-Duitsland]] is 8 Mei van 1950 tot 1966 as Bevrydingsdag gevier, en dit is weer tydens die 40ste herdenking in 1985 gevier. In 1967 is ’n Sowjetstyl-Oorwinningsdag op 8 Mei gevier. Sedert 2002 hou die Duitse deelstaat [[Mecklenburg-Voorpommere]] ’n herdenkingsdag bekend as die Dag van Bevryding van [[Nasionaal-Sosialisme]] en die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref name=":0" /> Die [[Russiese Federasie]] erken 9 Mei amptelik sedert sy stigting in 1991 en beskou dit as ’n nie-werksdag, selfs wanneer dit op ’n naweek val (in so ’n geval is die volgende Maandag ook ’n nie-werksdag). Die vakansiedag is op soortgelyke wyse gevier toe die land nog deel van die Sowjetunie was. Die meeste ander lande in [[Europa]], soos Nederland, vier die oorwinning as Europa-dag ([[Engels]]: Victory in Europe Day, afgekort as VE Day en in [[Nederland]] afgekort as V-dag) op 8 Mei, en Europadag<ref>Nie dieselfde as die Europese Unie se Europadag nie.</ref> op 9 Mei as nasionale herdenkings- of oorwinningsdae. == Militêre parade in Moskou == [[File:2020 Moscow Victory Day Parade 021.jpg|thumb|Troepe op die Rooiplein voor die 2020-parade. Die parade van daardie jaar is uitgestel tot 24 Junie weens die [[Covid-19-pandemie]].]] Die grootste Oorwinningsdag-vieringe op 9 Mei vind plaas in die hoofstad van Rusland, Moskou. Die vieringe word met streng militêre presisie georganiseer. Soldate uit verskillende takke van die [[Grondmagte van die Russiese Federasie|Russiese Gewapende Magte]] marsjeer in formasie oor die [[Rooiplein]], vergesel deur militêre orkeste wat patriotiese marsmusiek en oorlogsliedere uitvoer. Eenhede sluit dikwels kadette van militêre akademies, erewagte, [[Kosakke|Kosak]]-afdelings en verteenwoordigers van historiese regimente wat met die Sowjet-oorlogspoging verbind word, in. Duisende soldate kan aan ’n enkele parade deelneem. Die gebeurtenis word weke lank vooraf geoefen, dikwels tydens nagtelike opleiding wat tydelik groot strate in sentrale Moskou sluit. [[Lêer:2020 Moscow Victory Day Parade 013.jpg|duimnael|Die Aurus Senat-limousines ontmoet mekaar in die middel van die Rooiplein.]] ’n Belangrike seremoniële oomblik vind plaas voordat die parade formeel begin. Twee swart Russiese staatslimousines ry stadig oor die Rooiplein terwyl senior militêre offisiere in die oop voertuie staan. Hierdie offisiere is gewoonlik die Russiese Minister van Verdediging en die bevelvoerder wat toesig hou oor die parade, dikwels ’n generaal van hoë rang. In onlangse jare is spesiaal aangepaste weergawes van die Aurus Senat-limousine vir hierdie inspeksieseremonie gebruik.<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/09/in-photos-russia-marks-80-years-since-soviet-wwii-victory-with-grandiose-military-parade-a89027|title=In Photos: Russia Marks 80 Years Since Soviet WWII Victory With Grandiose Military Parade|last=Times|first=The Moscow|date=2025-05-09|website=The Moscow Times|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/inside-putins-aurus-senat-check-engine-features-price/pm-modi-with-putin-in-aurus-senat/slideshow/123656354.cms|title=Inside Putin’s Aurus Senat: Check engine, features and price - PM Modi with Putin in Aurus Senat|website=The Economic Times|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> Terwyl die voertuie verby die opgestelde formasies beweeg, groet die offisiere die troepe met die frase “Здравствуйте, товарищи!” (“Gegroet, kamerade!”). Daarna lewer die President van Rusland ’n toespraak waarin hy die opofferings van Sowjet-soldate en -burgerlikes tydens die oorlog eer, oorlewende veterane prys en patriotisme, nasionale eenheid en historiese herinnering beklemtoon. Die Sowjet-oorwinning in 1945 word dikwels as een van die bepalende oomblikke in die Russiese geskiedenis voorgestel. Die toespraak eindig met die uitroep “Ура!” (“Oera!”), en die soldate herhaal dit drie keer. Die Russiese volkslied word daarna gespeel, vergesel van kanonsaluut, en die militêre parade begin op die Rooiplein. In sommige jare word Rusland se swaarste militêre toerusting tydens die parade vertoon. Kolomme van tenks, gepantserde voertuie, selfaangedrewe artillerie, missielstelsels en mobiele lanseerders beweeg oor die Rooiplein om die land se militêre vermoëns te demonstreer. Moderne toerusting soos die T-14 Armata kan saam met herstelde Sowjet-era voertuie uit die Tweede Wêreldoorlog verskyn, insluitend die bekende [[T-34 Sowjettenk|T-34-tenk]], wat ’n simbool van Sowjet-weerstand tydens die oorlog geword het. Strategiese missielstelsels en gevorderde lugverdedigingstelsels word soms ingesluit om Rusland se status as ’n groot militêre mag te beklemtoon. Die grootste en swaarste vertonings word egter nie elke jaar ingesluit nie, afhangend van politieke prioriteite, logistieke oorwegings, finansiële faktore of veiligheidsomstandighede. Een van die mees verwagte oomblikke is die militêre vliegvertoning oor Moskou. Vliegtuie en helikopters van die Russiese Lug- en Ruimtemagte vlieg oor die stad in noukeurig gekoördineerde formasies, dikwels met gekleurde rookstrepe in die wit, blou en rooi kleure van die Russiese vlag. Die lugdeel kan vegvliegtuie, strategiese bomwerpers, vervoervliegtuie, brandstofaanvulvliegtuie en akrobatiese demonstrasiespanne insluit. Buitelandse militêre kontingente word soms genooi om saam met Russiese troepe te marsjeer. Hulle deelname is bedoel om oorlogstydse alliansies, diplomatieke betrekkinge en internasionale erkenning van die Sowjet-rol in die verslaan van Nazi-Duitsland tydens die Tweede Wêreldoorlog te simboliseer. Die teenwoordigheid van buitelandse soldate op die Rooiplein is relatief skaars en word gewoonlik vir groot herdenkingsvieringe gereserveer. [[File:US Army Soldiers in Victory Day Parade Moscow.jpg|thumb|Soldate van die [[Amerikaanse Leër]] in die Oorwinningsdagparade in Moskou in 2010.]] Die vieringe van 2005 in Moskou, wat die 60ste herdenking van die oorwinning gemerk het, was veral opvallend weens die groot aantal buitelandse gaste. Leiers van baie lande het dit bygewoon, insluitend verteenwoordigers van die [[Verenigde State]], [[Frankryk]], [[Volksrepubliek China|China]] en ander [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde lande]]. Die geleentheid het ’n tydperk weerspieël waarin Rusland gedeelde historiese herinnering en samewerking met beide Westerse en nie-Westerse lande beklemtoon het. In latere herdenkingsparades het buitelandse troepe self op die Rooiplein begin marsjeer. In 2010 het eenhede uit lande wat saam met die Sowjetunie tydens die oorlog geveg het — insluitend troepe van die Verenigde State, die [[Verenigde Koninkryk]], Frankryk en [[Pole]] — vir die eerste keer sedert die ineenstorting van die Sowjetunie deelgeneem.<ref name="movefuture">{{cite news|url=http://english.ruvr.ru/2010/04/28/7010647.html|title=Victory parade&nbsp;– a move to the future|date=28 April 2010|publisher=Voice of Russia|access-date=4 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100429213347/http://english.ruvr.ru/2010/04/28/7010647.html|archive-date=29 April 2010|url-status=dead}}</ref> Hulle deelname het die gedeelde Geallieerde stryd teen Nazi-Duitsland beklemtoon en internasionale samewerking in die herdenking van die oorlog gesimboliseer. [[Lêer:Victory Day Parade 2005-36.jpg|duimnael|277x277px|Oorwinningsdag-vuurwerke by die Moskouse [[Kremlin]] in 2005.]] In teenstelling hiermee het slegs troepe uit [[Noord-Korea]] tydens die 2026-parade saam met Russiese magte deelgeneem.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/world/russia/putin-hosts-scaled-back-military-parade-no-tanks-no-internet-ukrainian-rcna342637|title=North Korean troops join Putin’s scaled-back military parade as Ukraine agrees to temporary ceasefire|date=2026-05-09|website=NBC News|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> Hulle teenwoordigheid weerspieël Rusland se hedendaagse strategiese vennootskappe en militêre samewerking eerder as die breër internasionale deelname wat in vroeëre herdenkingsparades gesien is. Buitelandse gaste word ook genooi om die vieringe by te woon. Dit kan presidente, eerste ministers, diplomate, militêre afvaardigings, godsdienstige leiers en veterane van voormalige Sowjetrepublieke of oorlogstydse Geallieerde lande insluit. Die aantal en samestelling van internasionale gaste wissel aansienlik van jaar tot jaar, afhangend van globale politieke verhoudings en huidige internasionale spanninge.<ref>{{Cite web|url=https://www.brusselstimes.com/news/2122553/german-chancellor-merz-criticises-slovakian-presence-in-moscow|title=German Chancellor Merz criticises Slovakian presence in Moscow|last=Times|first=The Brussels|website=www.brusselstimes.com|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> Oorwinningsdag-vieringe in Moskou duur gewoonlik voort lank nadat die militêre parade geëindig het. Regdeur die stad word konserte, patriotiese seremonies, historiese uitstallings en openbare byeenkomste gedurende die dag georganiseer. In die aand verlig groot vuurwerkvertonings die Moskou-stadshorison en bring die herdenkings tot ’n einde. == Simbole == === Oorwinningsvaandel === [[Lêer:Soviet Znamya Pobedy.svg|duimnael|Oorwinningsbanier nr. 5, wat op die dak van die [[Reichstag (gebou)|Reichstag-gebou]] gehys is.]] Die Oorwinningsvaandel verwys na die Sowjet-militêre vaandel wat op 1 Mei 1945 deur Sowjet-soldate op die [[Reichstag (gebou)|Reichstag-gebou]] in [[Berlyn]] gehys is. Dit is tydens die [[Slag van Berlyn]] onder oorlogsomstandighede deur soldate gemaak, en het histories die amptelike simbool van die oorwinning van die Sowjetse volk oor Nazi-Duitsland geword. Omdat dit die vyfde vaandel was wat gemaak is, was dit die enigste leërsvlag wat voorberei is om in Berlyn gehys te word en die geveg oorleef het. Die Cyrilliese inskripsie op die vaandel lui: „150ste Geweerdivisie, Orde van Koetoezof 2de klas, Idritsa-divisie, 79ste Geweerkorps, 3de Skaarleër, 1ste Belo-Russiese Front”, wat die eenheid verteenwoordig waaruit die soldate gekom het wat die vaandel gehys het. Op 9 Mei word ’n spesiaal vervaardigde replika van die Oorwinningsvaandel deur die 154ste Preobrazjenski Onafhanklike Kommandantregiment oor [[Rooiplein]] gedra. === Sint Joris-lint === [[Lêer:Ribbon of Saint George (tied).svg|duimnael|197x197px|Sint Joris-lint.]] Die Sint Joris-lint is ’n militêre simbool wat uit die tyd van die [[Russiese Ryk]] dateer. Dit bestaan uit ’n swart-en-oranje tweekleurpatroon met drie swart en twee oranje strepe. In die vroeë 21ste eeu het dit ’n bewusmakingslint geword om veterane van die oorlog te herdenk, en dit word as ’n patriotiese simbool erken. === Orde van Oorwinning === [[Lêer:Orden-Pobeda-Marshal Vasilevsky.jpg|duimnael|130x130px|Sowjetse Orde van Oorwinning.]] Die Orde van Oorwinning (Russies: Орден «Победа», <small>geromaniseer:</small> ''Orden "Pobeda"'') was die hoogste militêre toekenning vir diens tydens [[Tweede Wêreldoorlog|die Tweede Wêreldoorlog]] in die [[Sowjetunie]], en een van die skaarsste ordes in die wêreld. Die orde is slegs aan generaals en maarskalke toegeken vir die suksesvolle uitvoering van militêre operasies waarby een of meer leërgroepe betrokke was, en wat gelei het tot ’n „suksesvolle operasie binne die raamwerk van een of verskeie fronte wat ’n radikale verandering in die situasie ten gunste van die [[Rooi Leër]] veroorsaak het.”<ref name="order of victory">{{cite web|url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4465.htm|title=ПРЕЗИДИУМ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА СССР<br/>УКАЗ<br/>от 8 ноября 1943 года<br/>ОБ УЧРЕЖДЕНИИ ОРДЕНА "ПОБЕДА"|date=1943-11-08|website=libussr.ru|publisher=|language=ru|trans-title=Presidium van die Opperste Sowjet van die USSR; Besluit van 8 November 1943 oor die instelling van die Orde “Oorwinning”|access-date=2026-05-09}}</ref> Die ontwerp daarvan dien ook as ’n simbool van Oorwinningsdag en word dikwels op plakkate en baniere uitgebeeld. == Amptelike status == [[File:2016 Immortal Regiment in Saint Petersburg (096).jpg|thumb|Mense in [[Sint Petersburg]] by die Onsterflike Regiment, wat portrette dra van hul voorouers wat in die Groot Patriotiese Oorlog (Tweede Wêreldoorlog) geveg het.]] [[File:Generál s vlajkou v pozadí - panoramio.jpg|thumb|right|'n Lid van die Gewapende Magte van Belarus op Oorwinningsdag in 2014 onder die Sowjetvlag.]] ===In Rusland=== Tydens die bestaan van die Sowjetunie is 9 Mei regdeur die land en in die [[Oosblok]] gevier. Hoewel die vakansiedag tussen 1946 en 1950 in baie Sowjetrepublieke ingestel is, het dit slegs in die [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek|Oekraïense SSR]] in 1963 en die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFSR]] in 1965 ’n nie-werksdag geword.<ref>{{cite web|url=http://rbth.co.uk/may_9|title=For Russia 70th WWII anniversary looms large|last=Anon|work=Russia behind the headlines|publisher=RBTH network|access-date=9 May 2015}}</ref> Die viering van Oorwinningsdag het in die daaropvolgende jare voortgeduur. Die oorlog het ’n onderwerp van groot belang geword in rolprente, letterkunde, geskiedenisonderrig op skool, die massamedia en die kunste. Die ritueel van die viering het geleidelik ’n kenmerkende aard aangeneem met ’n aantal soortgelyke elemente: seremoniële byeenkomste, toesprake, lesings, onthale en vuurwerke.<ref name="szf.lu.lv">{{cite web|last1=Ločmele |first1=K. |last2=Procevska |first2=O. |last3=Zelče |first3=V. |year=2011 |title=Celebrations, Commemorative Dates and Related Rituals: Soviet Experience, its Transformation and Contemporary Victory Day Celebrations in Russia and Latvia |editor-last=Muižnieks |editor-first= Nils |editor-link= |work=The Geopolitics of History in Latvian-Russian Relations |location=Riga |publisher=Academic Press of the University of Latvia |url=https://www.szf.lu.lv/fileadmin/user_upload/szf_faili/Petnieciba/sppi/lat_un_starp/The%20Geopolitics%20of%20History%20in%20Latvian-Russian%20Relations.pdf |access-date=7 August 2011}}</ref> In Rusland gedurende die 1990’s is die 9 Mei-vakansiedag nie met grootskaalse Sowjetstyl-massabetogings gevier nie weens die beleid van opeenvolgende Russiese regerings. Ná [[Vladimir Putin]] se opkoms tot mag het die Russiese regering begin om die aansien van die regerende bewind en geskiedenis te bevorder, en nasionale vakansiedae en herdenkings het ’n bron van nasionale selftrots geword. Oorwinningsdag in Rusland het ’n viering geword waarin populêre kultuur ’n sentrale rol speel. Die 60ste en 70ste herdenkings van Oorwinningsdag in Rusland (2005 en 2015) het die grootste gewilde vakansiedae geword sedert die ontbinding van die Sowjetunie.<ref name="szf.lu.lv"/> In 1995, toe die wêreld die 50ste herdenking van die einde van die oorlog gevier het, het baie wêreldleiers in [[Moskou]] byeengekom om die stad se eerste staatsgeborgde seremonies sedert die einde van die Sowjetunie by te woon. In 2015 het sowat 30 leiers, insluitend dié van [[Volksrepubliek China|China]] en [[Indië]], die 2015-viering bygewoon, terwyl Westerse leiers die seremonies geboikot het weens die [[Russiese oorlog teen Oekraïne|Russiese militêre ingryping in Oekraïne]] wat in 2014 begin het.<ref>{{cite news|url= http://uk.reuters.com/article/uk-ww2-anniversary-russia-idUKKBN0NU0BB20150509 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151222075307/http://uk.reuters.com/article/uk-ww2-anniversary-russia-idUKKBN0NU0BB20150509 |url-status= dead |archive-date= 22 December 2015 |title= Russia stages WW2 victory parade as Ukraine bristles |publisher= [[Reuters]] |first1= Vladimir |last1= Soldatkin |first2= Jack |last2= Stubbs |first3= Timothy |last3= Heritage |date= 2015-05-09| access-date= 2016-05-09}}</ref> Die 2020-uitgawe van die parade, wat die 75ste herdenking van die oorwinning oor Nazi-Duitsland gemerk het, is uitgestel weens die [[Covid-19-pandemie]].<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/8263303|title = Путин отложил подготовку к параду Победы}}</ref> Russiesprekende gemeenskappe in baie lande vier die vakansiedag ongeag die plaaslike status daarvan,<ref>{{cite news|url= https://www.rferl.org/a/1076362.html |title= Estonia: Local Russians Celebrate End of World War II |website= Radio Free Europe/Radio Liberty |date= 9 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513094227/http://www.rferl.org/content/article/1076362.html |archive-date=13 May 2014|access-date=19 April 2015|url-status=live}}</ref> organiseer openbare byeenkomste en selfs parades op hierdie dag.<ref>{{cite web|url=http://www.mospat.ru/archive/9223.html |script-title=ru:В Канаде прошли праздничные мероприятия, посвященные Дню Победы |trans-title=Russian Orthodox Church in Toronto celebrates Victory Day |website=Mospat.ru |date=8 May 2005 |access-date=15 July 2012 |language=ru |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928204659/http://www.mospat.ru/archive/9223.html |archive-date=28 September 2011 }}</ref> Weens die enorme verliese onder sowel militêre personeel as burgerlikes tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], is Oorwinningsdag een van die belangrikste en mees emosionele datums in Rusland.<ref>[https://sarov24.ru/mneniya/1298-den-pobedy-istoriya-prazdnika.html Осознаёт ли современная молодёжь всю важность Дня победы? © Саров24 (in Russian) 4-05-2017]</ref> === Ander lande wat tans 9 Mei vier === [[Lêer:Президент-_связующую_нить_поколений_нужно_во_что_бы_то_ни_стало_сберечь.webm|duimnael|Belarussiese president [[Aleksandr Loekasjenko]] lewer ’n toespraak op Oorwinningsdag in 2019.]] [[Lêer:2023_Moscow_Victory_Day_Parade_13.jpg|duimnael|Oesbekiese president Shavkat Mirziyoyev by die Moskouse Oorwinningsdagparade in 2023.]] * {{vlagikoon|ARM}} [[Armenië]] erken 9 Mei amptelik sedert [[Armenië#Herstel van onafhanklikheid|sy onafhanklikheid]] in 1991. Dit staan amptelik bekend as Oorwinning- en Vredesdag. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die [[Armeense Sosialistiese Sowjetrepubliek]].<ref>{{cite web|url=http://aglobalworld.com/holidays-around-the-world/victory-peace-day-armenia/|title=Victory and Peace Day: May 9|last=Anon|work=Holidays around the world|publisher=A Global World|access-date=9 May 2015}}</ref> * {{vlagikoon|AZE}} [[Azerbeidjan]] erken 9 Mei amptelik sedert 1994. Ná [[Azerbeidjan#Republiek-era|sy onafhanklikheid]] in 1991 het die Azerbeidjaanse Volkfrontparty en later die regering van Abulfaz Elchibey die vakansiedag doelbewus uit die kalender verwyder. Nadat hy aan bewind gekom het, het Heydar Aliyev die vakansiedag na die nasionale kalender teruggebring.<ref>{{Cite web|url=https://tass.com/world/1153833|title=Azerbaijan suggests holding UN General Assembly session on anti-coronavirus fight}}</ref> Die vakansiedag word op soortgelyke wyse gevier as tydens die tyd toe die land deel was van die [[Azerbeidjanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Azerbeidjaanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]].<ref>{{cite web|url=http://aglobalworld.com/holidays-around-the-world/victory-day-azerbaijan/|title=Victory Day Observed in Azerbaijan|last=Anon|work=Holidays around the world|publisher=A global world|access-date=9 May 2015}}</ref> ’n Kransleggingseremonie word gewoonlik by die monument van die Sowjetse majoor-generaal Hazi Aslanov gehou. * {{vlagikoon|BLR}} [[Belarus]] erken 9 Mei amptelik sedert [[Belarus#Onafhanklikheid|sy onafhanklikheid]] in 1991 en beskou dit as ’n nie-werkdag. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die [[Wit-Russiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]]. Belarus het sewe Oorwinningsdag-parades gehad op Onafhanklikheidsplein en Masherovlaan (1995, 2000, 2005, 2010, 2015, 2020 en 2025) en hou sedert onafhanklikheid ’n jaarlikse seremonie op Oorwinningsplein. * {{vlagikoon|BIH}} [[Bosnië en Herzegowina]] erken 9 Mei amptelik sedert sy [[Bosnië en Herzegowina|onafhanklikheid]]. Dit is egter slegs ’n werkdagvrye dag in die [[Serwiese Republiek]]. * {{vlagikoon|CRO}} [[Kroasië]] erken 9 Mei amptelik as Oorwinningsdag oor Fascisme as ’n gedenkdag sedert 2019, wat ’n wetlik erkende dag is, maar nie ’n openbare vakansiedag nie. * {{vlagikoon|GEO}} [[Georgië]] erken 9 Mei amptelik sedert [[Georgië (land)#Na herstel van onafhanklikheid|sy onafhanklikheid]] in 1991. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]]. Dit word veral gevier deur die Russiese gemeenskap in die land. * {{vlagikoon|ISR}} In [[Israel]] word Oorwinningsdag op 9 Mei histories as ’n nie-amptelike nasionale herdenkingsdag gevier. In 2017 is Oorwinning in Europa-dag egter opgegradeer na ’n amptelike nasionale gedenkvakansiedag deur die [[Knesset]], met skole en besighede wat normaal funksioneer.<ref>[https://knesset.gov.il/spokesman/eng/PR_eng.asp?PRID=13547 Israel passed the law on 26 July 2017].</ref> As gevolg van immigrasie van baie Rooi Leër-veterane huisves Israel nou die grootste en mees uitgebreide Oorwinningsdag-vieringe buite die voormalige Sowjetunie. Tradisies is soortgelyk aan dié in Rusland, met optogte van Onsterflike Regimente in stede met groot bevolkings veterane en afstammelinge. * {{vlagikoon|KAZ}} [[Kasakstan]] erken 9 Mei amptelik sedert [[Kazakstan#Onafhanklikheid|sy onafhanklikheid]] in 1991 as ’n nasionale vakansiedag. Die dag word soms saam met Verdediger van die Vaderland-dag op 7 Mei gevier. Sedert 1947 is die vakansiedag ook daar gevier toe die land deel was van die [[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kazakse Sosialistiese Sowjetrepubliek]]. * {{vlagikoon|KGZ}} [[Kirgisië]] erken 9 Mei amptelik sedert [[Kirgistan#Onafhanklikheid|sy onafhanklikheid]] in 1991. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]]. * {{vlagikoon|MNG}} [[Mongolië]] het 9 Mei amptelik erken tydens sy bestaan as ’n satellietstaat van die Sowjetunie. Die vakansiedag word steeds nie-amptelik regoor die land gevier. * {{vlagikoon|MNE}} [[Montenegro]] het 9 Mei amptelik erken as Oorwinningsdag oor Fascisme as ’n amptelike vakansiedag. * {{vlagikoon|SRB}} [[Serwië]] vier 9 Mei as Oorwinningsdag oor Fascisme, maar dit is ’n werkvakansiedag. Baie mense kom egter bymekaar om die herdenking saam met oorlogsveterane te merk, insluitend die president en militêre leiers. * {{vlagikoon|TJK}} [[Tadjikistan]] erken 9 Mei amptelik sedert [[Tadjikistan#Onafhanklikheid|sy onafhanklikheid]] ná die ontbinding van die Sowjetunie. Die vakansiedag is ook daar gevier toe die land deel was van die [[Tadjikistanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Tadjiekse Sosialistiese Sowjetrepubliek]].<ref>{{cite web|url=https://www.news.tj/ru/news/stalinabad-9-maya-1945-goda|title=Stalinabad. 9 May 1945 – News of Tajikistan ASIA-Plus|website=www.news.tj|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506143330/https://www.news.tj/ru/news/stalinabad-9-maya-1945-goda|archive-date=6 May 2019|access-date=6 May 2019|url-status=dead}}</ref> * {{vlagikoon|TKM}} [[Turkmenistan]] erken 9 Mei amptelik sedert sy onafhanklikheid in 1991. Dit staan amptelik bekend as die Dag van Herdenking van Nasionale Helde van Turkmenistan in die 1941–1945 Wêreldoorlog. Dit is in 2000 deur ’n spesiale besluit van die President van Turkmenistan Saparmurat Niyazov ingestel.<ref>{{Cite web|url=http://www.turkmenistan.ru/en/node/3035|title=Turkmenistan marks Day of Remembrance of the fallen in World War II}}</ref> Sedert 2018 is dit nie meer ’n openbare vakansiedag nie. * {{vlagikoon|UZB}} [[Oesbekistan]] erken 9 Mei sedert 2 Maart 1999, waar die vakansiedag ingestel is as die “Dag van Herdenking en Eer” (''Xotira va Qadirlash Kuni''). Dit is die enigste land in die [[Gemenebes van Onafhanklike State]] wat nie 9 Mei amptelik as Oorwinningsdag erken nie. Onder president Islam Karimov is die dag afgeskaal, met veterane wat ontmoedig is om Sowjet-eretekens of uniforms te dra. Sedert Karimov se dood in 2016 word die dag weer soortgelyk gevier as tydens die Sowjettydperk. === Lande wat voorheen 9 Mei gevier het === * {{vlagikoon|Bulgarye}} [[Bulgarye]] het 9 Mei amptelik erken tydens sy bestaan as ’n satellietstaat van die Sowjetunie. Sedert 1989 is alle amptelike vieringe van 9 Mei gekanselleer. Soos in ander [[Europese Unie|EU]]-lande is Oorwinningsdag in Bulgarye op 8 Mei, terwyl 9 Mei as Europadag herdenk word. Baie mense kom egter steeds nie-amptelik bymekaar om Oorwinningsdag op 9 Mei te vier.<ref>{{cite web|url=http://bnr.bg/en/post/100968559/bulgaria-marks-europe-day-and-victory-day|title=Bulgaria marks Europe Day and Victory Day|website=bnr.bg|access-date=6 May 2019}}</ref> Blomme word gewoonlik by die Monument vir die Sowjetleër in Sofia neergelê. * {{vlagikoon|MDA}} [[Moldowa]] het 9 Mei as ’n openbare vakansiedag erken vanaf sy onafhanklikheid in 1991 tot 2023. Van 1951 tot 1991 is die vakansiedag ook gevier tydens die land se tyd as die [[Moldawiese SSR]]. Dit staan nou amptelik bekend as die “Oorwinningsdag en Herdenking van die Gevallene Helde vir die Onafhanklikheid van die Vaderland” ({{langx|ro|Ziua Victoriei și a Comemorării Eroilor Căzuți pentru Independența Patriei}}).<ref>{{Cite web |title=9 mai - Ziua Victoriei şi a Comemorării Eroilor Căzuţi pentru Independenţa Patriei |url=https://m.moldovenii.md/md/section/752}}</ref> Oorwinningsdag was ’n groot nasionale vakansiedag, veral onder die Russiese gemeenskap en ook as gevolg van die Party van Sosialiste van die Republiek Moldowa (PSRM) se staatsgesteunde optogte in 2017 op die Groot Nasionale Vergaderingsplein in [[Chișinău]]. Kransleggingsseremonies is gewoonlik by die Ewigheidsgedenksentrum gehou. * {{vlagikoon|Pole}} [[Pole]] het 9 Mei amptelik erken as ’n staatsvakansiedag, bekend as ''Narodowe Święto Zwycięstwa i Wolności'' (“Nasionale Oorwinning- en Vryheidsdag”) van 1945 tot 2015. Tot 1950 was dit ook ’n werkvrye dag. Die vakansie het die oorwinning oor Nazi-Duitsland herdenk asook die band tussen die Poolse Volksrepubliek en die USSR beklemtoon. Dit is met parades en groot landwye geleenthede gevier. Ná die val van die Oosblok het dit omstrede geword in Pole. Sedert 24 April 2015 erken Pole amptelik ''Narodowy Dzień Zwycięstwa'' (Nasionale Oorwinningsdag) op 8 Mei (soos die Europese Oorwinningsdag) in plaas van 9 Mei.<ref>{{cite web|title=Mamy nowe święto państwowe. Po raz pierwszy obchodzimy Narodowy Dzień Zwycięstwa|url=https://tvn24.pl/polska/mamy-nowe-swieto-panstwowe-po-raz-pierwszy-obchodzimy-narodowy-dzien-zwyciestwa-ra540368-ls3301484|access-date=2015-05-08|website=TVN24.pl}}</ref> * {{vlagikoon|Roemenië}} [[Roemenië]] het Oorwinningsdag amptelik erken as ’n openbare vakansiedag tydens die kommunistiese era. Omdat Roemenië se 1877-onafhanklikheid van die Ottomaanse Ryk ook met 9 Mei saamval, is dit as ’n dubbele herdenking gevier, veral onder [[Nicolae Ceaușescu]]. Vandag word Oorwinningsdag op 8 Mei gevier, terwyl 9 Mei as Europadag dien. Sommige groepe herdenk dit egter steeds informeel op 9 Mei. * {{vlagikoon|UKR}} [[Oekraïne]] het 9 Mei amptelik erken vanaf [[Oekraïne#Onafhanklikheid|sy onafhanklikheid]] in 1991 tot 2013. In 2015 het Oekraïne Oorwinningsdag oor Nazisme op 9 Mei hernoem en hervorm, en die term “Groot Patriotiese Oorlog” is uit wetgewing verwyder. Sedert 2023 het Oekraïne 8 Mei as Dag van Herdenking en Oorwinning oor Nazisme in die Tweede Wêreldoorlog ingestel en 9 Mei as Europadag. In 2023 en 2024 is 9 Mei se betekenis verder afgeskaf as ’n belangrike nasionale vakansiedag. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Feesdae]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Sowjetunie]] [[Kategorie:Rusland]] ob3jrffjtsy8nw2rep8y99vq80fm12e 0 461243 2903527 2903349 2026-05-12T22:09:36Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2903527 wikitext text/x-wiki ’n '''Syferpunk''' ([[Engels]]: ''Cypherpunk'') is ’n persoon wat die wydverspreide gebruik van sterk [[kriptografie]] en privaatheidsbevorderende tegnologieë ondersteun as ’n manier om sosiale en politieke verandering te bevorder.<ref name=":0">Robert Manne: [https://www.themonthly.com.au/issue/2011/february/1324596189/robert-manne/cypherpunk-revolutionary The Cypherpunk Revolutionary - Julian Assange] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210329105158/https://www.themonthly.com.au/issue/2011/february/1324596189/robert-manne/cypherpunk-revolutionary|date=2021-03-29}}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://web.resourceshelf.com/go/resourceblog/43743|title=ResourceBlog Article: Oxford English Dictionary Updates Some Entries & Adds New Words; Bada-Bing, Cypherpunk, and Wi-Fi Now in the OED|date=21 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521191819/http://web.resourceshelf.com/go/resourceblog/43743|archive-date=2011-05-21|access-date=5 September 2020}}</ref> Die syferpunkbeweging het in die laat 1980’s ontstaan en het groter bekendheid gekry met die stigting van die elektroniese poslys “Cypherpunks” in 1992, waar informele groepe aktiviste, tegnoloë en kriptograwe strategieë bespreek het om individuele privaatheid te versterk en staats- of korporatiewe toesig teen te werk. Die beweging is sterk [[Libertynisme|libertêr]] van aard en is gegrond op beginsels soos desentralisasie, individuele selfbeskikking en vryheid van gesentraliseerde beheer.<ref>{{Cite news|last1=Asgari|first1=Nikou|last2=Chipolina|first2=Scott|date=2024-01-12|title=Bitcoin's Wall Street takeover frustrates crypto's true believers|url=https://www.ft.com/content/f626d6f7-3210-48f2-abb1-3e9b4c3af17e|access-date=2024-11-18|work=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nymag.com/intelligencer/2019/06/what-is-libra-facebooks-new-cryptocurrency.html|title=Facebook's New Competition: The U.S. Dollar|last=Read|first=Max|date=2019-06-18|website=Intelligencer|language=en|access-date=2024-11-18}}</ref> Die invloed van die beweging kan gesien word in tegnologieë wat wêreldwye finansies, kommunikasie en privaatheidspraktyke verander het, soos [[Bitcoin]] en ander [[Kriptogeld|kriptogeldeenhede]], wat die syferpunkideaal van gedesentraliseerde geld weerspieël. Die beweging het ook bygedra tot die algemene gebruik van enkripsie in alledaagse tegnologieë, soos veilige boodskaptoepassings en privaatheidsgerigte [[Webblaaier|webblaaiers]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Internetkultuur]] [[Kategorie:Privaatheid]] 5kv44qi2q6l3c2ha9pi7zym37zncwaw 0 461253 2903374 2903334 2026-05-12T12:33:37Z Dumbassman 62009 2903374 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Margarethe Schurz.jpg|duimnael|Margarethe Meyer-Schurz, stigter van die eerste kleuterskool in die Verenigde State van Amerika.]] '''Margarethe Meyer-Schurz''' (gebore Margarethe Meyer; ook bekend as Margaretha Meyer-Schurz of net Margarethe Schurz; 27 Augustus 1833 – 15 Maart 1876) was 'n Duits-Amerikaanse vrou wat die eerste Duitstalige [[kleuterskool]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] in Watertown, Wisconsin, geopen het. == Lewe == Margarethe Meyer-Schurz is op 27 Augustus 1833 in [[Hamburg]], Duitsland, gebore as die jongste dogter van Heinrich Christian Meyer. Haar moeder is slegs 'n paar uur na haar geboorte oorlede. Haar vader het onderwys en die kunste aangemoedig. In Hamburg het sy skoolgegaan onder opvoeders wat beïnvloed is deur die skepper van die "kleuterskool"-konsep, en kindervoorstander Friedrich Fröbel. Haar vader is oorlede toe sy 15 jaar oud was. Margerethe het vroeg via haar ouer susters Amalie en Bertha in aanraking gekom met die "Vereniging van Duitse Katolieke" en het later die "Skool vir die Vroulike Geslag" bygewoon. Nadat haar ouer suster Bertha van haar man Friedrich Traun geskei is, het sy 'n nuwe huwelik aangegaan met die geëkskommunikeerde priester Johannes Ronge, die stigter van die skeurende Duitse Katolieke. Na die mislukte rewolusie van 1848 het Bertha Johannes Ronge in ballingskap na Londen gevolg. In 1849 het Margarethe en haar suster Bertha vir Fröbel ontmoet. Bertha Meyer het gedurende 1850 en 1851 die konsep bevorder en kleuterskole regoor die Duitse state geopen. In 1851 het Bertha en haar eggenoot, Johannes Ronge, die '<nowiki/>''England Infant Garden''<nowiki/>' in ''Tavistock Place'' geopen, die eerste kleuterskool in die Engelssprekende gemeenskap. Margarethe Meyer het by die '''England Infant Garden''<nowiki/>' skoolgehou voordat sy saam met haar man Carl Schurz na Watertown, Wisconsin, verhuis het. In die herfs van 1851 het Bertha ernstig siek geword en dringend hulp in die huishouding nodig gehad. As gevolg hiervan het Margarethe ook na Londen gereis. Daar het sy Carl Schurz ontmoet wat (soos Ronge) Duitsland om politieke redes moes verlaat. Margarethe en Carl het 'n burgerlike huwelik aangegaan en kort daarna na die Verenigde State gereis. Albei was lede van die ''Irving Literary Society''. In Watertown, Wisconsin, het hulle 'n klein plaas begin, waar Margarethe se gawe vir finansiële sake in hulle guns getel het. Margarethe Meyer het Fröbel se idees na Amerika gebring. Sy het twee jaar in New York deurgebring en toe weswaarts beweeg. Sy het Fröbel se filosofie toegepas terwyl sy vir haar dogter, Agathe Schurz, en vier buurtkinders in Wisconsin gesorg het, het hulle gelei in speletjies, liedjies en groepaktiwiteite, hul energie gekanaliseer en hulle sodoende vir laerskool voorberei. Ander ouers in Wisconsin was beïndruk en het Schurz oorreed om 'n Watertown-kleuterskool oop te maak, die eerste in die Verenigde State. En soos die meeste van die vroeë kleuterskole in die Verenigde State, is die klasse in die Duitse taal aangebied. Die Watertown-kleuterskool het voortgeduur tot die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog, toe dit gesluit is weens teenkanting teen die gebruik van die Duitse taal. (Let wel: Die Watertown Kleuterskool was in werking vanaf die herfs van 1854 tot die herfs van 1856, toe Margarethe Schurz en haar gesin vir die winters na Milwaukee, Wisconsin, verhuis het en slegs in die somer na Watertown teruggekeer het. In 1856 is die verband op haar huis afgeskryf. Gevolglik het sy in Junie van dieselfde jaar terug na Hamburg verhuis. Sy het na ongeveer 'n jaar na die Verenigde State teruggekeer en haar in Missouri gevestig. Die skool het nie na 1856 voortgegaan ie, alvorens dit weer later in openbare onderwys ingesluit was nie [datum onbekend].) In 1859 het die Transendentalis Elizabeth Peabody die Schurz-huis in Watertown, Wisconsin, besoek ensy was beïndruk met die jong Agathe Schurz se bekwaamheid en volwassenheid. Margarete Meyer-Schurz het haar van Fröbel se leringe vertel, en het vir Peabody van die kleuterskool-saak oortuig. Terwyl mev. Schurz se gesondheid sodanig verswak het, dat sy nie met haar werksaamhede kon voortgaan nie, het Peabody 'n nasionaal bekende voorstander van vroeë kinder onderwys geword en gehelp om kleuterskole wydverspreid in gebruik te bring. Margarethe Meyer-Schurz is op die ouderdom van 42 op 15 Maart 1876 oorlede, slegs drie dae na die geboorte van haar seun, Herbert. Op 2 Mei 1929 is 'n gedenkplaat in Watertown, Wisconsin, opgerig, 'n paar voet van die terrein van die gebou waar sy die eerste kleuterskool in Amerika gestig het, met die woorde: "Ter nagedagtenis aan mev. Carl Schurz (Margarethe Meyer Schurz) 27 Augustus 1833 -- 15 Maart 1876, wat op hierdie terrein die eerste kleuterskool in Amerika in 1856 gestig het." Die gerestoureerde eerste kleuterskoolgebou het oorspronklik op die hoek van N. Second- en Jonesstraat in Watertown gestaan en is later in Desember 1956 na die terrein van die ''Octagon House'' verskuif. Die gerestoureerde gebou is op 15 September 1957 ingewy. Die interieur, 'n sitkamer wat as 'n klaskamer gebruik is, bly era-spesifiek gemeubileer vanuit die tydperk en beeld 'n kleuterskoolklas wat in wording is uit. Dit is in 1972 by die Nasionale Register van Historiese Plekke gevoeg. == Literatuur == * Wisconsin Historiese Vereniging-Watertown Times-09-07-1928 koerantartikel; [http://www.wisconsinhistory.org/wlhba/articleView.asp?pg=1&orderby=&id=14719&pn=1&adv=yes&hdl=&np=&ln=Schurz&fn=Carl&q=Mrs.+&y1=&y2=&ci=&co=&mhd=&shd= ''Watertown, die Geboorteplek van Amerika se Kleuterskool''] . * Greta Anderson: ''Meer as net onderrokke.'' ''Merkwaardige Wisconsin-vroue'' . Guilford/VSA, 2004, pp. 37–48 * Hannah Werwath Swart: ''Margarethe Meyer Schurz.'' ''<nowiki/>'n Biografie'' . Watertown, 1967. * Heinrich Adolph Meyer: ''Erinnerungen en Heinrich Christian'' ''Meyer. Für die Familie gesammelt von seinem Sohne Heinr. Ad. Meyer'' . Hamburg, 1887 * Amalie Henriette Westendarp: ''Meine Mutter.'' ''Agathe Margarethe Meyer, geb. Beusch. geb. 1794, gest. 1833'' . Handschriftlike Aufzeichnungen. Archiv der Firma HC Meyer jr. Hamburg, 1887 * Dieter Rednak: ''Heinrich Christian Meyer (1797–1848) – genoem „Stockmeyer“.'' ''Vom Handwerker zum Großindustriellen. Eine biedermeierliche Karriere'' . Hamburg, 1992 * Helmut en Marianne Hirsch: "Stammte Margarethe Meyer-Schurz aus einer ursprünglich jüdischen Familie? Zur Problematik ihrer ersten Biographie". In: [[Ludger Heid]], Joachim H. Knoll (Hrsg.) ''Deutsch-Jüdische Geschichte'' . Stuttgart/Bonn 1992, pp. 85-106 * Marie Kortmann: ''Emilie Wüstenfeld.'' ''Eine Hamburger Bürgerin'' . Hamburg 1927 * Inge Grolle: "Bertha Traun-Ronge 1818–1863). Das Ideal und das Leben". In: Irina Hundt (Hrsg.): ''Vom Salon zur Barrikade.'' ''Frauen der Heinezeit'' . Stuttgart, 2002, pp. 377–389. * Inge Grolle: ''Die freisinnigen Frauen.'' ''Charlotte Paulsen, Johanna Goldschmidt, Emilie Wüstenfeld'' . Bremen, 2000 * Rita Bake: "Bertha Traun (Bertha Ronge geb. Meyer geschiedene Traun). Mitbegründerin des Frauenvereins zur Unterstützung der Deutschkatholiken, des Sozialen Vereins zur Ausgleichung konfessioneller Unterschiede und der Hochschule für das weibliche Geschlecht". In: Rita Bake/ Brita Reimers (Hrsg.): ''Stadt der toten Frauen.'' ''Frauenportraits und Lebensbilder vom Friedhof Hamburg Ohlsdorf'' . Hamburg, 1997, pp. 240–242 * Carl Schurz: ''Lebenserinnerungen.'' ''Vom deutschen Freiheitskämpfer zum amerikanischen Staatsmann'' . Mit einem Vorwort von [[Theodor Heuss]] . Zürich, 1988 * Gerd Stolz: "Wie der Kindergarten nach Amerika kam – Margarethe Meyer Schurz und die „deutsche Idee " . In: ''Globus'', H. 4/2003, pp. 6–9. * Gerd Stolz: ''"'' Margarethe Meyer Schurz – eine Pionierin der Kindergarten-Idee aus Norddeutschland in den USA". In: ''Natur- und Landeskunde'', 111.Jg., H. 3/4, 2004, pp. 29–35. * Gerd Stolz: ''Das Leben der Margarethe Meyer Schurz.'' ''Wegbereiterin des Kleuterskole in die VSA'' . Husum, 2007. * James E. Haas: ''Conrad Poppenhusen.'' ''Die Lewe van 'n Duits-Amerikaanse Industriële Pionier'' . Baltimore, 2004 * Eckhart Pilick: ''Lexikon freireligiöser Personen'' . Pfalz, 2006 * Mev. Follen: ''Die Stofhandelaar'' . Boston, 1854 * Elizabeth Jenkins: "Hoe die kleuterskool sy pad na Amerika gevind het". ''Wisconsin Magazine of History'' 14.1 (1930), pp. 46–62. * [[Manfred Berger]] : "Margaretha Schurz: Amerikas eerste kleuterskool", in: ''Kinderzeit'' 1996/H. 3 * Sylvia Paletschek: ''Frauen und Dissens.'' ''Frauen im Deutschkatholizismus und in den freien Gemeinden 1841–1852'' . Göttingen, 1990 == Eksterne skakels == * [http://www.froebelweb.org/images/schurz.html Molly Margarethe Meyer.Schurz @ Fröbel Web 'n aanlyn hulpbron] * [http://www.kindergartenpaedagogik.de/399.html Frauen in der Geschichte des Kindergartens: Margaretha Schurz] ''(Duits-taal)'' * [http://www.froebelweb.org/images/schurz.html Eerste kleuterskool was in Watertown] * [http://www.watertownhistory.org/Articles/CarlSchurz.htm Aus der Geschichtsseite von Watertown] * [http://www.wisconsinhistory.org/turningpoints/search.asp?id=1426 Aus der Geschichte van Wisconsin] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Schurz, Margarethe}} [[Kategorie:Sterftes in 1876]] [[Kategorie:Geboortes in 1833]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Onderwys]] [[Kategorie:Onderwys in Duitsland]] [[Kategorie:Onderwys in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kinders]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Vroue van die 19de eeu]] [[Kategorie:Opvoedkunde]] [[Kategorie:Opvoedkundiges]] [[Kategorie:Wisconsin]] molis02nly46tpjke156wh6h9g0zbyd 0 461256 2903376 2026-05-12T13:23:55Z Blommetjie1 153478 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1351635187|Marion Donovan]]" te vertaal 2903376 wikitext text/x-wiki  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders, <ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is. <ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem <ref name="lemelson.mit.edu" /> <ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> <ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore, <ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien. <ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur. <ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word. <ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig. <ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf. <ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300 "Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center"]. Invention.smithsonian.org. Archived from [http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300 the original] on March 11, 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 24,</span> 2010</span>.</cite></ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel. <ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis. <ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan). <ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou. <ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom. <ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak. <ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly". <ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het. <ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal. <ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie. <ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep. <ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los. <ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het. <ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra. <ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp. <ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het. <ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is. <ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede. <ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''. <ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Argitekte]] [[Kategorie:Argitektuur]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerika]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Oplossings]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Babas]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] bi98s80f6ext560udi0xhese06cas31 2903378 2903376 2026-05-12T13:30:19Z Blommetjie1 153478 Foto bygevoeg en verwysing gekorrigeer 2903378 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders, <ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is. <ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem <ref name="lemelson.mit.edu" /> <ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> <ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore, <ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien. <ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur. <ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word. <ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig. <ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf. <ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel. <ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis. <ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan). <ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou. <ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom. <ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak. <ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly". <ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het. <ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal. <ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie. <ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep. <ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los. <ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het. <ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra. <ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp. <ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het. <ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is. <ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede. <ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''. <ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Argitekte]] [[Kategorie:Argitektuur]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerika]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Oplossings]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Babas]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] 8u92spvl5qtirwa7sd2crout2u36i1q 2903384 2903378 2026-05-12T14:09:14Z Aliwal2012 39067 Tippex wit spasies 2903384 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Argitekte]] [[Kategorie:Argitektuur]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerika]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Oplossings]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Babas]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] q4y0vdgit1lfg785i4nzz1bhh93aevr 2903385 2903384 2026-05-12T14:09:22Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Babas]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2903385 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Argitekte]] [[Kategorie:Argitektuur]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerika]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Oplossings]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] h1do7cu70bq1ca2j4azykv8k29vizvf 2903386 2903385 2026-05-12T14:09:55Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Oplossings]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2903386 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Argitekte]] [[Kategorie:Argitektuur]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerika]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] swiq59gkrqnjkcyfjioyw0vchife6c9 2903387 2903386 2026-05-12T14:10:15Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Amerika]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2903387 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Argitekte]] [[Kategorie:Argitektuur]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] gicxfixvfua5z12kt62a76kbb8gyqml 2903388 2903387 2026-05-12T14:10:27Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Vroue]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2903388 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Argitekte]] [[Kategorie:Argitektuur]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Universiteite]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] ag4re0pbdu9oxwm7lsqu4brfyluhojk 2903389 2903388 2026-05-12T14:10:35Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Universiteite]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2903389 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Argitekte]] [[Kategorie:Argitektuur]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] gff1rb25kgtm1zz2c6tg8251abmpuvv 2903390 2903389 2026-05-12T14:10:49Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Argitekte]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2903390 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Argitektuur]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] c7f3ztyzinj8103blqf9acf0ohjuts4 2903391 2903390 2026-05-12T14:11:03Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Argitektuur]] verwyder ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2903391 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kreatiewe denke]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] bhmj5ezhre6qyuc22i8mhe6blkkk2rm 2903393 2903391 2026-05-12T14:18:47Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Kreatiewe denke]] verwyder; [[:Kategorie:Argitekte]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2903393 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]]  {{Verwysings}}'''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in ''South Bend'', Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''- [[draaibank]] " wat vir die ontwikkeling van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan [[Yale-universiteit|die Yale Universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en in 1981 met John F. Butler getrou.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en-gb|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan │ The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en-US|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer skool toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale Universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en-us|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n vlosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en-IE|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Argitekte]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] h5mahj50mcl6dfvbs180z1gb8pxz8ux 2903399 2903393 2026-05-12T14:36:17Z Aliwal2012 39067 2903399 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]] '''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in South Bend, Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Words''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''-[[draaibank]] " wat vir die vervaardiging van motorratte en geweerlope aangewend word.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar BA in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan die [[Yale-universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en is in 1981 met John F. Butler getroud.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Bootvaarder" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan: The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer universiteit toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale-universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n flosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Dood == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Argitekte]] 5pi4ml3hyf6ol3k64coejwog0bbu7dw 2903400 2903399 2026-05-12T14:39:14Z Aliwal2012 39067 /* Vroeë lewe en opvoeding */ 2903400 wikitext text/x-wiki [[Lêer:US 4169534 garment hanger.jpg|duimnael|Patent US 4,169,534 van Marion Donovan van 'n klerehanger.]] '''Marion O'Brien Donovan''' (15 Oktober 1917 – 4 November 1998) was 'n Amerikaanse [[Uitvinding|uitvinder]] en entrepreneur. Sy word erken as een van die era se mees prominente vroulike uitvinders,<ref name="Smithsonian_Matchar">{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151643/https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|archive-date=July 31, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> en het altesaam 20 [[Patent|patente]] vir haar skeppings verkry. In 1946 het sy 'n herbruikbare, ondeurdringbare luierbedekking geskep wat in babadoeke gebruik is. Uiteindelik het dit gelei tot die uitvinding van die weggooibare doeke, wat toe deur Victor Mills, die skepper van Pampers, gekommersialiseer is.<ref name="lemelson.mit.edu">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715190427/https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|archive-date=July 15, 2021|access-date=July 31, 2021}}</ref> Donovan het ook verskeie ander oplossings vir huishoudings ontwikkel en is in 2015 in die ''National Inventors Hall of Fame'' opgeneem.<ref name="lemelson.mit.edu" /><ref name="NIHoF">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=National Inventors Hall of Fame Inductee Marion Donovan, Who Invented Diapers|website=invent.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127162609/https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|archive-date=January 27, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref><ref name="americacomesalive">{{Cite web|url=https://s.yimg.com/ny/api/res/1.2/FVCONHniwYAZOO6yTI5tOw--/YXBwaWQ9aGlnaGxhbmRlcjt3PTY0MDtoPTQyNw--/https://media.zenfs.com/en/vibe_128/71d05b178ec60bac9a745fa9732e54ad|title=Marion Donovan (1917–1998), Inventor of the Disposable Diaper|date=March 7, 2013|website=America Comes Alive|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205007/https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|archive-date=June 24, 2021|access-date=April 6, 2021}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Donovan is op 15 Oktober 1917 in South Bend, Indiana, gebore,<ref>{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/meet-marion-donovan-mother-who-invented-precursor-disposable-diaper-180972118/|title=Meet Marion Donovan, the Mother Who Invented a Precursor to the Disposable Diaper|last=Matchar|first=Emily|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> as kind van Anne en Miles O'Brien.<ref name="Lemelson Center-2000">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|date=July 1, 2000|website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation|language=en|access-date=December 5, 2023}}</ref> Na die dood van haar moeder in 1925, is Donovan deur haar vader grootgemaak. Saam met sy identiese tweelingbroer, John, het Miles O'Brien die ''South Bend Lathe Works''-vervaardigingsaanleg bestuur.<ref name="smithsonian_archives">{{Cite web|url=http://invention.smithsonian.org/Resources/online_articles_detail.aspx?id=300|title=Lemelson Center: Article: First Papers of a Woman Inventor Acquired by Archives Center|publisher=Invention.smithsonian.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100311024039/http://invention.smithsonian.org/resources/online_articles_detail.aspx?id=300|archive-date=March 11, 2010|access-date=February 24, 2010}}</ref> Donovan se vader en oom was ook uitvinders, wat erken word vir die uitvinding van produkte soos die "''South Bend''-[[draaibank]] " wat vir die vervaardiging van motorratte en geweerlope aangewend is.<ref name="women-inventors">{{Cite web|url=http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|website=women-inventors.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427231908/http://www.women-inventors.com/Marion-Donovan.asp|archive-date=April 27, 2021|access-date=December 6, 2021}}</ref> Donovan het die meeste van haar vrye tyd in hul vervaardigingsaanleg deurgebring, waar sy die basiese beginsels van masjinerie en ingenieurswese onder die knie gekry het. Haar vader het haar as kind selfs gehelp om haar heel eerste uitvinding, naamlik 'n tandepoeier, te vervaardig.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref> Op die ouderdom van 22 het Donovan haar [[BA]] in Engels aan Rosemont College in [[Pennsilvanië]] verwerf. Negentien jaar later, as een van die drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas, het Donovan 'n meestersgraad in argitektuur aan die [[Yale-universiteit]] verwerf.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Na afloop van haar graduering is Donovan as assistent-skoonheidsredakteur by [[Vogue (tydskrif)|''Vogue-''tydskrif]] in New York aangestel.<ref>{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan {{!}} Lemelson|website=lemelson.mit.edu|access-date=2026-05-12}}</ref> Later het sy bedank om 'n gesin met leerinvoerder James F. Donovan te begin, en het sy na Westport, Connecticut, verhuis.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en-CA|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het drie kinders saam met Donovan gehad (Christine Donovan, Sharon Dodd Donovan en James F. Donovan).<ref>{{Cite web|url=https://americacomesalive.com/marion-obrien-donovan-1917-1998-inventor-of-the-disposable-diaper/|title=Marion Donovan (1917-1998), Inventor of the Disposable Diaper|last=Kelly|first=Kate|date=2013-03-07|website=America Comes Alive|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in die 1970's van Donovan geskei en is in 1981 met John F. Butler getroud.<ref>{{Cite web|url=https://amazingwomenrock.com/marion-donovan-inventor-entrepreneur|title=Marion Donovan (Inventor/Entrepreneur)|last=Macaulay|first=Susan|website=amazingwomenrock.com|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Uitvinding van die "Boater" == Moederskap het vir Donovan 'n goeie rede gegee om die innoverende instinkte van haar eie kinderjare weer te herleef. Weens die frustrasies met die herhalende take om haar dogters se lapdoeke, klere en beddegoed gedurig te moet ruil, het Donovan gewonder of sy moontlik 'n meer praktiese oplossing kon skep om luier-of doeklekkasie te voorkom.<ref>{{Cite web|url=https://digging-history.com/2014/09/22/mothers-of-invention-marion-donovan-disposable-diapers/|title=Mothers of Invention: Marion Donovan (Disposable Diapers)|last=Hall|first=Sharon|date=2014-09-22|website=Digging History|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het in haar solder met verskeie materiale begin eksperimenteer en dit het haar uiteindelik daartoe gelei om 'n liggewig stortgordyn te hergebruik om 'n waterdigte luierbedekking te maak.<ref>{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work {{!}} Lemelson|website=invention.si.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Sy het hierdie uitvinding die "Boater", oftewel "bootvaarder", genoem, want dit help babas om "drywend te bly".<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref> Hierdie ontwerp het korte mette van die standaard rubberbroeke van die era gemaak, deur asemhalende, maar lekbestande materiaal te gebruik. Hierdie ontwerp het ook drukknope in plaas van veiligheidspelde toegelaat, wat die risiko van toevallige prikke verminder het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/10/the-woman-who-invented-disposable-diapers/381310/|title=The Woman Who Invented Disposable Diapers|last=Laskow|first=Sarah|date=2014-10-14|website=The Atlantic|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Hierdie verbeterings het ook nie die baba vasgeknyp nie. Die ontwerp het 'n sakkie vir die luierinsetsel geskep, wat die nat luier van die baba weggehou het. Die finale produk is eintlik van nylon-valskermdoek gemaak, aangesien die materiaal die baba se vel toegelaat het om asem te haal.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Toe Donovan probeer het om die "Boater" aan topvervaardigers te verkoop, is dit egter verwerp. As gevolg hiervan het sy self met vervaardiging begin. Die debuut van die doeke-oortreksels het in 1949 by ''Saks Fifth Avenue'' in New York plaasgevind. Dit was 'n onmiddellike treffer. Winkelbestuurders kon nie voorbly met genoeg voorraad op die rakke nie.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Verkope het toegeneem, en 'n sterk markvraag na 'n produk wat wasgoedladings betekenisvol verminder het en babahigiëne verbeter het, is geskep.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan: The National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan se patent is in 1951 toegestaan. In dieselfde jaar het sy haar maatskappy en die gepaardgaande regte aan ''Keko Corp'' vir $1 miljoen verkoop. Sy het intussen 'n nuwe idee ontwikkel, benewens haar aanvanklike waterdigte lapdoekoortreksels. Dit was 'n selfs meer noodsaaklike innovasie: die weggooibare papierdoek. Sy moes 'n spesiale tipe papier vervaardig wat nie net sterk en absorberend was nie, maar wat ook water van die baba se vel weggehou het om sodoende enige uitslag te voorkom. Na heelwat eksperimentering het Donovan 'n weggooibare doek ontwerp wat daarop gemik was om die probleem van lekkende doeke selfs verder op te los.<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutclothdiapers.com/the-fascinating-history-of-cloth-to-disposable-diapers/|title=The Fascinating History Of Cloth To Disposable Diapers|date=2013-10-29|website=www.allaboutclothdiapers.com|language=en-US|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.women-inventors.com/marion-donovan|title=Marion Donovan: Inventor of Disposable Diapers|last=Inventors|first=Women|last2=Resources|first2=Inventor|website=Women Inventors|language=en|access-date=2026-05-12|last3=FAQ|first3=Inventors|last4=Inventors|first4=Women|last5=Resources|first5=Inventor|last6=FAQ|first6=Inventors|last7=Inventors|first7=Women|last8=Resources|first8=Inventor|last9=FAQ|first9=Inventors}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jamathews.com/women-and-adversity-marion-donovan-inventor-of-disposable-diapers/|title=Women and Adversity: Marion Donovan Inventor of Disposable Diapers|last=Mathews|first=Jo Ann|date=2024-04-25|website=Jo Ann Mathews|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Donovan het egter nie onmiddellike sukses met haar innovasie behaal nie. Sy het haar finale produk na elke groot vervaardiger in die land geneem, maar niemand het belanggestel nie. Sy is deur Amerikaanse papiermaatskappye uitgelag omdat sy so 'n 'onnodige' en 'onpraktiese' item voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://fseneca.es/descubriendo-cientificas/en/marion-donovan/|title=Marion Donovan {{!}} Discovering Women Scientists|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Dit was eers 'n dekade later, in 1961, dat Victor Mills, skepper van Pampers doeke, op Donovan se idee gekapitaliseer het om volledig weggooibare en meer absorberende doeke te vervaardig. Vandag word beraam dat 95% van babas in die VSA weggooibare doeke dra.<ref name="Marion Donovan">{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/marion-donovan|title=Marion Donovan|website=National Inventors Hall of Fame|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revistalevel.com.co//contenido/marion-donovan-the-innovator-behind-the-disposable-diaper|title=Marion Donovan: The Innovator Behind the Disposable Diaper|website=revistalevel.com.co|language=es|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Intussen het Donovan teruggekeer universiteit toe om argitektuur te studeer. Sy het beweer dat sy "nog altyd 'n argitek wou wees", aangesien sy gefassineer was deur struktuur. Sy het in 1958 'n graad in argitektuur aan Yale-universiteit verwerf. Sy was een van slegs drie vroue in haar gradeplegtigheidsklas. Donovan het daarna haar eie huis in Greenwich, Connecticut, in 1981 ontwerp.<ref>{{Cite web|url=https://newenglandhistoricalsociety.com/tag/women-inventors/|title=women inventors Archives|website=New England Historical Society|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://engines.egr.uh.edu/episode/3174|title=Engineering Diapers {{!}} The Engines of Our Ingenuity|website=engines.egr.uh.edu|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> Tussen die jare 1951 en 1996 het Donovan 20 patente verkry. Die uitvindings was daarop gemik om praktiese probleme in die huis aan te spreek. Die uitvindings was ondermeer 'n sneesdoekieboks (1953), 'n handdoekhouer (1957), 'n sykoushakie (1962), 'n storingsboks (1966), 'n kasorganiseerder (1979), 'n seepbakkie, die "''Zippity-Do''", 'n elastiese koord wat oor die skouer aan die ritssluiter agteraan 'n rok gekoppel is, en die ''DentaLoop'', 'n flosproduk wat sy, soos haar waterdigte doeke, self gemaak en bemark het.<ref name="invention.si.edu">{{Cite web|url=https://invention.si.edu/invention-stories/papers-illustrate-woman-inventors-life-and-work|title=Papers Illustrate Woman Inventor's Life and Work|last=Heather|first=Satrom|website=Smithsonian|access-date=April 6, 2026}}</ref> Donovan het bewys dat huishoudelike omgewings ruimtes vir innovasie kan wees, deur haar huis as haar laboratorium en huishoudelike items as haar materiale te gebruik. Sy het algemene uitdagings in haar lewe raakgesien en daardie insigte gebruik om beter oplossings vir andere te vind, met verskeie van haar uitvindings wat veral op vroue gemik is.<ref name="Marion Donovan Disposable Diaper">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/resources/marion-donovan|title=Marion Donovan Disposable Diaper|website=Lemelson-Mit|access-date=April 6, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.waterbabies.ie/blog/unravelling-the-environmental-legacy-of-baby-nappies/|title=Unravelling The Environmental Legacy Of Baby Nappies|last=Digital|first=M. R. S.|date=2024-04-19|website=Water Babies Ireland|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Afsterwe == Donovan is op 81-jarige ouderdom op 4 November 1998 in die Lenox Hill-hospitaal in [[Manhattan]] aan hartkwale oorlede.<ref name=":nytimes_obituary">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|title=Marion Donovan, 81, Solver Of the Damp-Diaper Problem&nbsp;– Obituary; Biography|last=Mcg|first=Robert|date=November 18, 1998|website=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309044854/http://www.nytimes.com/1998/11/18/business/marion-donovan-81-solver-of-the-damp-diaper-problem.html?pagewanted=1|archive-date=March 9, 2014|access-date=February 24, 2010}}</ref> == Eerbewyse == Donovan is in Mei 2015 verkies tot die ''National Inventors Hall of Fame.'' Daar is 'n foto van haar op die muur van die ''Hall of Fame''.<ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/blog/inventors/marion-donovan-diaper|title=Marion Donovan: Mother, Inventor, Visionary {{!}} National Inventors Hall of Fame®|date=2026-05-11|website=www.invent.org|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Bibliografie == * {{Cite book |last=Busch-Vishniac |first=Ilene |title=Women in the National Inventors Hall of Fame: The First 50 Years |last2=Busch |first2=Lauren |last3=Tietjen |first3=Jill |publisher=Springer Nature |year=2024 |isbn=9783031755255 |pages= |chapter=Chapter 15. Marion Donovan}} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Sterftes in 1998]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Argitekte]] 1mo55pfohs9v88ekq3sb9kzc1p8609c 1 461257 2903392 2026-05-12T14:12:38Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2903392 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 6 461258 2903402 2026-05-12T14:58:29Z Sobaka 328 {{Beeldinligting |beskrywing= Bevelskanale vir ontkluising |bron= von Weilligh |datum= 12 Mei 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2903402 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= Bevelskanale vir ontkluising |bron= von Weilligh |datum= 12 Mei 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-self}} bnl7rc6htwyfmfuulfzffls9py9fvi4 1 461259 2903414 2026-05-12T15:32:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903414 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461262 2903471 2026-05-12T19:01:17Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2903471 wikitext text/x-wiki '''Abdul Minty''' (ook bekend as '''Abdul Samad Minty''') (gebore [[31 Oktober]] [[1939]])<ref name="Common Wealth Oral Histories">{{cite web|title=Interview with Abdul Minty|url=https://commonwealthoralhistories.org/2017/interview-with-abdul-minty/|publisher=Commonwealth Oral Histories|first=Nicholas|last=Zuniga |date=4 Mei 2017|accessdate=19 Februarie 2018}}</ref> is 'n Suid-Afrikaanse [[Diplomasie|diplomaat]]. Hy was ambassadeur van [[Suid-Afrika]] by die Raad van Goewerneurs van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA). Hy was 'n kandidaat vir die opvolging van Mohammed ElBaradei as Direkteur-Generaal van die IAEA.<ref name="Common Wealth Oral Histories" /> ==Vroeë lewe== Minty is in [[Hartbeesfontein]], [[Suid-Afrika]], gebore. Hy het in [[Johannesburg]] grootgeword, maar het die land in 1958 vir die [[Verenigde Koninkryk]] verlaat.<ref name="SA">{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/people/abdul-samad-minty|title=Abdul Samad Minty|website=SA History|access-date=13 Maart 2018}}</ref> ==Werk teen apartheid== Minty het die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) se 1962-materiaal oor rassisme in Suid-Afrikaanse sport aangebied, wat in 1963 daartoe gelei het dat Suid-Afrika van die [[Olimpiese Spele]] uitgesluit is. Na sy studies was hy van 1969 tot 1975 'n navorser by die Richardson-instituut vir Konflik- en Vredesnavorsing in [[Londen]]. In 1979 het hy na [[Noorweë]] gegaan om die "Wêreldveldtog teen Militêre en Kernsamewerking met Suid-Afrika" in [[Oslo]] te lei. Hierdie inisiatief was daarop gemik om die 1977-wapenembargo teen Suid-Afrika en Suid-Afrika se (toe slegs vermoedelike) [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|kernwapenprogram]] teen te staan. Minty het herhaaldelik vrae oor die program in die VN-komitees geopper, soos by die Spesiale Komitee teen Apartheid. Hy was ook gedurende hierdie tyd 'n navorser by die Internasionale Vredesnavorsingsinstituut in Oslo.<ref name="Global Zero">{{cite web|title=AMB Abdul Samad Minty|url=https://www.globalzero.org/our-movement/leaders/amb-abdul-samad-minty|publisher=Global Zero|accessdate=19 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219210559/https://www.globalzero.org/our-movement/leaders/amb-abdul-samad-minty|archive-date=19 Februarie 2018|url-status=dead}}</ref> ==Na apartheid== Minty het in 1995 na Suid-Afrika teruggekeer. Sy ervaring en kontakte was in aanvraag in post-apartheid Suid-Afrika. Hy was Adjunk-Direkteur-Generaal van die Suid-Afrikaanse Ministerie van Buitelandse Sake en Voorsitter van die WMD Nie-Verspreidingsraad, wat verantwoordelik is vir die uitvoerbeheer van produkte, materiale en tegnologie wat in wapens van massavernietiging gebruik kan word.<ref name="SOAS">{{cite web|title=H.E. Ambassador Abdul Minty (retired) Speaks at SOAS|url=https://www.soas.ac.uk/news/newsitem113031.html|publisher=SOAS|date=23 Mei 2016|accessdate=19 Februarie 2018}}</ref> In 1995 was hy ook Suid-Afrika se ambassadeur by die IAEA Raad van Goewerneurs in Wene. Minty was verbind tot wêreldwye kernontwapening, maar ook tot die verspreiding van vreedsame kerntegnologieë. In November 2008 het Suid-Afrika se Minister van Mynbou en Energie, [[Patience Sonjica]] Minty se kandidatuur aangekondig om Mohammed el-Baradei, wie se termyn op 30 November 2009 geëindig het, as IAEA Direkteur-Generaal op te volg. Sy kandidatuur is hoofsaaklik deur ontwikkelende en opkomende lande ondersteun. Nadat 'n eerste poging tot die verkiesing in Maart 2009 geen uitslag opgelewer het nie, het die Japanner Yukiya Amano op 2 Julie 2009 teen Minty geseëvier, toe hy die nodige tweederdemeerderheid in die vierde stemming behaal het. In April 2023 het die Universiteit van Witwatersrand 'n eredoktorsgraad aan hom toegeken.<ref>{{cite web | title=Ambassador Abdul Minty's address after receiving his honorary degree in Science at Wits University | website=[[YouTube]] | date=20 April 2023 | url=https://www.youtube.com/watch?v=OLUJQp7u0Es&t=31s }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} qadir2vta7eavwzx3bur0esyyaaa2g3 2903480 2903471 2026-05-12T19:05:37Z Sobaka 328 skakel 2903480 wikitext text/x-wiki '''Abdul Minty''' (ook bekend as '''Abdul Samad Minty''') (gebore [[31 Oktober]] [[1939]])<ref name="Common Wealth Oral Histories">{{cite web|title=Interview with Abdul Minty|url=https://commonwealthoralhistories.org/2017/interview-with-abdul-minty/|publisher=Commonwealth Oral Histories|first=Nicholas|last=Zuniga |date=4 Mei 2017|accessdate=19 Februarie 2018}}</ref> is 'n Suid-Afrikaanse [[Diplomasie|diplomaat]]. Hy was ambassadeur van [[Suid-Afrika]] by die Raad van Goewerneurs van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA). Hy was 'n kandidaat vir die opvolging van Mohammed ElBaradei as Direkteur-Generaal van die IAEA.<ref name="Common Wealth Oral Histories" /> ==Vroeë lewe== Minty is in [[Hartbeesfontein]], [[Suid-Afrika]], gebore. Hy het in [[Johannesburg]] grootgeword, maar het die land in 1958 vir die [[Verenigde Koninkryk]] verlaat.<ref name="SA">{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/people/abdul-samad-minty|title=Abdul Samad Minty|website=SA History|access-date=13 Maart 2018}}</ref> ==Werk teen apartheid== Minty het die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) se 1962-materiaal oor rassisme in Suid-Afrikaanse sport aangebied, wat in 1963 daartoe gelei het dat Suid-Afrika van die [[Olimpiese Spele]] uitgesluit is. Na sy studies was hy van 1969 tot 1975 'n navorser by die Richardson-instituut vir Konflik- en Vredesnavorsing in [[Londen]]. In 1979 het hy na [[Noorweë]] gegaan om die "Wêreldveldtog teen Militêre en Kernsamewerking met Suid-Afrika" in [[Oslo]] te lei. Hierdie inisiatief was daarop gemik om die 1977-wapenembargo teen Suid-Afrika en Suid-Afrika se (toe slegs vermoedelike) [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|kernwapenprogram]] teen te staan. Minty het herhaaldelik vrae oor die program in die VN-komitees geopper, soos by die Spesiale Komitee teen Apartheid. Hy was ook gedurende hierdie tyd 'n navorser by die Internasionale Vredesnavorsingsinstituut in Oslo.<ref name="Global Zero">{{cite web|title=AMB Abdul Samad Minty|url=https://www.globalzero.org/our-movement/leaders/amb-abdul-samad-minty|publisher=Global Zero|accessdate=19 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219210559/https://www.globalzero.org/our-movement/leaders/amb-abdul-samad-minty|archive-date=19 Februarie 2018|url-status=dead}}</ref> ==Na apartheid== Minty het in 1995 na Suid-Afrika teruggekeer. Sy ervaring en kontakte was in aanvraag in post-apartheid Suid-Afrika. Hy was Adjunk-Direkteur-Generaal van die Suid-Afrikaanse Ministerie van Buitelandse Sake en Voorsitter van die WMD Nie-Verspreidingsraad, wat verantwoordelik is vir die uitvoerbeheer van produkte, materiale en tegnologie wat in wapens van massavernietiging gebruik kan word.<ref name="SOAS">{{cite web|title=H.E. Ambassador Abdul Minty (retired) Speaks at SOAS|url=https://www.soas.ac.uk/news/newsitem113031.html|publisher=SOAS|date=23 Mei 2016|accessdate=19 Februarie 2018}}</ref> In 1995 was hy ook Suid-Afrika se ambassadeur by die IAEA Raad van Goewerneurs in Wene. Minty was verbind tot wêreldwye kernontwapening, maar ook tot die verspreiding van vreedsame kerntegnologieë. In November 2008 het Suid-Afrika se Minister van Mynbou en Energie, [[Patience Sonjica]] Minty se kandidatuur aangekondig om Mohammed el-Baradei, wie se termyn op 30 November 2009 geëindig het, as IAEA Direkteur-Generaal op te volg. Sy kandidatuur is hoofsaaklik deur ontwikkelende en opkomende lande ondersteun. Nadat 'n eerste poging tot die verkiesing in Maart 2009 geen uitslag opgelewer het nie, het die Japanner Yukiya Amano op 2 Julie 2009 teen Minty geseëvier, toe hy die nodige tweederdemeerderheid in die vierde stemming behaal het. In April 2023 het die [[Universiteit van die Witwatersrand]] 'n eredoktorsgraad aan hom toegeken.<ref>{{cite web | title=Ambassador Abdul Minty's address after receiving his honorary degree in Science at Wits University | website=[[YouTube]] | date=20 April 2023 | url=https://www.youtube.com/watch?v=OLUJQp7u0Es&t=31s }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} qvehepr8ok0rrez7o3ln3h129ilq0xh 2903485 2903480 2026-05-12T19:25:27Z Sobaka 328 infokas 2903485 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | naam = Abdul Minty | beeld = Abdul Samad Minty (01612940) (49776375791).jpg | byskrif = Minty (regs) met Mohamed El Baradei, 2005 | volle naam = Abdul Samad Minty | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1939|10|31}} | geboorteplek = [[Johannesburg]], [[Transvaal]], [[Unie van Suid-Afrika]] | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = Diplomaat, anti-apartheidsaktivis | bekend vir = Anti-apartheidsaktivisme en kernontwapening | amp = Suid-Afrika se permanente verteenwoordiger by die Internasionale Atoomenergie-agentskap | termyn = 1995–2010 | politieke party = [[African National Congress|ANC]] | alma mater = }} '''Abdul Minty''' (ook bekend as '''Abdul Samad Minty''') (gebore [[31 Oktober]] [[1939]])<ref name="Common Wealth Oral Histories">{{cite web|title=Interview with Abdul Minty|url=https://commonwealthoralhistories.org/2017/interview-with-abdul-minty/|publisher=Commonwealth Oral Histories|first=Nicholas|last=Zuniga |date=4 Mei 2017|accessdate=19 Februarie 2018}}</ref> is 'n Suid-Afrikaanse [[Diplomasie|diplomaat]]. Hy was ambassadeur van [[Suid-Afrika]] by die Raad van Goewerneurs van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA). Hy was 'n kandidaat vir die opvolging van Mohammed ElBaradei as Direkteur-Generaal van die IAEA.<ref name="Common Wealth Oral Histories" /> ==Vroeë lewe== Minty is in [[Hartbeesfontein]], [[Suid-Afrika]], gebore. Hy het in [[Johannesburg]] grootgeword, maar het die land in 1958 vir die [[Verenigde Koninkryk]] verlaat.<ref name="SA">{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/people/abdul-samad-minty|title=Abdul Samad Minty|website=SA History|access-date=13 Maart 2018}}</ref> ==Werk teen apartheid== Minty het die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) se 1962-materiaal oor rassisme in Suid-Afrikaanse sport aangebied, wat in 1963 daartoe gelei het dat Suid-Afrika van die [[Olimpiese Spele]] uitgesluit is. Na sy studies was hy van 1969 tot 1975 'n navorser by die Richardson-instituut vir Konflik- en Vredesnavorsing in [[Londen]]. In 1979 het hy na [[Noorweë]] gegaan om die "Wêreldveldtog teen Militêre en Kernsamewerking met Suid-Afrika" in [[Oslo]] te lei. Hierdie inisiatief was daarop gemik om die 1977-wapenembargo teen Suid-Afrika en Suid-Afrika se (toe slegs vermoedelike) [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|kernwapenprogram]] teen te staan. Minty het herhaaldelik vrae oor die program in die VN-komitees geopper, soos by die Spesiale Komitee teen Apartheid. Hy was ook gedurende hierdie tyd 'n navorser by die Internasionale Vredesnavorsingsinstituut in Oslo.<ref name="Global Zero">{{cite web|title=AMB Abdul Samad Minty|url=https://www.globalzero.org/our-movement/leaders/amb-abdul-samad-minty|publisher=Global Zero|accessdate=19 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219210559/https://www.globalzero.org/our-movement/leaders/amb-abdul-samad-minty|archive-date=19 Februarie 2018|url-status=dead}}</ref> ==Na apartheid== Minty het in 1995 na Suid-Afrika teruggekeer. Sy ervaring en kontakte was in aanvraag in post-apartheid Suid-Afrika. Hy was Adjunk-Direkteur-Generaal van die Suid-Afrikaanse Ministerie van Buitelandse Sake en Voorsitter van die WMD Nie-Verspreidingsraad, wat verantwoordelik is vir die uitvoerbeheer van produkte, materiale en tegnologie wat in wapens van massavernietiging gebruik kan word.<ref name="SOAS">{{cite web|title=H.E. Ambassador Abdul Minty (retired) Speaks at SOAS|url=https://www.soas.ac.uk/news/newsitem113031.html|publisher=SOAS|date=23 Mei 2016|accessdate=19 Februarie 2018}}</ref> In 1995 was hy ook Suid-Afrika se ambassadeur by die IAEA Raad van Goewerneurs in Wene. Minty was verbind tot wêreldwye kernontwapening, maar ook tot die verspreiding van vreedsame kerntegnologieë. In November 2008 het Suid-Afrika se Minister van Mynbou en Energie, [[Patience Sonjica]] Minty se kandidatuur aangekondig om Mohammed el-Baradei, wie se termyn op 30 November 2009 geëindig het, as IAEA Direkteur-Generaal op te volg. Sy kandidatuur is hoofsaaklik deur ontwikkelende en opkomende lande ondersteun. Nadat 'n eerste poging tot die verkiesing in Maart 2009 geen uitslag opgelewer het nie, het die Japanner Yukiya Amano op 2 Julie 2009 teen Minty geseëvier, toe hy die nodige tweederdemeerderheid in die vierde stemming behaal het. In April 2023 het die [[Universiteit van die Witwatersrand]] 'n eredoktorsgraad aan hom toegeken.<ref>{{cite web | title=Ambassador Abdul Minty's address after receiving his honorary degree in Science at Wits University | website=[[YouTube]] | date=20 April 2023 | url=https://www.youtube.com/watch?v=OLUJQp7u0Es&t=31s }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} 5gnd558fv3cxpmdvlqqb52myix1yhlk 2903486 2903485 2026-05-12T19:28:51Z Sobaka 328 Kategorie 2903486 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | naam = Abdul Minty | beeld = Abdul Samad Minty (01612940) (49776375791).jpg | byskrif = Minty (regs) met Mohamed El Baradei, 2005 | volle naam = Abdul Samad Minty | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1939|10|31}} | geboorteplek = [[Johannesburg]], [[Transvaal]], [[Unie van Suid-Afrika]] | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | beroep = Diplomaat, anti-apartheidsaktivis | bekend vir = Anti-apartheidsaktivisme en kernontwapening | amp = Suid-Afrika se permanente verteenwoordiger by die Internasionale Atoomenergie-agentskap | termyn = 1995–2010 | politieke party = [[African National Congress|ANC]] | alma mater = }} '''Abdul Minty''' (ook bekend as '''Abdul Samad Minty''') (gebore [[31 Oktober]] [[1939]])<ref name="Common Wealth Oral Histories">{{cite web|title=Interview with Abdul Minty|url=https://commonwealthoralhistories.org/2017/interview-with-abdul-minty/|publisher=Commonwealth Oral Histories|first=Nicholas|last=Zuniga |date=4 Mei 2017|accessdate=19 Februarie 2018}}</ref> is 'n Suid-Afrikaanse [[Diplomasie|diplomaat]]. Hy was ambassadeur van [[Suid-Afrika]] by die Raad van Goewerneurs van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEA). Hy was 'n kandidaat vir die opvolging van Mohammed ElBaradei as Direkteur-Generaal van die IAEA.<ref name="Common Wealth Oral Histories" /> ==Vroeë lewe== Minty is in [[Hartbeesfontein]], [[Suid-Afrika]], gebore. Hy het in [[Johannesburg]] grootgeword, maar het die land in 1958 vir die [[Verenigde Koninkryk]] verlaat.<ref name="SA">{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/people/abdul-samad-minty|title=Abdul Samad Minty|website=SA History|access-date=13 Maart 2018}}</ref> ==Werk teen apartheid== Minty het die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) se 1962-materiaal oor rassisme in Suid-Afrikaanse sport aangebied, wat in 1963 daartoe gelei het dat Suid-Afrika van die [[Olimpiese Spele]] uitgesluit is. Na sy studies was hy van 1969 tot 1975 'n navorser by die Richardson-instituut vir Konflik- en Vredesnavorsing in [[Londen]]. In 1979 het hy na [[Noorweë]] gegaan om die "Wêreldveldtog teen Militêre en Kernsamewerking met Suid-Afrika" in [[Oslo]] te lei. Hierdie inisiatief was daarop gemik om die 1977-wapenembargo teen Suid-Afrika en Suid-Afrika se (toe slegs vermoedelike) [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|kernwapenprogram]] teen te staan. Minty het herhaaldelik vrae oor die program in die VN-komitees geopper, soos by die Spesiale Komitee teen Apartheid. Hy was ook gedurende hierdie tyd 'n navorser by die Internasionale Vredesnavorsingsinstituut in Oslo.<ref name="Global Zero">{{cite web|title=AMB Abdul Samad Minty|url=https://www.globalzero.org/our-movement/leaders/amb-abdul-samad-minty|publisher=Global Zero|accessdate=19 Februarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219210559/https://www.globalzero.org/our-movement/leaders/amb-abdul-samad-minty|archive-date=19 Februarie 2018|url-status=dead}}</ref> ==Na apartheid== Minty het in 1995 na Suid-Afrika teruggekeer. Sy ervaring en kontakte was in aanvraag in post-apartheid Suid-Afrika. Hy was Adjunk-Direkteur-Generaal van die Suid-Afrikaanse Ministerie van Buitelandse Sake en Voorsitter van die WMD Nie-Verspreidingsraad, wat verantwoordelik is vir die uitvoerbeheer van produkte, materiale en tegnologie wat in wapens van massavernietiging gebruik kan word.<ref name="SOAS">{{cite web|title=H.E. Ambassador Abdul Minty (retired) Speaks at SOAS|url=https://www.soas.ac.uk/news/newsitem113031.html|publisher=SOAS|date=23 Mei 2016|accessdate=19 Februarie 2018}}</ref> In 1995 was hy ook Suid-Afrika se ambassadeur by die IAEA Raad van Goewerneurs in Wene. Minty was verbind tot wêreldwye kernontwapening, maar ook tot die verspreiding van vreedsame kerntegnologieë. In November 2008 het Suid-Afrika se Minister van Mynbou en Energie, [[Patience Sonjica]] Minty se kandidatuur aangekondig om Mohammed el-Baradei, wie se termyn op 30 November 2009 geëindig het, as IAEA Direkteur-Generaal op te volg. Sy kandidatuur is hoofsaaklik deur ontwikkelende en opkomende lande ondersteun. Nadat 'n eerste poging tot die verkiesing in Maart 2009 geen uitslag opgelewer het nie, het die Japanner Yukiya Amano op 2 Julie 2009 teen Minty geseëvier, toe hy die nodige tweederdemeerderheid in die vierde stemming behaal het. In April 2023 het die [[Universiteit van die Witwatersrand]] 'n eredoktorsgraad aan hom toegeken.<ref>{{cite web | title=Ambassador Abdul Minty's address after receiving his honorary degree in Science at Wits University | website=[[YouTube]] | date=20 April 2023 | url=https://www.youtube.com/watch?v=OLUJQp7u0Es&t=31s }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Minty, Abdul}} [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Lewende mense]] 7g3ugdgbu245a4rnp5oz91cbdrocvrl 1 461263 2903473 2026-05-12T19:04:04Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2903473 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461264 2903477 2026-05-12T19:05:28Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Kirgistan]] na [[Kirgisië]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: Geen rede verskaf nie 2903477 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Kirgisië]] 7esq4liaxk1a748yze1m9yhvo9omocw 1 461265 2903479 2026-05-12T19:05:28Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Bespreking:Kirgistan]] na [[Bespreking:Kirgisië]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: Geen rede verskaf nie 2903479 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Kirgisië]] l531gf7wr6cngghglv5oy6rw0zz95y9 6 461266 2903492 2026-05-12T20:05:04Z Sobaka 328 {{Beeldinligting |beskrywing= H-2 Raptor Sweefbom |bron= Chat GPT geskep |datum= 12 Mei 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2903492 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= H-2 Raptor Sweefbom |bron= Chat GPT geskep |datum= 12 Mei 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-self}} hyug3w3myduyc96huh7f273vfzy1t8i 10 461267 2903503 2026-05-12T21:00:03Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2903503 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Deelstaathoofstede van Oostenryk | title = Hoofstede van [[Deelstate van Oostenryk|Oostenrykse deelstate]] | image = [[Lêer:Flag of Austria.svg|50px]] | listclass = hlist | group1 = Deelstate | list1 = [[Bregenz]] ([[Vorarlberg]]) • [[Eisenstadt]] ([[Burgenland]]) • [[Graz]] ([[Stiermarke]]) • [[Innsbruck]] ([[Tirol]]) • [[Klagenfurt am Wörthersee]] ([[Karintië]]) • [[Linz]] ([[Opper-Oostenryk]]) • [[Salzburg]] ([[Salzburg (deelstaat)|Salzburg]]) • [[St. Pölten]] ([[Neder-Oostenryk]]) | group2 = Stadstate | list2 = [[Wene]] }}<noinclude> [[Kategorie:Aardrykskundige reekssjablone|Oostenryk, deelstaathoofstede]] </noinclude> lwss7hf5a00iy4fhwtmxjps6spod8ig 0 461268 2903518 2026-05-12T21:24:03Z HermanvanAswegen988 200973 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Outeur | naam = Jan Mens | beeld = Jan Mens kreeg zilveren medaille van stad Amsterdam voor zijn miljoenste exempla, Bestanddeelnr 914-3192.jpg | onderskrif = Jan Mens ontvang die silver medalje van die stad Amsterdam uit hande van burgemeester Gijs van Hall (17 September 1962) | geboortedatum = [[18 September]] [[1897]] | geboorteplek = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | sterfdatum = [[31 Oktober]] 1967...' 2903518 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Jan Mens | beeld = Jan Mens kreeg zilveren medaille van stad Amsterdam voor zijn miljoenste exempla, Bestanddeelnr 914-3192.jpg | onderskrif = Jan Mens ontvang die silver medalje van die stad Amsterdam uit hande van burgemeester Gijs van Hall (17 September 1962) | geboortedatum = [[18 September]] [[1897]] | geboorteplek = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | sterfdatum = [[31 Oktober]] [[1967]] | sterfplek = [[Amsterdam]], Nederland | nasionaliteit = [[Nederland]]s | beroep = [[Skrywer]] | jare-aktief = | genre = | stroming = | invloede = | uitgewer = | onderskeiding = | handtekening = | webwerf = }} '''Jan Mens''' ([[18 September]] [[1897]], Amsterdam – [[31 Oktober]] [[1967]], Amsterdam) was 'n [[Nederlanders|Nederlandse]] [[skrywer]]. Mens word in Amsterdam gebore as die seun van Jan Mens, 'n diamantslyper, en Helena Elisabeth Falke. Op 9-jarige leeftyd verloor hy sy vader; hierna moes sy moeder noodgedwonge as skoonmaakster werk om die pot aan die kook te hou. Mens het 'n ambagskool bygewoon en as meubelmaker gekwalifiseer, en bekom in 1922 'n vaste loopbaan. Dieselfde jaar trou hy met Abeltje Stenhuis. In 1933 verloor Mens sy werk en begin hom as skrywer te bekwaam; aanvanklik skryf hy kinderboeke en -verhale. In 1934, onder die skuilnaam J. Rebel, word 'n seleksie maatskaplike sketse uitgegee onder die titel ''Rafels''. In 1935 kom hy in kontak met die skrywer en oud-skoolhoof Theo Thijssen, wat hom van aanbevelings voorsien en sy manuskripte korrigeer. In 1938 wen Mens die Kosmos Eerstelingen Prijs vir jong skrywers met sy manuskrip ''Mensen zonder geld''. Dit was die begin van sy deurbraak as skrywer. In die vroeë jare sestig, kort voor sy dood, was hy die skrywer met die beste verkope in Nederland. In 1971 maak Willy van Hemert die tv-reeks 'De kleine waarheid', gebaseer op die gelyknamige werk van Jan Mens. Willeke Alberti vertolk die hoofrol in hierdie kroniek. == Werke == * 1939 - ''Mensen zonder geld'' (roman, bekroon met die Kosmos-Eerstelingen-Prijs) * 1940 - ''De gouden reael'' (eerste deel van die romansiklus 'Griet Manshande') * 1941 - ''Koen, roman van een jongen'' * 1943 - ''Waterland'' (roman) (later uitgegee onder die titel ''Goud onder golven'') * 1946 - ''Meester Rembrandt'' (historiese roman) * 1947 - ''Amsterdam, paradijs der herinnering'' * 1948 - ''De blinde weerelt'' (tweede deel van die romansiklus 'Griet Manshande') * 1948 - ''Het leven en de wonderbare lotgevallen van [[Robinson Crusoe]], bevattende een relaas van zijn verblijf op een onbewoond eiland, door hemzelf verteld'' (roman van [[Daniel Defoe]], deur Mens verwerk) * 1949 - ''Het goede inzicht'' (derde deel van die romansiklus 'Griet Manshande') * 1950 - ''Er wacht een haven'' (roman) * 1952 - ''De witte vrouw'' (historiese roman) * 1953 - ''Elisabeth'' (historiese roman) * 1955 - ''Op liefdes lichte voeten'' (vervolg op 'Koen') * 1957 - ''Godt alleen d'eere'' (vierde deel van die romansiklus 'Griet Manshande') * 1960 - ''Marleen'' (eerste deel van die ''De kleine waarheid''-trilogie) * 1961 - ''De redders van Engelmond'' (kinderboek) * 1962 - ''Het heldere uur'' (tweede deel van die ''De Kleine Waarheid''-trilogie) * 1964 - ''Het kleine verschil'' (derde deel van die ''De Kleine Waarheid''-trilogie) == Eksterne skakels == Biografie in Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging, 2012 http://www.iisg.nl/bwsa/bios/mens.html {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mens, Jan}} [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1897]] [[Kategorie:Sterftes in 1967]] 2pzav9qksfi5y0o3n6jni8jfd5x11gm 0 461269 2903547 2026-05-12T22:52:32Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Schelde]] na [[Skelde]] oor 'n aanstuur geskuif: Afrikaanse spelling 2903547 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Skelde]] tp3s2ze6ov964imyo3log51i5lxcyrd 1 461270 2903549 2026-05-12T22:52:33Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Schelde]] na [[Bespreking:Skelde]] oor 'n aanstuur geskuif: Afrikaanse spelling 2903549 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Skelde]] awmn7ugsokcxzw4ilybiw6l41zetm10 0 461271 2903552 2026-05-12T23:02:17Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Infobox football biography | name = Mohamed Simakan | image = [[Lêer:2022 Mohamed Simakan.jpg|240px]] | caption = Simakan in 2022 | full_name = Mohamed Sanousy Simakan | birth_date = {{Birth date and age|2000|5|3|df=y}} | birth_place = [[Marseille]], [[Frankryk]] | height = 1,87 m<ref>{{cite web |url=https://rbleipzig.com/en/first-team/team/mohamed-simakan/ |title=Mohamed Simakan |publisher=RB Leipzig |access-date=5 May 2023}}</ref> | currentclub = Al-Nassr FC|...' 2903552 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Mohamed Simakan | image = [[Lêer:2022 Mohamed Simakan.jpg|240px]] | caption = Simakan in 2022 | full_name = Mohamed Sanousy Simakan | birth_date = {{Birth date and age|2000|5|3|df=y}} | birth_place = [[Marseille]], [[Frankryk]] | height = 1,87 m<ref>{{cite web |url=https://rbleipzig.com/en/first-team/team/mohamed-simakan/ |title=Mohamed Simakan |publisher=RB Leipzig |access-date=5 May 2023}}</ref> | currentclub = [[Al-Nassr FC|Al-Nassr]] | clubnumber = 3 | position = Sentrale verdediger, regsagter | youthyears1 = 2008–2009 | youthclubs1 = Vivaux Marronniers | youthyears2 = 2009–2010 | youthclubs2 = FC Bruz | youthyears3 = 2010–2011 | youthclubs3 = FC Rouguière | youthyears4 = 2011–2014 | youthclubs4 = [[Olympique de Marseille|Marseille]] | youthyears5 = 2014–2015 | youthclubs5 = JO Saint-Gabriel | youthyears6 = 2015–2017 | youthclubs6 = SC Air Bel | youthyears7 = 2017–2019 | youthclubs7 = [[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]] | years1 = 2017–2019 | clubs1 = [[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg B]] | caps1 = 24 | goals1 = 1 | years2 = 2019–2021 | clubs2 = [[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]] | caps2 = 38 | goals2 = 1 | years3 = 2021–2024 | clubs3 = [[RB Leipzig]] | caps3 = 85 | goals3 = 4 | years4 = 2024– | clubs4 = [[Al-Nassr FC|Al-Nassr]] | caps4 = 53 | goals4 = 5 | nationalyears1 = 2019–2021 | nationalteam1 = Frankryk o/20 | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2022–2023 | nationalteam2 = Frankryk o/21 | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 0 | club-update = 12 Mei 2026 | nationalteam-update = 2 Julie 2023 }} '''Mohamed Sanousy Simakan''' (gebore [[3 Mei]] [[2000]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n sentrale verdediger vir die [[Saoediese Professionele Liga|Saoedi-Arabiese Pro League]]-klub [[Al Nassr FC|Al-Nassr]] speel. Hy is in [[Marseille]] uit [[Guinee|Guinese]] ouers gebore en het in November 2005 Franse burgerskap verkry.<ref>{{Cite web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/jo/2005/11/08/0260|title=JORF n° 0260 du 8 novembre 2005 - Légifrance|website=legifrance.gouv.fr|page=17558|language=fr|format=PDF|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.foot224.co/2018/05/26/strasbourg-un-jeune-defenseur-guineen-signe-son-premier-contrat-pro/|title=Strasbourg : un jeune défenseur guinéen signe son premier contrat pro|date=May 26, 2018|website=foot224.co|language=fr|access-date=2026-05-13}}</ref> == Klubloopbaan == === Strasbourg === Op 16 Mei 2018 het Simakan sy eerste professionele kontrak met RC Strasbourg Alsace onderteken.<ref>{{Cite web|url=http://www.rcstrasbourgalsace.fr/actualites/premier-contrat-pro-pour-mohamed-simakan|title=Premier contrat pro pour Mohamed Simakan|website=www.rcstrasbourgalsace.fr|date=15 May 2018 }}</ref> Hy het sy professionele debuut gemaak in ’n oorwinning van 3–1 in die [[UEFA Europa League]] teen Maccabi Haifa op 25 Julie 2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.soccerway.com/matches/2019/07/25/europe/uefa-cup/racing-club-de-strasbourg/maccabi-haifa-fc/3034744/?ICID=HP_MS_01_34|title=Strasbourg vs. Maccabi Haifa - 25 July 2019 - Soccerway|website=www.soccerway.com}}</ref> === RB Leipzig === Op 22 Maart 2021 het Simakan ingestem om hom by die Duitse klub [[RB Leipzig]] aan te sluit met ’n vyfjaarkontrak vir ’n onbekende bedrag, wat vanaf die somer van 2021 van krag sou wees.<ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/rb-leipzig-sign-mohamed-simakan-from-strasbourg-15205|title=RB Leipzig sign Mohamed Simakan from Strasbourg|website=Bundesliga|date=22 March 2021|access-date=22 March 2021}}</ref> Hy het sy debuut vir die klub gemaak in die eerste ronde van die [[DFB-Pokal]] teen [[SV Sandhausen]], wat met ’n oorwinning van 4–0 geëindig het. Hy het sy debuut in die [[UEFA Champions League]] op 21 September 2021 gemaak in ’n nederlaag van 2–1 teen [[Club Brugge]].<ref>{{cite web |title=Club Brugge 2 - Leipzig 1 |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2032665--leipzig-vs-club-brugge/ |website=[[UEFA]] |publisher=UEFA |access-date=16 September 2024}}</ref> Simakan het onmiddellik ’n belangrike speler vir die klub geword en aan 28 [[Bundesliga]]-wedstryde deelgeneem.<ref name="Simaken stats, Dfb">{{cite web |title=Mohamed Simakan |url=https://datencenter.dfb.de/profil/393171?historize_title=SC+Freiburg+-+RB+Leipzig%2C+2%3A4+i.E.%2C+DFB-Pokal+2021%2F22+Finale&historize_url= |website=Dfb |access-date=16 September 2024}}</ref> Hy het twee wedstryde gedurende die seisoen weens die [[Covid-19-pandemie|Covid-19]]-virus misgeloop.<ref>{{cite web |last1=Gjerulff |first1=Rune |title=Report: Three Leipzig players test positive for COVID-19 |url=https://bulinews.com/news/10732/toplists |website=bulinews.com/ |date=26 November 2021 |publisher=Bulinews |access-date=16 September 2024}}</ref> Hy was ook instrumenteel in die DFB-Pokal, waar hy aan al die wedstryde deelgeneem het op pad na Leipzig se titelwen.<ref name="DFB Pokal Match Report">{{cite web |title=DFB-Pokal, 2021/2022, Finale |url=https://www.dfb.de/dfb-pokal-der-maenner/spieltag/?spieledb_path=%2Fmatches%2F2337120 |website=Dfb |access-date=16 September 2024}}</ref> In sy tweede seisoen by die klub het Simakan steeds ’n belangrike deel van die span gebly, aangesien hy 24 wedstryde in die liga gespeel en een doel aangeteken het.<ref>{{cite web |title=Mohammed Simakan |url=https://datencenter.dfb.de/profil/393171/spiele_in_saison/18644/29680?datacenter_name=datencenter#s18644_t29680 |website=DFB Datacenter |publisher=DFB |access-date=16 September 2024}}</ref> Op 6 September 2022 het hy sy eerste doel in die [[UEFA Champions League]] aangeteken in ’n nederlaag van 4–1 teen [[FK Sjachtar Donetsk|Sjachtar Donetsk]].<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/652591 |title=Visitors Shakhtar stun Leipzig 4-1 with Shved double on debut |publisher=ESPN |date=6 September 2022 |access-date=17 May 2023 }}</ref> Simakan het aan vyf wedstryde in die DFB-Pokal deelgeneem,<ref>{{cite web |title=Mohammed Simakan Dfb Pokal 22-23 |url=https://datencenter.dfb.de/profil/393171/spiele_in_saison/18640/29680?datacenter_name=datencenter#s18640_t29680 |website=Datacenter dfb |publisher=DFB |access-date=16 September 2024}}</ref> waar RB Leipzig die kompetisie vir die tweede opeenvolgende seisoen gewen het, hoewel hy ’n ongebruikte plaasvervanger in die eindstryd was.<ref>{{cite web |title=2022-23 German DFB Pokal, Final |url=https://www.espn.com/soccer/match/_/gameId/668746/eintracht-frankfurt-rb-leipzig |website=ESPN.com |publisher=ESPN |access-date=16 September 2024}}</ref> Op 19 September 2023 het hy die eerste doel van die 2023/24 Champions League-seisoen aangeteken in die 3de minuut van ’n wegsege van 3–1 teen [[BSC Young Boys|Young Boys]].<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0219-0e8c384ee79a-e94c0f9968ee-1000--simakan-scores-first-goal/ |title=Champions League group stage first scorers: Mohamed Simakan quickest off the mark in 2023/24 |publisher=UEFA |date=19 September 2023 }}</ref> === Al-Nassr === [[File:Mohamed Simakan Al-Nassr 2025 2 (cropped).jpg|thumb|Simakan saam met [[Al Nassr FC|Al-Nassr]] in 2025]] Op 2 September 2024 het Simakan hom by die Saudi Pro League-naaswenners Al-Nassr aangesluit vir ’n oordragfooi van €45 miljoen.<ref>{{cite web|url= https://www.getfootballnewsfrance.com/2024/official-mohamed-simakan-signs-for-al-nassr/|title=Official Mohamed Simakan signs for Al—Nassr|date=2 September 2024|language=en|website=getfootballnewsfrance.com}}</ref> == Internasionale loopbaan == Danksy sy sterk vertonings vir Strasbourg in Ligue 1 is Simakan deur Bernard Diomède opgeroep om vir die Franse Onder-20 span te speel. Hy het sy eerste wedstryd as ’n beginspeler teen die Slowenië gespeel, waarin hy ’n kopdoel aangeteken het en bygedra het tot sy span se 2–2 gelykopuitslag.<ref>{{Cite web|url=https://www.rcstrasbourgalsace.fr/mohamed-simakan-buteur-avec-les-u20-beaucoup-demotions/|title= Mohamed Simakan, buteur avec les U20: "beaucoup d'émotions"|date=September 9, 2019}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Simakan, Mohamed}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2000]] [[Kategorie:Lewende mense]] p44o23ex6ljmzcvkzr1fm25oidweipe 1 461272 2903553 2026-05-12T23:02:52Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2903553 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461276 2903582 2026-05-13T06:19:19Z Nikolai Kurbatov 125512 Nuwe bladsy geskep met '{{TITELAANSIG|''The Usual Suspects''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = The Usual Suspects | beeld = | regisseur = Bryan Singer | produksieleier = Bryan Singer<br/>Michael McDonnell | draaiboekskrywer = Christopher McQuarrie | met = {{Plainlist| * [[Stephen Baldwin]] * [[Gabriel Byrne]] * [[Benicio del Toro]] * Chazz Palminteri * [[Kevin Pollak]] * [[Pete Postlethwaite]] * [[Kevin Spacey]] }} | kinematografie =...' 2903582 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The Usual Suspects''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = The Usual Suspects | beeld = | regisseur = Bryan Singer | produksieleier = Bryan Singer<br/>Michael McDonnell | draaiboekskrywer = Christopher McQuarrie | met = {{Plainlist| * [[Stephen Baldwin]] * [[Gabriel Byrne]] * [[Benicio del Toro]] * Chazz Palminteri * [[Kevin Pollak]] * [[Pete Postlethwaite]] * [[Kevin Spacey]] }} | kinematografie = Newton Thomas Sigel | musiek = John Ottman | redigeerder = John Ottman | verspreider = Gramercy Pictures | ateljee = PolyGram Filmed Entertainment<br>/Bad Hat Harry Films<br/>Blue Parrot Productions<br/>Spelling Films International | vrystelling = [[25 Januarie]] [[1995]] | speeltyd = 106 min | land = {{USA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0114814 }} '''''The Usual Suspects''''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] rolprent uit [[1995]]. Die film is geregisseer deur Bryan Singer.<ref>[https://variety.com/1995/film/reviews/the-usual-suspects-1200439940/ The Usual Suspects]</ref><ref>[https://letterboxd.com/film/the-usual-suspects/ The Usual Suspects]</ref><ref>[https://mubi.com/en/ru/films/the-usual-suspects THE USUAL SUSPECTS]</ref> == Hoofrolspelers == * [[Stephen Baldwin]] as Michael McManus * [[Gabriel Byrne]] as Dean Keaton * [[Benicio del Toro]] as Fred Fenster * Chazz Palminteri as Dave Kujan * [[Kevin Pollak]] as Todd Hockney * [[Pete Postlethwaite]] as Kobayashi * [[Kevin Spacey]] as Roger Kint == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0114814}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] cxjxhznxns1hky902f1nwvci7zzu32o 0 461277 2903594 2026-05-13T08:01:42Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met '‘n '''Ghomma''' is ‘n trom wat deur die [[Kaapse Maleiers]] tydens die optrede van die [[Kaapse Klopse]] gebruik word. Oorspronklik bestaan dit uit ‘n rou vel wat styf oor die oor kant van ‘n balie gespan is. Tradisioneel word dit gebruik vir die ritmiese begeleiding by die bespeel van ‘n kitaar en die sing van ghommaliedjies (ghoemaliedjies). So ‘n liedjie het ‘n eenvoudidge, herhalende wysie met woorde wat meesal sinloos is.' 2903594 wikitext text/x-wiki ‘n '''Ghomma''' is ‘n trom wat deur die [[Kaapse Maleiers]] tydens die optrede van die [[Kaapse Klopse]] gebruik word. Oorspronklik bestaan dit uit ‘n rou vel wat styf oor die oor kant van ‘n balie gespan is. Tradisioneel word dit gebruik vir die ritmiese begeleiding by die bespeel van ‘n kitaar en die sing van ghommaliedjies (ghoemaliedjies). So ‘n liedjie het ‘n eenvoudidge, herhalende wysie met woorde wat meesal sinloos is. kz6amjfhrbmf9py5is5uc32ts59mg2r 0 461278 2903602 2026-05-13T09:04:37Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met 'Die '''Glen Grey-wet''' van 1894 in die [[Kaapkolonie]] kan beskou word as ‘n voorloper van die [[apartheid]]swetgewing. Dit het voorsiening gemaak vir persoonlike grondbesit en beperkte plaaslike selfregering vir die [[Xhosa]] in die [[Transkei]]. ==Wet 25 van 1894== Hierdie wet is beskou as premier [[C.J. Rhodes]] se grootste wetgewende prestasie. Dit is op 7 Augustus aanvaar met die steun van die [[Afrikanerbond]] en het ‘n einde gebring aan die gelyke statu...' 2903602 wikitext text/x-wiki Die '''Glen Grey-wet''' van 1894 in die [[Kaapkolonie]] kan beskou word as ‘n voorloper van die [[apartheid]]swetgewing. Dit het voorsiening gemaak vir persoonlike grondbesit en beperkte plaaslike selfregering vir die [[Xhosa]] in die [[Transkei]]. ==Wet 25 van 1894== Hierdie wet is beskou as premier [[C.J. Rhodes]] se grootste wetgewende prestasie. Dit is op 7 Augustus aanvaar met die steun van die [[Afrikanerbond]] en het ‘n einde gebring aan die gelyke status wat die Xhosa met die blanke inwoners van die Kaapkolonie geniet het. ==Bepalings== Rhodes se beleid het op vier hoofpunte berus. Die Xhosa moes in afsonderlike reservate woon (dus segregasie), hulle het daar die reg van persoonlike grondbesit (in teenstelling tot gemeenskaplike grondbesit in stamverband) en plaaslike selfbestuur verkry. Dan moes hulle drie maande per jaar vir ‘n ander werk tensy hy ‘n grondeienaar is of minstens 10 sjielings aan belasting betaal. ==Uitvoering== Die doel daarmee was om die Xhosa op te lei in die Westerse bestuurstyl van selfbestuur. In elke woongebied is ‘n lokasieraad met slegs Xhosa-lede gevorm. Distriksrade het egter ‘n blanke voorsitter gehad. Hulle kon belasting hef en die geld gebruik vir onderwys, om paaie in stand te hou en die dip van skape. Hulle het ook sekere admistratiewe pligte gehad. Op hul beurt het die distriksrade verteenwoordiging gehad in ‘n Algemene Raad (die Bunga) met beperkte magte en funksies aangaande die Transkei. Dit het die politieke bewuswording van die Xhosa bevorder. ‘n Spesiale grondbesitstelsel vir die Xhosa is ingestel waarvolgens elkeen ‘n 4 ha grond volgens die erfpagstesel kon besit. Maar dit het nie as die eiendomskwalifikasie gegeld wat in die Kaapkolonie vir stemreg in die kolonie vereis is. Dus is sekere mense ontkieser. Om die nuwe grondeienaars teen blanke grondspekulante te beskerm was daar klousules wat die verkoop teengewerk het. Om te voorkom dat die klein plasies versnipper tot onekonomiese eenhede is bepaal dat slegs ‘n oudste seun van ‘n gesin dit mag erf. ==Ligging== Hierdie proefneming in Xhosa-selfbestuur is aanvanklik toegepas in ‘n gebied oos van [[Queenstown]] en wes van die [[Indwe]]rivier bekend as [[Tamboekieland]]. Dit is later herdoop tot Glen Grey ter ere van die goewerneur. Dadelik is die wet in vier aangrensende distrikte ingevoer en langsamerhand tot die hele [[Transkei]] uitgebrei. ==Bibliografie== *Böeseken, A.J.: Die Nuusbode. [[Kaapstad]]: [[Nasou]],1966 *Kruger, D.W. (red.): Geskiedenis van Suid-Afrika. Kaapstad: Nasou, 1966 *Pretorius, Fransjohan (red.): Geskiedenis van Suid-Afrika – Van voortye tot vandag. Kaapstad: Tafelberg, 2012. ISBN 978-0-624-05466-5 *van Jaarsveld, F.A.: Van Van Riebeeck tot Vorster 1652-1974. ‘n Inleiding tot die Geskiedenis van die Republiek van Suid-Afria. [[Johannesburg]]: [[Perskor]]-Uitgewery, 1976. ISBN 0-628-00795-7 *https://omalley.nelsonmandela.org/index.php/site/q/03lv01538/04lv01646/05lv01705.htm *https://journals.co.za/doi/abs/10.10520/EJC95714 [[Kategorie: Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie: Apartheid]] pma7pg4irj5qe211vuc8oh02ns3oj07 2903604 2903602 2026-05-13T09:10:19Z AFM 21229 /* Ligging */ 2903604 wikitext text/x-wiki Die '''Glen Grey-wet''' van 1894 in die [[Kaapkolonie]] kan beskou word as ‘n voorloper van die [[apartheid]]swetgewing. Dit het voorsiening gemaak vir persoonlike grondbesit en beperkte plaaslike selfregering vir die [[Xhosa]] in die [[Transkei]]. ==Wet 25 van 1894== Hierdie wet is beskou as premier [[C.J. Rhodes]] se grootste wetgewende prestasie. Dit is op 7 Augustus aanvaar met die steun van die [[Afrikanerbond]] en het ‘n einde gebring aan die gelyke status wat die Xhosa met die blanke inwoners van die Kaapkolonie geniet het. ==Bepalings== Rhodes se beleid het op vier hoofpunte berus. Die Xhosa moes in afsonderlike reservate woon (dus segregasie), hulle het daar die reg van persoonlike grondbesit (in teenstelling tot gemeenskaplike grondbesit in stamverband) en plaaslike selfbestuur verkry. Dan moes hulle drie maande per jaar vir ‘n ander werk tensy hy ‘n grondeienaar is of minstens 10 sjielings aan belasting betaal. ==Uitvoering== Die doel daarmee was om die Xhosa op te lei in die Westerse bestuurstyl van selfbestuur. In elke woongebied is ‘n lokasieraad met slegs Xhosa-lede gevorm. Distriksrade het egter ‘n blanke voorsitter gehad. Hulle kon belasting hef en die geld gebruik vir onderwys, om paaie in stand te hou en die dip van skape. Hulle het ook sekere admistratiewe pligte gehad. Op hul beurt het die distriksrade verteenwoordiging gehad in ‘n Algemene Raad (die Bunga) met beperkte magte en funksies aangaande die Transkei. Dit het die politieke bewuswording van die Xhosa bevorder. ‘n Spesiale grondbesitstelsel vir die Xhosa is ingestel waarvolgens elkeen ‘n 4 ha grond volgens die erfpagstesel kon besit. Maar dit het nie as die eiendomskwalifikasie gegeld wat in die Kaapkolonie vir stemreg in die kolonie vereis is. Dus is sekere mense ontkieser. Om die nuwe grondeienaars teen blanke grondspekulante te beskerm was daar klousules wat die verkoop teengewerk het. Om te voorkom dat die klein plasies versnipper tot onekonomiese eenhede is bepaal dat slegs ‘n oudste seun van ‘n gesin dit mag erf. ==Ligging== Hierdie proefneming in Xhosa-selfbestuur is aanvanklik toegepas in ‘n gebied oos van [[Queenstown]] en wes van die [[Indwe]]rivier bekend as [[Tamboekieland]]. Dit is later herdoop tot Glen Grey ter ere van die goewerneur. Dadelik is die wet in vier aangrensende distrikte ingevoer en langsamerhand tot die hele [[Transkei]] uitgebrei. ==Lees ook== *die artikel ''Glen Grey Act'' in die Engelse weergawe van Wikipedia. ==Bibliografie== *Böeseken, A.J.: Die Nuusbode. [[Kaapstad]]: [[Nasou]],1966 *Kruger, D.W. (red.): Geskiedenis van Suid-Afrika. Kaapstad: Nasou, 1966 *Pretorius, Fransjohan (red.): Geskiedenis van Suid-Afrika – Van voortye tot vandag. Kaapstad: Tafelberg, 2012. ISBN 978-0-624-05466-5 *van Jaarsveld, F.A.: Van Van Riebeeck tot Vorster 1652-1974. ‘n Inleiding tot die Geskiedenis van die Republiek van Suid-Afria. [[Johannesburg]]: [[Perskor]]-Uitgewery, 1976. ISBN 0-628-00795-7 *https://omalley.nelsonmandela.org/index.php/site/q/03lv01538/04lv01646/05lv01705.htm *https://journals.co.za/doi/abs/10.10520/EJC95714 [[Kategorie: Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie: Apartheid]] ohib3n237vfdlv0s7mv6ev2jw3esvif 0 461279 2903610 2026-05-13T09:32:51Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[My Liggaam, die Handgranaat]] na [[My Body, the Hand Grenade]] geskuif: Korrekte titel: Titels word nie vertaal nie 2903610 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[My Body, the Hand Grenade]] gw3enpwncro6unrkewerb7mz8rpp86b 1 461280 2903612 2026-05-13T09:32:51Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Bespreking:My Liggaam, die Handgranaat]] na [[Bespreking:My Body, the Hand Grenade]] geskuif: Korrekte titel: Titels word nie vertaal nie 2903612 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:My Body, the Hand Grenade]] 423oy0bbkh8lubsqgrojun79p4z815e 6 461281 2903631 2026-05-13T11:00:35Z Sobaka 328 {{Beeldinligting |beskrywing= Kanontipe kernwapen |bron= VSA Departement van Energie |datum= 13 Mei 2026 |daarsteller=Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2903631 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= Kanontipe kernwapen |bron= VSA Departement van Energie |datum= 13 Mei 2026 |daarsteller=Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-self}} n1n9yqa3uhxbkgmxhgo2pca1w8sduze